دوو: شیعر و دەسپەڕ ، مەبەست و دەرئەنجامی هەر دوو هاوکات جۆرێک لە خۆ خاڵی کردنەوەیە، بەتاڵ بوونەوەیەکی بەردەوام لە سەرڕێژی شەهوەت و خەمۆکییەکی لە ڕادەبەدەر؛ چوون نیچە وتەنی” شاعیران، هیچ نین جگە لە تێکەڵاوێک لە شەهوەت و خەمۆکی”.

سێ : شیعر و دەسپەڕ، هەر دوو بە شوێن خولقاندنی چێژێکەوەن، چێژێک کە هاوکات بەرهەمی خۆکاولکردنێکی بەردەوامە لەوپەڕی جیهانی زمان و وشەکاندا.

چوار: شیعر و دەسپەڕ، هەر دوو لە خەڵوەت و تەنیاییەکدا و دوور لە چاوی کەسانی تر ڕوو ئەدەن. چوون زۆربەی کات تەنیایی، سەرچاوەی داهێنانە و هاوکات خولقێنەری چێژێکی کاولکارانەیە.

پێنج: شیعر و دەسپەڕ، هەر دوو لە دەسپێکدا پێویستیان بە فریشتەی ئیلهامێکە تا دەستیان بگرێ، نەوەک بەرەو لارێ بچن. لە کۆتاییشدا هەر دوو پشت بە هێزی خۆیان دەبەستن و فریشتەی ئیلهام دەبێتە قوربانی لە بەردەم جۆرێک لە خۆشەیدایی و نارسیسزمێکی هاوچەرخدا.

شەش: شیعر و دەسپەڕ، هەر دوو گرێدراوری جۆرێک لە دژوازیی یان پارادۆکسێکن بێ چارەسەر؛ یەکیان پشت بە هێزی زمانەوە دەبەستێ و ئەوی تریان پشت بە هێزی بێدەنگییەوە. بەڵام دەرئەنجامی هەر دوو یەک شتە: هەڵاتن لە تاپۆی کەڵەکە بووی مردن.

حەوت: شیعر و دەسپەڕ، هەر دوو هەوڵی خولقاندنی وێنەی ژنێک ئەدەن، کە لە واتا و قەبارەی ئاسایی خۆی مەزنتر بێ؛ یەکیان ئەگاتە سنووری خولقاندنی دوو کاراکتێری وەک حەبیبە و عەنبەر خاتوون، ئەوی تریشیان لە کاراکتێرێک وەک ئەلێکسیس تێگزاس تەغزیە دەکات، یان نموونە نیشتمانییەکەی کە ئەبێته سایە کەریم.

هەشت: شیعر و دەسپەڕ، هەر دوو بووتیقای تایبەت بە خۆیان هەیە، واتە هەر دوو شوێنکەوتەی جۆرێک لە جوانیناسین، بووتیقای شیعر ئەیەوێ بە نێوەنجی زمانی وشەکان، بگاتە سنووری جوانی و دەسپەڕیش بە نێوەنجی زمانی ئەندامەکانی جەستە.

نۆ: شیعر و دەسپەڕ ، ئامراز یان کەرەستەی بەدیهێنانی هەر دوو وەک یەک دەچن، لە شیعردا ئەم کەرستەیە پێنووسە و لەوی تریشدا لانیکەم لای ڕەگەزی نێر ئەندامی نێرینەیە، کە هەر کامە و بە شوێن هەڵڕشتنی داخی دڵیانەوەن کە ئەمڕۆ لە نووسینە  فەرمییەکاندا پێی ئەوتری: “نێوەڕۆک”.

دە: شیعر و دەسپەڕ، هاوکات هەر دوو پێویستیان بە دەسته و بە یارمەتی دەست دەکرێن، واتە هەردوو جۆرێک کاری دەستین و بەبێ دەست ئەستەمە بتوانن ئامانجی خۆیان بپێکن. ئەم شتە لە وشەی “دەسپەڕ”دا بە تەواوەتی دەردکەوێ و دەس، بەشێکی جیانەکراوەیە لە خودی وشەکە.

یازدە: شیعر و دەسپەڕ، ڕەنگە هەر هەموو ئەوانەی وا شیعر دەنووسن، تەنانەت ئەگەر بۆ تاقیکردنەوەش بووبێت، لانیکەم جارێک لە ژیاندا بەرەوڕووی دەسپەڕ بوونەتەوە، بەڵام هەموو ئەوانەی کە دەسپەڕ دەکەن ناوێرن دەس بۆ شیعر ببەن؛ کەواتە لێرە کاراکتێری شاعیر بوێرتر لە سووژەی “دەسپەڕچی” دەرئەکەوێ.

دوازدە: شیعر و دەسپەڕ ، پاش ئەنجامدانی هەر دوو جۆرێک هەستکردن بە تاوان دەبینرێ، یەکیان لە ڕووی سیاسەتی ئابوورییەوە؛ چوونکە “هونەرمەند و ژیانی خۆش مەحاڵە” ئەوی تریشیان  لە ڕووی سیاسەتی ئەخلاقییەوە کە هەموو کەس لە ڕواڵەتدا ئیدانەی دەکا و کەچی هەر هەمووشیان دەستی بۆ دەبەن.

سێزدە: شیعر و دەسپەڕ ، هەر دوو بەرهەمی جۆرێک بەربەست و دەرکەوتەی چوارچێوەیەکی تەسکی ناو کۆمەڵگان. کەواتە لێرە شیعر هەوڵێکە بۆ خوازەیی کردنی ویستی سەرکوتکراوی زمان و دەسپەڕیش هەوڵێکە بۆ سەمبۆلیزەکردنی ویستی لە خشتەبراوی ئەندامەکان. بە کورتی هەر دوو خوازیاری زاڵبوونن بەسەر مەیلێکی سەرڕێژکراودا.

چواردە: شیعر و دەسپەڕ ، هەر دوو جۆرێک لە وەرگێڕانن؛ شیعر، کۆمەڵێک هەستی تۆخ بە زمانی وەشەکان وەردەگێڕێ و دەسپەڕیش کۆمەڵێک حەزی پرژوبڵاو بە زمانی چێژێکی خۆبژیوو یان خۆ بەشدار.

پازدە: شیعر و دەسپەڕ ، هەر دوو بەردەنگی تایبەت بە خۆیان هەیە، بەڵام ئەوانەی عاشق دەبن دەبنە بەردەنگی هەردوو لا، عاشقێک بۆ ئەوەی بە خۆشەویستەکەی بسەلمێنێ کە لەوپەڕی جەستەیەوە خۆشی ئەوێ، شێعری بۆ دەخوێنێتەوە و بۆ ئەوەش بە خۆی بسەلمێنێ کە کۆتایی هەموو عەشقێک، شەهوەتێکی هەوسار بچڕاوە، خەریکی دەسپەڕ دەبێ.

شازدە: شیعر و دەسپەڕ ، هەر دوو بە درێژایی مێژوو شان بە شانی یەکترەوە هاتوونەتە پێشێ، لەوەتەی مرۆڤ زمانی خولقاندووە، هاوکات شیعری بۆ جوانیناسانە کردنی تەنیایی و دەسپەڕیشی بۆ نەهێشتنی دەستدەرێژی بە سەر تەنیایی ئەوی تردا داهێناوە.

حەڤدە: شیعر و دەسپەڕ ، هەر دوو بە چاوی ڕەنجێکەوە لە دەستپێک دەڕوانن و بیر لە کۆتایی شتەکە دەکەنەوە، واتە لە هەردوو مژارەکەدا حەزێکی نهێنی و شاراوە هەیە بۆ خێرا گەیشتن بە کۆتایی. لەو دەگمەن مژارانەی کە بوونیان ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە چەمکی کۆتاییەوە.

هەژدە: شیعر و دەسپەڕ، بێگومان شیعر ئەگەر نەبێ زۆرێک لە شاعیرەکان دەست بۆ خۆکوشتن ئەبەن و لە جەماوەری سەر گۆی زەوی کەم دەبێتەوە، بەڵام بە پێچەوانەوە مرۆڤ ئەگەر دەسپەڕی دانەهێنابا، جەماوەری زەوی لەمەی کە هەیە زۆرتر دەبوو؛ کەواتە لە کرۆکی دەسپەڕدا جۆرێک سیاسەتی کونترۆڵکردنی جەماوەریش شاراوەیە.

نۆزدە: شیعر و دەسپەڕ ، هاوکات سووژەی هەر دوو بابەتەکە پشت بە خۆیان دەبەستن و پێویستیان بە یارمەتی یان بەشداری ئەوی تر نییە، هەر دوو بێ نیازن لە ئامادەبوونی لایەنی تر، بۆیە شاعیر و دەسپەڕچی، چارەنووسیان بەردەوام گرێ خواردووەتە گۆشەگیرییەکی خۆویستەوە.

بیست: شیعر و دەسپەڕ، لەوەتەی سەنعەتی پۆڕنۆگرافی سنوورەکانی دنیای ئێمەی تەنیووەتەوە، ڕادەی پشت بەستنی دەسپەڕ بە وێنە خەێاڵییەکان کەم بووەتەوە و لەوەتەش شیعر لە دیوەخان و حوجرە و زانکۆ و کوڕە ئەدەبییەکانەوە، چووەتە نێو پانتایی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە، چیتر نابێ چاوەڕوانی ئەوە بکەین کە شیعر پشت بە ڕەگەزی داهێنان ببەستێ.

بیست و یەک: شیعر و دەسپەڕ، لە هەموو سەردەمێکدا، کۆمەڵێک شاعیری بەناوبانگ دەمێننەوە، یان هەر سەردەمێک گەورە شاعیری تایبەت بە خۆی بەرهەمدەهێنێ، بەڵام ئایا بۆمان هەیە گەورەترین دەسپەڕچی هەر سەردەمێکیش دەستنیشان بکەین؟!

بیست و دوو: شیعر و دەسپەڕ ، هەر دوو لە کۆمەڵگا ڕۆژهەڵاتییەکاندا، بەرهەمی کولتووری ئایدیۆلۆژیکن، واتە ویستی ئایدیۆلۆژی زاڵ، هاندانی کۆمەڵگایە بەرەو پەراوێز و بەم جۆرە ئەیەوێ، مانەوەی خۆی مسۆگەر بکات و لەو لاشەوە هەم شێعر ‌و هەم دەسپەڕ هاوکات بەرەوڕووی سیاسەتی سڕینەوە لە کرۆکی خۆیان بوونەتەوە.

بیست و سێ: شیعر و دەسپەڕ، هەر دوو گرێدراوی جۆرێک لە ناڕەزایەتین، شیعر بەرەنگاری ویستی ئامرازانەی زمان ئەبێتەوە و دەسپەڕیش بەرهەڵستی ڕەوتی سیستەماتیکی خەساندنی مەیل، بەم جۆرەیە کە دەستکەوتی هەر دوو شتەکە یان زمان ئاڵۆزییەکە لە دەرەوەی هەر چەشنە ڕێسایەک یان خەمۆکییەکی درێژخایەنی مێژووییە کە چارەسەریشی بۆ نییە.

بیست و چوار : شیعر و دەسپەڕ، تۆ بڵێی ئەفلاتوونیش ئاگاداری کۆی ئەم حەقیقەتە بووبێ و بەم پێوەندییەی زانیبێ؟

ڕەنگە هەر بەو هۆیەشەوە بووبێ کە شاعیرانی لە ئۆتۆپیاکەی خۆی وەدەر نابێ، نەوەک خەڵکی یۆنانی کەونارا بە گشتی و خەڵکی ئەسینا[ئاتێن] بە تایبەت لە خەیاڵی شیعرەوە، بگەنە واقیعی دەسپەڕ!

The post شەهوەت و داهێنان: ٢٤ تێز سەبارەت بە شیعر و دەسپەڕ appeared first on ژنەفتن.

وەرگێڕان لە ساناترین پێناسەی خۆیدا گۆڕینی دەقێکی نڤیساریی یان گوتارییە لە زمانێکەوە بۆ سەر زمانێکی تر. بە شێوەیەک کە لە چوارچێوەی ئەم پێناسەیەدا بەو زمانەی کە دەق یان لێدوانێکی پێ نووسراوە یان پێی بەرهەم هێنراوە، دەوترێ زمانی سەرەتا و ئەو زمانەش کە هەمان دەق یان لێدوانی پێی وەرگێڕدراوە، دەوترێ زمانی ئامانج یان مەبەست. وەرگێڕان جیا لەوەی لە چ زمانێکەوە بۆ سەر چ زمانێکی تر دێتەگۆڕێ، پێش هەموو شتێک دەبێ بۆ کۆمەڵگای مەبەست یان بازنەی بەردەنگ لە زمانی مەبەستدا جێی سەرنج و تێگەیشتن بێ و بەردەنگ یان خوێنەر بتوانێ لە گەڵیدا پێوەندییەکی قووڵ و هەمەلایەنە چێ بکات. بە شێوەیەک کە وەرگێڕی کارامە و لێهاتوو بە تایبەت لە وەرگێڕانی دەقە ئەدەبییەکاندا دەبێ هەموو هەوڵێکی خۆی بخاتە گەڕ بۆ ڕاگوازتنی مانا، تایبەتمەندییە شێوازییەکان و هەروەها تەکنیکە تاکە کەسییەکانی خودی نووسەر. تا لە لایەکەوە لە ڕێگەی ئەم هەوڵدانەوە ئاستی پوتانسییەلی شاراوە و ناوەکی زمانی مەبەست بەرز بکاتەوە و هەنگاوێکی هەر چەن چکۆلەش بە مەبەستی دەوڵەمەندکردنی ئەو زمانە هەڵگرێ و لە لایەکی تریشەوە جێبەجێ کردنی ئەرکێکی ئەخلاقی و پرۆفێشناڵی بێت بەرانبەر بە فەزای زەینی نووسەر و هەروەها دەرخستنی هێز و زەق کردنەوەی پوتانسییەل و توانستی داهێنەرانەی زمانی سەرەتا .

دوو

 بێگومان وەرگێڕان لە دەسپێکی سەرهەڵدانییەوە تا هەنووکە وەک پێویستییەکی مێژوویی و حاشاهەڵنەگر هاتووەتە ئاراوە. لە ڕاستیدا وەرگێڕان پردێک بووە لەنێوان کەلتوورە جیاوازەکاندا و پانتاییەک بووە بۆ ئاڵوگۆڕی بیروڕا و میراتی مینۆکی مرۆڤ. ئێمە بە نێوەنجی وەرگێڕانەوەیە کە دەتوانین لەگەڵ فەرهەنگ، هونەر، ئەدەبیات و بەرهەمی نووسراوەی نەتەوەکانی تر ئاشنا ببین و بەم شێوەیە لە دوا پێشکەوت و دەسکەوتەکانی مرۆڤ لەسەر ئەم گۆی زەوینە ئاگادار ببینەوە. لە واقێعدا بەشێکی هەرە زۆر و بەرچاو لە پێشکەوتن و گەشەی بێ بڕانەوەی زانست، تەکنۆلۆجیا، کولتوور، هونەر، ئەدەبیات و… هتد قەرزداری بزووتنەوە یان بێژمانی وەرگێڕان و هەروەها هەوڵی بێوچان و ماندوونەناسی کۆمەڵێک وەرگێڕی دەروەست بووە کە بو بەرزکردنەوەی ئاستی پانتایی ئەخلاقی، ژیانی فیکری و چێژی جوانیناسانەی مرۆڤ هەنگاوی کردەییان هەڵگرتووە. بەم پێیە ئاشنایەتی هەر کام لە ئێمە لەگەڵ بەرهەمی ناوازە و شاکارە هونەریی و ئەدەبییەکانی جیهاندا، تەنیا لە ڕێی وەرگێڕانەوە مەیسەر بووە.

بێگومان هەر نەتەوەیەک تا چ ڕادەیەک کە گرینگی و بایەخی بە کاری وەرگێڕان بدات، بە هەمان ڕادەش لە ڕووی پێشکەوتن لە بوارە جیاجیاکانەوە گەشەیان کردووە و بەردەوام لە دۆخێکی پەرەئەستێندان. لە لایەکی تریشەوە دیاردەیەک وەک هەژاریی کەلتووری و نەبوونی زەمینەیەکی گونجاو بۆ ئافراندنی بەرهەمی داهێنەرانە بەپێی پێوەری ئەدەبیاتی جیهانی، پێوەندییەکی ڕاستەوخۆی هەیە لەگەڵ هەژاریی وەرگێڕان و ئامادە نەبوونی وەرگێڕی لێهاتوو کە هاوکات خولقێنەری سەردەمی خۆی بێت. کەواتە دەبێ بوترێ ئەمە دیسکۆرسی وەرگێڕانە کە کەش و زەمینەیەکی لە بار بۆ وتووێژی نێوان کولتووریی و دواتریش بۆ نزیکایەتی و هاودەنگی کولتوورەکان و بیروڕا جیاوازەکان دەخولقێنێ. بەو هۆیەوە کە ئاخێزگە و سەرچاوەی سەرەکی زۆربەی بە هەڵەتێگەیشتنەکان و هەروەها خوێندنەوەی ئاوەژووی کولتوورەکان لە ڕاستیدا هەڵدەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی زانیاریی و ناسیاریی بەرانبەر بە کولتوور و جیهانی ئەوی تر. وەرگێڕان فەزایەک دەخولقێنێ کە تێیدا ڕێژەی قەیران و بەریەک کەوتن و پێکدادانە کولتوورییەکان تا ئاستێکی بەرچاو دادەبەزێ و دەرفەتێکی زێڕین بۆ چێکردنی پێوەندییەکی داهێنەرانە و دانووستانێکی دوولایەنە دێنێتە ئاراوە بۆ هەرکام لە لایەنەکانی ئەم هاوکێشەیە. کەواتە لە حوکمێکی گشتیدا دەکرێ بوترێ کە یەک لە بنەماکانی تێگەیشتنی هاوبەش یان دوولایەنە، ڕۆحی پێکەوەژیان و بێژمانی ئاشتی و برایەتی لەنێو هەموو نەتەوەکانی دنیادا ڕێکخراوی وەرگێڕانە و بەم شێوەیە بۆ نموونە ئێمه هاوکات لەگەڵ خوێندنەوەی بەرهەمی هەندێ کەڵە نووسەری بەناوبانگی وەک چێخۆف،  داستایۆڤسکی، تۆڵستۆی ، پووشکین، مایاکۆڤسکی و…….هتد ، لە ڕێگەی وەرگێڕانیانەوە لە مێژوو، زمان، کولتوور، موسیقا ، داب و نەریتەکانی نەتەوەی ڕووسیا زانیارییەکی ورد و چڕوپڕمان دەس دەکەوێ و بەم چەشنە بەپێی ئەم کۆمەڵە زانیارییە، خاڵە هاوبەشەکانی خۆمان لە ڕووی نەتەوەیی و کولتوورییەوە بۆمان دەردەکەوێ و هەست بە پێوەندییەکی شاراوە و نزیکایەتی دەکەین. هەروەها زەمینەیەکی لە بار و هەلێکی زێڕین بۆ دانووستان لەگەڵ ئەو جۆرە کولتوورانەمان بۆ دەڕەخسێنێ.

سێ

بەڵام ئەوەی مژاری سەرەکی ئەم نووسینەیە لە واقێعدا تێڕوانینێکە لەسەر  هەوراز و نشێوەکانی وەرگێڕان لە کوردییەوە بۆ سەر زمانی فارسی لە ئێراندا. هەر چەن ناکرێ مێژوویەکی دیاریکراو بۆ دەستپێکی وەرگێڕانی دەقە کوردییەکان بۆ سەر زمانی فارسی لە ئێراندا دەستنیشان بکرێ؛ بەڵام بەپێی بەڵگە و ئاماژەکان ئەوەی ڕوونە پێش شۆڕشی گەلان، جگە لە هەندێک هەوڵی پرژ و بڵاو و پچڕپچڕ ئەویش لە بواری دەقە فولکلۆرییەکان و ئەدەبیاتی جڤاکیدا  لە لایەن یەکەم بەرەی ڕووناکبیرانی کوردەوە، بەرهەمێکی ئەوتۆ لە ئەدەبیاتی کوردی بۆ سەر زمانی فارسی وەرنەگێڕدراوەتەوە. بێگومان نەبوونی زەمینەیەکی لە بار و کەشی پڕاوپڕ لە سەرکووتی سیاسیی و دەمکوتی کولتووری لە سەردەمی پالەویی دووهەمدا و زاڵبوونی ڕوانگەی ئەمنی بۆ مژارە کولتوورییەکان لەسەر ڕەوتی بە لاڕێدا چوون و هەروەها بیچم نەگرتنی دیسکۆرسی وەرگێڕان کاریگەر بووە. هەروەها لە لایەکی ترەوە ئەدەبی کوردیش لەو سەردەمە مێژووییەدا هێشتا نەیتوانیبوو کۆمەڵێک بەرهەمی دەگمەن و دانسقە بخولقێنێ و ئاراستەی گۆڕەپانی ئەدەبیاتی بکات. جیا لەوەش لەو قۆناغە هەستیارەدا ڕادەی وەرگێڕی کارامە و لێهاتوو کە بەسەر هەر دوو زمانی کوردی و فارسیدا زاڵ بێت، لە قامکەکانی دەست تێپەڕ نەدەبوو. لە لایەکی تریشەوە بەردەنگی فارس زمان هیچ تامەزرۆییەکی بۆ خوێندنەوەی بەرهەمی ئەدەبیاتی کوردی نەبوو.

زۆر ئاساییە کە لەو سەردەمەدا شەپۆلێکی هەرە مەزن لە شاکارە ئەدبییەکانی جیهان لە ئەدەبیاتی ڕووسییەوە بگرە تا ئەدەبی فەرەنسی، ئانگلۆساکسۆن، ئێمریکای لاتین و دەڤەری کارائیب و ئێسپانیۆلی، ئەدەبیاتی عەرەب و تورک و……هتد لە بازنەی وەرگێڕان و بڵاوکردنەوەدا بوو. لەم نێوەشدا کەس بۆ ئەدەبیاتی لاواز و کەم هێزی کوردی هیچ حسابێکی نەدەکرد. بەم پێیە لەو هەلومەرجەدا کە وەک سەردەمی زێڕینی وەرگێڕان دێتە ئەژمار هەندێ وەرگێڕی بەناوبانگ و خاوەن شێوازی وەک نەمران محەمەدی قازی و ئێبراهیمی یوونسی کە هەردووکیشیان کوردزمان بوون، زۆرتر لە زمان و ئەدەبیاتی ئینگلیزی و فەرەنساوە خەریکی وەرگێڕان بوون . ڕاشکاوانە کۆی دەرکەوتەی ئەم هەلوومەرجە مێژووییە و هەندێ هۆکاری تریش (کە لەم کورتە یاداشتەدا ناکرێ بە شێوازێکی تێروتەسەل لێیان بکۆڵینەوە و تاوتوێ بکرێن) ببوونە هۆکاری زۆر گرینگ بۆ ئەوەی ئێمە نەتوانین ڵە قۆناغی پێش شۆڕشدا بپەرژینە سەر وەرگێڕانی کۆمەڵێک بەرهەمی بەرچاو لە ئەدەبیاتی کوردیدا بۆ سەر زمانی فارسی.

چوار

ئەوەی ڕوونە سەردەمی پاش شۆڕش بە تایبەت لە دەیەی حەفتای هەتاویدا هاوکات لەگەڵ سەرهەڵدان و گەشەکردنی گۆڤار و بڵاڤۆک و ڕۆژنامە کولتوورییەکاندا، ئێمە لەگەڵ شەپۆلێکی ئارامی وەرگێڕانی بەرهەمی ئەدەبیاتی کوردی بە تایبەت لە بواری شیعردا بەرەو ڕوو دەبینەوە. لەم پانتاییەدا کەسانێکی وەک ناسری سینا، بەڕۆژ ئاکرەیی، خوالێخۆشبوو مارفی ئاغایی و…..هتد لەم بوارەدا پێشەنگ بوونە و دەستیان داوەتە وەرگێڕانی کۆمەڵێک بەرهەمی ناوازە و بەرچاو بە تایبەت لە بواری شیعری هاوچەرخی کوردیدا و هەوڵی بێوچان و تێکۆشانی جێی ستایشی کۆمەڵێک شاعیر و نووسەری ناوداری وەک نەمران ئەحمەدی شاملوو، عەلی ئەشرەفی دەرویشیان و هەروەها سەیدعەلی ساڵحی لە ناساندنی شعری کوردیدا ڕۆڵێکی بەرچاویان بینیووە و توانی زەمینەیەکی لەبار بۆ شکانی ئەو تابۆ و تەلیسمە کولتوورییانە بڕەخسێنێ.

بە شێوەیەک کە ئەم مێردەزمە جوان و شەرمێونە دوای ساڵانێکی ڕەبەق لە نێو بوتڵەکە دەرهات و ڕێبازی گەشە و پێشکەوتنی گرتە بەر. کۆسپ و ئاستەنگەکان یەک لە دوای یەک لابران و بەردەنگی غەیری کوردزمان لەگەڵ ناوگەلێکی وەک شێرکۆ بێکەس، عەبدوڵا پەشێو، ڕەفیق سابیر، لەتیف هەڵمەت و… هتد ئاشنا بوون و خوێنەری ئێرانی پەی بەم ڕاستییە برد کە هەر لەم دەڤەرە و لە دراوسێتی خۆیدا لەودیو سنوورەکانەوە ئەدەبیاتێک سەری هەڵداوە کە وەک بڵێی شایەتی دەدات لەسەر کۆی ڕەنج و زام و خولیاکانی ئەویش. ئەدەبیاتێک لە ڕەگەزی بێ نیشتمانی، کۆمەڵکوژیی و گۆڕی بەکۆمەڵ.

ئەدەبیاتێک کە تەوەری سەرەکی لە ئەساسدا ڕەنج و ئازار و بێدەرەتانی مرۆڤ بووە لە پێناو گەیشتن بە دواڕۆژێکی پرشنگدار و ژیانێکی ئینسانیتر. ئەگەر چی لە سەرەتای ڕێگەوە بەختی وەرگێڕان ڕووی لە شیعری هاوچەرخی کوردی بوو و کەسانێ وەک کامبیز کەریمی، فەریدوون ئەرشەدی، محەمەد ڕەئووف مورادی، عەزیز ناسری، مەریوان هەڵەبجەیی، فەریاد شیری، ڕەزا کەریم مجاور، عەباس مەحموودی و…هتد زۆر شیعری گەشاوە و بریقەداریان لە ئەدەبیاتی کوردی وەرگێڕا و بڵاویان کردەوە؛ بە جۆرێک کە چیتر هەندێ ناوی وەک گۆران، شێرکۆ بێکەس، ڕەفیق سابیر، کەژاڵ ئەحمەد، مەهاباد قەرەداخی و…هتد بۆ خوێنەری شیعر لە ئێراندا نامۆ و غەوارە نەبوون. هەر چەن لەم نێوەدا ئەستێرەی بەختی شاعیرێکی وەک شێرکو لە هەمووان باشتر درەوشایەوە و وەک بەرچاوترین کەسایەتی لە بواری شیعری کوردیدا پلە و پێگەیەکی بەرز و ناوبانگێکی جیهانی هەبوو و زۆربەی خوێنەرانی ئەدەبیات و شیعردۆستان لە ئێراندا، شیعری کوردی بە ناوی بێکەسەوە دەناسن و وەک ئیمپراتۆری بێ هاوتای شیعری دەزانن.

پێنج

 بە هێوری و هاوکات لەگەڵ باهۆزی ڕووداوەوەکان و تێپەڕبوونی کات لە لایەکەوە بەهۆی لێوڕێژبوونی ئەم بەستێنە لە بواری شیعردا و لە لایەکی تریشەوە بە هۆی گۆڕانی چێژ و سەلیقەی بەردەنگ ئەم جارە هومای بەختەوەری لەسەر شانی چیرۆک و ئەدەبی گێڕانەوە نیشتەوە و وەرگێڕانی شیعر تا ڕادەیەک چووە پەراوێزەوە و خۆری تەمەنی ڕووی لە ئاوابوون کرد. ئەم جارەیان نۆرەی ڕومان و چیرۆکی کوردی بوو کە بتوانێ سەرنجی وەرگێڕ و بەردەنگ و ڕەخنەگر و هەروەها ئەدەب دۆستان بەرەو لای خۆی ڕابکێشێ. ئەم پێشهاتە بە وەرگێڕانی ڕومانی گەشاوە و جێی ستایشی “دواهەمین هەناری دنیا” بەرهەمی نووسەری بەناوبانگی کورد بەختیار عەلی لە لایەن ئارەشی سەنجابییەوە هاتە ئەنجام دان و ئەمەش خۆی کرانەوەی دەروازەیەک بوو بۆ ئەوەی وەرگێڕەکانی تر بپەرژێنە سەر وەرگێڕانی کۆمەڵێک بەرهەمی ناوازەی ئەدەبی کوردی لە بواری ڕۆمان و کورتە چیرۆکدا. ئەگەر چی سەنجابی دوای وەرگێڕانی ئەم بەرهەمە دەستی بۆ کاری تر نەبرد و لە هەمان کاتیشدا وەرگێڕانەکەی هەندێ هەڵەی بەرچاو و لاوازی پێوە دیار بوو و لە ڕاستیدا هەر ئەم هەڵە و لاوازییانەش مەریوان هەڵەبجەیی بەو قەناعەتە گەیاند تا دەست بداتە وەرگێڕانی دووبارەی ئەم بەرهەمە و سەرلەنوێ وەرگێڕانێکی باشتر و جێی متمانە لەم ڕۆمانە بەرچاوە ئاراستە بکات. لەم قۆناغەدا وەرگێڕانی ئەدەبی گێڕانەوەی کوردی توانی بەهێزتر لەوەی پێشوو دەرکەوێ و سەرنجی زۆرێک لە ڕەخنەگرە جیدییەکان بەرەو لای خۆی ڕابکێشێ. ئەگەرچی لە سەرتاوە بەردەنگی فارس زمان لە ڕێگەی بەرهەمی کۆمەڵێک نووسەری وەک بەختیار عەلی، شێرزاد حەسەن و فەرهاد پیرباڵەوە لەگەڵ ئەدەبی گێڕانەوەی کورددا بەرەوڕوو بوویەوە و پانتایی ئەم بەستێنەش لە پاوانی ڕۆمان و بەرهەمە فیکرییەکانی بەختیار عەلیدا بوو؛ بەڵام بە خۆشحاڵییەوە ئەم تەلیسمە لە لایەن هەندێ  وەرگێڕی بوێر و فرەچەشنخوازی وەک مەریوان هەڵەبجەیی و ڕەزا کەریم مجاورەوە شکا و بەرهەمی کۆمەڵێک نووسەری بەرچاوی تری وەک عەتا محەمەد، جەبار جەماڵ غەریب، هیوا قادر و… هتد هاتە وەرگێڕان و بڵاوکردنەوە، کە لەم نێوەدا هەندێ دەزەگای چاپ و بنکەی بڵاوکردنەوەی وەک چەشمە، سالێس، ئەفراز، مەرکەز و… هتد گرینگی و بایەخێکی ئەوتۆیان بە بەرهەمی وەرگێڕدراو لە ئەدەبی گێڕانەوەی کوردی دا و بە تایبەت کارەکانی وەرگێڕێکی خاوەن ئەزموونی وەک مەریوان هەڵەبجەیی کە لەم بەستێنەدا ئامادەبوونێکی کارامە و چالاکی هەبووە و لە ساڵانێک لەمەو پێشەوە دەستی داوەتە کاری وەرگێڕانی کۆمەڵێک بەرهەمی ناوازە لە ئەدەبیاتی کوردی و هەروەها هەندێ لە بەرهەمە دانسقەکانی ئەدەبی فارسیشی وەرگێڕاوەتەوە سەر زمانی کوردی و لە هەرێمی باشوور چاپ و بڵاوی کردوونەتەوە. بە جۆرێ کە زۆربەی کارەکانی هەڵەبجەیی بە تایبەت لە ئێراندا گەیشتوونەتە چاپی سەروو پێنج و شەش.

تێکڕای ئەم باسانە ئەدەبیاتی کوردی بە تایبەت لە بواری ڕومان و ئەدەبی گێڕانەوەدا بە هێوری جێگەی خۆی لە تەنیشت بەرهەمی ئەدەبی نەتەوەکانی ترەوە کردۆتەوە و لەو کەوڵە شەرمنانە و لە قۆزاخەی گۆشەگیری خۆیدا هاتووەتە دەرێ و هەر ئەمەش وای کردووە زۆرێک لە ڕەخنەگر و خاوەنڕایان لە بواری ئەدەبدا دان بە میراتی کولتووری، زمانی و ئەدەبیی ئێمە دابنێن. هەر ئەم شتەش خۆی لە خۆیدا دەبێتە هۆی ئەوەی کە ئێمە ئاستی بڕوا بەخۆبوونمان، بە تواناکانمان، بە ئاسۆی پرشنگداری دوورەدەست لە داهاتوودا بەرزتر ببێتەوە و ورەی زۆرترمان دەداتێ کە بۆ گەشە و پەرەپێدانی ئەو کەلەپوورە پڕ بایەخە و ئەو گەنجینە پڕ شکۆیەی کە هەمانە زۆرتر تێ بکوشین و هەوڵ بۆ سەرخستنی تواناکانمان بدەین و ئەمەش خۆی جێگای فەخر و شەرەفێکی گەورەیە.

شەش

 هەلبەت لە پاڵ ئەم دەسکەوتە گەورەیەش لە بواری وەرگێڕاندا، بێگومان کۆمەڵێک لاوازی و کەموکۆڕیش ئەبینرێ کە نابێ پشتگوێ بخرێن و لە هەمان کاتیشدا پەردەپۆش بکرێن.

کە ئێستە لێرە دەمەوێ هەندێ لەو خاڵە لاوازانە لەبەر ڕۆشنایی تیشکی ڕەخنەدا بخەمە بەرباس و لێیان بکۆڵمەوە.

ئەگەرچی ئەمەیان بابەتێکە حاشاهەڵنەگر کە بێدەنگ بوون لە هەمبەر ئەم لاوازییانە بۆ درێژەدان بەم ڕێبازە پڕ شکویە و پڕ لە هەوراز و نشێوە بەرەوڕووی زۆر کۆسپ‌ و ئاستەنگمان دەکاتەوە. ئەوەی ڕاستی بێ لە دوو گۆشەی نیگای جیاوازەوە دەکرێ لەم بابەتە بڕوانین و بە تێڕوانینێکی ڕەخنەگرانە هەر هەموو خەسار و مەترسییەکانی ئەم مژارە بخەینە بەر باس و لێکۆڵینەوە: گۆشەنیگایەک کە پەیوەستە بە ڕەهەندی تەکنیکی، نێوەڕۆکیی و پێکهاتەیی وەرگێڕانەوە و گۆشەنیگای تریش گرێدراوی شرۆڤەی سەخت ئامێری بابەتەکەیە کە سەرنج دەداتە کۆمەڵێک بابەتی دەرەوەی دیسکۆرسی وەرگێڕانەوە و دیارە لەم کورته نووسینەشدا مەجالی ئەوەمان نابێ کە بپەرژێینە سەر سۆنگەی تەکنیکی، نێوەڕۆکیی و  پێکهاتەیی بەشێکی بەرچاو لەو بەرهەمانەی کە وەرگێڕدراونەتە سەر زمانی فارسی لە ئێراندا، کە ئەمەیان پێویستی بە کات و وردبوونەوەی زۆرتر و پشوویەکی درێژتر هەیە کە هیوادارم لە دەرفەتێکی گونجاودا لە داهاتوو بەپێی پێویست بپەرژێمە سەری و لەم ڕەهەندەشیان بکۆڵێمەوە. بەڵام ئەوەی لێرە مەبەست و بەرسەرنجی من بووە لە واقێعدا خەسارناسی هەمان ڕەهەندی سەخت ئامێریی ئەم مژارەیە کە هەوڵ دەدەم لە دوابڕگەی ئەم نووسینەدا بەپێی توانا و ئەزموونی تاکەکەسی خۆم تیشک بخەمە سەری. ڕەنگە ئەم نووسینە سەرەتایەک بێت بۆ بیچم گرتن و سەرهەڵدانی بێژمانێکی ڕەخنەگرانە لە بەستێنی وەرگێڕانی ئێمەدا و هەروەها پاڵنەر بێت بۆ سەرخستنی بزووتنەوەی وەرگێڕان و هەروەها بۆ بەرز کردنەوەی ئاستی کوالیتی ئەو بەرهەمانەی کە ڕەوانەی بازاڕی چاپ و بڵاوکردنەوە دەکرێن. دیارە ئەگەر بمانەوێ ئەو دەسکەوتە مەزنە و ئەو پلە و پێگەیەی کە بە هەوڵی بێوچان و تاقەت پڕووکێنی کۆمەڵێک وەرگێڕی ماندوونەناس دەستەبەرمان کردووە، بیپارێزین بێگومان دەبێ تێڕوانینمان بۆ مژاری وەرگێڕان بە شێوازێکی کوالیتی تەوەر، پەرە پێ بدەین و بە گرینگیدان بە وەرگێڕانی بەرهەمی ناوازە و خۆ لە قەرەی وەرگێڕانی لاواز نەدان، نەهێڵین کە بەردەنگی غەیری کورد زمان سڵ لە ئەدەبیاتی ئێمە بکاتەوە و بە چاوێکی سووک و بێبایەخەوە سەیری بکات.

حەوت

بە داخەوە لە پەنای زۆر خاڵی پۆزەتیڤ و بەهێزەوە کە لە چەند بەشی پێشووی ئەم یاداشتە ئاماژەم پێدان، هەندێ لاوازی و کەموکۆڕیش دێنە پێش چاو کە لێرە پێویستە هەڵویستی ڕاشکاوانەی خۆم بەرانبەر بەو خاڵانە دەرببڕم :

لەم ساڵانەی دواییدا مافی تایبەتی وەرگێڕانی بەرهەمی نووسەرانی کورد لە لایەن هەندێ وەرگێڕەوە بە شێوەیەکی پاوانخوازانە قۆرخ کراوە و مەخابن ئەم دیاردە ناحەزە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ پەرە دەستێنێ و خەریکە ببێتە نەرێتێکی دزێو و ناشیرین، کە بە ڕاستی ئەم بابەتە خۆی لە خۆیدا جێی نیگەرانی و مەترسییە و ماف یان دەرفەتی وەرگێڕانێکی باشتر لە ڵایەن هەندێ وەرگێڕی ترەوە لە داهاتوودا زەوت دەکات و دەبێتە بەربەست و ڕێگرێک لە بەردەم ئەگەری وەرگێرانێکی جوانتردا و هەندێ لێکەوتەی وەک بەدواداچوون و سزای یاسایی لێ دەکەوێتەوە. قەیرانی دووهەم گەڕانەوەی زۆربەی هەرە زۆری بەرهەمە چاپکراوەکانە بۆ بازاڕی کتێب و بازنەی بەردەنگی دانیشتووی ناوچە کوردنشینەکان. ئێستە بە لەبەرچاو گرتنی ئەم خاڵە گرینگەش کە دابەزینی ئاستی تیراژی پێوەری کتێب‌ لە ئێران و زۆر وڵاتی تردا بە تایبەت بۆ ئەو کتێبانەی کە مژاری سەرەکییان ئەدەبیاتە، دەبێ ئەم دیاردەیەش ڕەچاو بکرێ کە زۆربەی هەرە زۆری ئەم تیراژە نزمەش لە نێو کتێبفرۆشییەکانی ناوچە کوردنشینەکاندا بڵاو دەکرێتەوە و ئەمەش بۆ خۆی دوو خەساری بێقەرەبوو و هەروەها مەترسی گەورەشی لێ دەبێتەوە: یەک لەوانە ئەمەیە کە بەرهەمی وەرگێڕدراو بۆ سەر زمانی فارسی بەپێی پێویست ناگاتە دەس خوێنەر و بەردەنگی فارس زمان. لە حاڵێکدا ئەرکی وەرگێڕان و بەرپرسیاریەتی وەرگێڕ پێش هەموو شتێک ناساندنی ئەدەبیاتی کوردییە بە خوێنەری غەیری کوردزمان؛ نە ئەمەی کە لە بازنەیەکی بەتاڵدا هەمان بەرهەم دووبارە و سەرلەنوێ دەرخواردی بەردەنگی کوردزمان بدرێتەوە. هەر ئەم بابەتەش خود قەیرانێکی تر دێنێتە ئاراوە ئەوەشیان ئەمەیە کە ئەم دۆخە دەبێتە هۆی ئەوەیکە بەردەنگی کورد ئەم بەرهەمانە نە بە زمانی سەرەکی کە زمانی دایکییەتی؛ بەڵکو بە نێوەنجی وەرگێڕان و بە زمانێکی تر بیانخوێنێتەوە. ئەم دیاردەیەش دەبێتە هۆی دابەزینی ئاستی پاڵپشتی و لایەنگریی لەو بەرهەمانەی کە بە زمانی کوردی دەنووسرێن و دوا بە دوای ئەمەش ئێمە لە کورتخایەندا بەرەوڕووی دابەزینی ئاستی تیراژی کتێبی کوردی بە ڕێژەیەکی بەرچاو دەبینەوە. هەر ئەم کەمتەرخەمییەش وا دەکات کە شاعیر یان نووسەری کورد تووشی دڵسارد بوون و بێهیوایی ببێتەوە و ئەم دۆخە قیزەونە وای لێ دەکات کە  هیچ شتێک بۆ نووسین بە زمانی دایکی هانی نەدات و ئەو خەمساردییە ئەمیش بگرێتەوە.

بێگومان دیارە ئەم حوکمە کەمتر ئەو بنکە و دەزگایانە لە ناوەندی ئێران دەگرێتەوە کە هەم ناوبانگێکی باشیان هەیە و هەم لە مێژەش خەریکی کاری چاپ و بڵاوکردنەوەن. لەبەر ئەوەی ئەم بنکە و دەزگایانە لەگەڵ ناوەندە بەهێزەکانی پەخش و بڵاوکردنەوەدا لایەنی گرێبەستن و بەرهەمەکانیان دەخەنە بازنەی پەخشی سەرتاسەرییەوە و بۆ هەموو شوێن و قوژبن و چوارقوڕنەی وڵات دەینێرن. بەم پێیە من ڕووی دەمم لەو وەرگێڕە بەڕێزانەیە کە کارەکانیان بۆ چاپ دەسپرێنە دەستی کومەڵێک بنکەی چاپ و دەزگای چاپی ناکارامە و بێ ناونیشان، ئەوانیش تەنیا بە مەبەستی قازانج و بەرژەوەندی مادیی خۆیان بە شێوازێکی هەلخوازانە تەنیا بیر لە وەرگرتنی بڕە پارەیەکی زۆر بۆ تێچووی چاپ و وەرگرتنی مۆڵەتی چاپ لە وەرگێڕی داماو دەکەنەوە و بە هیچ شێوەیەک خەمی ئەوەیان لا درووست نابێ کە چارەنووسی ئەم بەرهەمانە چی لێدێ و بەرەو کوێ دەڕوا. کەواتە شێوەی هەڵسوکەوتی قازانجخوازانەی کۆمەڵێک دەزگا و ناوەندی چەواشەکار ڕێگە لە بڵاو بوونەوەی سەرتاسەریی ئەم بەرهەمانە لە جوگرافیای گشتیی ئێراندا دەگرێ و دەبێته کۆسپ و ئاستەنگێکی گەورە لە بەردەمیاندا. ئەم جەغزە خەوشدارە و ئەم هاوکێشە نەخۆشەش خود زەبرێکی کوشندە لە دیسکورسی وەرگێڕانی ئێمە دەدات و لێکەوتە خراپ و ناحەزەکانی بۆ ساڵانێکی ڕەبەق درێژەی دەبێت. کەواتە وەرگێڕی لێهاتووی ئێمە لەم ڕۆژگارە بێبەزەییەدا بۆ دەربازبوون لە گێژاوی ئەم قەیرانە دەبێ ستراتیژێکی باشتر و کارامەتر پێڕەو بکات و تا بۆی دەکرێ بەرهەمی ڕەنج و ئارەق ڕشتنی خۆی نەداتە دەست تاقمێک دەڵاڵی کولتووری و کۆمەڵێک بنکە و دەزگای هەلپەرستەوە و لەگەڵ ئەو ناوەندانە ئیش بکات کە پانتایی بڵاوکردنەوەیان ڕووبەرێکە لەسەر جوگرافیای هەموو ئێران. قەیرانێکی تر کە لێرە دەبێ بە وردی بخرێته بەر باس گرینگی نەدانە بە وەرگێڕانی بەرهەمی فیکریی و ڕەخنەی ئەدەبییە، ئەگەر چی لەم ساڵانەی دواییدا هەندێ هەوڵ لەم بارەوە لە لایەن سەردار محەمەدییەوە دراوە بۆ وەرگێڕانی بەرهەمە فیکریی و ڕەخنەییەکانی بەختیار عەلی، کە جێی دڵخۆشی و پێزانینە؛ بەڵام ڕێژەی ئەم کارانە زۆر کەمە و دڵخۆشکەر نین. کەواتە دەبێ هاوکات لەگەڵ وەرگێڕانی دەقە ئەدەبییەکان لەوانە وەک شیعر و ڕۆمان و کورتە چیرۆک و… هتد گرینگی و بایەخێکی ئەوتۆش بە وەرگێڕانی بەرهەمە فیکریی و ڕەخنەییەکان بدرێ و بەرهەمی کۆمەڵێک ڕووناکبیری وەک مەریوان وریا قانع، ئازاد حەمە، ئاراس فەتاح، بەرزان فەرەج، فاروق ڕەفیق، ڕێبین هەردی، محەمەد کەماڵ ، ڕێبوار سیوەیلی ، ئاسۆ جەبار و بیرمەندی تر وەربگێڕدرێتە سەر زمانی فارسی؛ چوونکوو بۆشاییەکەی هەرە قووڵ لەم بەستێنەدا هەست پێ دەکرێ. ئێمە لە پاڵ ڕێژەیەکی بەرچاو لە بەرهەمی شیعر و ڕۆمان کە وەریدەگێڕینەوە، دەبێ بتوانین لێکدانەوە، شرۆڤە، شیکاریی و ئەو نووسینە ڕەخنەییانەش کە لەسەر کۆی ئەم بەرهەمانە بە زمانی کوردی نووسراون بکەین بە فارسی و بەم شێوەیە بەشدار بین لە ئاراستهکردنی تێگەیشتنێکی قووڵ و ڕاستەقینەی کۆی ئەم بەرهەمانە لە لایەن بەردەنگ و خۆێنەری فارس زمانەوە. بۆ ئەوەی  هەم یارمەتی خوێنەرمان دابێ بۆ خوێندنەوەی قووڵی ئەم بەرهەمانە و ناساندنی باشتری ئەدەبی کوردی و هەم بەردەنگی ئێرانیمان لەگەڵ فەزای فیکریی و ڕەخنەی ئەدەبی و تیۆریکی کوردی ئاشنا کردبێ و نموونەی دەقی ڕەخنەیی خۆمانی لا ئاراستە بکەین.

لە کۆتاییدا دەبێ بڵێم سەرەڕای ئەو هەموو قەیران و تەنگژەیەی کە لەم ڕێگە دوور و درێژەدا هەیە، من بەش بە حاڵی خۆم بە داهاتووی ئەم ڕێگایە گەشبینم و بێگومان بە زاڵ بوون لەسەر کۆسپ‌ و ئاستەنگەکاندا و هەروەها بە سنگفراوانی و دوورەپەرێز بوون لە ڕکابەریی و هەڵسوکەوتی تەسکبیرانە، دەکرێ پلە و پێگەیەکی شیاو و جێگای ڕێز بۆ ئەدەبیاتی هاوچەرخی کوردی لەنێو بەردەنگی فارس زمان لە ئێراندا مسۆگەر بکەین. ئەمەش ناکرێ مەگەر هەر بە هەوڵێکی بێوچان و گشتگیر لە لایەن هەموو چالاکانی ئەم بوارەوە. دەبێ بە سۆزێکی ئەڤیندارانەوە بنووسین و بە هەمان سۆزیشەوە بێکێت وتەنی: درێژە بە درێژەدان بدەین و هانا بۆ هێز و ورەی دڵمان بەرین تا بەرگەی ئەم هەموو زەختە بگرین.

The post “کاتژمێرە لمینەکان بە کاتی بیابان” appeared first on ژنەفتن.

ڕاشکاوانە بڵێم: ورووژاندنی ئەم مژارە وەک پرسێکی جەوهەری دەبێ بە شێوازێکی تر گەڵاڵە بکرێ؛ من لەسەر ئەو بڕوایەم کە شیعر منی هەڵبژاردووە، لەبەر ئەوەی ڕەنگە بێ بەری بوومە لە هەر هونەرێکی تر، لەبەر ئەوەی هەمیشە وەخت سەرسام بوومە بە جادووی وشەکان، لەبەر ئەوەی بەردەوام ویستوومە قودسیەت و شکۆمەندی بگەڕێنمەوە بۆ ئاقاری نەفیلێکراوی زمان وەک قەڵەمڕەوی هەبوون. رەنگە ئەگەر لەم جوگرافیا نەفرین کراوەدا نەژیابام یان ئەگەر دایکم شیعر و بەیتی زۆری لە بەر نەبا؛ بێگومان منیش بەرەو ئاقارێکی تر دەچووم؛ ئێسته جیا لەم ئێعترافە تاڵە، دەبێ بڵێم: من بوومەتە شاعیر لەبەر ئەوەی لە لایەکەوە بەرگەی تەوژمی ژان و ڕەنجی بێ سنووری ئەم ژیانە بگرم و لە لایەکی تریشەوە لە سەردەمی غیاب و هەرەسهێنانی مەعنادا، لە سەردەمی زاڵ بوونی بێ ئومێدی و ئێبتزاڵ و  دڵەڕاوکێیەکی وجوودیدا مانایەک بدۆزمەوە بۆ کۆی چرکەکانی ژیانم لە مەنزوومەی ئەم هەستییە بێهوودەدا.

 من دایکم زور خۆش دەوێت، بە حورمەتی دایکمەوە، زمانی دایکیشم بە هەمان ڕادە خۆش دەوێت، کەواتە شیعر نووسین لای من بەر لە هەموو شتێک ئەرکێکە ئەحلاقی بە نسبەت دایکمەوە و هاوکات بەرانبەر بە زمانی دایکیم. من لەسەر ئەو بڕوایەم کە تەنیا ژانرێکی وەک شیعر دەتوانێت عەزەمەت و شکۆی زمانی دایکیم دەرخات. من وەک تاکێکی کورد خۆم بە منەتباری زمانی دایکیم دەزانم و ئەم زمانە زۆر شتی بە من بەخشیوە کە شیعر نووسین لە ڕاستیدا  قەرەبووکردنەوەی بەشێک لەو شتانەیە کە دەسکەوتی زمانی دایکیمن.

شیعر دەنووسین تا لە هەوڵێکی سیزیفیدا ڕێز لە دوا پاشماوەکانی جوانی و هەقیقەت لە کەلاوەکانی ئەم دنیای پڕ شەڕ و شۆرەدا بگرین، تا حورمەتی وشەکان ڕاگرین

جیا لەمانەش کە تۆ شیعر دەنووسی، واتە ڕۆحی سەرگەردانی هەموو وشەکان ئێحزار دەکەی و بە وتەی کافکا، لە بەردەمیاندا ڕووت دەبیتەوە، لێرە تۆ لە چرکەساتێکی مەسیحاییدا، دەبیتە خولقێنەر، بە پێی یەکەم سفری عەهدی عەتیق کە دەڵێت: “سەرەتا هیچ نەبوو، سەرەتا هەر وشە بوو،  وشە لای خوا بوو، وشە خودی خوا بوو”، کەواتە لێرە شاعیر لەگەڵ ساحەتێک(پانتاییەک) بەرەوڕوو دەبێتەوە کە هەڵگری هەوێنێکی خواوەندییە. شاعیران لە دوو لاوە میراتگری جەبەرووتی خواوەندن، لە لایەکەوە کە وەک تاکێکی خولقێنەر دەردەکەون و بەردەوام خەریکی داهێنانن و لە لایەک تریشەوە ئەم ئافراندن و داهێنانە بە نێوەنجی زمان دێته ئەنجام. زمانیش وەک مەتریاڵێکی سەرەکی لە هونەری شیعردا بریتییە لە وشە و وشەش وەک پێشتر ئاماژەم پێدا دەلالەت لەسەر مەلەکووتی خواوەند دەکات. ئێمە شیعر دەنووسین تا لە هەوڵێکی سیزیفیدا ڕێز لە دوا پاشماوەکانی جوانی و هەقیقەت لە کەلاوەکانی ئەم دنیای پڕ شەڕ و شۆرەدا بگرین، تا حورمەتی وشەکان ڕاگرین، تا خوێنەر و بەردەنگمان لە کەشف و شهوودێکی شاعیرانەدا بەشدار کەین. کەوابوو ئێمەی شاعیر هیچ نین جگە لە کومەڵێک دەموچاوی خولیامەند کە بەردەوام سەودای چێکردنی چێژێکی ئەبەدیمان لە سەردایە بۆ ساڕێژکردنی زامە قووڵەکانی خۆمان لە لایەکەوە و هەروەها بۆ فەرامۆش کردنی ڕەنجی سامناکی بەردەنگی ئەم سەردەمە لە لایەک تریشەوە.

وەک چۆن مرۆڤ بە درێژایی مێژوو هەوڵی داوە کە سروشتی سەرکەش و دیاردە سروشتییەکان دەستەمۆ بکات، شاعیریش وەک کاراکتێرێکی داهێنەر هەوڵی ئەوە دەدات کە لە ڕێگوزەری نووسینی شیعرەوە، ڕۆحی یاخی و سەربزێوی زمان لینی و دەستەمۆ بکات.

لە کۆتاییشدا وەک دوا بڕگە دەبێ بڵێم زمانیش‌ وەک سروشت خەسڵەتێکی یاخی و سەربزێوی هەیە، وەک چۆن مرۆڤ بە درێژایی مێژوو هەوڵی داوە کە سروشتی سەرکەش و دیاردە سروشتییەکان دەستەمۆ بکات، شاعیریش وەک کاراکتێرێکی داهێنەر هەوڵی ئەوە دەدات کە لە ڕێگوزەری نووسینی شیعرەوە، ڕۆحی یاخی و سەربزێوی زمان لینی و دەستەمۆ بکات. شاعیر دەیەوێت بە نیشاندانی هێز و ئوتۆریتەی خۆی شکست بە زمان بهێنێ و لە کۆتاییدا بەسەر هەژموونی زماندا زاڵ بێت؛ بەڵام لە ئاکامدا ئەم شتە ڕوو نادات، بەڵکوو ئەمە خودی شاعیرە کە وەک سووژەی هەڵوەشاوەی شکست، دەست دەداته خۆکاولکەریی. بە شێوازێک کە دەتوانم بڵێم سەرچاوەی هەر چەشنە داهێنان و خولقاندنێک لای شاعێر وەک سوژەی شکست لە واقیعدا هەمان کرداری خۆکاولکردنە. ئەم ڕەوتەش سەرەتا بە دابڕان لە ئەمری واقیع ڕوو دەدات، شاعیر بە تێپەڕبوون یان نەفی کردنی بابەتی واقیع پەنا دەباتە بەر خیاڵێکی خولیایی، چوون لە پێشدا ئەم ڕاستییە دەزانێت کە ئەمری جوانی و بابەتی ستاتیکا تەنیا بە هەڵوەشانەوەی ئەمری واقیع لە زەین و زمانی ئەمدا ڕوو دەدات، بۆیە دەڵێم خیاڵی فانتاستیک و دابڕان لە ساحەتی ئەمری واقیع لای شاعیر، خاڵی دەسپێک و سەرەتای کرداری خۆکاوکردنێکە ئەبەدی کە ئەگەر ئەم شتە ڕوو نەدات شیعر وەک بەرهەمی دیالێکتیکی زمان و خەیاڵ و ئەندێشە، تەنیا لاسایی کردنەوەیەکی قیزەون دەبێت لە هەمان ئەمری واقیع. کەواتە من خۆم کاول دەکەم بۆ ئەوەی شیعر بنووسم، من شێعر دەنووسم، کەواتە هەم!

The post من شیعر دەنووسم؛ کەواتە هەم! appeared first on ژنەفتن.

یەک: وەک ئەزانین چەمکێکی وەک ڕەخنە بە گشتی و ڕەخنەی ئەدەبیی بە تایبەت بەرهەمی شۆڕشێکی فیکرییە لە ژێر ناوی عەقڵی ڕەخنەگرانەدا. ئەندێشەی ڕەخنەگرانەش لە ئەساسدا دەستکەوتی فەلسەفەی ڕۆژئاواییە. کەواتە ئاخێزگەی ڕەخنەی مودێڕن بە مانا هەنووکەییەکەی لە خاڵێکی بنەماییەوە دەس پێدەکات؛ عەقڵی ڕەخنەگرانە عەقڵێکی گومانساز و پرسیارکەرە، بەرەنگاری هەر چەشنە یەقین و متمانەیەکی جەوهەریی دەبێتەوە لە پێکهاتەی زەینیی و پانتایی فیکریی مرۆڤی هەر سەردەمێکدا. بە پێچەوانەی عەقڵی ڕەخنەگرانە کە لە سەردەمی ڕۆشنگەریی بەملاوە فەلسەفەی ڕۆژئاوایی خستووتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە، لای ئێمە عەقڵانییەتێکی ئایینی و ئیدئۆلۆژیک زاڵ بووە، عەقڵی ئایینیش وەک ئەزانین هەڵگری نێوەڕۆکێکی باوەڕتەوەر و دژەگومان بووە و بە شێوازێکی چەقبەستوو لەسەر یەقینێکی ئەزەلی و نەگۆڕ ڕاوەستاوە. عەقڵی ئیدئۆلۆژیک بە پێچەوانەی عەقڵی ڕەخنەگرانە بەرهەڵستی هەر چەشنە گومانێک و دژەمتمانەیەک دەبێتەوە کە درز یان خود کەلێنێکی مەعریفی بخاته ناو پێکهاتەی یەقینی سووژەی باوڕمەندەوە و بەردەوام ڕێگر بووە لە بەردەم سازکردنی کۆمەڵێک پرسیاری جەوهەرییدا کە بەرەوڕووی بکرێنەوە. عەقڵی ئیدئۆلۆژیک، عەقڵێکی دژەگومان و دژەپرسیارە و هەر هەوڵێک بۆ شێواندنی ڕۆخساری ئەو حەقیقەتە تاقانە کە دەرکەوتەی یەقینێکی مێتافیزیکییە، وەک بابەتی تابۆ و حەرام چاولێدەکا و ڕێگە بە سەرهەڵدانی سووژەیەک لە چەشنی سووژەی دێکارتی نادات کە بەردوام بە چاوی شک و گومانەوە بەرەوڕووی هەر چەشنە چەمک و دیاردەیەک دەبێتەوە. بەم پێیەش ئاساییە کە ڕەخنەی ئەدەبی لە ڕۆژئاوا بە شێوازێکی بەرچاو پەرە بسێنێ یان  گەشە بکات و لەم جوگرافیا بێسەروبەرەی ئێمەشدا هەر دەنگێکی جیاواز کە پێچەوانەی ڕەوتی باو و تا هەنووکەیی بێ، لە خشته ئەبرێ و بەردەوام هەوڵێکی ترسناک بۆ پەراوێزخستن یان خود سڕینەوەی هاتووەته ئاراوە.

هەر بۆیەش بە درێژایی مێژوو ئەوانەی لەو ڕێبازە چەقبەستووە لایان داوە وەک لادەر یان خوارج ناویان لێ ئەبرێ و بەرەو ڕووی جۆرێک لە ئێلحاد و تەکفیر ئەبنەوە. مەرج نییە ئەم ئێلحاد یان تەکفیرە تەنیا لە ڕووی ئایینییەوە بێ و تەنیا هەڵگری ڕەهەندێکی ئیدئۆلۆژیک بێت، کاتی خۆی نیما یان گۆران وەک دوو کەڵە شاعێر کە لە سەردەمی خۆیاندا زۆر بوێرانە و پێشەنگخوازانە دەسیان دایە تازەگەریی و نوێکردنەوەی ڕەوتی شێعری کلاسیکی فارسی و کوردی، لە لایەن زۆربەی کۆنەپەرستانی ئەو سەردەمەوە بە هەمان شێواز تەکفیر کران و بەرەوڕووی زەختێکی کوشندە بوونەوە؛ کەواتە هێژمۆنی عەقڵی ئیدئۆلۆژیک هەموو بوار و ساحەیەکی ژیانی مرۆڤی ڕۆژهەڵاتی وەها تەنیووەتەوە کە تەنانەت پانتایی هونەر و ئەدەبیش لەم شێوە هەڵسووکەوتە تەکفیرخوازانە بێبەری نەبووە و لەهەر کوێ هەستی بە مەترسی یان لێژبوونی پلەوپێگەی قودسی خۆی کردبێ، هەمان میکانیزمی خستووەتە گەڕ بۆ سڕینەوەی هەموو ئەو دەموچاوانەی کە ئاڵاهەڵگری تازەگەریی و ڕچەشکێنی ڕێگە و ئاقاری ئەزموون نەکراو بوونە. هەر بۆیە دەرباز بوون لە بازنەی عەقڵی ئیدئۆلۆژیک بە درێژایی مێژوو کارێکی ئەستەم بووە و گرێدراوی هەمان بابەت و سازوکاری تەکفیر بووگە. چوون عەقڵی ئیدئۆلۆژیک بۆ مانەوەی خۆی بووەته هاوپەیمانی دەسەڵاتی سیاسی و پاڵی داوەتە ئوتۆریتەیەکی سیاسییەوە و دیسکۆرسی دەسەڵاتیش بۆ شەرعییەت و حەقانییەتی خۆی بەردەوام پەنای بۆ ساحەی عەقڵی ئیدئۆلۆژیک بردووە و لە ڕاستیشدا نەزۆک بوونی ئەندێشەی ڕەخنەگرانە لە کۆمەڵگا ڕۆژهەڵاتییەکاندا بەرهەمی دانوستان و ڕێککەوتنی دەسەڵاتی سیاسی و عەقڵی ئیدئۆلۆژیک بووە کە پێکەوە ڕێگر بوونە لە بەردەم سەرهەڵدانی هەر چەشنە پرسیارێکی گومانساز و دژەیەقیندا. ئەم بە کۆسپ و ئاستەنگ بوونەش تا ئەو ڕادەیە بووە کە کەمتر کەسێک وێراویە بپەرژێته سەر کۆمەڵێک بابەتی مەعریفی لە هەمبەر ئەو حەقیقەته خەیاڵییە کە خۆی وەک ئەمرێکی نەگۆڕ و بەڵگەنەویست سەلماندووە.

بەداخەوە زۆربەی ئەو یاداشت و وتارانەی کە بە ناو ڕەخنەوە لە کوردستان چاپ‌ و بڵاوئەکرێنەوە یان زۆر خەسڵەتی سەلیقەییان پێوە دیارە و ڕەخنەگر بە کەیفی خۆی نووسیوویە یان زۆر چوونەتە ناو بازنەی تیۆرییەوە و خودی دەقەکەیان لە بیر کردووە.

دوو: ڕەخنەی ئەدەبی لە زاتی خۆیدا بەر لە هەموو شتێک دەق یان بەرهەمێکی ئەدەبی بەرەوڕووی کۆمەڵێک پرسیاری جەوهەریی ئەکاتەوە. واتە خاڵی دەسپێکی ڕەخنە سەرەتا پرسیارکردنە، دیارە دەقیش بۆ هەر پرسیارێک کە بەرەوڕووی ئەکرێتەوە وڵامی خۆی هەیە، ئەم پرۆسەی پرسیار و وڵامەش خۆی لە خۆیدا  ئەبێتە هۆی ئەوە کە دەق و ڕەخنە بکەونە دیالۆگێکی بنەڕەتییەوە لەگەڵ یەکتر. بەم پێیە ڕەخنەی ئەدەبی پشت ئەستوورە بە سێ گۆشەی عەقڵییەتی ڕەخنەگرانە، تیۆری ئەدەبیی و داهێنانی خودی ڕەخنەگرەوە. هەر سیستەمی ڕەخنەیەک ئەگەر ئەم سێ خاڵە بنەماییە ڕەچاو نەکات دیارە ڕەخنەیەکی نەزۆک و بێ ئاکام ئەبێت. کەواتە ئەبێ ڕەخنەگر هاوکات هەڵگری ئەم سێ ئێلێمانە ببێ، کارکردی عەقڵی ڕەخنەگرانە وەک پێشتریش ئاماژەم پێدا بۆ ئەوەیە کە دەق یان بەرهەمی ئەدەبی بەرەوڕووی کۆمەڵێک پرسیاری جیددی بکاتەوە و لە هەمانکاتدا کەلێن بخاتە نێو پێکهاتی ئەو متمانە و یەقینە ئەزەلییە کە لە کۆنەستی هەموو دەقەکاندا بەردەوام ئامادەیە. کارکردی تیۆری ئەدەبییش لە ئەساسدا پێوەر یان بنەمایەکە بۆ خوێندنەوەی ڕەخنەگرانەی ئەو دەقە و لە هەمان حاڵدا ڕەخنەگر ئەبێ جیا لەم دوو بابەتە، هەڵگری جۆرێک داهێنانیش هەبێت کە بزانێ کامە دەق بە پێی کامە تیۆری بخوێنێتەوە. چوون بە ڕای من ئەگەر دیاردەیەک وەک داهێنان لە کاری ڕەخنەگردا نەبێت، دەرئەنجامی ئەو ڕەخنەیەش لە واقێعدا ڕەخنەیەکی کڵێشەیی و دەسکرد و میکانیکییە، واتە دوورە لە بنەما مەعریفییەکانی ڕەخنەی سەردەم و ئەتوانین بڵێین ڕەحنەیەکی تیۆربردەیە و تەنیا تێڕوانینێکی ڕواڵەتی و ڕووکەشیانەی بە نیسبەت دەقەوە هەبووە، کە بەداخەوە زۆربەی ئەو یاداشت و وتارانەی کە بە ناو ڕەخنەوە لە کوردستان چاپ‌ و بڵاوئەکرێنەوە یان زۆر خەسڵەتی سەلیقەییان پێوە دیارە و ڕەخنەگر بە کەیفی خۆی نووسیوویە یان زۆر چوونەتە ناو بازنەی تیۆرییەوە و خودی دەقەکەیان لە بیر کردووە.

بۆیە ئەڵێم ئەو سێ گۆشە بنەڕەتییە وەک پێویستییەک بۆ هەموو سیستەمێکی ڕەخنەیی کە پێشتر باسم لێوە کردن، هەرگیز بە سیاقێکی هاوکات لە ناوەندی ڕەخنەی ئەدەبیی کوردیدا ئامادە نەبوونە و هەمیشە لەم بەستێنەدا تووشی بۆشاییەکی کوشندە ئەبین و ئەم بۆشاییەش تەنیا بە ڕەچاو کردنی ئەو بیرۆکەیە قەرەبوو ئەکرێتەوە کە ئەبێ حەتمەن ڕەخنەگری ئێمە ئیشرافێکی مەعریفی هەبێت بە سەر ئەو سێ ئێلێمانەدا.

سێ: بە داخەوە زۆربەی ئەو نووسینانە کە لای ئێمە بە ناو ڕەخنەوە دێنە بەرهەم، لە ڕاستیدا جۆرێک خوێندنەوەی هێرمێنۆتیکییە بۆ دەق، واتە تاقە مێتۆدی زاڵی خوێندنەوەی ئێمە بۆ دەقەکان بۆچوونێکی شرۆڤەتەوەرە و وەک ئەشزانین ڕەخنەی هێرمێنۆتیکی تەنیا یەک لەو ڕێبازە ڕەخنەییانەیە بۆ خوێندنەوەی دەقێکی ئەدەبی بە تایبەت لە ژانری شیعردا، بەڵام وەک ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگر کە ئەبێ داکۆکی لەسەر بکەمەوە ئەوەیە کە ڕەخنەگری ئێمە لەم بوارەدا ئەوەندە خۆی بە کۆنەست یان خاڵە نەوتراوەکانی دەقەوە ماندوو ناکات و لێرەدایە کە دەق ئەبێتە تاقیگە یان گۆڕەپانێک بۆ تاقی کردنەوەی سەلیقەی سەخیف و سەقەتی ڕەخنەگری ئێمە و لەم نێوەشدا ئەوەی غەدری لێئەکرێ هەمان دەق یان بەرهەمی ئەدەبییە. من لێرە نامەوێ نکۆڵی لەو ڕێبازە ڕەخنەییە بکەم کە بە ڕەخنەی هێرمێنۆتیکی ناسراوە، بەڵام کێشەی من لێرە لەگەڵ زاڵ بوونی ئەم ڕێبازەیە وەک تاقە تیۆر یان تاقە مێتودی خوێندنەوە لە سیستەمی ڕەخنەیی ئێمەدا. ئەگینا زۆر دەقیش هەن کە ئەبێ بە تێڕوانینی هێرمێنۆتیکییەوە لە گەڵیان بەرەوڕوو ببینەوە. بە تایبەت دەقی پیرۆز و دەقە کۆنەکان بە گشتی، هەر چەن ئەم دەقانەش ڕەنگە هەڵگری زۆر مێۆدی خوێندنەوەی تریش بن. 

یەک لەو خەسارانەی تر کە ڕەخنەی ئەدەبیی ئێمەی بەردەوام بەرەوڕووی مەترسی کردووەتەوە، ئەوەیە کە ڕەخنەی ئێمە ڕەخنەیەکی ترسنۆک و پاریزکارە، واتە هێشتا گیرۆدەی هەندێ چەمکی وەک دۆستایەتی و هاوڕێیەتی و زۆر پێوەندی ترە.

یەک لەو خەسارانەی تر کە ڕەخنەی ئەدەبیی ئێمەی بەردەوام  بەرەوڕووی مەترسی کردووەتەوە، ئەوەیە کە ڕەخنەی ئێمە ڕەخنەیەکی ترسنۆک و پاریزکارە، واتە هێشتا گیرۆدەی هەندێ چەمکی  وەک دۆستایەتی و هاوڕێیەتی و زۆر پێوەندی ترە. ئەمە بەو مانایە دێت کە ئێمە هێشتا نەمانتوانیوە دیسکۆرسێکی ڕەخنەیی ڕادیکاڵ بەرساز بکەین، هۆکاری ئەم ئافەتەش هەڵدەگەڕێتەوە بۆ تێگەیشتنی هەڵە و دەرکی چەواشەی ئێمە لە چەمکی ڕەخنە و کارکردەکانی. ڕەخنە ئەبێ بەر لە هەموو شتێ ئەرکێکی شۆڕشگێڕانە بۆ خۆی دابین بکات و بە شێوازێکی ڕادیکاڵ بەرەوڕووی دەقەکان ببێتەوە. دیارە ڕەخنەی ترسنۆک، لە هەمان حاڵدا ڕەخنەیەکی نەزۆکیشە کە قەت لە ئاست چاوەڕوانیی خوێنەر و بەردەنگدا نەبووە. ڕەخنەی ئێمە تا نەتوانێ خۆی لە بازنەی تەسکی ئەو پێوەندییانەدا دەرباز بکات، بێگومان ناشتوانێ لەسەر ڕەوتی گەشەکردن و پێشڤەچوونی ئەدەبیاتیش کاریگەر بێت. ئەگەر ئەبینین ئەدەبی گەلانی تر لە چاو ئەدەبی کوردیدا گەشەی زۆرتری بە خۆوە بینیووە و سەرکەوتنی گەورەتریشی بۆ خۆی تۆمار کردووە، یەک لە هۆکارە سەرەکییەکانی بێگومان هەبوونی سیستەمێکی ڕەخنەیی تەندروست و بەرپرسیار بووە. پێویسته ئەمەش بوترێت کە ڕەخنە تەنیا بە نیسبەت دەق یان بەرهەمەوە بەرپرسیارە و ڕەخنەگری ئێمەش دەەبێ بە دیدێکی بوێرانە و ڕادیکاڵەوە چاو لە ئاسۆیەکی دوورەدەست بکات کە لە واقێعدا داهاتووی ئەدەبیاتی کوردییە. ڕەخنەی ئێمە ئەبێ لە بری کەسەکان تەنیا لە هەمبەر دەقی ئەدەبی کوردییدا بەرپرسیار بێ و بەم شێوازە ئەخلاقی تایبەت بە سیستەمی ڕەخنەیی خۆی مسۆگەر بکات و بە شکڵێکی پرۆفێشناڵ و دوور لەهەر چەشنە چەواشەگەرییەک لەگەڵ دۆخەکە مامەڵە بکات. بەڵام ئەوەی جێی سەرنجە ئەوەی پێی ئەوترێ ڕەخنەی کوردی بە داخەوە هێشتا لە بەستێنێکی سەرەتاییدا ماوەتەوە و حازر نییە پێوەندییەکان بکاتە قوربانی لە بەردەم ڕۆحی بەرپرسیارێتی و هەروەها ئەخلاقی پیشەیی لە هەموو بەستێنێکی ڕەخنەییدا.

ڕەخنەی داهێنەر پێش هەموو شتێک بۆشایی، کێشە و ئاستەنگەکانی بەردەم دەق دیاری دەکات و ئەبێتە ڕێخۆشکەر بۆ سەرهەڵدانی دەقێکی بەهێزتر لە دواڕۆژدا، نە دەقێک بە بێ پشت بەستن بە هیچ بنەمایەکی مەعریفی و تیۆریک ئەباتە سەرەوە و پلە و پێگەیەکی ئەداتێ کە سزاواری نەبێ و نە ئەشبێتە دوژمنی خوێنی هەمان دەق.

لە کۆتا بەشی ئەم یاداشتەدا ئەمەوێ ئاماژە بە دوو ڕەهەندی ڕەخنەیی بکەم، ئەویش ڕەخنەی داهێنەر و ڕەخنەی خەسێنەرە. لە واقێعدا ڕەخنەی داهێنەر پێش هەموو شتێک بۆشایی، کێشە و ئاستەنگەکانی بەردەم دەق دیاری دەکات و ئەبێتە ڕێخۆشکەر بۆ سەرهەڵدانی دەقێکی بەهێزتر لە دواڕۆژدا، نە دەقێک بە بێ پشت بەستن بە هیچ بنەمایەکی مەعریفی و تیۆریک ئەباتە سەرەوە و پلە و پێگەیەکی ئەداتێ کە سزاواری نەبێ و نە ئەشبێتە دوژمنی خوێنی هەمان دەق. دیاردەیەکی قیزەون کە بە داخەوە لای ئێمە زۆر باوە، کە لەسەر دەقێک ئەمانەوێ بنووسین، ئەو دەقە تا ئاست دەقێکی موقەدەس بەرز ئەکەینەوە و کەسەکەش ئەکەین بە بوتێکی زێهنی یان ئوستوورە و خواوەندگارێک لە مێشکی خۆمان و بەردەنگیشدا، یان لەم پەڕی قەزییەکەوە وەها ڕقاژۆ و دەمارگرژانە بەرەوڕووی دەقێک دەبینەوە و پەڕوپۆ نە بە دەقەوە دەهێڵین نە بە خاوەن دەقەوە. ئەمەش ڕێک دەرکەوتەی هەمان ڕەخنەی خەسێنەرە کە هیچ زەمینەیەک بۆ پێشڤەچوون یان سەرهەڵدانی ئەدەبێکی بەهێز و سەربەحۆ خۆش ناکات. لە واقێعدا ئەدەبی خەسێنەر تەنیا مەبەستی بەرجەستە کردنەوەی بۆچوونی قیزەون و بێشەرمانەی خۆیەتی. ئەگەر بکرێ بە زمانێکی ساکار پێناسەیەکی گشتگیر لەم دوو چەمکە ئاراستە بکەم، دەبێ بڵێم ڕەخنەی داهێنەر هیچ دەقێک یان کەسێکی بە لاوە پیروز نییە و پێگەی قودسییش بۆ کەس قایل نابێ و به دیدێکی ڕادیکاڵەوە و لە هەمان حاڵدا زۆر بوێرانە و بەوپەڕی بەرپرسیارێتییەوە لەگەڵ دەق یان بەرهەمی ئەدەبی هەڵسووکەوت دەکات، بەڵام ڕەخنەی خەسێنەر، دەق بە قەرزاری خۆی دەزانێ، بێئاگا لەمەی کە ئەگەر پێشوەختە دەقێک لە ئارادا نەبا، هیچ جۆرە ڕەخنەیەکیش لەم پانتایەدا نەدەبوو. ڕەخنەی خەسێنەر تەنیا لە بەردەم پێوەندی و بەرژەوەندییەکانیدا خۆی بە بەرپرسیار دەزانێ و ئەیەوێ بە زۆرەملێ تیۆرییەکان بە سەر دەقدا بسەپێنێ و بە هێنانەوەی چەن فاکتی پرژ و بڵاو لە چەن نووسەر و بیرمەندی بیانی شەرعییەتێکی فەلسەفیش بۆ خۆی مسۆگەر بکات. لە کۆتا بڕگەشدا  ئەبێ ئەم ڕاستییە لە بیر نەکەین کە ڕەخنەی داهێنەر ڕێگە بۆ سەرهەڵدانی دەقی داهێنەرانەش هەموار دەکات و لەولاشەوە ڕەخنەی خەسێنەر ئەدەبیاتی ئێمە بەرەو لێواری داڕووخان ئەبات و دەقی پاشماوەی ڕەخنەی خەسێنەریش بە هەمان نیسبەت دەقێکی نەزۆک و ترسنۆکە.

The post ڕەخنەی داهێنەر، ڕەخنەی خەسێنەر appeared first on ژنەفتن.