سەمای هاوچەرخ لەو هونەرە زیندووانەیە کە ڕەگ و ڕیشەی خۆی لە لێکۆڵینەوە لە جەستە جووڵاوەکان، دەربڕینی هەستەکان و داهێناندا دەدۆزێتەوە. ئەم ڕەوتە هونەرییە کە لە سەدەی بیستەمدا سەری هەڵدا، تەکنیکەکانی سەمای گۆڕی و کاریگەری لەسەر بەرهەمە جیاوازە هونەرییەکان لە سەرانسەری جیهان هەبووە. ئەم شێوەی سەما بە ڕەوانی، جووڵە ئازادەکان و میراتێکی دەوڵەمەند و جۆراوجۆری خۆیەوە جیاوازە. لەم وتارە و وتارەکانی داهاتوودا، دەچینە ناو قووڵاییی جیهانی سەمای هاوچەرخەوە، بۆ ئەوەی لەگەڵ مێژووەکەیدا، تایبەتمەندییە تەکنیکییەکان و کەسایەتییە سەرەکییەکانی ئاشنا ببین.
ڕەگ و ڕیشەکان و مێژووی سەمای هاوچەرخ
سەمای هاوچەرخ ڕەگ و ڕیشەی لە سەمای مۆدێرنەوە وەرگرتووە؛ سەمای مۆدێرنیش لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا خۆی وەڵا[1]مێک بوو بەرامبەر بە پێکهاتە سەخت و ڕەقەکانی بالەی کلاسیک. ئیزادۆرا دانکێن، یەکێک لە پێشەنگەکانی ئەم بزووتنەوەیە، هەوڵی دەدا کە جەستە لە سنووری چوارچێوەی ئاکادمێک ئازاد بکات، بۆ ئەوەی بتوانێت هەستە ناوەکییەکان باشتر دەرببڕێت. ئەم ئارەزووە بۆ لێکۆڵینەوە لە هەستەکان، سەماکاران و سەماداڕێژەکانی بەرەو ئاراستەی شێوە نوێکانی دەربڕینی جەستەیی برد.
بە تێپەڕینی کات، ئەم گەڕانە بەدوای داهێنان، بووە هۆی پەیدابوونی چەندین ڕەوتی هونەری. لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردوو، کۆریۆگرافەر(سەماداڕێژ)[2]ی وەک “مێرس کانینگهام”[3] سەریان هەڵدا؛ ئەو لە کۆریۆگەرافی(سەماداڕێژی)[4]یەکانی خۆیدا جەختی لەسەر ڕێککەوت و سەربەخۆییی نێوان مۆسیقا و جووڵە دەکردەوە. لە هەمان کاتدا “مارتا گراهام”[5]یش تەکنیکێکی لەسەر بنەمای گرژبوون و شلبوونەوەی ماسولکەکان پەرەپێدا و ڕەهەندێکی نوێ لە قووڵاییی هەستەوە خستە ناو سەما.
گۆڕان و کاریگەرییە جۆراوجۆرەکان
لە ماوەی چەندین ساڵدا، سەمای هاوچەرخ سوودی لە کاریگەرییە جۆراوجۆرەکان، لەوانە شانۆ، هونەرە بینراوەکان و تەنانەت زانستە کۆمەڵایەتییەکان وەرگرتووە. هونەرمەندانێکی وەک “پینا باوش”[6] ڕگەزی چیرۆکئاسا و شانۆیی تێکەڵی بەرهەمەکانی کردووە و سنووری نێوان سەما و نمایشی شانۆیییان کاڵ کردووەتەوە. ڕوانگەی گشتگیری سەمای هاوچەرخ ڕێگە دەدات دیاردە کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان بەردەوام شێوازە هونەرییەکانی دەوڵەمەند بکەن.
تێکەڵبوونی کولتوورە ناڕۆژئاوایییەکانیش ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە گۆڕانی سەمای هاوچەرخدا هەبووە. جیهانیبوون ڕێگەی بۆ ئاڵوگۆڕی ئاسانتر لە نێوان شێواز و تەکنیکەکانی سەما خۆش کردووە و دەرفەتی ناکۆتای بۆ ئەزموونکردن و داهێنان لە بەردەم هونەرمەنداندا کردووەتەوە.
تایبەتمەندییەکانی سەمای هاوچەرخ
بەراوردکردنی سەمای هاوچەرخ لەگەڵ شێوە جۆراوجۆرەکانی تری سەما، یارمەتیدەرە بۆ تێگەیشتن لە تایبەتمەندییە تایبەت و جیاوازەکانی. بە پێچەوانەی بالەی کلاسیک کە پشت بە پۆزەیشنە ورد و جووڵە کۆدکراوەکان دەبەستێت، سەمای هاوچەرخ جووڵەی ئازاد و سروشتی دەخاتە پێش هەر شتێکی تر. ئەمە بە مانای نەبوونی تەکنیک نییە، بە پێچەوانەوە. بەڵام ئەو بنەمایانەی کە پێکهێنەری ئەم شێوەیەی سەمان، زیاتر لەسەر ئەزموونکردن و لێکۆڵینەوە لە توانای دەربڕینی جەستەی مرۆڤ چڕ دەبنەوە.
یەکێک لە تایبەتمەندییە جیاوازەکانی سەمای هاوچەرخ هەروەها لە پەیوەندییەکەی بە بۆشایی و کاتدا دەردەکەوێت. سەماکاری هاوچەرخ زۆرجار سوود لە بۆشایییە نائاسایییەکان و ڕیتمە ناڕێکەکان وەردەگرێت و یاری بە تێگەیشتنی بینەر و تەماشاچی دەکات. جگە لەوەش، مۆسیقا هەمیشە توخمێکی زاڵ نییە؛ بێدەنگی، دەنگەکانی دەوروبەر یان دەنگە نامۆسیقایییەکانیش دەتوانن بەشێک بن لە پێرفۆرمانسەکان.
تەکنیکە سەرەتایییەکان و لێکۆڵینەوە لە جووڵە
جگە لە داهێنان و نوێگەری، هەندێک تەکنیکی سەما لە سەمای هاوچەرخدا بنەڕەتین.
لەوانە:
کارکردن لەگەڵ کێشی جەستە: تێگەیشتن لە هێزی ڕاکێشانی زەوی و سوودوەرگرتن لێی.
هەناسەدان: هاوتاکردنی هەناسەدان لەگەڵ جووڵە.
Improvisation:[7] بەهێزکردنی خۆبەخۆیی و ئازادیی جووڵەیی.
گرژکردن و شلکردن: دۆزینەوە و بەکارهێنانی ئەو گرژییە سروشتییەی ماسولکەکان.
ئەم تەکنیکانە ڕێگە بۆ پەیدابوونی مەودایەکی فراوان لە شێواز و ڕوانگە داهێنەرانەکان دابین دەکات. سەماکارانی هاوچەرخ، بە تایبەتی، جەخت لەسەر ڕەوانیی جووڵەکان دەکەنەوە و هەوڵ دەدەن هەر جۆرە وشکییەکی میکانیکی لە جووڵەدا نەهێڵن. ئەوان هەوڵ دەدەن هەر جووڵەیەک بە شێوەیەکی هەستی و خۆڕسک هەست پێ بکەن و بەم شێوەیە سەمایەک پڕ لە هەست و مانا جێبەجێ بکەن.
کەسایەتییە بەناوبانگەکان و بەرهەمە بەرچاوەکان
سەمای هاوچەرخ زۆر قەرزداری هەندێک کەسایەتیی ناودارە کە دەسکەوتەکانیان ڕۆڵێکی گەورەی لە پێکهاتنی ئەم هونەرەدا هەبووە. بۆ نموونە، ڕوانگەی پینا باوش بۆ شانۆی سەما (Tanztheater) لە جیهاندا بەناوبانگە. توانای ئەو لە تێکەڵکردنی ڕاستیی ژیانی ڕۆژانە لەگەڵ بەیانی شاعیرانە، هێشتا سەرچاوەی ئیلهامە بۆ نەوەکانی داهاتووی سەماداڕێژ و پێرفۆرمێرەکان.
کەسایەتییەکانی تر وەک “ئەلوین ئیلی”[8] پیشانیان دا کە سەما دەتوانێت ئامرازێکی بەهێز بێت بۆ پەیوەندیکردن و خەباتی کۆمەڵایەتی. کۆمەڵەی بەناوبانگی ئەو، Alvin Ailey American Dance Theater، هێشتا لە ڕێگەی بەرهەمە بەهێز و پڕ لە هەستەکانییەوە، جۆراوجۆریی کولتووری و گشتگیری پەرە پێ دەدات.
(لە هەشتاکان و نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو و ساڵانی دواتر، ڕێژەیەکی زۆر لە ناو سەمای هاوچەرخ لێکۆڵینەوەی جۆراوجۆریان هەبووە، لە وتارەکانی داهاتوو لەسەر ئەم کەسایەتییانە زۆرتر باس دەکەین.)
بەرهەمە بەرچاوەکان و ڕێپەرتوارە گرنگەکان
لە نێوان بەرهەمە گرنگ و کاریگەرەکانی ڕێپەرتواری هاوچەرخدا، دەتوانین ئاماژە بە بەرهەمەکانی وەک «Revelations» (ئاشکراکردنەوەکان) ـی ئەلوین ئیلی و «Café Müller» (کافە مولێر) ـی پینا باوش بکەین. ئەم بەرهەمانە بەهۆی نوێگەری و کاریگەریی هەستی، کاریگەرییەکی بەردەوامیان لەسەر سەکۆی سەما بەجێ هێشتووە.
لە ساڵانی دوایی‌دا، بەرهەمێکی وەک «Betroffenheit» ـی کریستاڵ پایت[9]، سنوورەکانی ئەم ژانرەیان زیاتر لە جاران گۆڕیوە و بە تێکەڵکردنی ڕووناکی، دەق و ڤیدیۆ، ئەزموونێکی قووڵ و کاریگەرییان لە سەر سەکۆ دروست کردووە.
کاریگەری لەسەر سەکۆی ئێستا
ئەمڕۆ، سەمای هاوچەرخ هێشتا کاریگەرییەکی زۆری لەسەر سەکۆی هونەریی جیهانی هەیە. ئەم هونەرە سەرچاوەی ئیلهامی شێوە هونەرییە تێکەڵ کراوە بێئەژمارەکانە کە توخمەکانی پێرفۆرمانس، سینەما و تەنانەت تەکنەلۆجیا دیجیتاڵەکان لەخۆ دەگرن. چەندین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی بە ناوەڕۆکی سەمای هاوچەرخ بەڕێوە دەچن و ڕێگە بە بەهرەمەندانی نوێ دەدەن تاکوو بەرهەمە داهێنەرانەکانی خۆیان پێشکەش بکەن.
پەرەسەندنی تەکنەلۆجیا ئاسۆێکی نوێی بۆ سەماداڕێژ و پێرفۆرمێرەکان کردووەتەوە. بەکارهێنانی پڕۆجێکشنی ڤیدیۆیی و ڕووناکییە پێشکەوتووەکان، بە شێوەیەکی قووڵ شێوازی سەماداڕێژی و ئەزموونکردنی پێرفۆرمانسەکانی گۆڕیوە. لەم ڕوانگەیەوە، سەمای هاوچەرخ هێشتا وەک تاقیگەیەکی گرنگ و پێویست بۆ لێکۆڵینەوە و داهێنانی هونەری بەردەوامە.
Choreographer and Director : Zana Rostami
پەروەردە و فێرکاری
لە زۆرینەی وڵاتانی جیهاندا قوتابخانە و پەیمانگا و کۆلێژی زۆر هەن بۆ خوازیاران و فێرخوازانی بواری سەمای هاوچەرخ و هەروەها سەمای مۆدێرنی جازدا بە شێوەی پیشەیی فێر دەبن. ئەم دامەزراوانە خولی فێرکاری گشتگیر پێشکەش دەکەن کە تێیدا فێرخواز و خوێندکاران تەنها تەکنیکەکانی سەما فێر نابن، بەڵکوو مێژووی سەما و تیۆریی جووڵەش دەخوێنن. لە زانکۆکانەوە بگرە تا ئەکادیمییە تایبەتەکان، هەڵبژاردەی جۆراوجۆر لەبەردەم خوازیارانی سەمای هاوچەرخ هەیە.
فێربوونی سەمای هاوچەرخ تەنها بە فێربوونی جووڵە تایبەتەکان نییە. خوێندکاران هەروەها فێر دەبن هەستیارییەکی تایبەت بەرامبەر بە دەوروبەری خۆیان و جەستەیان پەرە پێ بدەن و لە هەمان کاتدا ڕوانگەیەکی ڕەخنەگرانە بەرامبەر بە هونەر و کۆمەڵگایان هەبێت. ئەم فێرکردنە گشتگیرە ڕێگە بۆ سەماکاران و سەماداڕێژەکانی داهاتوو دەکاتەوە ببن بە هونەرمەندانی فرەڕەهەند و سەربەخۆ.
کاریگەریی کولتووری و کۆمەڵایەتی
سەمای هاوچەرخ، لە ئاستی سەرگەرمییەوە تێدەپەڕێت و ڕۆڵێکی گرنگ لە پەرەپێدانی کولتووری و کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگاکاندا دەگێڕێت. ئەم هونەرە بینەر هان دەدات بۆ بیرکردنەوە و لێکدانەوەی قووڵ، نەریتە چەقبەستووەکان دەخاتە ژێر پرسیار و دەرفەتی گفتوگۆ لەسەر ئەو بابەتانە دەڕەخسێنێت کە هەندێک جار بە تابۆ دادەنرێن. زۆرێک لە پێرفۆرمانسەکان باس لە بابەتگەلێکی وەک ناسنامە، دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و ژینگەناسی دەکەن و دەرفەتێکی بێوێنە بۆ خستنەڕووی و لێکۆڵینەوە لەسەر ئەم بابەتە گرنگانە دابین دەکەن.
جگە لەوەش، داهێنانێک وەک کارگە کۆمەڵگەتەوەرەکان و ڕەزیدنسییە هونەرییەکان، سەمای هاوچەرخ بۆ کۆمەڵێکی فراوانتر لە خوازیارانی ئەم جۆرە لە سەما دەخەنە بەردەست. ئەم پڕۆژانە پیشان دەدەن کە ئەم هونەرە تا چ ڕادەیەک دەتوانێت گشتگیر بێت و کۆمەڵگە هان بدات بۆ بەشداربوون لەو بابەتە. لەم ڕێگەیەوە، سەمای هاوچەرخ بەردەوام ئاسۆ و مەودای کاریگەریی خۆی فراوانتر دەکات و زۆر لە سەکۆ و ستۆدیۆکانی سەما تێدەپەڕێت و کاریگەری لەسەر ژیانی تاکەکان دادەنێت.
ڕەوتەکانی ئێستا و داهاتوو
هەڵبەتە پێویستە ئەم خاڵە لەبەرچاو بگرین کە سەمای هاوچەرخ بەردەوام لە گۆڕان و گۆڕانکاریدایە. ئەم هونەرە کە بەردەوام لە ڕێگەی هاوکاری فراوان لەگەڵ بوارەکانی تر دەوڵەمەندتر دەبێت، وا دیارە بەردەوام سنوورەکانی ئەوەی لە سەکۆدا دەکرێت، لە نوێوە پێناسە دەکات. ڕەوتەکانی ئێستا بریتین لە لێکۆڵینەوە لە پەیوەندی و کارلێکی نێوان سەما و کۆمەڵگا، سەما و تەکنەلۆجیا و هەروەها جەختکردنەوە لەسەر بەردەوامی و بەرپرسیارێتیی ژینگەیی لە شێوازە هونەرییەکاندا.
ئەم مەیدانە دەرفەتێکی گەورە بۆ ئەزموونکردن و لێکۆڵینەوە لەبەردەم هونەرمەندانی داهاتوودا دادەنێت. چ لە خەباتی کۆمەڵایەتییە هاوچەرخەکانەوە ئیلهام وەربگرن، چ بەدوای تێپەڕاندنی سنوورەکانی بەیانی جەستەیی بن، سەماکارانی هاوچەرخ هێشتا بەردەوام تەماشاکەرانی سەرانسەری جیهان سەرسام دەکەن و کاریگەرییان لەسەر دادەنێن.
[1] ـIsadora Dancan (1877-1927) : سەماکاری ئەمریکی ، ناسراو لە دایکی سەمای مۆدێڕن
[2] Choreographer
[3] – Merce Cunningham (1919-2009) : یەکێک لە کەساییەتیە گەورەکانی سەما لە ئەمریکا و جیهان .
[4] Choreography
[5] – Martha Graham (1894-1991) : سەماکاری ئەمریکی ، لە پێشەنگە ناسراوەکانی سەمای مۆدێڕن.
[6] – Pina Bausch (1940-2009) : سەماکار و سەماداڕێژی ئەڵمانی . داڕێژەری (neo-experssionist) لە سەما و شانۆ لە جیهان دا. پینا لەگەڵ دوو دەرهێنەری بەناوبانگی سینەما Wim Wenders و Pedro Almodóvar لە دوو فیلما هاوکاری کاریگەری بووە.
[7] لە زمانی کوردی ئەو وشەی کە بتوانێت مانا و مەبەستی ئەم وشە لەم وتارە باس بکات جگە لە وشەی (بێ ئامادەکاری) نەبوو . لە سەمای هاوچەرخ ئەم وشە بە مانای ئەوەیە بەبێ بیرکردنەوە بە چەمکێک یان هەر شتێکی تر جەستە بجووڵێنیتەوە
[8] – Alvin Ailey (1931-1989) : سەماکار و سەماداڕێژی ئەمریکی ( بە ڕەگەز ئەفریقی)براوەی نیشانی سپینگارنی لە کۆمەڵەی نیشتمانی بۆ پێشخستنی خەڵکی ڕەنگاوڕەنگ
.(NAACP) وەرگرتووە
[9] – Crystal Pite (1970) : سەماکار و سەماداڕێژی کەنەدایی.