جەنگەکان بە هەموو وێرانکارییەکانیانەوە هێشتا دەبن بە وێستگەی ڕاماڵینی قاڵبە کۆنەکان و لێدانی چەخماخەی داهێنان، کاتێک مرۆڤ لە لێواری مەرگدا دەژی، سینەما لە کات بەسەربردنەوە دەگۆڕێت بۆ پێویستییەکی مرۆیی و گەڕان بەدوای ڕاستییەکاندا، ئەم وەرچەرخانە لە مێژوودا بە ڕوونی دەبینرێت کاتێک کە نیوڕیالیزمی ئیتاڵی لەناو خۆڵەمێشی جەنگی جیهانیی دووەمدا بە کامێرای ڤیتۆریۆ دێسیکا و ڕۆبێرتۆ ڕۆسێلینی ڕۆیشتنە نێو شەقامە وێرانەکان بۆ گێڕانەوەی ژیانی ڕاستەقینەی خەڵک و دروستبوونی سینەمایەکی نوێ لە دوایین وێستگەکانی ململانێی گەورە فاشیستی ئیتاڵی مۆسۆلینی.

له فەڕەنسا سینەمای شەپۆلی نوێی فەڕەنسی جان لوک گۆدار و فرانسۆ تڕۆفۆ وەک یاخیبوونێکی فیکری دژی پاشماوەی جەنگ و بۆ گەیشتن بە ئازادییە ڕەهاکان لە دەربڕیندا سەریان هەڵدا. هاوکات ئاندرێ تارکۆفسکی و سێرگی ئایزنشتنان لە ڕێگەی سینەمای سۆڤییەتەوە جەنگیان وەک تاقیگەیەک بەکار هێنا بۆ تێگەیشتن لە قووڵاییی دەروونی مرۆڤ و داهێنانی زمانێکی وێنەییی نوێ وەک مۆنتاژ و تێڕامانی شیعری.

بەهێزترین جەنگی ئێستا

لە ئێستادا بەهێزترین جەنگێک کە چاوی سەرجەم کامێراکان و پێنووسی هەموو ڕۆژنامەوان و سەرنجی گشت ڕوانەرانی ڕاکێشابێت، ململانێی دوو هێزی گەورەی بەرەی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوایە، لە هەناوی ئەم دوو جەمسەرەشدا هەر یەکێک لە ئەوان جڵەوگیری ئایدۆلۆژیایەکن و ڕەنگدانەوەی هەژموون و پاوانخوازییەکانیان لە چەندین جوگرافیای جیاوازدا هەست پێ دەکرێت، لە پاش شۆڕشی بەلشەفی ڤلادیمێر لینین لە ساڵی “1917” یەکەمین و بەهێزترین توخمی بەرەی ڕۆژهەڵات لەدایک بوو کە (یەکێتیی سۆڤیەت) گەورە دەوڵەتی ئەم بلۆکە بوو، هاوکات بوو بە بناغە و بیناسازی ڕووسیا و وڵاتانی ژێر هەژموونی بە ئێستاشەوە، ئەگەرچی سیستەمی کۆمۆنیزم-سۆسیالیزم بۆ ڕووسیا بە کۆتا هات بەڵام بەشێکی زۆر لە هاوپەیمانەکانی ئێستای، گرێدراوی هاوپەیمانی سەردەمی یەکێتیی سۆڤیەتن هەر بۆیە زۆر جار یەکێتیی سۆڤیەت لە بەرگێکی نوێدا و لە ژێر ناونیشانی ڕووسیا دەبینین کە خواست و ئامانجەکانی یەکانگیرە لەگەڵ سۆڤیەتی پێشوو، جگە لە ڕووسیا، چین و کۆریای باکوور و هاوپەیمانانی تریان لە ڕۆژهەڵات وەک بیلاڕووس، لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەک سوریا و لیبیای پێشوو تەنانەت لە کیشوەری ئەمریکای لاتین وەک ڤەنزوێلا و کوبا هەمیشە خۆیان بە دژی سیستەمی تاک جەمسەری ئەمریکا زانیوە، بۆ ئێستاکە و لە پاش جەنگی ڕووس-ئۆکراین، وڵاتێک کە لە بەرەی پێشەوەی جەنگ و ئەم هاوپەیمانێتیەدا دژ بە ڕۆژئاوا و بەدیاریکراوی ئەمریکا و ئیسرائیل بجەنگێت ئێرانە. نها و بەکورتی وێنەیەکمان بینی پڕ لە کێشمەکێش و ململانێ، جەنگی جەمسەرەکان، هەژموون و سیستەمەکانیان.

ئەم تەنگژە ئایدۆلۆژییە لە ساڵی “2026”دا بە قووڵی لە خەڵاتەکانی ئۆسکاردا ڕەنگی دایەوە بە بردنەوەی 6 خەڵاتی ئۆسکار بۆ فیلمی ” one battle after another” کە چیرۆکی ئەم فیلمە باسی له دوو ئایدۆلۆژیا کرد کە لە جیهانی ئەمڕۆماندا دوو جەمسەری بەهێزیان پێک هێناوە، بلۆکی ڕاستڕەو، ڕاسیست و کەپیتالیست، حکومەت و ئیمپریالیزم، لە بەرانبەردا گرووپێک لە چەپی سۆشیاڵ دیموکرات، بێ پرۆگرام، شێواو، کەواتە ئەگەر بە وێنەیەکی گەورە تەماشای جەنگەکانی ئەمڕۆی جیهان بکەین بە سانایی هەست بە جەنگی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا دەکەین بەوەی کە تەنانەت جێی سەرنجی فیلمە بڵند و گەورەکانی هۆڵیوودە و مشتومڕترینی فیلمەکانی ساڵ تەوەری ناوەڕۆکەکانیان خۆی بەم جەنگەدا هەڵدەواسێت.

ڕەخنە لە چاوی سینەماوە بۆ باوەشی ئایدۆلۆژیاکان

سلاڤۆی ژیژەک فەیلەسووفی سلۆڤینی کاتێک ڕانان بۆ فیلمێکی هۆڵیوود دەکات، بە سەرنجی ورد و درشت بازنەی هۆشی ئێمه لەسەر ئایدۆلۆژیا قەتیس و کۆ دەکاتەوە و گەلێک ڕوون و ناوازە تێماندەگەیەنێت کە چۆن فیکر و تیۆرییەی سەرمایەداری و لیبڕالیزم لە ناو چیرۆکەکانیانی هۆڵیووددا خۆیان حەشارداوە.

بێگومان ئەمە ڕوانینی فەیلەسووفێکی چەپگەرە و هاوکات ئەگەر بە چاوێکی بێلایەنییەوە تەماشای فیلمەکانی یەکێتیی سۆڤیەتی باوکی کۆمۆنیزمیش بکەین دەبینین کە چاوەڕوانکراوە دەرهێنەرێکی وەک ئاندرێ تارکۆفسکی لە سیاقە ڕەخنەیییەکەدا تەنانەت سەرنجی قووڵ درووست بکات.

بە نموونە له فیلمی”ivans childhood” لە پاش ململانێیەکی وەڕسکەر بۆ ئیڤانی منداڵ لە دیمەنێکدا خەیاڵی سێو، باران، خاکی بە پیت و دیمەنی ئاشتی و ئارامی دەکات، دەکرێت بڵێین ئەمە ئەو ڕەخنەیەیە کە تارکۆفسکی پێی وتین ئەوەی کە کۆمۆنیزم داوای دەکات تەنیا لە خەون و خەیاڵدا بوونی هەیە نەوەک واقیع، کاتێک منداڵێک بۆ کاری سیخوڕی بەکار دەهێنرێت، جیا لە گێڕانەوەی جەنگ لە چاوی ئەم منداڵەدا و هاوکات پەلکێشکردنی ئەم منداڵەیە بۆ نێو دونیای جەنگ و بە قوربانیبوونەکەی دەبینین، تارکۆفسکی بەم جۆرە ڕەخنەی قووڵ و گەورەی لەسەر کۆمۆنیزمە، یاخود لە فیلمی “joker” دەبینین کە خودی کارەکتەری جۆکەر بەرهەمی ئەو بێباکیەیە کە سیستەمی سەرمایەداری بەرانبەر بە “مرۆڤی پەراوێزخراو” هەیەتی، ئەمە لێدانە لە سیستەمی کەپیتالیزمی ئەمریکی، ئەم دوو نموونەیەی سەرەوە دەرخستەی بوون بەقوربانی دوو تاکن لە نێو دوو سیستەمی جیاوازی وەک “کۆمۆنیزم، لیبراڵ-کەپیتاڵیزم” بەڵام چیرۆکە تازەکانی کورد پیشاندانی وێنەی یەک قوربانیی کوردە لە نێو بەرداشی دوو سیستەم و زیاتریش.

جەنگی جەمسەرەکان و هەوێنی دروستبوونی سینەمای کوردی

لە نێو تەپوتۆزی گەردەلوولی جەنگ و گێژاوی سیاسەتدا کاتێک کە پارتیزانێکی کورد شەهید دەکرێت، بێ شک دەرچەیەکی گەورە و فراوانە بۆ دروستبوونی سینەمایەکی تەواو هونەری وەک ئەو نموونانەی سەرەوە کە باسمان کرد.

لەمەڕ مێژووی ئێمەی کورد ئێستا پتر لە هەر کاتێکی ڕابردووی پیرۆزی لەدەستچوومان، هەلومەرج و بارودۆخ وەک پێویستییەک لە هاوکاری و پشگتیرییەکی واقیعی ئامادەیە بۆ دروستبوونی شەپۆلێک لە سینەمای فیکری کە بنیادی سینەمایەکی نیشتمانی و نێونەتەوەیی لێ بەرهەم بێت، دەکرێت ململانێی جەنگ و کێشمەکێشی ئایدۆلۆژیاکان چیرۆکی “غەزاڵ” بکەن بە هەوێنی شەپۆلێکی سینەمایی و هاوشانی سینەماکانی ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات لەسەرووبەندی ئەم جەنگانەدا بگەین بە کەناراوێکی سینەمایی کە پاشخانی فیکر و فەلسەفە بنیادنەری بن. چونکە داستانی غەزاڵ ڕووداوێکە کە دەکرێت کۆی تێزە فیکری و سیاسی و ئابوورییەکانی لەسەر بنەخشێنرێت و لەسەر سەکۆی فێستیڤاڵە جیهانییەکان دەنگی هەر چوار پارچەی کورد گەڵاڵە بکات، چیرۆکی سەرکەشێک کە باس لە شەڕڤانێکی کورد دەکات لەبەرەی چەپ کە لە بنەڕەتدا خودی چەپ دایکی کۆمۆنیزمە، ئەم شەڕڤانە بەرانبەر بە ڕژێمێک ڕاوەستاوە کە پێی وایە جەنگاوەری ئیسلامە و درووشمی ڕژێمەکەش مردن بۆ ئەمریکا و ئیسرائیلە و بژاری ڕژێم جەنگە لە بەرانبەر هێزەکانی وەک سەهیۆنیزم و ئیمپریالیزم، هاوکات خودی هێزی ئیمپریالیزم وێنەی هاوپەیمانێکی لە هزری ئەم شەهیدەدا چاندووە کە هەردووک دژ بە سیستەمێکی دیکتاتۆرن. هاوکێشەکان قووڵ و ڕەهەندی جەنگەکە زۆر، تەرمی ئەم کچە پارتیزانە تەنانەت نەخۆشخانە و مەیتخانە و مزگەوتەکانیش کاتێک بەهەر هۆکارێک نایگرن لەخۆ، لێرەدا پرسی “ئەخلاق” دەوروژێت و دەگەڕێینەوە بۆ پێش (2500) ساڵ پێش ئێستا و سەرجەم تەواوکراوە فەلسەفییەکانی ئەم پرسەی سۆکرات و لە پاشانیش تێگەشتنی نوێی کانت و نیتچە و بە گشتی پرسی ئەخلاق هەڵدەتەکێنین، پرسی تاک بەرانبەر بە کۆمەڵگا لە دۆخی هەبوونی ئایدۆلۆژیای جیا لە کۆمەڵ، پرسی تاک بەرانبەر بە سیستەم، ورووژاندنی هاوکێشەی بوون بە قوربانی پارتیزانی لایەنێکی کورد کە هۆکاری دروستبوونی هزرە جیهانییەکەی لە دژایەتی ئیمپریالیزمەوە بنیادنراوە کە لە ئێستادا بە ئەرکی دەبینێت جەنگی نەتەوە و خاکی بکات، هاوکات شەهید بوونی لەلایەن هێزێکەوەیە کە سەنگەری پێشەوەی دژە ڕۆژئاوای گرتووە و بە قووڵیش پرسی دیکتاتۆرییەت دەوروژێنێت، جەنگی نێوان دوو بلۆکی گەورەی وەک لیبراڵیزمی کەپیتالیزم هاوشەن لەگەڵ کۆمۆنیزمی ژێر ئەجێندای یەکێتیی سۆڤییەت و بوون بەقوربانی شەڕڤانێکی کورد دەخرووشێت کە بستێک خاکی نییە هێشتان.

بە گشتیی لە بری چیرۆکە ساردوسڕ و بێ پاشخانە هزری و فیکری و فەلسەفییەکان چیرۆکی غەزاڵ جەنگی بلۆکە گەورەکانی لیبڕاڵیزم و کۆمۆنیزم هاوکات مێژووی فەلسەفەی ئەخلاق ڕادەتەکێنێت و لە چاوی داستانەکانی شەڕڤانێکی کوردەوە بۆ ڕوانەرانی جیهان دەکرێت فیلمێکی درووست سیاسی بگێڕدرێتەوە، چاوەڕوانکراوە کە ئەم جۆرە چیرۆکانە بۆ ئێمە نەک تەنیا فیلمێکە کە لە بڵندگۆی فێستیڤاڵەکانەوە گوێبیستی ناوی ببین، نا، ئەم جۆرە چیرۆکانە دەکرێت ببن بە هەوێنی بنیادێک بۆ شەپۆلی نوێی سینەما و له مێژوودا ناوێکی پرشنگدار تۆمار بکەن لە داڕشتنەوەی سینەمای نەتەوەیەک.

The post “سەمای تەرمێک” appeared first on ژنەفتن.

  هەر لەو ڕۆژەیشەوە چەمکی دراما و شانۆ، بە ئێستایشەوە ناوەندێکی گەورەی زانکۆکان و گفتوگۆی شانۆکاران و ڕەخنەگر و تیۆریستەکانی زانستەکانی هونەری شانۆ بوون. دەقی شانۆیی ئەدەبە و کارکردنە لەنێو زماندا، هاوکات شانۆیە و دەبێت نووسەری دەقی شانۆیی بتوانێت متوربەی ئەم دوولایەنە “ئەدەب و هونەر” بکات، بۆ ئەوەی دەقە شانۆیییەکەی لە هەمان کاتدا بۆ خوێندنەوە بشێت و بتوانرێت لەسەر شانۆیش نمایش بکرێت. دەقی شانۆیی نابێت، وێنای ئەوەمان بۆ بکات، کە ئێمە لە ژیانی ڕۆژانەماندا دەیانبینین و دەیزانین، بەڵکوو دەبێت دوور بێت لە ژیانە ڕاستەخۆکە و لەنێو جۆرە سمبۆلێکدا کار بکات، ئاشکرا بێت و هەستی سەرسوڕمانمان لا دروست بکات. هەر “ئەریستۆ” لە “پۆیەتیکا”دا ئاماژە بۆ ئەوە دەکات، پێویستە لە تراجیدیادا، واتە لە دەقە شانۆیییەکەدا، کە دواتر دەبێت بە نمایش، (سەرسوڕمان) لای بینەران دروست بکەین؛ ئەمەیش بە دوو ڕێگا پەیدا دەبێت: وه‌رگه‌ڕان و دۆزینەوە.” پیتەر بروک، لەم ڕووەوە قسەیەکی ئێجگار جوان و کاریگەری هەیە، دەڵێت: “مرۆڤ بۆیە دەچێتە شانۆ تا ژیانی تێدا بدۆزێتەوە، بەڵام ئەگەر هیچ جیاوازییەک لەنێوان ژیانی دەرەوە و ژیانی شانۆدا نەبێت، ئەوا شانۆ هیچ مانایەکی نابێت.” مەبەستی بروک چۆنیەتیی بەرجەستەکردنی دەقە شانۆیییەکەیە، کە لەسەر شانۆ بۆ بینەران نمایش دەکرێت. هەر لەم ڕووەوە دەقی شانۆیی سەخترین ژانرەکانی نووسینە.

  دەقی شانۆیی، لە مێژووی شانۆدا هێندە گرینگ و توخمێکی بەهێزە، تەنانەت هەموو سەردەمەکانی مێژووی شانۆ بە شانۆنامەنووسەکانی ده‌ناسرێنه‌وه‌؛ چ شتێک لە شانۆی گریگی کۆن دەزانین، جگە لە ناوی شانۆنامەنووسەکانیان و ئەو شانۆنامانەی بۆیان بەجێ هێشتووین و بە دەستمان گەیشتووە، دوای ئەوان ڕۆما. لە شارستانییەتی دێرینی ڕۆمادا، لەگەڵ ناوی سیزەرەکانیاندا، ناوی شانۆنامەنووسەکانیان دێت، کە هەوڵیان دەدا شوێنپێی شانۆنامەنووسە گریگییەکانی بەر لەخۆیان بکەنەوە. سینیکا، تەنیا فەیلەسوف نەبوو، بەڵکوو دەسەڵاتدارێکی گەورەیش بوو، جگە لە نامەکانی، دەقە شانۆیییەکانی، بە تایبەتیش “ئودیب”ەکەی، جێگای ئاماژە بۆ کردنە. سینیکا بە دەقە شانۆیییەکانی سەرەتایەکی پڕ بەهای بۆ ڕەوتی شانۆ، لە مێژوودا بۆ ئیتاڵیا دانا.

  هەر لێرەوە دەتوانین بڵێن، کە مێژووی شانۆ مێژووی دەقە شانۆیییەکانە؛ شەکسپیر، مارلۆ، مۆلێیر، ڕاسین و کۆرنی، ئیبسن، چێخەف، ستریندبێرگ، دواتر برێشت و بێکێت و هارۆڵد پینتەر و… لیستەکە زۆر درێژە، کە ڕۆڵێکی گەورەیان لە دروستکردنی هونەری شانۆدا بینیوە. تا ئێستا ژمارەیەکی زۆر لە شانۆنامەنووسانی دنیا خەڵاتی ئەدەبی نۆبێڵ-یان وەرگرتووە، هەر بۆ نموونە مەتەرلینگ، پیراندیللۆ، ئۆنێل، بێکێت، داریۆ فۆ، هارۆڵد پینتەر، پێتەر هانکە، یۆن فۆسە… هتد،  هاوکات تەکنیکی دەقی شانۆیی بە درێژاییی مێژوو گۆڕانکاری زۆری بەسەردا هاتووە، تا لەم سەردەمەی ئەمڕۆماندا دەقی شانۆیی لە پۆستمۆدێرنیزمەوە بازیداوەتە ناو پۆست-دراماوە. ئەم گۆڕانکارییانە لە تەکنیکی دەقی شانۆییدا، لە تەکنیکی هونەری شانۆ و نواندن و دیدی دەرهێنەرەکانیشدا ڕەنگی داوەتەوە.

  بێگومان، زمان وەک توخمێکی گرینگی دراما لەنێو ئەم مێژووە درێژەی شانۆ و چەمکی درامادا گۆڕانکاری زۆری بەسەردا هاتووە، بەڵام ڕۆڵە گەورە و گاریگەرەکەشی، تەنانەت لە پۆستدراماشدا لە دەست نەداوە. هەمیشە دراما/دەقی شانۆیی و هونەری شانۆ پەیوەندییەکی میکانیزمی و دوولایەنەیان هەبووە، زمان هەمیشە بناخەی شانۆ بووە، لای هەندێکیش دژایەتی کردن و بانگەشە بووە بۆ ڕزگاربوون لە دەسەڵاتی زمان و دەقی شانۆیی، بۆ نموونە وەک لای ئارتۆ دەبینرێت. ئارتۆ لە مانێڤستەکانیدا بۆ شانۆی “توندوتیژ” بانگەشەی مەرگی دەقی شانۆیی دەکرد و ئەوەی دووپات دەکردەوە، کە هونەری شانۆ دەبێت لە دەسەڵاتی دەقی شانۆیی دوور بخرێتەوە و شانۆ بگەڕێتەوە بۆ بنەما گەوهەرییەکانی خۆی.

شتێکی بەڵگەنەویستە، کە دەقی شانۆییش بە درێژاییی مێژووی شانۆ گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە و لە هەر سەردەمێکدا مۆرکێکی تری لەخۆ گرتووە، بۆ نموونە دەقە شانۆیییەکانی “کلاسیکی نوێ” لە فەڕەنسا، کۆمەڵێک ڕێسای نوێی دروست کرد، یەکەی کات و شوێن و ڕووداو؛ کە دەبێت، ڕووداوەکانی شانۆنامەکە لە بیست و چوار سەعاتدا، لە یەک شوێندا ڕوو بدات و تەنیا لەنێو بازنەی یەک ڕووداویشدا بسوڕێتەوە. هەروەها سەردەمی ڕۆمانیسییەت، جیاوازن لە دەقەکانی قۆناخی ناتورالیزم، دوای ئەوە ڕیالیزم و سمبولیزم، تا دەگات بە پۆستدراما. بێگومان ئەم قۆناخ و ڕەوتانەیش کاریگەری بەسەر نووسەرانی شانۆنامەکانەوە هەبووە، هەروەها شانۆنامەنووسەکانیش کاریگەرییان بەسەر یەکەوە هەبووە و دەقە شانۆیییەکان لە یەک فۆرمدا نەماونەتەوە و چەندین تەکنیکی جیاواز پێودەدانگە دراماتۆرگییەکەی ئەم دەقانەی دیاری کردووە. شانۆنامەنووسی ئەمەریکی “ئۆژیێن ئۆنێل” کە خاوەنی خەڵاتی ئەدەبی نۆبێڵە، چەندین شێواز و فۆرمی لە نووسینی دەقە شانۆیییەکانیدا تاقی کردۆتەوە؛ ڕیالیزم و دەربڕینخوازی، دوو نموونەی بەهێزی تەکنیک و شێوازی دەقە شانۆیییەکانییەتی، بەڵام باس لەوە دەکات، گەر “ستریندبێرگ” نەبووایە، ئەو هەرگیز نەیدەتوانی ببێتە شانۆنامەنووس، هەروەها “سارتەر” و “بێکێت”یش باس لە کاریگەری “ستریندبێرگ” دەکەن. “ستریندبێرگ” بە شانۆنامەی “خەونەنمایشێک” شانۆی ئەوروپی لە مۆدێرنەوە گوێزایەوە بۆ پۆستمۆدێرنیزم. “هارۆڵد پینتەر” بە هیچ شێوەیەک ئەوەی نەدەشاردەوە، کە “بێکێت” چ کاریگەرییەکی گەورەی بەسەر ئەوەوە هەبووە؛ پینتەر توانی ئەوەی بێکێت لەو فۆرمە ئەبستراکت و هزرە فەلسەفییەدا چڕی کردبووەوە، بێنێتە ناو ماڵەکان و ژیانی ڕۆژانەی خەڵکییەوە. “سارا کێن”، “یۆن فۆسە” و “لاش نۆرێن”، کۆپی بێکێت بوون، لەو ڕوەوەی ئەوەی بێکێت دەیگوت، ئەوان لە فۆرمێکی تردا و بە زمانێکی تر دایاندەڕشتەوە. نموونە ئێجگار زۆرە و دەکرێت، مەسەلەی کاریگەرییەکان بکرێتە وتارێکی سەربەخۆ.

  دەتوانین ئاماژە بۆ ئەوەیش بکەین، کە هەندێک جار دەقی شانۆیی ڕۆڵێکی بێ هاوتای گێڕاوە لە بەرجەستەکردن و بڵاو کردنەوەی بیرە فەلسەفییەکان، بێ ئەوەی پێگەی خۆی، وەک دەقێکی شانۆیی لە دەست بدات، هەر بۆ نموونە فەیلەسوفی فەڕەنسی “ژان پۆل سارتەر” بە دەقە شانۆیییەکانی: “دەرگا داخراوەکان” و “مێشەکان” و “مردووە بێ گۆڕەکان”… هتد توانی بیرە فەلسەفییە خودگەرایییەکە، بە شێوەیەکی باشتر، بە بەروارد بە تێزە فەلسەفییەکانی، بڵاو بکاتەوە. ئەم نموونەیە تا ئاستێک لای “ئەلبێر کامۆ”یش ڕاستە.

  لە زۆر قۆناخی مێژوویدا، شانۆنامەنووسەکان ڕۆڵێکی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌یان هەبووە لە دروستکردنی فۆرمە شانۆیییەکان و دامەزراندنی تیپێکی شانۆیدا، لە گەشەکردنی میتۆدێکی هونەریدا، بە تایبەتی دۆزینەوە و داهێنانی میتۆدێک بۆ هونەری نواندن، وەک لە “شانۆی ئازاد” لە پاریس، کە “ئەمیل زۆلا”، دەقە شانۆیییە ناتورالیزمییەکانی بە تایبەتی بۆ ئەم شانۆیە دەنووسی و پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە دەرهێنەرەکەیەوە “ئەندریە ئەنتوان”ەوە هەبوو، هەروەها “شانۆی هونەر”ی مۆسکۆ و پەیوەندیی دوولایەنەی “ستانیسلاڤسکی” و “چێخەف”، نموونەیەکی ترە. هەمیشە دەقە شانۆیییەکان ئەو هێزەیان هەبووە شانۆ دروست بکەن، نەک بە پێچەوانەوە، هەرگیز شانۆ، وەک هونەر نەیتوانیوە شانۆنامەنووس دروست بکات، به‌ڵکوو، شانۆنامەنووسەکان شانۆکانیان دروست کردووە، میتۆدەکانی نواندنیان قووڵ کردۆته‌وه‌ و پانتایییەکی فراوانیان بەخشیووە بە دەرهێنەرەکان و ئامڕازێکی ڕاستەوخۆ و بەهێزی هونەری دەرهێنان بووە. لێرەدا گرینگە ئاماژە بە ڕۆڵی “برتۆڵد برێشت” بکەین، کە چۆن توانی دەقی شانۆیی و هونەری شانۆ لە ئێستاتیکایەکی جیاوازدا کۆ بکاتەوە و ڕەنگێکی تر ببەخشێت، بە هونەری شانۆ، بۆ نموونە تەکنیکی نامۆبوون، کە بە هۆی دەقە شانۆیییەکانییەوە ڕێگای بۆ خۆشکرد. لەبەر ئەوە دەقی شانۆیی بنەما سەرەکییەکەیە، دەروازە گرینگەکەیە، بەڵام زۆر جار ئەم دەقە شانۆییانە، لە ژێر دەستی دەرهێنەرەکاندا کاری تیاکراوە و بەکارهێنراوە بۆ بەرجەستەکردنی دیدی دەرهێنەر و ئێستاتیکایەکی هونەری، بە درێژاییی مێژووی شانۆیش، ناوی هەندێک دەرهێنەر پەیوەستە بەناوی شانۆنامەنووسێکی دیاریکراوەوە، لەم ڕووەشەوە نموونەمان ئێجگار زۆرە و نامەوێت بچمە ناو ئەو بابەتانەوە.  

  دەقی شانۆیی ئەو مێژووە درێژەی هەیە و توخمێکی گرینگی دامەزراندنی هەموو پڕۆژەیەکی شانۆیییە، ناکرێت بە دەقی شانۆی کوردی بەراوردی بکەین. مێژووی دەقە شانۆیییەکان لای ئێمە زۆر نوێیە و هەموو ئەو دەقانەی نووسراون، دیاریکراوە و ژمارەیەکی ئەوتۆ نییە، لەبەر ئەوە زۆر ئاسایییە دەقە شانۆیییەکان لەو ئاستەدا نەبن. دەقی شانۆیی لە شانۆی کوردیدا ئێجگار لاوازە و نەیتوانیوە ڕۆڵێکی کاریگەری لە دامەزراندن و گەشەی شانۆی کوردیدا هەبێت، ئەمەیش یەکێکە لە کەلێنە گەورەکانی شانۆی کوردی، کە دەشڵێم، دەقە کوردییەکان نەیانتوانیوە گوزارشت لە کۆمەڵگەی کوردی بکەن، مەبەست ئەوەیە، ئەوەی ئەوان باسیان کردووە، ئەوەیە کە خۆمان ڕۆژانە دەیبینین و هەستی پێ دەکەین، ئەمەیش ڕێک قسەکەی پیتەر بروک، کە لای سەرەوە ئاماژەم پێ کردووە، بیر دەخاتەوە “ئەگەر هیچ جیاوازییەک لەنێوان ژیانی دەرەوە و ژیانی شانۆدا نەبێت، ئەوا شانۆ هیچ مانایەکی نابێت.” بەشێکی زۆری لەو دەقە شانۆییانەی من خوێندمنەتەوە، بە زمانێکی خراپ نووسراون، تەکنیکێکی گێڕانەوە کۆن و بەسەرچوو، ڕووداوەکانی شتی ساکار و ڕۆژانەی نێو خەڵکی وەک خۆی. ئەمە ئەوە ناگەیەنێت، کە ئێمە هیچ ئەزموونێکی باشمان نییە، نەخێر، هەندێک ئەزموونی زۆر باشمان هەیە، بەڵام مشتێکە لە خەروارێک و هیچ نووسەرێکی شانۆیمان نییە، کە تەواو خۆی بۆ نووسینی دەقی شانۆیی تەرخان کردبێت. ئەوەی، کە لێرەدا بە ڕاستی دەبێت ئاماژەی بۆ بکەم، ڕۆژهەڵاتی کوردستانە. بە بۆچوونی من پاشەڕۆژی دەقی شانۆیی لە ڕۆژهەڵاتەوەیە و چەندین نموونەمان هەن، کە لە ئاستێکی زۆر بەرزدا دەقی شانۆییان نووسیوە و شایانی هەموو جۆرە پشتگیری و هاندانێکن.

  هەر لە سۆنگەی ئەم گرینگییەی دەقی شانۆیییەوەیە، کە لە ناوەندی کەپرەوە خەڵاتی “دانا ڕەئووف”مان بۆ دەقی شانۆیی داناوە و ئەوەی تا ئێستا ئەو خەڵاتەی بردۆتەوە، چ لە ڕووی تەکنیک و چ لە ڕووی زمانەوە، ئەزموون و هەنگاوێکی زۆر باش بوون، چ بۆ ڕەوتی شانۆی کوردی و چ بۆ نووسەرەکان خۆیان. ئەم گرینگییەی من دەقی شانۆیی، دەگەڕێتەوە بۆ دەمێک ساڵ. پڕۆژەی زنجیرەی شانۆی بیانیش لە دەزگای ئاراس، کە لەسەر پێشنیازی من و بە سەرپەرشتی من دەردەکرا، هەوڵێکی تر بوو بۆ ئاشنابوون بە دەقەکانی شانۆی جیهانی و دروستبوونی کاریگەرییەک، کە دەقی شانۆی کوردی لای ئێمەیش پەرە بسەنێت.

The post دراماتۆرگی و ڕەوتی دەقی شانۆیی appeared first on ژنەفتن.

ڕەنگە ئاویییەکانی لالە تەنیا وردەکارییەک لە دیمەنی سروشتی، گوڵ، شەقام، یان تەلارسازی پێشکەش ناکەن؛ بەڵکو ئەزموونێک دەکەنەوە کە تێیدا سروشت نەک وەک ئۆبژەیەکی دەرەکی، بەڵکو وەک واقیعێکی ڕۆحی ڕژاو دەردەکەوێت، سروشتێکی دووەم و گۆڕاو کە بە چاوی هونەرمەنددا تێپەڕیوە و بەو هۆیەوە ڕەهەندێک بەدەست دەهێنێت کە نە لە بینینی خامدا و نە لە نوێنەرایەتییەکی تەنیا تەکنیکیدا دەدۆزرێتەوە. ئەوانەی لەبەردەم ئەم بەرهەمانەدا وەستاون، سەرەتا ئاو و شەفافیەت و ڕووناکی و ڕەنگدانەوەی و گواستنەوەی ناسکی ڕەنگ دەبینن، بەڵام ئەوەی لە کاتی تێڕامانێکی درێژخایەندا ئاشکرا دەبێت، ڕووی ئەو شتە نییە کە وێنا دەکرێت، بەڵکو جووڵەیەکی ناوەکییە، ڕژانی بینراو و نەبینراو، لە سروشتی دەرەکی و هەستی ناوەوە، لە جیهان و ڕۆح.

لاله نیگاری سروشت دەکێشێت نەک بۆ ئەوەی بەرهەمی بهێنێت، بەڵکو بۆ گۆڕینی. ئەم گۆڕانکارییە لە ڕێگەی شێواندنی دراماتیک یان زیادەڕەوییەکی مۆنۆمێنتالەوە ڕوو نادات، بەڵکو لە ڕێگەی گۆڕانکارییەکی ورد و لە هەمان کاتدا بەردەوام لە ڕوانگەدا ڕوو دەدات، لە ڕێگەی مامەڵەیەکی جوانکارییەوە کە ئەوەی دەدرێت لەناو نابات، بەڵکو مانای نوێی تێدایە. وردە وردە لە ناوەندی ڕەنگی ئاودایە کە بە شەفافیەت و هەستیاری و گەڕانەوە نەبوون تایبەتمەندە، کە ئەم گۆڕانکارییە فۆڕمی گونجاوی خۆی دەدۆزێتەوە. چونکە ئاو نەک هەر ڕەنگەکە هەڵدەگرێت، بەڵکو جوڵەی بیرکردنەوەش خۆی هەڵدەگرێت. ڕێگە بە هیچ ڕاستکردنەوەیەکی خام نادات، هیچ ڕووپۆشێکی گەورە نادات، بەڵکو هونەرمەند ناچار دەکات بۆ چڕبوونەوەیەکی دەروونی کە تێیدا هەر خاڵێک، هەر دێڕێک، هەر تیشکدانەوەیەک یان سێبەرێک نوێنەرایەتیی بڕیارێکی کۆتایی دەکات.

بەم مانایە، بۆ لالە، ڕەنگی ئاو تەنیا تەکنیک نییە، بەڵکو هەڵوێستێکە؛ نەک تەنها شێوازێک، بەڵکو پێگەیەکی ئۆنتۆلۆژییە لە نێوان سروشت و ڕۆح، لە نێوان ئەوەی دەردەکەوێت و ئەوەی تەنها لەڕواڵەتدا مانای ڕاستەقینەی خۆی بەدەست دەهێنێت.

ڕەنگی ئاو وەک شەفافیەتی ڕۆحی.

بە بەراورد لەگەڵ تەکنیکەکانی تری نیگارکێشان، ڕەنگی ئاو خاوەنی کوالیتییەکی ناوازەیە: نیمچە ڕووناکی. بۆ لالا ئەم شەفافبوونە دەبێتە بنەمایەکی فەلسەفی. لە کاتێکدا زۆرجار نیگارکێشانی زەیتی ڕووناکی لەناو ماددییەتی چینە بۆیاخەکەدا دەبەستێتەوە، جەستەیییەک دروست دەکات کە سووژەکە سەقامگیر و مۆنۆمێنتال دەکات، ڕەنگی ئاو بە کراوەیی و شەفاف و بە جۆرێک لە جۆرەکان لاواز دەمێنێتەوە. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە سپی کاغەزەکە بە تەواوی نامێنێت بەڵکو لە ڕێگەی چینەکانی بۆیاخەوە وەک ڕووناکییەکی ناوەوە دەدرەوشێتەوە. بۆ لالە ئەم شەفافیەت تەنیا کاریگەرییەکی جوانکاری نییە بەڵکو دەربڕینی هەڵوێستێکی ڕۆحییە کە هەرگیز بینراو وەک مادەیەکی داخراو بیری لێناکاتەوە، بەڵکو وەک گواستنەوەیەک، نێوەندگیرییەک، دەرکەوتنی بزووتنەوەیەکی قووڵتر و ناوەکییە.

لە کاتێکدا زۆرجار نیگارکێشانی زەیتی ڕووناکی لەناو ماددییەتی چینە بۆیاخەکەدا دەبەستێتەوە، جەستەیەکی جەستەیی دروست دەکات کە سووژەکە سەقامگیر و مۆنۆمێنتال دەکات، ڕەنگی ئاو بە کراوەیی و شەفاف و بە مانایەکی دیاریکراو لاواز دەمێنێتەوە چونکە سپی کاغەزەکە بە تەواوی نامێنێت بەڵکو وەک ڕووناکییەکی ناوەوە کاردەکات کە لە چینەکانی بۆیاخدا دەدرەوشێتەوە. لێرەدا دەتوانین پەیوەندی بە بیرۆکەکانی جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵەوە بکەین، کە لە وتارەکانیدا سەبارەت بە جوانیناسی، ئەو چەمکەی داڕشتووە کە کارە هونەرییەکە دەرکەوتنی هەستیاری بیرۆکەکەیە. مەبەست لەوە نییە کە بیرۆکەکە بە شێوەیەکی ئەبستراکت وێنا کراوە، بەڵکو مەبەستی ئەوەیە کە لە خودی مادەی هەستیاردا ئامادە دەبێت و ئەم مادەیە ئاماژە بە دەرەوەی خۆی دەکات. بەڵام لە ڕەنگە ئاوییەکانی لالە دا ئەم دەرکەوتنە هەستیارە بە فۆرمێکی داخراو و چڕبوونەوە جێگیر نییە، بەڵکو بە شێوەیەک وەدیهاتووە کە پرۆسەی دیاربوون دەکات، بەجۆرێک کە کارەکە نەک وەک تۆمارێکی کۆتایی، بەڵکو وەک گرژییەکی زیندوو لە نێوان توانەوە و چڕبوونەوەدا هەستپێکراوی دەمێنێتەوە.

ئاو کە ڕەنگی ناو ڕەنگی ئاوی هەڵدەگرێت، هەڵبژاردنی هەڕەمەکی ناوەند نییە، چونکە ئاو جووڵە و ڕەنگدانەوەی و تێپەڕبوونە بە یەکجار؛ ئاسمان و زەوی بەیەکەوە دەبەستێتەوە، ڕەنگدانەوەی هەیە و دەشێوێنێت، هەڵیدەمژێت و دەداتەوە. وە هەر ئەم سیفەتانەن کە لە کارەکانی لالە دا دەبنە خامە ھێزی فەلسەفەیەکی جوانیناسی کە تێیدا سروشت نەک وەک پێدراوێکی ڕەق، بەڵکو وەک پرۆسەیەک دەردەکەوێت. کاتێک شەقامێک لە وێنەکانیدا لە ژێر باراندا دەدرەوشێتەوە، یان گوڵێک بە شەفافیەتێکی ناسکەوە دەدرەوشێتەوە، ئەمە تەنها بەرهەمهێنانەوەی کاریگەرییەکی بینایی نییە، بەڵکو نوێنەرایەتیکردنی حاڵەتێکە کە جیهان و تێگەیشتن بە شێوەیەکی یەکتر یەکتر دەگرێتەوە.

گوڵ وەک دووبارەبوونەوەی ناوەوەی سروشت

گوڵ مۆتیڤێکی ناوەندییە لە کارەکانی لالەدا، لەگەڵ ئەوەشدا ئەم گوڵانە نە لێکۆڵینەوەی ڕووەکین و نە توخمە دیکۆراتییەکانن، بەڵکو چڕبوونەوەی هەستن، ڕەنگدانەوەی جووڵەیەکی ناوەکییە کە ڕەهەندێکی دووەم و شاراوە لەناو خودی مۆتیڤەکەدا ئاشکرا دەکات. وەک ئەوە وایە لالە تەنیا گوڵێک 

نەخشێنێت، بەڵکو ڕێگە بدات گوڵێکی دیکە و نەبینراو لەناو گوڵە ڕەنگاوڕەنگەکەدا سەرهەڵبدات گوڵێک کە چیتر سەر بە سروشتی دەرەکی نییە، بەڵکو سەر بە کایەی ڕۆحییە کە یادەوەری و حەسرەت و ڕاگوزەر و هیوا تێیدا تێکەڵ دەبن.

ئەم دوو هێندەکردنە فێڵێکی فەرمی نییە، بەڵکو دەربڕینێکە بۆ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە بنەڕەتدا هونەرەکەی پێناسە دەکات. چونکە سروشت کۆپی ناکرێت، بەڵکو لە ڕێگەی بابەتەکەوە ڕێنمایی دەکرێت، بەمەش تەنها فاکتیزمی خۆی لەدەست دەدات و دەبێتە هەڵگری مانای ناوەوە. بۆ لالە گوڵ ئۆبژە نییە، بەڵکو سوژەیە؛ پێدەچێت هەناسە بدات، ئازار بچێژێت، دەدرەوشێتەوە. لە بۆشایی ئاسماندا بە گۆشەگیری ڕاوەستاوە، بەڵکو لەناو تۆڕێکی ڕووناکی و سێبەر و شێ و چڕی بەرگەهەوادا چەسپاوە کە لە یەک کاتدا تیشک دەخاتە سەر و دەیتوێتەوە.

کاتێک مرۆڤ چاودێری ئەم گوڵانە دەکات، دەزانێت کە ڕەنگەکەیان بە شێوەیەکی شەڕانگێزانە یان خۆنمایشکردن بەکارناهێنرێت، بەڵکو لە شەفافیەتەوە سەرهەڵدەدات، وەک ئەوەی لە ناوەوە درەوشاوە بێت. هەر ئەم درەوشاوەییە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە کارەکە تەنیا ڕووکەش نییە، بەڵکو خاوەنی قووڵایییەکە کە تەنیا لە ڕێگەی چاودێریکردنی نەخۆشەوە خۆی ئاشکرا دەکات. لالە هیچ ڕەنگێک بە ئارەزووی خۆی دانانێت؛ هیچ خاڵێک بەبێ مانا دانانێت. بەڵکو پێدەچێت هەموو گرادێنتێک، هەر ڕووناکبوونەوەیەک، هەر تاریکبوونەوەیەک بەشێک بێت لە پێکهاتەیەکی ناوەوە، کەمتر لە ڕووی بیرکارییەوە پێکهاتە کراوە نەک لە ڕووی بوونییەوە.

بەم شێوەیە گوڵ دەبێتە شوێنی لێدوانێکی وجودی کە بە دەنگی بەرز ناگوترێت، بەڵکو لە بێدەنگی فۆرمەکەیدا دەکرێتەوە و ڕێک لەم خۆگرتنەدایە کە دەسەڵاتەکەیدایە، چونکە بینەر ناچار ناکات، بەڵکو بانگهێشتی دەکات بۆ ئەوەی خۆی لە قووڵایی دەرکەوتنیدا نوقم بکات.

باران و شەقام و ڕەنگدانەوەی وەک فەزای میتافیزیکی.

جگە لە گوڵەکان، بە پلەی یەکەم دیمەنی شەقامە تەڕەکان و پەنجەرە و ئۆتۆمبێل و پارچە تەلارسازییەکانن کە ڕۆڵێکی تایبەت لە کارەکانی لالەدا دەگێڕن. لێرەشدا ئامانج بەڵگەنامەیەکی واقیعی واقیعی شار نییە، بەڵکو دروستکردنی فەزایەکە کە تێیدا ڕەنگدانەوە و دوو هێندەبوون ببنە بنەمای ناوەندی. کاتێک شەقامێک لە ژێر باراندا دەدرەوشێتەوە و ڕووناکی چرای شەقامەکان لەناو قیر تەڕەکەدا دەشکێت، فەزای نێوانیان دروست دەبێت کە تێیدا سەرەوە و خوارەوە، واقیع و ڕەنگدانەوەی، جەستە و وێنە تێکەڵ دەبن، بەجۆرێک جیهان ئاراستەی ڕوونی خۆی لەدەست دەدات و دەگۆڕێت بۆ پێکهاتەیەکی هەڵدەفڕێت و نزیکە لە خەوناوی.

ئەم ڕەنگدانەوەیانە دیکۆراتی نین، بەڵکو فەلسەفیین، چونکە وا دەردەخەن کە هەموو تێڕوانینێک لە ئێستاوە لێکدانەوەیەکە، ئەوەی دەیبینین هەرگیز بە سادەیی نادرێت، بەڵکو هەمیشە بە نێوەندگیری. بەم شێوەیە شەقامی تەڕ دەبێتە هێمای جیهانێک کە خۆی ڕەنگ دەداتەوە، کە لە ڕەقبوونی ماددی خۆیدا نامێنێتەوە، بەڵکو بەهۆی ڕووناکیەوە بەرەو ڕەهەندێکی نوێ بەرز دەکرێتەوە. تەلارسازی چیتر وەک بارستەیەکی ئیستاتیک دەرناکەوێت، بەڵکو وەک پێکهاتەیەکی ڕژێنەر دەردەکەوێت؛ پەنجەرەکان دەبنە چاوێک کە هەم بەرەو ناوەوە و هەم بەرەو دەرەوە دەڕوانن؛ و ئەو ئۆتۆمبێلەی لە ئاودا ڕەنگ دەداتەوە، ڕەقبوونی تەکنیکی خۆی لەدەست دەدات و دەبێتە بەشێک لە قوماشێکی ڕژاو و شیعری.

ئەم دیمەنانە بە تایبەتی ئەوە ڕوون دەکەنەوە کە لالە بە دابڕان لە کولتووردا بیر لە سروشت ناکاتەوە، بەڵکو زیاتر ئەو دوو کایە تێکەڵ دەکات، بەجۆرێک تەنانەت دیمەنی شاریش کوالیتییەکی سروشتی بەدەست دەهێنێت، لە کاتێکدا سروشت لە هەمان کاتدا بە ڕۆحانیەت ڕژاو دەردەکەوێت. باران تەنیا ڕووداوێکی کەشناسی نییە، بەڵکو میدیای گۆڕانکارییە؛ کۆنتورەکان دەتوێنێتەوە، ڕووکارەکان بەیەکەوە دەبەستێتەوە، گواستنەوە دروست دەکات و هەر لەم گواستنەوەیانەدایە کە هێزی جوانکاری بەرهەمەکانی هەیە.

هونەرمەند وەک بابەتێکی نێوەندگیری لە نێوان سروشت و ڕواڵەتدا

کاتێک مرۆڤ کارەکانی لالە لە یەکگرتوویی ناوەوەی خۆیدا لەبەرچاو دەگرێت، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە باسکردن لە نوێنەرایەتیکردنی سروشت یان لێکدانەوەی بابەتیی بەس نییە، چونکە هەردووکیان جووڵەی ڕاستەقینەی هونەرەکەی کەم دەکەنەوە. لالە نە لە لایەنی وەچەخستنەوەی تەقلیدی وەستاوە و نە لە لایەنی خۆنامۆبوونی تەنیا دەربڕین؛ بەڵکو کارەکانی نێوەندگیرییەک لەخۆدەگرێت کە تێیدا سروشت و سوژە بەبێ ئەوەی بتوێنەوە یەکتر دەچنە ناو یەکترەوە. هونەرمەند وەک شێوەدانەرێکی باڵادەست دەرناکەوێت کە فۆڕمی خۆی بەسەر جیهاندا دەسەپێنێت، بەڵکو وەک هۆشیارییەکی ڕژێنەر کە جیهان هەڵدەمژێت و دووبارە بە فۆرمێکی گۆڕاو و قووڵترەوە ئازادی دەکات.

هەر لێرەدایە کە دەتوانین جارێکی دیکە پەیوەندی بە جوانیناسیی جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵەوە بکەین، کە لە کارە هونەرییەکە نەک وەک تەنها لاساییکردنەوەی سروشت، بەڵکو وەک ڕژانی ڕۆحییەکەی تێدەگات، وەک ساتێک کە تێیدا دەرکەوتنی دەرەکی لە ناوەوە زیندوو دەکرێتەوە. هێگڵ باس لە هونەر دەکات وەک ڕۆحانیکردنی دەرەکی و دەرەکیکردنی ناوەکی و ئەم جووڵە زۆر دوولایەنەیە لە ڕەنگی ئاوی لالەدا ڕەنگ دەداتەوە، تا ئەو ڕادەیەی سروشت چیتر وەک دەرەکییەکی تەنیا بەخشراو نامێنێتەوە بەڵکو دەبێتە ھێزو ئیلھام بۆ ئەزموونێکی ناوەکی، لە هەمان کاتدا بوونە ناوەکییەکەی هونەرمەند قەتیس نامێنێتەوە لە هێما ئەبستراکتەکاندا بەڵکو لە ڕەنگ و ئاو و ڕووناکی و شەفافیەتدا بەرجەستە دەبێت.

بەم مانایە هونەرمەند نە وەستای سروشت و نە چاودێرە پاسیڤەکەیەتی، بەڵکو سوبێکتێکی نێوەندگیرییە کە نیگاکانی جێگیر نابێت بەڵکو دەگۆڕێت. چاوی ​​لالە چاوێکی ئامرازی نییە کە تۆمار بکات ، بەڵکو چاوێکی شیعرییە کە لە سروشتدا ئەو گواستنەوەیانە دەناسێتەوە کە لە نێوان بینین و نەبینیندا دەلەرزن. کاتێک دیمەنێک دەکێشێت، گرنگی بە وردبینی تۆپۆگرافی نادات بەڵکو گرنگی بە بەرگەهەوا دەدات؛ نەک لە فۆڕمی وردی دارەکەدا بەڵکو لە یاریی نێوان  سێبەر و ڕووناکیدا؛ نەک لە کوالیتی ماددی ڕێگاکەدا بەڵکو لە درەوشاوەیی کە لە باراندا بەسەریدا بڵاودەبێتەوە.

ئەم ڕێبازە بەرەو دۆخێک دەبات کە چیتر بەرهەمەکانی تەنیا سروشت وێنا ناکەن، بەڵکو سروشتێک کە پێشتر بە هۆشیاریدا تێپەڕیوە و بەو هۆیەوە فۆڕمی دووەمی بوون دەگرێتە ئەستۆ. دەتوانرێت بڵێین لالە سروشت وێنا ناکات، بەڵکو بیری لێدەکاتەوە و ئەم بیرکردنەوەش بە شێوەیەکی ئەبستراکت ڕوونادات، بەڵکو لە ماددییەتی ئاوەکە خۆیدا، لە چینە ڕژاوەکانی ڕەنگدا، لە بڕیاری هۆشیارانەدا کە شەفافیەت تەمومژاوی نەکات، بەڵکو بۆ پاراستنی.

دووبارە نەکردنەوە وەک قووڵبوونەوەی مۆتیڤەکە

هەرچەندە هەندێک مۆتیڤ لە کارەکانی لالەدا دووبارە دەبنەوە- گوڵ، باران، ڕەنگدانەوەی، شەقام، پەنجەرە- هەرگیز کاریگەری دووبارەبوونەوەی میکانیکی سەرهەڵنادات، بەڵکو زیاتر قووڵبوونەوەیەکی پێشکەوتووانە، وەک ئەوەی هەر وێنەیەکی نوێ بە سادەیی ئەو وێنەیەی پێشوو دووبارە نەکاتەوە، بەڵکو زیاتر ڕەهەندی شاراوەی خۆی ئاشکرا دەکات. ئەم دووبارەنەبوونەوەیە بەهۆی گۆڕانی ڕیشەیی لە فۆرمەکانی دەرەکیدا نییە، بەڵکو بە هۆی گۆڕانکاری لە ڕوانگەی ناوەوە و گۆڕانکاری لە گۆشەی تێگەیشتن و سەرهەڵدانی پەیوەندییەکی نوێ لە نێوان ڕووناکی و ڕەنگ و فەزادا لە ئەنجامدا دەگەڕێتەوە.

گوڵ هەرگیز هەمان گوڵ نییە، تەنانەت ئەگەر بە شێوەیەکی فەرمی هاوشێوەی دەربکەوێت، چونکە لە چوارچێوەیەکی بەرگەهەوای جیاوازدا بوونی هەیە، چونکە ڕووناکیەکەی بە شێوەیەکی جیاواز شکێنراوە، چونکە شەفافیەتی ئاوەکە بە شێوەیەکی نوێ دەوری دەدات. شەقام لە ناو باراندا هەرگیز هاوشێوەی شەقامێکی پێشوو نییە، بەو پێیەی وەک مۆتیڤێک نییە، بەڵکو وەک حاڵەتێک بوونی هەیە، وەک ساتێکی مەزاجێکی تایبەتی ناوەوە کە ناتوانرێت دووبارە بکرێتەوە چونکە بەستراوەتەوە بە کات و یادەوەری و ئەزموونەوە.

ئەم فۆرمەی گۆڕانکارییە هاوتایە لەگەڵ هەڵوێستێکی جوانیناسی کە لە کارەکە تێدەگات نەک وەک بەرهەمی بیرۆکەیەکی تەواو، بەڵکو وەک پرۆسەیەک کە هونەرمەند خۆی تێیدا دەگۆڕێت. بەم مانایە هەموو ڕەنگێکی ئاویش بەڵگەنامەی گواستنەوەی ناوەوەیە، جوڵەیەکی دەروونییە کە لە ناوەڕۆکی ئاودا خۆی دەردەخات. بەم پێیە دووبارەبوونەوەی ڕواڵەتی مۆتیڤەکان دەبێتە شوێنەواری گەڕانێکی بەردەوام، نەک بۆ شتە نوێیەکان، بەڵکو بۆ ڕاستییەکی قووڵتر لەناو هەمان ئەو شتانەدا.

تەڕبوونی بەردەوام وەک حاڵەتێکی ئۆنتۆلۆژی

دیاردەیەکی سەرنجڕاکێش لە ڕەنگە ئاوییەکانی لالەدا هەستکردنە کە هەرگیز بە تەواوی وشک نابن، تەنانەت لە کارە تەواوکراوەکانیشدا دۆخێکی شێداری، لە لێشاو، لە جووڵە دەپارێزرێت. ئەم “تەڕییە بەردەوامە” تەنیا کوالیتییەکی تەکنیکی نییە، بەڵکو خاوەنی ڕەهەندێکی ئۆنتۆلۆژییە، تا ئەو ڕادەیەی کە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە کارەکە خۆی وەک ئۆبژەیەکی ڕەق نیشان نادات، بەڵکو وەک دیاردەیەکی زیندوو کە لە دۆخێکی نێواندا دەمێنێتەوە.

لێرەدا تەڕبوون ئاماژەیە بۆ گواستنەوە، کراوەیی، ناتەواوی. بەرەنگاری جێگیربوونی کۆتایی دەبێتەوە و شوێنەواری سەرەتای خۆی لە وێنەی تەواودا دەپارێزێت. لە کاتێکدا زۆرێک لە کارە هونەریەکان سەرەتای خۆیان دەشارنەوە بە نەبینراوکردنی پرۆسەکە و پێشکەشکردنی ئەنجامەکە وەک یەکێتییەکی ئۆتۆنۆم، لالە ڕێگە دەدات پرۆسەکە بەناودا بدرەوشێتەوە، نەک وەک سکێچێکی خام، بەڵکو وەک بزووتنەوەیەکی ئاگادارانە یەکگرتوو کە کارەکە بە زیندووی دەهێڵێتەوە.

هەر ئەم زیندووییەیە کە بینەر ناچار دەکات نەک تەنها بیبینێت، بەڵکو بیرکردنەوەش بەیەکەوە بکاتەوە، دەنگدانەوەی لەگەڵ کارە هونەرییەکە هەبێت، لەگەڵیدا خەریک بێت، خۆی لە پێکهاتەی شلەی وێنەکەدا نوقم بکات. بەم شێوەیە ڕەنگی ئاو دەبێتە فەزای بەریەککەوتن، کە تێڕوانینی بینەر دەبێتە بەشێک لە کارەکە، چونکە شەفافیەت و کراوەیییەکەی داوای بەشدارییەکی چالاکانە دەکات. ڕەنگەکەی جێگیر نییە، بەڵکو دینامیکییە؛ ڕووناکی جێگیر نییە، بەڵکو زیندووە؛ کۆنتورەکان بە توندی نەکێشراون، بەڵکو هەناسەدان.

هەر لێرەدایە کە جیاوازییەکی قووڵ لە نێوان هونەری لالە و جوانیناسییەکی وێرانکەردا هەیە کە پشت بە ڕووبەڕووبوونەوە، شۆک، یان وێرانکردنی ڕادیکاڵ دەبەستێت. هونەری لالە شەڕانگێز نییە، بەڵکو گۆڕانکارییە؛ فۆرم لەناو نابات، بەڵکو دەیباتە ناو ڕەهەندێکی نوێ و نەرمتر و لە هەمان کاتدا قووڵتر. بەڵام ئەم نەرمییە لاوازی نییە، بەڵکو دەربڕینی هێزێکی فیکرییە کە توانای هەڵوەشاندنەوەی توندی جیهانی هەیە بەبێ ئەوەی ئینکاری لێبکات.

سروشت وەک کارەکتەر نەک تەنها هێز

لە زۆرێک لە نەریتە هونەرییەکاندا سروشت وەک هێزێک، توخمێک، وزەیەک دەردەکەوێت کە مرۆڤایەتی زاڵ دەکات یان وەک قۆناغی خۆی خزمەت دەکات. بەڵام لە کارەکانی لالەدا سروشت دەبێتە کارەکتەر، بوونێکی نزیک لە کەسایەتی کە نەک هەر کاردەکات بەڵکو قسە دەکات، کە نەک هەر بوونی هەیە بەڵکو هەڵگری مانایە. باران تەنیا بارانبارین نییە بەڵکو دەنگێکە؛ ڕووناکی تەنیا دیاردەیەکی فیزیکی نییە بەڵکو یادەوەرییەکە؛ گوڵ تەنها زیندەوەری نییە بەڵکو دەربڕینی تێکەڵکردنی ناوەوەیە.

ئەم تایبەتمەندییە لە سروشتدا دەبێتە هۆی سنوورێکی زیاتر ڕژاو لە نێوان سوژە و ئۆبژەدا. مرۆڤایەتی بەرامبەر سروشت ناوەستێت بەڵکو لەناو خۆیدا هەڵکەوتووە، بەشێک لە ڕەنگدانەوەکانی، سێبەرەکانی، شەفافیەتەکانی. تەنانەت کاتێک فیگەرە مرۆییەکان تەنها پێشنیارکراوی دەردەکەون، ئەوا تاکێکی گۆشەگیر نین بەڵکو لە تۆڕێکی بەرگەهەوادا چەسپاون کە دەوریان داوە و لە هەمان کاتدا تێیاندا تێدەپەڕێت.

دەتوانرێت بڵێین لالە ئۆنتۆلۆژییەکی شیعریی سروشت پەرەپێدەدات کە تێیدا بوون نەک وەک ماددەیەکی ڕەق بەڵکو وەک پەیوەندییەکی زیندوو دەردەکەوێت. سروشت پاشخان نییە، بەڵکو هاوئەکتەرە؛ نەک ڕازاندنەوە، بەڵکو دەنگێکە و ئەم دەنگە بە نەرمی قسە دەکات، لە گواستنەوەی ڕەنگەکاندا، لە ڕەنگدانەوەیدا، لە ڕەنگدانەوەی ڕووناکیدا لەسەر زەوییەکی تەڕ.

کۆمەڵگەی جوانیناسی و ئەخلاقی شەفافیەت

لە سەردەمێکدا کە زۆرجار وێنەکان بە دەنگی بەرز و شەڕانگێزی و زیادەڕۆیی دیاریکراو دەردەکەون، هونەری لالە خاوەنی گرنگییەکی کۆمەڵایەتی تایبەتە، چونکە فۆرمێکی جیاوازی تێگەیشتن پێشنیار دەکات- فۆرمێک کە زاڵ نییە بەڵکو گوێ دەگرێت، کە چاک ناکاتەوە بەڵکو بە کراوەیی دەهێڵێتەوە. بەم شێوەیە شەفافیەتی ڕەنگە ئاوییەکانی دەبێتە ئاماژەیەکی ئەخلاقی، بانگهێشتکردنێک بۆ تێگەیشتن لە جیهان نەک وەک ئۆبژەیەکی کۆنترۆڵکردن بەڵکو وەک فەزای پەیوەندی.

ئەم هەڵوێستە دەتوانرێت وەک کۆمەڵگەیەکی جوانیناسی بیری لێبکرێتەوە، تا ئەو ڕادەیەی کە کارەکە تەنیا ئامرازێکی دەربڕینی تاکەکەسی نییە بەڵکو مۆدێلێکە بۆ پەیوەندیکردن لەگەڵ جیهاندا. نەرمی ئاوەکە، ڕژانی بۆیاخەکە، کراوەیی پێکهاتەکە تەنها بڕیاری فەرمی نین بەڵکو ڕەنگدانەوەی مەیلی ناوەوەن کە ئەوی دیکەیان تەمومژاوی ناکات بەڵکو ڕێگەی پێدەدات دیار بێت. لەم ڕوانگەیەوە هونەر دەبێتە شوێنێک کە سروشت و ڕۆح لە دژایەتی یەکتردا نەوەستن بەڵکو لە گرژییەکی بەرهەمداردا بەیەکەوە دەمێننەوە.

چاوەکەی تر – دیدگا وەک گۆڕانکارییەکی دەروونی

بە وردبوونەوە لە ڕەنگە ئاوییەکانی لالە، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە ڕەسەنایەتی ڕاستەقینەی ئەوان لە خودی بابەتەکەدا نییە، بەڵکو لە شێوازی هەستکردن بەم بابەتەدایە. گوڵەکە وەک خۆی نییە، نەک شەقامەکە لە ژێر باراندا، نەک پەنجەرە یان دارستان کە فۆکۆسی ناوەندی پێکدەهێنێت، بەڵکو چاوەکە کە دەچێتە ناو ئەم دیاردانە و ئاراستەیەکی ناوەوەی نوێیان تێدا دەڕژێنێت. ئەم چاوە ئامرازێکی بێلایەن نییە، بەڵکو ئۆرگانێکی هۆشیار، هەڵبژێردراو، لێکدەرەوەیە کە بە سادەیی واقیع قبوڵ ناکات، بەڵکو دەیگۆڕێت بۆ ڕیزبەندییەکی جیاواز.

دەتوانرێت بڵێین لالە بە چاوی فرەیی دەبینێت، نەک بە مانا فیزیۆلۆژییەکە، بەڵکو بە مانا جوانکارییەکەی، تا ئەو ڕادەیەی کە هەریەک لە پێکهاتەکانی گۆڕانکاری لە ڕوانگەدا دەگەیەنن، کە شکاندنێکە لە شێوازە خووییەکانی بینین. نیگاکە بە ئاراستەی پێشەوە نییە، بەڵکو بە شێوەی دیاکۆن ئاراستە دەکرێت؛ نەک ئیستاتیک، بەڵکو لە جووڵەدا؛ نەک داخراوە، بەڵکو کراوەیە بۆ گواستنەوەکان. ڕێک ئەم گۆڕانکارییە ئەو گرژییە دروست دەکات کە بەرهەمەکانی لە تەنها وێناکردن جیادەکاتەوە، چونکە بینەر ناچار دەکات واز لە ئاراستەی ئاسایی خۆیان بهێنێت و بچێتە ناو بوارێکەوە کە سەرەوە و خوارەوە، نزیک و دوور، ناوەوە و دەرەوە تێکەڵ دەبن.

ئەم ڕێبازە فرە ڕوانگەیە، ئەو بزووتنەوەی دیالێکتیکییە دەهێنێتەوە یاد کە لە فەلسەفەی جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵدا وەک نێوەندگیری نێوان سوژە و ئۆبژە وەسف کراوە. هیگڵ گریمانە دەکات کە حەقیقەت لە پێگەیەکی دابڕاودا نیشتەجێ نییە، بەڵکو لە پرۆسەکەدا نیشتەجێیە، لە جوڵەی نێوان دژبەرەکاندا کە یەکتر لەناو نابەن، بەڵکو یەکتر تێدەپەڕێنن و لە یەکێتییەکی باڵاتردا یەکتر دەپارێزن. پێکهاتەیەکی هاوشێوە لە ڕەنگە ئاوییەکانی لالەدا دەبینرێت، تا ئەو ڕادەیەی سروشت بە سادەیی وەک ئۆبژەیەک نەمێنێتەوە و هونەرمەند تەنها وەک سوبێکتێک نەمێنێتەوە، بەڵکو هەردووکیان لە یەکێتییەکی جوانیناسیدا دەردەکەون کە نە تەنیا بابەتییە و نە تەنیا بابەتینین.

بەم پێیە “چاوی دیکە”ی هونەرمەند لە ڕوانگەیەکی نامۆدا پێک نایەت، بەڵکو لە توانای دانانی جیهانی ئاشنا لە دۆخێکی هەڵپەسێردراودا پێکدێت، کە تێیدا بەڵگەی خۆی لەدەست دەدات و مانای ناوەوەی خۆی ئازاد دەکات. ئەم بینینە پارچەکردنێکی شەڕانگێزانە نییە، بەڵکو ئاشکراکردنێکی وردە، بینینی ئەوەی کە لە ڕۆژانەدا شاراوەیی دەمێنێتەوە.

ڕەنگدانەوەی وەک بنەمایەکی میتافیزیکی

توخمێکی ناوەندی ئەم گۆڕانکارییە جوانکارییە ڕەنگدانەوەیە، کە لە زۆرێک لە بەرهەمەکانی لالەدا ڕۆڵێکی چارەنووسساز دەگێڕێت، جا چ لە ئاوی باران لەسەر شەقام، چ لە شووشەی پەنجەرەیەکدا، یان لە ڕووی شێداری قاتێکدا کە ڕووناکی و سێبەر تێیدا دەشکێن. بەڵام لێرەدا ڕەنگدانەوە تەنیا کاریگەرییەکی بینایی نییە، بەڵکو بنەمایەکی میتافیزیکییە، چونکە دووبارەبوونەوەی جیهان دەکاتە دیار و بەمجۆرە لە یەک کاتدا پرسی واقیع و دەرکەوتن دەوروژێنێت.

کاتێک بینایەک لە ئاودا ڕەنگ دەداتەوە، جیهانێکی دووەم سەرهەڵدەدات، جیهانێک کە هەم هاوشێوەیە و هەم جیاوازە، ئەسڵی دووبارە دەکاتەوە و لەگەڵ ئەوەشدا دەیگۆڕێت. بەڵام ئەم دووبارەبوونەوەیە کۆپییەکی میکانیکی نییە، بەڵکو گۆڕانکارییە، چونکە ڕەنگدانەوەی ڕوانگە پێچەوانە دەکاتەوە و کۆنتورەکان دەتوێتەوە و ڕووناکی چڕتر دەکاتەوە یان کاڵ دەکاتەوە. لەم پرۆسەیەدا ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە هەموو دەرکەوتنێک لە ئێستاوە لێکدانەوەیە، کە جیهان بە سادەیی نادرێت، بەڵکو هەمیشە نێوەندگیری دەکرێت.

ئەو بنەما ئاوێنەییەی کە لالە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە پێکهاتەکانیدا جێبەجێی دەکات ئەوەیە کە هیچ شتێک لە گۆشەگیریدا بوونی نییە، بەڵکو هەمیشە لە پەیوەندیدا بە جەمسەرێکی دیکەوە، جا چ ڕووناکی و تاریکی بێت، ڕووکار و قووڵی، ڕەقبوون و شلە. بەڵام ئەم جەمسەرییە دژایەتییەکی ڕەق نییە، بەڵکو پەیوەندییەکی دینامیکییە کە هەردوولا مەرجدار دەکەن و لە یەک کاتدا یەکتر تێدەپەڕێنن. هەر لێرەدایە کە پەیوەندی بە پرۆسەی بیرکردنەوەی دیالکتیکییەوە دەردەکەوێت، کە هیگڵ بە ژێرخان وەسفی دەکات، وەک ڕووداوێک کە تێیدا دژبەرەکان لەناو ناچن، بەڵکو لە یەکێتییەکی باڵاتردا دەپارێزرێن.

لە ڕەنگە ئاوییەکانی لالەدا، ڕەنگدانەوەی وەک لاوەکی مامەڵەی لەگەڵدا ناکرێت، بەڵکو وەک یەکسان مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، هەندێکجار تەنانەت چڕترە لەوەی کە پێی دەوترێت ڕەسەن، چونکە هەڵگری ئەو قووڵاییە سۆزدارییە دەبێت کە لە چاودێریکردنی ڕاستەوخۆدا بە شاراوەیی دەمێنێتەوە. شەقامی تەڕ تەنیا ڕووبەرێک نییە، بەڵکو قۆناغێکە بۆ ڕەنگدانەوەی؛ پەنجەرەکە تەنها سنوورێک نییە، بەڵکو گواستنەوەیە؛ ڕووناکی تەنها ڕووناکی نییە، بەڵکو وەحیە.

ڕووناکی و یادەوەری – نەبینراو لە بینراودا

ڕووناکی لە بەرهەمەکانی لالەدا خاوەنی کوالیتییەکی تایبەتە کە لە تەنها ڕووناکی جیای دەکاتەوە. ڕووناکی بێلایەن و فیزیکی نییە، بەڵکو ڕووناکی یادکردنەوە، ڕووناکییەکە ڕابردوو دەگوازێتەوە بۆ ئێستا و قووڵایییەکی کاتی بە وێنەکە دەبەخشێت. کاتێک گوڵێک وا دیارە لە ناوەوە دەدرەوشێتەوە، یان کاتێک شەقامێک بە ڕەنگدانەوەی گەرم لەناو باراندا دەدرەوشێتەوە، ئەو بڕوایە سەرهەڵدەدات کە نەک تەنها ساتێک دەگیرێت، بەڵکو چینێکی کات، چڕبوونەوەی ئەزموونە.

ئەم ڕووناکییە بە نزیکییەوە پەیوەستە بە شەفافیەتی ڕەنگی ئاوییەوە، چونکە ڕژانی مادەکە ڕێگە بە سپییەکەی کاغەزەکە دەدات وەک ناوەکی ناوەوە بمێنێتەوە، لە ناوەوە لە ڕێگەی ڕەنگەکەوە تیشک دەدات. ئەمەش ڕووناکییەک دروست دەکات کە لەسەر بنەمای چڕی دەرەکی نییە، بەڵکو لەسەر بنەمای دەنگدانەوە ناوەکییە. پێناچێت ڕووناکی بکەوێتە سەر شتەکان، بەڵکو لێیانەوە سەرچاوە دەگرێت، وەک ئەوەی بەشێک بێت لە پێکهاتەی ڕۆحییان.

لەم ڕووەوە ڕەنگی ئاو دەبێتە میدیای یادەوەری، نەک بە مانای ئاوڕدانەوەیەکی نۆستالژیکی بۆ دواوە، بەڵکو وەک پاراستنی ئەزموون لە بینراودا. هەر چینێکی شەفاف شوێنەواری چینەکەی پێشووی هەڵگرتووە؛ هەر سەریەکخستنێک لە یەک کاتدا شاردنەوە و ئاشکراکردنە، بەجۆرێک وێنەکە وەک یادەوەرییەک کاردەکات کە تێیدا هیچ شتێک بە تەواوی نامێنێت، بەڵکو هەموو شتێک لە فۆرمێکی گۆڕاودا پارێزراوە.

هەڵوەشاندنەوەی سروشت و ڕۆح

کاتێک مرۆڤ کۆنتێکستی گشتی کارەکەی لالە لەبەرچاو بگرێت، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە لێرەدا بزووتنەوەیەکی جوانیناسی ڕوودەدات کە دەتوانرێت بە هەڵوەشاندنەوەی دابڕانی نێوان سروشت و ڕۆح وەسف بکرێت. سروشت نابێتە تەنها ئۆبژێکتی نوێنەرایەتیکردن، بەڵکو وەک دیاردەیەکی ڕۆحی کراو دەردەکەوێت، لەکاتێکدا ڕۆح ئەبستراکت نامێنێتەوە، بەڵکو لە ماددییەتی ئاو و ڕەنگ و ڕووناکیدا بەرجەستە دەبێت.

لە زاراوەی جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵدا دەتوانرێت بڵێین کە کارە هونەریەکان درک بەو یەکێتییە ناوەوە و دەرەوە دەکەن کە تێیدا هەستیارەکان دەبێتە نەک تەنها ئۆتۆمبێلێک، بەڵکو دەربڕینێک بۆ بیرۆکەکە. بەڵام لە کارەکانی لالەدا ئەم یەکێتییە بە شێوەیەکی مۆنۆمێنتال و بەزەییدار بەدەست نەهاتووە، بەڵکو بە شێوەیەکی بێدەنگ و نزیک لە زەلیل کە بەدوای گەورەدا دەگەڕێت لە بچووکدا و لە ناسکدا بەرزی دەدۆزێتەوە.

توانەوەی لێرەدا سەرنجڕاکێش نییە، بەڵکو وردە؛ دراماتیک نییە، بەڵکو بەردەوامە. لە گواستنەوە لە هێڵەوە بۆ ڕووبەر، لە ڕووکارەوە بۆ ڕەنگدانەوەی، لە ڕەنگدانەوەی بۆ بەرگەهەوادا دەکرێتەوە، بەجۆرێک کە کارەکە وەک ئۆبژەیەکی دابڕاو دەرنەکەوێت، بەڵکو وەک بەشێک لە چوارچێوەیەکی گەورەتر کە سروشت و مرۆڤایەتی و ڕۆح تێیدا تێکەڵاون.

جیهانی دووەم – سروشتێکی نوێ

لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین ڕەنگی ئاوی لالە دونیای دووەم دەکاتەوە، کە نابێت وەک دەربازبوون لە واقیع تێبگەین، بەڵکو وەک قووڵبوونەوەی واقیع تێبگەین. ئەم جیهانە دووەمە خەیاڵی نییە، بەڵکو گۆڕاوە؛ لە نکۆڵیکردنەوە سەرهەڵنادات، بەڵکو لە دزەکردنەوە سەرهەڵدەدات؛ وەهم نییە، بەڵکو لێکدانەوەیە.

سروشت لێرەدا دووبارە نابێتەوە، بەڵکو لەدایک دەبێتەوە، نەک وەک کۆپییەک، بەڵکو وەک دەرکەوتنێکی ڕۆحی. گوڵ لە وێنەکەدا ژیانی دووەم دەژی، شەقام لە ئاوێنەدا ڕەهەندی دووەم بەدەست دەهێنێت، ڕووناکی لە شەفافیەتدا مانای دووەم دەدۆزێتەوە. ئەم دوو هێندەکردنە دووبارەکردنەوەیەکی زیادە نییە، بەڵکو چڕبوونەوە، بەرزکردنەوەی تێگەیشتنێکە کە ڕۆژانە دەگۆڕێت بۆ ڕاستییەکی شیعریی.

بەم پێیە کارەکانی لالە لە حاڵەتی کراوەیی دەمێننەوە، ڕێگە بە بینەر دەدات بەردەوام مانا نوێیەکان بدۆزێتەوە، چونکە وێنەکە داخراو نییە، بەڵکو دیالۆگییە. بە دەنگێکی بەرز قسە ناکات، بەڵکو بە هێزی بێدەنگی ئاو، کە بەبێ تێکدان شێوەی خۆی دەدات، کە بەبێ ئاستکردن بەیەکەوە دەبەستێتەوە، کە بەبێ زاڵبوون هەڵدەگرێت.

دەرەنجام: دووەم لەدایکبوونی سروشت

لە کۆتاییدا کارەکانی لالە خۆی وەک دووەم لەدایکبوونی جیهان ئاشکرا دەکات. بەڵام ئەم لەدایک بوونە وێنەیەکی ڕۆمانسی نییە، زیادەڕەوییەکی شیعریی نییە. گۆڕانکارییەکی ئۆنتۆلۆژییە. گوڵ لە وێنەکەدا ژیانی دووەم دەژی. شەقامەکە لە ئاوێنەدا ڕەهەندی دووەم بەدەست دەهێنێت. ڕووناکی ماڵێکی دووەم لەناو کاغەزەکەدا دەدۆزێتەوە. هەموو شتێک دوو هێندە دەبێت- بەڵام دووبارە نابێتەوە. هەموو شتێک دەگۆڕێت- بەڵام ساختە ناکرێت.

ئەوەی لێرەدا ڕوودەدات، بەرهەمهێنانەوەی واقیع نییە، بەڵکو پەرەسەندنی واقیعیەتی. سروشتی یەکەم سەربەخۆ لە بینەر بوونی هەیە. گەشە دەکات، دەڕوخێت، بەپێی یاساکانی خۆی دەگۆڕێت. بەڵام لە کردەی هونەریدا، دەچێتە حاڵەتێکی جیاوازەوە: نەک هەر دەبینرێت، بەڵکو بە هۆشیارییەوە. وە لە هۆشیاربووندا، چڕی دووەمی بوونی خۆی ئەزموون دەکات.

ئەم دووەم لەدایکبوونە دەربازبوون نییە لە دونیا، بەڵکو قووڵبوونەوەی دونیایە. سروشت لە ماددییەتی خۆی دوورناخاتەوە، بەڵکو توانای ناوەوەی خۆی ئاشکرا دەکات. گوڵ وەک گوڵ دەمێنێتەوە- بەڵام لە هەمان کاتدا دەبێتە ناسکی، کات، هەڵگری ڕووناکی. شەقام وەک شەقامێک دەمێنێتەوە- بەڵام دەبێتە یادەوەری، تەنیایی، گواستنەوە. ڕووناکی وەک دیاردەیەکی فیزیکی دەمێنێتەوە- بەڵام دەبێتە وەحی، ڕژان، بێدەنگی.

لێرەوە ڕەهەندی فەلسەفی ڕاستەقینە دەست پێدەکات.

بۆ لەدایکبوون چییە؟ لەدایکبوون گواستنەوەیە. لەدایک بوون ئەو ساتەیە کە شتێک دەچێتە ناو کایەی نوێ بەبێ ئەوەی بنەچەی خۆی لەدەست بدات. بەم مانایە ڕەنگی ئاو خۆی فەزای لەدایکبوونە. ئاوەکە وەک میدیای بوون بۆیاخەکە هەڵدەگرێت. ڕێگە دەدات فۆرم سەرهەڵبدات بەبێ ئەوەی ناچاری بکات. ڕێگە بە چانس دەدات کە بەشێک بگێڕێت. شوێن بۆ ئەوانەی کۆنتڕۆڵ نەکراون بەجێدەهێڵێت. وە ڕاستییەکەی لەوێدایە.

لەدایکبوونی دووەم زاڵبوون بەسەر سروشتدا نییە، بەڵکو دیالۆگێکە لەگەڵیدا.

لە کاتێکدا زۆرێک لە فۆرمەکانی هونەری مۆدێرن بە ئاماژەیەکی باڵادەستی تایبەتمەندن- شکاندن، بڕین، دووبارە داڕشتنەوە- لالە بە بنەمای ڕژانەوە کاردەکات. ئاوەکە هیچ ناچار ناکات. ڕازی دەکات. کۆنتۆری تیژەکە تێکدەدات. سنووری نێوان فۆرم و فەزا نەرم دەکات. بەم شێوەیە جوانیناسییەکی گواستنەوە سەرهەڵدەدات، جوانیناسییەکی نێوانیان.

وە لە نێوانیاندا جیهانی دووەم کەوتووە.

ئەم جیهانە لە دەرەوەی یەکەم نییە، بەڵکو لەناو خۆیدا شاراوەتەوە. تەنها بۆ نیگای سەبر خۆی ئاشکرا دەکات. داوای خاوبوونەوە دەکات. لە سەردەمی خێراکردندا، کە وێنەکان وەک زانیاری بەکاردەهێنرێن، کارەکانی لالا بەرەنگاری خۆبەدەستەوەدانی خێرا دەبنەوە. داوای تێڕامان دەکات. وە لە تێڕاماندا گۆڕانکاری دەست پێدەکات.

چونکە ئەوەی گرنگە تەنیا ئەوە نییە کە سروشت لە وێنەکەدا لەدایکبوونی دووەم ئەزموون دەکات. ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە بینەریش، لەدایکبوونی دووەمی بینینی ئەوان ئەزموون دەکات. مرۆڤ بە تێگەیشتنێکی ئاشنا لە وێنەکە نزیک دەبێتەوە- گەڕان بەدوای مۆتیڤ، بۆ مانا، بۆ فۆرم. بەڵام هێواش هێواش ئەم هەڵوێستە دەتوێتەوە. چاو بە نەرمیتر دەست دەکات بە بینین. دەست دەکات بە هەستکردن بە گواستنەوەکان لەبری کۆنتورەکان، بەرگەهەواکان لەبری شتەکان، لەبری شتەکان لەرزینەکان.

بەم شێوەیە لەدایکبوونی دووەمی سروشت لە هەمان کاتدا دەبێتە دووبارە لەدایکبوونەوەی نیگا.

ئەم دیالێکتیکە زۆر گرنگە: 

نەک تەنها جیهان دەگۆڕێت، بەڵکو خودی هۆشیاری. وە لێرەدا هونەری لالە دەست دەخاتە سەر بیرۆکەیەکی قووڵ کە پێشتر لەلایەن جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵەوە داڕێژراوە: ڕاستی سروشت تەنیا لە ڕۆحدا بەدی دێت. بەڵام لەگەڵ لالە ئەم بیرۆکەیە بە ئەبستراکت نامێنێتەوە. لە ڕووی هەستەوە هەست پێدەکرێت. کاغەزەکە تیۆری نییە، بەڵکو ڕووداوە.

کەواتە لەدایکبوونی دووەم نیشانەی باڵادەستی ڕۆح نییە بەسەر سروشتدا. ئاماژەیە بۆ نێوەندگیری. سروشت نکۆڵی لێناکرێت، بەڵکو بە مانا هیگڵییەکە تێدەپەڕێت- پارێزراوە، پەرەی سەندووە و بەرزکراوەتەوە بۆ تەختەیەکی بەرزتر. ڕەنگی ئاو جێگرەوەی جیهان نییە، بەڵکو چڕبوونەوەیەتی. وە ڕەنگە گەورەیی بێدەنگی ئەم هونەرە لەوێدا بێت: پێویستی بە هیچ مۆنۆمێنتالییەتێک نییە بۆ ئەوەی گرنگ بێت. پێویستی بە هیچ ئاماژەیەکی دراماتیک نییە بۆ ئەوەی کاریگەری قووڵی هەبێت. هێزی لە ناسکییەکەیدایە. دەسەڵاتی لە شەفافیەتەکەیدایە.

شەفافیەت لێرەدا تەنیا تایبەتمەندییەکی تەکنیکی نییە، بەڵکو هەڵوێستێکی میتافیزیکییە. شەفافیەت بەو مانایەیە کە هیچ شتێک بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە داخراو نییە. کە هەموو فۆرمێک ناوەوەی هەیە. کە هەموو ڕووکارێک قووڵییەک هەڵدەگرێت. لە جیهانێکدا کە وەسوەسەی ڕووکەشییە، ئەم شەفافیەت نزیکە لە وێرانکەر. سەرپێچی لە پۆلێنکردنی ئاسان دەکات. ڕێگە بە دووفاقی دەدات. بۆیە ئەم دووەم لەدایکبوونە ڕزگاربوونێکە لە ڕەقیی. یەکەم سروشت یاساکان، پێداویستییەکان، قورسایی دەزانێت. سروشتی دووەم، وەک وێنا کراوە، سووکایەتی، هەڵپەساردن، دۆخێکی نێوان دەزانێت. کێش لەناو نابات، بەڵکو دەیگۆڕێت بۆ سووک.

وە لێرەدا ناوەکی تری فەلسەفی هەیە: لەم بەرهەمانەدا ڕووناکی تەنها ڕووناککردنەوە نییە، بەڵکو فۆرمێکە لە تێگەیشتن. ئەو میدیایەیە کە شتەکان لە ڕێگەیەوە دەردەکەون. بەڵام لە ڕەنگی ئاویدا ڕووناکی لە دەرەوە دەرناکەوێت، بەڵکو لە ناوەوە دەردەکەوێت. پێدەچێت لە خودی کاغەزەکەوە سەرچاوەی گرتبێت. وەک ئەوە وایەجیهانی دووەم ڕووناک نەدەبووەوە، بەڵکو ڕووناکی دەدرەوشایەوە.

ئەم درەوشاوەییە واژۆی لەدایکبوونی دووەمە.

ڕووناکییەکی سەرسوڕهێنەر نییە، نە درەوشاوەیی سەرکەوتووانە. ڕووناکییەکی ژێردەستە و هەناسەدەرە. ڕووناکییەک کە سەرکوت ناکات، بەڵکو بانگهێشت دەکات. وە ڕێک لەم خۆگرتنەدایە کە ڕەهەندێکی ئەخلاقی هەیە. جیهان لە قاڵب نەدراوەتەوە، بەڵکو ڕێزی لێدەگیرێت. نمایش نەکراوە، بەڵکو تێگەیشتووە. بەم شێوەیە ئێمە نەک تەنها وەک چاودێر، بەڵکو وەک بەشداربوو لە بزووتنەوەیەکدا لەبەردەم ئەم ڕەنگە ئاویانەدا وەستاوین. لە نێوان ئاو و ڕۆحدا. لە نێوان ماددە و مانا. لە نێوان ئەوەی کە هەیە و ئەوەی دەتوانێت سەرهەڵبدات.

بۆیە دووەم لەدایکبوونی سروشت ڕووداوێکی تەواو نییە. پرۆسەیەکی بەردەوامە. هەر نیگایەکی نوێبووەوە نوێی دەکاتەوە. هەر درێژەکێشانێک قووڵتری دەکاتەوە. وێنەکە ئیستاتیک نییە- فەزای کراوەی ئەگەرە. وە ڕەنگە ئەمە بەهێزترین لێدوانی ئەم بەرهەمە بێت: کە واقیع هەرگیز ماندوو نابێت. کە ڕەهەندی دووەم لە هەموو شتێکدا شاراوەتەوە. کە هەموو دەرکەوتنێک هەڵگری زیادەیەکی نەوتراوە.

هونەر لێرەدا بریتی نییە لە تێپەڕاندنی جیهان. پەیوەندی بە ئاشکراکردنی قووڵاییە شاراوەکانییەوە هەیە. نەک لە ڕێگەی توندوتیژیەوە، بەڵکو لە ڕێگەی سەبرەوە. نەک لە ڕێگەی پاتۆسەوە، بەڵکو لە ڕێگەی سەرنجەوە. نەک لە ڕێگەی دەنگەوە، بەڵکو لە ڕێگەی بێدەنگیەوە. هونەرەکەی مۆنۆمێنتال نییە، دەنگ بەرز نییە، شەڕانگێز نییە. بێدەنگە، بەڵام قووڵە. هەمیشە بە تەڕ دەمێنێتەوە چونکە لە قۆناغی گواستنەوەدا دەمێنێتەوە. بە کراوەیی دەمێنێتەوە چونکە داناخرێت. بە زیندووی دەمێنێتەوە چونکە چاک نابێتەوە و بەم شێوەیە، لە کۆتاییدا، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە لەدایکبوونی دووەمی سروشت بانگهێشتکردنێکە: بانگهێشتکردنێکە بۆ بینینی جیاواز، بیرکردنەوەی جیاواز، بۆ جیاوازبوون لە جیهاندا. ڕەنگە کاری هونەری ڕاستەقینە تەنها خودی وێنەکە نەبێت، بەڵکو ئەو دۆخە گۆڕاوەی هۆشیارییە کە وەبیری دەهێنێتەوە..

ئەو کاتە لەدایکبوونی دووەم کۆتایی نەدەبوو، بەڵکو سەرەتایەک دەبوو.

سەرەتای هەستێکی نوێ.

سەرەتای پەیوەندییەکی جیاواز بە واقیعەوە.

سەرەتای گۆڕانکارییەکی بێدەنگ بەڵام بەردەوامی بینین.

وە لە ژێر تیشکی ئاودا کە هەرگیز بە تەواوی وشک نابێتەوە، جیهان سەرلەنوێ دەست پێدەکات.

The post ڕەنگە ئاویییەکانی لاله عەبدە وەک گۆڕینی سروشت بۆ واقیعێکی دووەم appeared first on ژنەفتن.

ڕاستی، وەک لەم کارانەدا دەردەکەوێت، هەرگیز كامڵ نابێت. به‌ڵكوو په‌رت و لاواز کراوە، بەشێکی سڕاوەتەوە و دووبارە پێکەوە گرێدراوە. ئەوە سەر بە جیهانی ئێمەیە، بەڵام بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ نوێنەرایەتی ناکرێت. بەڵکوو وەک ئاسه‌واری ئه‌و جیهانه‌، ئاماژەیەک یان بیرەوەریی شتێک بوونی هەیە کە هەبووە، یان دەبووایە هەبێت. ئەمەش ناوەندی بیرکردنەوەی کاری هونەرمەندە: ڕاستی ئەوە نییە کە دەیبینین، بەڵکوو ئەوەیە کە خۆی دژ بە خۆخستنه‌ڕوویه‌كی ڕاسته‌وخۆییانه‌ دەوەستێته‌وه‌.

جیاکردنەوەی بابەت له‌ فەلسەفە

یەکێک لە دیارترین تایبەتمەندییە بونیادگه‌ره‌كان له‌ ئه‌زمونی هونەرییانه‌ی وه‌هبی ڕه‌سووڵدا، جیاکردنەوەیه‌كی بە مه‌به‌ستە لەنێوان ناوەڕۆکی بابەتی و مه‌ودا فەلسەفییەکەی. به‌رهه‌مهێنان بۆ بابەتەکان به‌و وه‌سفه‌ ناكرێن كه‌ هه‌ڵگرێكی سه‌ربورده‌یی یاخود هێماگه‌ریانه ‌بن، بەڵکوو وه‌رده‌چه‌رخێن بۆ كایه‌گه‌لێكی ئه‌زموونگه‌رییانه‌ی كراوه‌. له‌م كارانه‌دا فەلسەفە نه‌ وێنە ده‌كرێت و نه‌ گێڕانه‌وه‌ی بۆ ده‌كرێت، بەڵکوو له‌ ڕێی خودی كرده‌یه‌كی شێوه‌كارییانه‌وه‌ خۆ به‌رجه‌سته‌ ده‌كات. 

ئەم جیاکردنەوەیە نامانگه‌یه‌نێت به‌ دابڕان، به‌ڵكوو ده‌رفه‌تێ بۆ ئه‌بستراكت ئه‌كاته‌وه‌ تا له‌نێو سیستمێكی ڕه‌خته‌كراودا كاری خۆی بكات به‌دوور له‌ هه‌ر خۆبه‌خۆییه‌ك. ئه‌بستراكت لێرەدا هەرگیز زه‌خره‌فیانه‌ و بۆ جوانكاری و ڕازێنه‌ره‌وه‌ نییه‌، بەڵکوو بارگاوییه‌ به‌ گرژییه‌كی بوونگه‌راییانه‌ی ڕوون. هەر هێڵێک و هەر ڕەنگێک به‌شێوه‌یه‌كی ناڕاسته‌وخۆ دەچێتە دیالۆگه‌وه‌ لەگەڵ پرسیارەکانی ئاگایی و هۆشیاری، و سه‌ره‌ندی، و هه‌ڵۆڵی و ناسکیی بوونی مرۆڤ، و جووڵەی ناوه‌كی. و هه‌ر به‌م مانایه‌یه‌‌، تابلۆ وه‌رده‌چه‌رخێت بۆ پراكتیزه‌یه‌كی هزریی بینیاری، نه‌ك نواندێك بێت بۆ هزرگه‌لێكی ئاماده‌.

شەش قۆناغی هونەری

دەتوانرێت خوێندنه‌وه‌ بۆ پەرەسەندنی ئه‌زموونی هونەرمەند لە ڕێگەی پێنج بۆ شەش قۆناغی هونه‌رییه‌وه‌ بكرێت، ئه‌مه‌ نه‌ك به‌و وه‌سفه‌ی زنجیرەیەکی زه‌مه‌نی جیا و یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ له‌خۆ بگرێت، بەڵکوو وەک دۆخە بوونییە به‌یه‌كداچوو و تێکەڵبووەکان، كه وه‌ك سه‌رله‌به‌ری پڕۆژه‌كه‌‌ له‌نێو خۆیاندا یه‌كتر ده‌بڕن و ئاوێته‌ی یه‌كتر ئه‌بن.

قۆناغی یه‌كه‌م / ئه‌بستراكتێكی فه‌لسه‌فییانه‌

لە سیمای ئه‌م قۆناغه‌دا، تجریدێکی ناسک و خاوه‌ن ژێده‌رێكی فەلسەفی زاڵە. تابلۆکان هه‌ڵگرن به‌ هه‌ستیاری و كورت و پوختكردنه‌وه‌یه‌كی بینیاری، به‌شێوه‌یه‌ك. هێڵەکان دوودڵن و یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ خۆ نانوێنن. ڕەنگ به‌ کەمترین ئاستی بەکار دێت. لێره‌دا واتا هێنده‌ی له‌ نائاماده‌یییه‌وه‌ دروست دەبێت هێند زادده‌ی ئاماده‌یییه‌ك نییه‌، كه‌ هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ مۆركێكی ڕامانگه‌رای بێده‌نگ و خامۆش به‌ كاره‌كانی ئه‌م قۆناغه‌‌ ئه‌به‌خشێت.

قۆناغی دووەم – دەرکەوتنی زەخره‌فه‌

لەم قۆناغەدا، ڕوخسارگه‌لێكی زه‌خره‌فی دەردەکەون، بەڵام جێگیرنین و خۆ كامڵ ناكه‌ن. ئه‌م توخمانه‌ پارێزگاری له‌ پەیوەندییه‌كی ناڕاسته‌خۆ بە جیهانەوە ده‌كه‌ن، وەک چه‌ندین پارچەی بچووك له‌ بیرەوەری. جووڵە ده‌بێته‌  ئاراسته‌یه‌كی بو‌نیادگه‌رانه‌ له‌نێو تابلۆدا (ستوونی و ئاسۆیی) كه‌ گرژی و هێزێكی ڕاكێشانی ناوه‌كی به‌ ئاراسته‌یان ده‌ئه‌فرێنن، ئه‌مه‌ له‌ ساتێكدا كه‌ فۆڕمه‌ زه‌خره‌فیه‌كان دژوار و ناڕوون و بێ كۆتا ئه‌مێننه‌وه‌. 

قۆناغی سێیەم – تەکنیک و ڕەنگ وەک واتا

ئەم قۆناغە پێگەیشتنێكی تەکنیکییانه ڕوون‌ به‌خۆوه‌ ئه‌بینێت. به‌شێوه‌یه‌ك ڕووته‌ختی تابلۆ چەند چینن و خاوه‌ن قووڵایی جێگه‌یین. ڕەنگ زۆر له‌سه‌رخۆ بنیاتنانی بۆ ئه‌كرێت، له‌بری پراكتیزه‌كردنێكی ڕاسته‌وخۆ و سه‌رانسه‌ریی یه‌ك كه‌ڕه‌تیانه‌. ڕەنگەکان پله‌كانی مۆر و پەمەیی واتایه‌كی مێتافیزیکییانه‌ له‌خۆ ئه‌گرن، كه‌ ئه‌مانگێڕنه‌وه‌ بۆ سنوورەکانی نێوان دیاری و نادیاری، و نێوان واقیع و دۆخێكی ناوخۆیی. بەبێ پشتبه‌ستن به‌ پێرسپێکتیڤی کلاسیکی ڕێساییانه‌.

قۆناغی چوارهه‌م ـ جووڵه‌ی شوێنیی

لێرەدا جووڵە دەبێتە توخمێكی ناوەندی. تابلۆکان وەک ئەوەی هەناسە دەکێشن. به‌ره‌نجامی یه‌كتربڕینی هێزە ستوونی و ئاسۆیییەکان. پێکهاتە دینامیکییە، و بەڵام کۆنترۆڵ کراوە. به‌شێوه‌یه‌ك نه‌ هیچ داڕمانێك، و نه‌ هیچ چه‌قبه‌ستوویه‌ك بوونی نییه‌. جیهانە جیاوازەکان لە یەک كایه‌ی نیگارگه‌راییدا پێکەوە دەژین، له‌ بزاوتنێكدا له‌ لێواری ئه‌مسه‌ری تابلۆوه‌ بۆ لێواری ئه‌وسه‌ری.

قۆناغی پێنجەم – پێگەیشتنێكی ئیستاتیكی

ئەم قۆناغە ڕوونییەکی جوانکاریی بەرز پیشان دەدات. هونەرمەند تەنها پشتبه‌ستی شاره‌زایی و كارامه‌ییی خۆی نابێت، بەڵکوو متمانەی تەواوی بە زمانی نیگاركێشانه‌. هەر جووڵەیەک حیسابی تایبه‌تی بۆ كراوه‌، و هەر لێدانێکی په‌ڕه‌مووچ وشیاری و بەرپرسیارییەكی تیایه‌ . پێگەیشتن لێره‌دا مانای گه‌یشتن به‌ كه‌ماڵ نییە، بەڵکوو به‌دیهێنانی هاوسەنگیه‌كی وردكارانه‌یه‌ له‌نێوان هێز و هه‌ستیاریدا. 

قۆناغی شەشەم – ئاوێته‌بوون

لەم قۆناغه‌ کۆتایییه‌دا، هەموو توخمەکانی پێشوو له‌ نێوكۆی ڕشته‌یه‌كی تاكه‌ بینیاریدا یه‌ك ده‌گرن. ڕەنگ، تەکنیک، نوێنەرایەتی، هۆشیاری، سه‌ره‌ندی وناسكیی مرۆڤایەتی له‌ بنیاتنانێكی كامڵبوودا خۆپێكده‌هێنن. ئەم جیهانە لە هه‌وڵی ئه‌وه‌دا نییه‌ له‌ واقیع ڕاكات و هه‌ڵبێت ، بەڵکوو له‌ هه‌وڵی هه‌رچی زیاتر فراوانكردنی و سه‌رله‌نوێ بیر لێ كردنه‌وه‌یدایه‌. 

به‌كۆتاهێنان

ناكرێت ئه‌زموونی هونه‌رییانه‌ی وه‌هبی ڕه‌سوول  له‌ شێوازێكی دیاریكراو یا ئاراسته‌یه‌كی داخراودا كورت بكرێته‌وه‌. هونەرمەند ستایلێك نائه‌فرێنێت، به‌هێندایی‌ ئه‌وه‌ی پانتایی و بوارێک بۆ بیركردنه‌وه‌یه‌كی بینیارییانه‌ بخه‌مڵێنێت، کە تێیدا دیاریكراوانه‌ مرۆڤایەتی به‌ده‌ركه‌وێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ڕاشكاوانه‌ ناوزه‌دكراو نییه‌. به‌مه‌ش، ئه‌زموونه‌ هونه‌رییه‌كه‌ی له‌میانی پراكتیزه‌یه‌كی شێوه‌كارییانەی‌ هاوچه‌رخدا دێت كه‌ مامه‌ڵه‌ له‌ته‌ك تابلۆدا به‌و وه‌سفه‌ ئه‌كات كه‌ كایه‌یه‌كی فه‌لسه‌فییانه‌یه‌، نه‌ك ته‌نها ئامرازێكی بینیارییانه‌ بێت بۆ نواندن و خستنه‌ڕویه‌كی بینراو.  

The post وه‌هبی ڕەسوڵ و جیهانی نیگاركێشی appeared first on ژنەفتن.

کارەکتەر

جەمیلە، ژنە کوردێکی ئێزیدی، تەمەن سی بۆ سی و پێنج ساڵ دەبێت.

مێزێک لە ناوەڕاستی ژوورێکی بچووكدایه‌، دوو کورسی لەم بەروئەوبەری مێزەکە دانراون. لامپایەک لە ناوەڕاستی ساپیتەی ژوورەکەوە بۆ ناوەڕاستی مێزەکە هاتۆتە خوارەوە، وەک ژووری لێپێچینەوەی پۆلیس. دەرگایەک لە سوچێکی ژوورەکەدا هەیە، پەنجەرەیەکیش بە بەرزایییەکەوە. هیچ شتێکی تر لە ژوورەکەدا نییە.

تاریکی.

دەرگاکە دەکرێتەوە، ڕووناکییەک لە دەرەوەی ژوورەکەوە که‌مێکی ناو دەرگاکە ڕووناک دەکاتەوە. جەمیلە دێتە ژوورەوە، ڕوخساری دیار نییە، زیاتر وەک تارمایییەک، لەنێوان تاریک و ڕوونی ژوورەکە و ناو دەرگاکەدا دەردەکەوێت. چەند چرکەیەک لەناو دەرگاکەدا دەوەستێت، دێتە ژوورەوە و دەرگاکە لە دوای خۆیەوە دادەخاتەوە.

ڕووناکی.

جەمیلە

(سەیری ژوورەکە دەکات و ماوەیەک پشت دەنێت بە دەرگاکەوە و ناجووڵێت.)

ناوم جەمیلەیە

ژنێکی کوردی ئێزیدیم

تەمەنم

سی و پێنج ساڵە

دەمەوێت

چیرۆکی خۆمتان

بۆ بگێڕمەوە

(بێدەنگییەکی کورت.)

نازانم

لە کوێوە

دەست پێ بکەم

(وچان.)

ناتوانم ئەوەم بیربچێتەوە

ناتوانم

لە بیرم بچێتەوە

چۆن دەکرێت

ئەوە لە بیر

بچێتەوە

کە چییان لەو منداڵە کرد

منداڵێکی ساوا

نا بیر ناچێتەوە

هەرگیز

(وچانێکی کورت.)

ناتوانم تێبگەم

ناکرێت

چەند بیر دەکەمەوە

هیچ حاڵی نابم

چۆن بتوانم

حاڵی بم

حاڵی نابم

(دێتە ناو ژوورەکەوە و سەیرێکی مێز و کورسییەکان دەکات.)

دواجار

کەسێک گوێی

لێ گرتم

دوای ئەو هەموو

ساڵە

کەسێک گوێی لێ گرتم

کەسێک هات

گوێی لێ گرتم

(بێدەنگی.)

چی بگێڕمەوە

کەس باوەڕم پێ دەکات

باوەڕ ناکەم

وا چاکە بڕۆم

(دەیەوێت لە ژوورەکە بچێتە دەرەوە، بەڵام دەوەستێت و دەگەڕێتەوە ناو ژوورەکە.)

بوورامەوە و لە هۆش خۆم چووم

(بێدەنگییەکی کورت.)

دوای سێ جار

سێ جار

(دەست دەگرێت بە سکییەوە، وەک بیەوێت ناوسکی دەربهێنێت.)

(بە هەموو هێزی هاوار دەکات و دەکێشێت بە سکیدا.)

دوای سێ جار

لاقەکردن

(بێدەنگ دەبێت و یەکێک لە کورسییەکان ڕادەکێشێت و لەسەری دادەنیشێت.)

(بێدەنگی.)

ویستمان ڕابکەین

من و سێ ژنی تری

ئێزیدی

بەسەر دیواری ئەو ماڵەدا

هەڵگەڕاین

کە لە موسڵ

تیا بەند

کرابووین

ده‌ستبه‌سه‌ر بووین

کرابووینە کۆیلە

کۆیلەی چەکدارەکانی

داعش

کۆیلە بووین

(بێدەنگییەکی کورت.)

پاسەوانەکە

خەوی لێ کەوتبوو

بە فرسەتمان زانی

خێرا

بە دیوارەکەدا هەڵگەڕاین

(بێدەنگی.)

بەڵام لەپڕ

خەبەری بووەوە

پاسەوانەکە

داچڵەکی و خەبەری بووەوە

کە بینی

بەسەر دیوارەکەوەین

خەریکە

بازدەدەینە

ئەو دیوەوە

هاواری کرد

“نەجووڵێن دەتانکوژم”

لولەی تفەنگەکەی

تێگرتبووین

خێرا

پەیوەندی

بە چەکدارەکانی ترەوە کرد

(بێدەنگییەکی کورت خایەن.)

لەپڕ چەکدارەکان

چواردەوری

من و سێ ژنەکەی تریان

گرت

(دەستی بەرز دەکاتەوە، بەڵام نازانێت چی لێ بکات.)

گرتنیانین و کەوتنە

لێدانمان

(بێدەنگییەکی کورت.)

زۆریان لێ داین

دڕندانە

لێیان داین

دوایی بردینیانەوە بۆ ناو

ئەو خانووە گەورەیە

کە تیا ده‌ستبه‌سه‌ر بووین

هەر یەکەمان بە تەنیا

لە ژوورێکدا

بەند کراین

(وچان.)

دە چەکداری داعش

هاتنە

ئەو ژوورەوە

کە منی تیا بووم

پەلاماریان دام

بە هەموویان

لاقەیان کردم

دە چەکدار

(بێدەنگی.)

دوای سێ پیاوی یەکەم

لە هۆش خۆم چووم

ئەوەی دەیانوویست

کردیان

لاقەیان کردم

هیچ شتێکم دوای

سێیەم پیاو

بیر نەماوە

خوێنێکی زۆرم

لەبەر ڕۆیشت

تەواو لە هۆش خۆم چووم

(بێدەنگی.)

کە هۆشم هاتەوە

لە خەستەخانەیەک کەوتبووم

شوێنێکی پیس

(هەناسەیەکی قووڵ هەڵدەکێشێت.)

بۆ سێ مانگ دەچوو

لای داعش

گیرابووم

لەسەر جێگای

خەستەخانەکە

هەر لەوێدا

فرۆشتیانم بە پیاوێک

خەڵکی موسڵ بوو

پیاوەکە

ژنێک و شەش منداڵی

هەبوو

من لە عەرەبی دەگەم

دەزانم بە چەند

فرۆشرام

(بێدەنگی.)

مامەڵەیان پێوە

دەکردم

دوایی

بە دووسەت دۆلاری

ئەمەریکی

پزیشکەکە

لە ژوورەکەدا بوو

کە فرۆشرام

بە دووسەت دۆلاری

ئەمەریکی

فرۆشرام

ئەمیرەکەی داعش

پارەکەی وەرگرت

(وچان.)

(جەمیلە بە کوڵ دەگری.)

(لە پەنجەرەی ژوورەکەوە تیشکی خۆرەکە دێتە ژوورەوە، دەنگی گۆرانییەک بە کزی لە تیڤییەکەوە، لە شوێنێکەوە دێت. گوێمان لە دەنگی ترافیکی دەرەوە و مرۆڤەکانن، قسە دەکەن و پێدەکەنن.)

ئێستا لە وڵاتێکی تر دەژیم

لێرەم

دواجار ڕامکرد

دەرباز بووم

(هەناسەیەکی قووڵ هەڵدەکێشت، وەک هەست بە خنکان بکات.)

چ زیندەخەونێک بوو

کارەسات و تاوانێکی گەورە

مانگی هەشت بوو

مانگی هەشتی ساڵی ٢٠١٤

کە داعش هێرشی کردە

سەرمان

هێرشیان کردە سەر سنجار

هەموو دێکانییان

وێران کردین

لە کۆجۆ کۆمەڵکوژییان

کردبوو

گەیشتنە بۆرک

دێکەی ئێمە

لەوێ بووم

لە بۆرک

لەگەڵ خوشک و براکانم

دایکم و باوکم

باوکم و براکەمیان

لە ئێمە جیاکردەوە

ناچاریان کردن ببن بە موسڵمان

شایه‌تمانیان پێ هێنابوون

بەنەزەری

ئەوان بوونەتە

موسڵمان

دوای ئەوە

ڕەمییان کردن

(هەردوو چاوی دەنوقێنێ و سەری بەرز دەکاتەوە.)

(هاوار دەکات.)

ڕێز و ستایش بۆ

فریشتەی پیرۆز

مەلیک تاوس

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

چ ترسێک بوو

هەموو زەندەقمان چوو بوو

دەترساین

(بێدەنگی.)

(فرمێسک بە ڕوومەتەکانیدا دێنە خوارەوە.)

بۆ ماوەی شەش مانگ

کۆیلە بووین

لای چەکدارەکانی داعش

لە عێراق و سوریا

دەستبەسەر بووم

کۆیلە بووم

دوای سێ ساڵ

من و مێردەکەم

توانیمان

لە عێراق ڕابکەین

(بێدەنگی.)

لەو بڕوایەدا نەبووم

لەم وڵاتەش

تووشی هەڕەشەی

لایەنگرانی داعش ببمەوە

ئەو هیوایەی هەمبوو

لێرەش نەما

هەست بە ترسێکی زۆر

دەکەم

ترسێکی بەردەوام

ترس و توڕەیی

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

لەو بڕوایەدا نەبووم

لێرەیش

لەم وڵاتەش

بترسم

(هاوارێک دەکات.)

لێرەیش دەترسم

هەست دەکەم

هەندێ کەس

کە دەزانن

ئێزیدین

نەفرەتمان لێ دەکەن

پێمان دەڵێن

داعش هیچ تاوانێکی

نەکردووە

ئێوە دەبێ

نەمێنن

گەر بەر دەستی داعش

بکه‌وتنایه‌

ئێستا دەمێک بوو

نەمابوون

ئێوە دنیاتان پیس کردووە

دەبێ نەمێنن

(لەسەر کورسییەکە هەڵدەستێ و بەرەو دەرگاکە دەڕوات. لەناو دەرگاکەدا دەوەستێت.)

ڕاست دەکەن

گەر ڕاماننەکردایە و نەگەیشتینایە

ئێرە

دەمێک بوو

کوژرا بووین

من لەگەڵ

(بێدەنگی.)

سوپاس بۆ

مەلیک تاوس

(سەیری دوور دەکات، وەک شتێکی لەبیر کردبێ و هەوڵی ئەوە بدات، بیری بکەوێتەوە.)

لە دێکەی خۆمان

لە بۆرک

بووم

لەگەڵ خێزانەکەم

لە بۆرک بووین

کە داعشەکان هێرشیان هێنا

بە سەیارەکانمان

بۆی دەرچووین

ڕامانکرد

من لە سەیارەکەدا بووم

لەگەڵ باوکم و دایکم

خوشک و براکەم

ڕێگای دەرچوون

لە بۆرکەوە تەواو

گیرا بوو

هەموو دەیانوویست ڕابکەن

شپرزەیییەکی

پڕ لە هەراوزەنا

کە هەموو خەڵکی گوندەکە

بەو شپرزەیییە

لە ترساندا

لە یەک کاتدا دەیانوویست

دێکە بەجێ بهێڵن

شەقامە دووسایدییەکە

بووبوو بە پێنج

ئێمە تەنیا فریای ئەوە کەوتین

چارەکێک بڕۆین

چەکدارەکانی داعش

گەیشتنە

سەرمان

بە قۆناخی چەکەکانیان

جامی سەیارەکانیان

شکاندین

ناچاریان کردین

بگەڕێنەوە بۆ دێکەمان

گەڕاینەوە بۆ

بۆرک

(دەگەڕێتەوە ناو ژوورەکە و لەسەر کورسییەکە دادەنیشێتەوە.)

(بێدەنگی.)

چەکدارەکان

سه‌دان

خەڵکی دێیەکەیان

لە قوتابخانەیەکدا

بەند کرد

پێیان ڕاگەیاندین

کە دەبێت ببین

بە موسوڵمان

سەرەتا قایل نەبووین

گوتمان ئێمە

دینی خۆمانمان هەیە

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

باوەڕم ئەوەیە

خودا تاکە

مەلیک تاوس

فریشتەی پیرۆزە

شێخ عەدی وەلییە

من ئێزیدیم

ئاینەکەم

ڕێگای ڕاستە

(بێدەنگی.)

چەکدارەکان

کە زانیان مل نادەین

کوڕ و پیاوەکانیان

لە کچ و ژنەکان جیاکردەوە

گوتیان پیاوەکان

تەنیا یەک بژاردەیان

لەبەر دەستدایە

ببن بە موسوڵمان

یان بمرن

کوڕە گەنج و پیاوەکانمان

ناچار بوون

بۆ ئەوەی نەکوژڕێن

ببن بە موسڵمان

ناچاریان کردن

شایەتمان بهێنن

ئەوەی ئیسلامەکان بڕوایان پێیە

شەهادەت

“تەنیا ئەڵا خودێیە

محەمەد ژی پێغەمبەرێ ویە”

بڵێینەوە

دوای ئەوە

چەکدارەکانی داعش

کوڕ و پیاوەکانیان کۆکردینەوە

خستیاننە

پشتی چەند لۆرییەکەوە

چەند

هەنگاوێک

دووریان خستنەوە

ئەوەی گوێمان لێی بوو

تەنیا دەنگی

(وچانێکی کورت.)

تەقە و دەستڕێژی گوللە بوو

کات چواری

دوای نیوەڕۆ بوو

تێگەیشتین

کە هەموویان

کوشتن

کۆمەڵکوژیان کردن

قیژاندمان

هاوارمان کرد

قژی خۆمان ڕنی

هاوارمان بۆ

فریشتەی پیرۆز

مەلیک تاوس

برد

(وچان.)

کات چواری

دوای نیوەڕۆ بوو

(دەمووچاوی لەناو هەردوو لەپی دەستیدا دەشارێتەوە. هەموو جەستەی دەلەرزێت.)

(بێدەنگی.)

ئەمڕۆشی لەگەڵدا بێ

لاشەکانیشیانمان نەبینیووەتەوە

ئیتر ئێمە

لە وڵاتی ترسدا

وڵاتی خەلیفەدا دەژیاین

بە کۆیلەیی

دەژیاین

کردینیانین بە کۆیلە

باوک و براکانیشمان

خرانە گۆڕی بە کۆمەڵەوە

(بێدەنگی.)

سێ ساڵە

لەم وڵاتە دەژیم

چەند هەوڵم دا

چیرۆکی خۆم

بگێڕمەوە

بەڵام کەس ئامادە نەبوو

گوێم لێ بگرێت

ویستم قسە بۆ دکتۆرەکەم

بکەم

ئەوەی لە دڵمایە

هەڵیڕێژم

دکتۆرەکەم

دەستی کرد بە گریان

ڕێگای نەدام

قسەکانم تەواو بکەم

وتی ناتوانم

گوێ لەو ئازارە بگرم

بەرگەی ئەوە ناگرم

گوێ لەو تاوانە

قێزەوەنە

بگرم

تکایە

بێدەنگ بە

بێدەنگ بە

(وچانێکی درێژ.)

(هەوڵ دەدات، هەنسکەکانی بشارێتەوە و بۆ ماوەیەک سەر دادەنەوێنێت، لەپڕ سەر بەرز دەکاتەوە و سەیری ئاسمان دەکات، وەک ئەوەی بۆ وەڵامی پرسیارێک بگەڕێت.)

مانگێک بوو

تەنیا مانگێک بوو

من و حەیدەر

هاوسەرگیریمان

کردبوو

کە مانگی هەشت

هێرش کرایە سەرمان

تەنیا مانگێک بوو

هاوسەرگیریمان

کردبوو

زۆر دڵخۆش بووین

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

گەڕابوومەوە

بۆ بۆرک

گوندەکەی خۆمان

کە نزیک

چیای شەنگالە

بۆ سەردانی بنەماڵەکەمان

گەڕابوومەوە

بە سەردان بۆ لای بنەماڵەکەمان

گەڕابوومەوە

لەو کاتەدا

حەیدەر

لە گوندێکی تر بوو

(بێدەنگی.)

(سەر دەخاتە سەر مێزەکە، وەک بە چرپە قسە بکات.)

لە دێرزەمانەوە

ئێمە لەم گوند و ناوچانەی

نزیک

چیای شەنگال

ژیاوین

بەشێکیشمان

لە سوریا

تورکیا

ئەرمینیا

تەنانەت لە جۆرجیاش هەین

لە دێرزەمانەوە

(سەری بەرز دەکاتەوە و سەیرێکی پەنجەرە بچووکەکە دەکات.)

(بە هەموو هێزییەوە دەکێشێت بە مێزەکەدا.)

لەبەر ئەوەی

هەمیشە

هێرش کراوەتە سەرمان

بەشێکی زۆرمان

وەک ئاردی بەر ڕەشەبا

بە دنیادا

بڵاو بووینەتەوە

(بێدەنگی.)

ئێمە دینی خۆمان هەیە

باوەڕمان هەیە

فریشتەی

مەلیک تاووس

سمبۆلی تاووسە

کە ڕۆڵێکی گرینگی

لە دینەکەماندا

هەیە

مەنزڵگاکەمان

لە لالشە

هەموومان وەک شوێنێکی

پیرۆز

ڕووی تێدەکەین

داوای پاراستن

لە هەموو

خراپی و لە ڕێگای ڕاستدا

ماندن

(بێدەنگی.)

(بۆ ساتێک پشت دەکاتە بینەران.)

بە درێژاییی مێژوو

بە زۆر

ڕاگوێزراوین

بە زۆر

لەسەر دینی

خۆمان لابراوین

کۆمەڵکوژ کراوین

جینۆساید کراوین

پڕوپاگەندەمان

لەسەر بڵاو دەکەنەوە

پێمان دەڵێن

کافرین

ئێمە باوەڕدارین

مەلیک تاووس

دەپەرستین

(بێدەنگییەکی کورت.)

پێمان دەڵێن

شەیتان

دەپەرستین

(ڕوودەکاتەوە بینەران.)

هاوینی ٢٠١٤

شوم بوو

بۆ ئێمە زۆر

شوم بوو

(بێدەنگییەکی کورتخایه‌ن.)

داعش شاری موسڵیان گرت

یاساکانی شەریعەیان

سەپاند

دوای ئەوە هەڕەشەیان

لە ئێمە دەکرد

لە گوندەکەی ئێمە و گوندەکانی

تری نزیک

چیای شەنگال

(وچان.)

هێزی پێشمەگە

لە گوندەکەمان

بوو

ئەوان بەڵێنیان دابوو

بەرگریمان لێ بکەن

ئێمەیش

بڕوامان پێ کردبوون

بەرگریمان لێ دەکەن

(بێدەنگی.)

کە داعش

هێرشیان کرد

هێزە کوردییەکان

بەرگرییان لێ نەکردین

ناوچەکانی ئێمەیان

چۆڵ کرد

هەڵهاتن

ئێمەشیان

بۆ چارەنووسێکی

ڕەش

بەجێ هێشت

(بێدەنگی.)

کە داعش گوندێکی نزیک

بۆرک-یان گرت

هاوڕێیەکی باوکم

پەیوەندی پێوە کردین

“ڕاکەن تا کات ماوە و دەتوانن”

خێرا ڕامانکرد

بەڵام دڕەنگ بوو

زۆر دڕەنگ بوو

چەند سەعاتێک دواتر

باوکم و براکەم

کوژران

لەگەڵ کوڕ و پیاوە

ئێزیدییەکانی تردا

هەموویان کوشتن

کۆمەڵکوژیان کردن

دوای ئەوەی

من و ژن و کچەکانی تریان

دەستبەسەر کرد

ناچاریان کردین

گوێمان لە تەقە و دەستڕێژی گوللە

بێت

کە باوک و برا

کوڕ و مێردکانیان

بێبەزەییانە

دڕندانە

کوشتین

(دەنگی تەقە و هات و هاواڕی خەڵک و گریانی ژن و منداڵ دێت.)

(جەمیلە بە هەردوو دەستی گوێیەکانی خۆی گرتووە و هاوار دەکات.)

(بێدەنگییەکی درێژخایەن.)

کە ئەوان نەمان

باوک و کوڕ و برا و پیاوەکانمان

دۆزەخێکی تریان

بۆ ئێمە

دانا

کردیانین

بە کۆیلە

دەستدرێژییان کردە

سەرمان

لێیان دەداین

سووکایەتییان پێ دەکردین

(هەڵدەستێتە سەرپێ، تەواو هەڵچوونی پێوە دیارە.)

چەکدارەکانی داعش

دوای کۆمەڵکوژی

پیاوەکانمان

بە زۆر ئێمەشیان

خستە پشتی

چەند لۆرییەکەوە

بردیانین

بۆ شاری

تەلەعفەر

کە لەوەوبەر داگیریان کردبوو

لەوێ سێ شەو و سێ ڕۆژ

لەگەڵ کچان و ژنانی تر

ژنە یەزیدییەکانی

گوندەکان

لە هۆڵێکدا

کۆیان کردینەوە

دەرگایان لەسەر داخستین

(بێدەنگی.)

هۆڵێکی گەورە

بوو

لەگەڵ ئەوەشدا

جێگەمان نەدەبووەوە

نازانم ڕێک چەند ژن

بووین

لەو بڕوایه‌دام

زیاتر

لە پێنج سەد ژن

دەبووین

جێگای جووڵەیەکیشمان

نەبوو

بۆ ئەوەی جێگامان بێتەوە

لەسەر یەک و لە باوەشی

یەکدا دانیشتبووین

(وچان.)

لە ماوەی ئەو سێ

ڕۆژەدا

هیچ خواردنێکیان

نەداینێ

دوای ئەو سێ

ڕۆژە

بە برسێتی

بردینیان بۆ موسڵ

لێرەوە

لە دایکم و خوشکەکەمیان

جیا کردینەوە

نەمدینەوە

پەڕتەوازەیان کردین

من لەگەڵ چەندان

ژن و منداڵ

بە پشتی لۆری

بردینیان بۆ موسڵ

گەر لە پشتی لۆرییەکەدا

لەناو خۆماندا

قسەمان بکردیایە

ئەوە داعشەکان

بە قۆنداغی چەکەکانیان

لێیان دەداین

(بێدەنگی.)

من لێدانێکم بەرکەوت

قۆنداغی چەکەکەی

کێشا بە ملمدا

تا ئێستایش

شوێنەکەی ئازارم دەدا

(ڕێگا بە گریانەکەی دەگرێت.)

لە موسڵ

لە هۆڵێکی تردا

کە کردبوویان بە بەندیخانە

بەندیان کردین

لێرە

سەرلەنوێ

دابەشیان کردینەوە

چەند گروپێکیان

لێ دروست کردین

ئەو ژنانەی

تەمەنیان

لە سەروو ٥٠ ساڵ

بوو

کردیانن بە گرووپێک

ئەو منداڵانەی

شیرەخۆرە نەبوونایە

ئەوە لە دایکەکانیان

دەسەنرا

من مانگێک

لەو شوێنەدا

مامەوە

کە کردبوویان

بە بەندیخانە

دەستبەسەر بووین

(بێدەنگی.)

ئەوەی لەم مانگەدا ڕوویدا

هێندە سەختە

توانای باسکردنیم نییە

ئەوەی لەم مانگەدا

بینیمان

لە لێدان

دەستدرێژی

لاقەکردن

بە هیچ وشەیەک باس

ناکرێت

بە هەر وشەیەک وێنای

بکەیت

ناتوانی

ئەوەی بە ئێمە کرا

بیگێڕیتەوە

نا نا

باس ناکرێت

(بێدەنگییەکی درێژ خایەن.)

(هەڵدەستێتە سەرپێ و دێتە ناوەڕاستی شانۆکەوە و ڕێک، بەرامبەر بینەران دەوەستێت.)

ئەوەی ناتوانم لە بیرم بچێتەوە

دایکێک بوو

دایکێک و منداڵەکەی

هەرگیز

بیرم ناچێتەوە

چیرۆکی ئەو

دایک و منداڵە

شیرەخۆرەیە

هەرگیز لەبیر ناچێتەوە

نا بە هیچ شێوەیەک

ناکرێ

ناتوانم

چۆن دەکرێ شتی وا

بیر بچێتەوە

چۆن دەکرێت

شتی وا ڕوو بدات

نازانم

(وچان.)

دایکی ئەو منداڵە

لەگەڵ من بەند بوو

منداڵەکەی

نۆ مانگ بوو

هەمیشە بەبەر

سنگییەوە بوو

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

داعش

خواردنیان نەدەداینێ

برسێتی

تەواو ماندووی

کردبووین

هێزمان تیا نەمابوو

ڕۆژی لەتێ نانیان دەداینێ

لەتێ نان

کە زۆرجار

نانەکە

کەڕووی کردبوو

نەدەخورا

شیری دایکەکە

وشکی کردبوو

منداڵەکە

هەر دەیزریکان و دەگریا

(بێدەنگییەکی کورت.)

لە برساندا

دەگریا

دایکەکەش

شیری نەمابوو

نەیدەتوانی شیری بداتێ

چۆری تیا نەمابوو

وشکی کردبوو

دایکەکە

عەرەبی دەزانی

لەگەڵ پاسەوانەکان

کردی بە دەنگە دەنگ

پێی گوتن

کوڕەکەی لە برسا

دەگری

لەبەر ئەوەی

ئێوە

هیچ خواردنمان نادەنێ

منداڵە شیرەخۆرەکە

هەر دەیزریکان

دەگریا

دایکەکەش

هەر هاواری بوو

بۆ تۆزێ نان

قومێ ئاو

نەبوو

هیچ نەبوو

هیچ

(وچانێکی کورت.)

(جەمیلە، هەوڵی خۆ کۆکردنەوە دەدات، تا بتوانێت بەردەوام بێت. هەناسەیەکی قووڵ هەڵدەمژێت و دێت و دەچێت.)

ڕۆژێک لەپڕ

چەکدارەکان خۆیان کرد

بە ژووردا

منداڵەکەیان بە زۆر

لە باوەشی

دایکی

دەرهێنا

بردیان

دوو سەعات دیارنەمان

دایکەکە

ئارامی نەمابوو

لەبەر دەرگاکەدا وەستا بوو

دوایی بە قاپێکی

گەورەی پڕ

لە گۆشت و برنجەوە

هاتنەوە

خستیانە بەردەمی

دایکەکە

گوتیان

“فەرموو ئەوە کوڕەکەت

بۆمان لێ ناویت”

بە دایکەکەیان گوت

“وتت برسیمە”

“بخۆ دەی”

(بێدەنگی.)

(لێرەوە بە ڕیتمێکی خێرا و بەدەم هەنسک دانەوە، قسە دەکات.)

منداڵەکەیان

پارچەپارچە کردبوو

هەرگیز

ئەوەم بیرناچێتەوە

کێ دەتوانێ

ئەمە قبووڵ بکات

کێ دەتوانێت

بەرگەی

ئەم ئازارە بگرێت

کێ

(هاوار دەکات.)

چ دینێک ئەمە

قبووڵ دەکات

(دەگری. جەستەی دەلەرزێت و ناتوانێت قسە بکات. هەناسەیەکی قووڵ هەڵدەکێشێت و وەک ئەوەی نەتوانێ، چیتر هەناسە بدات.)

(لەپڕ، وەک شێت، گیرفانەکانی دەگەڕێت، وێنەی منداڵێک لە گیرفانی دەردەهێنێت و سەیری دەکات و بە کوڵ دەگری.)

(لەسەر یەکێک لە کورسییەکان دادەنیشێت.)

(وچان.)

(سەیری وێنەکە دەکات و دەینێت بە سنگییەوە.)

وێنەی کوڕەکەمە

دوو ساڵە

لێرە لە دایک بووە

زۆرجار

دەیخەمە ئامێزمەوە

بە توندی

دەینووسێنم

بە سنگمەوە

بیر دەکەمەوە

کە منداڵی

وەک ئەم کوڕە بچووکەی

منیان دەکوشت

منداڵێکی نۆ مانگ

(بێدەنگی.)

لە بیر ناچێتەوە

ڕۆژێک تێناپەڕێ

من بیر

لەو منداڵە و دایکەکەی

نەکەمەوە

ئەو دایکەی

منداڵەکەی خۆیان

لەسەر

قاپێک بۆ دانا

تا بیخوات

(بێدەنگی.)

لە خەفەتدا

شێت بوو

پارچە گۆشتەکانی

لەسەر قاپەکە

هەڵگرد

بەرزی کردەوە

نووساندی

بە سنگییەوە

دەیقیژان و هاواری دەکرد

دەگریا

(دەگری.)

منداڵە

شیرەخۆرەکەی

ئەو بوو

بۆیان لێ نابوو

سەری منداڵەکەیان

بە جیا

لەسەر قاپێک

بۆ دانابوو

هیچیان لە سەرەکەی

نەکردبوو

پارچەکانی تری

منداڵەکەیان

لێ نابوو

(دەنگی بایەکی بەهێز لە پەنجەرەکەوە دێت.)

(بێدەنگییەکی درێژخایەن.)

پێکەوە

لە یەک ژووردا

دەستبەسەر بووین

بەند بووین

من و ئەو ژنە

لەو هۆڵەدا

لە موسڵ

(وچان.)

نازانم چی بەسەر

هات

دەزانم

شێت بوو

دوای ئەوە نازانم

چی لێ هات

نەمدییەوە

(بێدەنگی.)

لە هەمووی سەختر

بۆ من

کە لەگەڵ

هەموو باسکردنێکدا

ئازارم دەدات

برینەکانم

دەکولێنێتەوە

ئەو هەموو

دەستدرێژییە بوو

ڕۆژانە دەکرایە سەرم

(وچانێکی کورت.)

بەرلەوەی

لە بەندیخانەکەی

موسڵ

بە ٢٠٠ دۆلار

فرۆشرام

هەموو ڕۆژێک

لاقە دەکرام

دەستدرێژی دەکرایە

سەرم

(بێدەنگی.)

(ده‌موچاوی لەنێو هەردوو لەپی دەستیدا دەشارێتەوە، ئینجا قسە دەکات.)

کێ لە هەموو دنیادا

شتی وای دیووە

کێ

ئەوەی ئێمە

بە چاوی

خۆمان بینیمان

لە هیچ شوێنێک

(قسەکەی بۆ تەواو ناکرێت.)

(بێدەنگی.)

دایکەکە هەر دەیقیژان

قژی خۆی

ڕادەکێشا

بەردەوام بە کوڵ دەگریا

کوڕە نۆ مانگییەکەیان

بۆ لێ نابوو

(وچان.)

چیتر نەمبینییوە

دوای ئەوەی

لە حەیبەتدا

شێت بوو

ئیتر نەمدییەوە

نازانم چی لێ هات

(بێدەنگییەکی کورت خایەن.)

مەلیک تاووس

بۆ بەهانامانەوە

نەهاتی

(وچان.)

چ تاوانێکە

تاوانەکانی داعش

خەلافەتی ئیسلامی

هیچ

سنوورێکی نییە

دڕندە بوون

دڕندە

(بێدەنگی.)

(یەکێک لە کورسییەکان هەڵدەگرێت و دەیخاتە سەر مێزەکە. کورسییەکەی تر دەخاتە بەردەمی دەرگاکە و لەسەری دادەنیشێت.)

سووکایەتییان

بە ژنە بە تەمەنەکان

دەکرد

ژنە پیرەکان

بەر لەوەی بیانکوژن

(بێدەنگی.)

ئەو ژنانەیان

دەکوشت

گەر لای ئەوان

پیر بوونایە

هەر ژنێک

بە پێوەری ئەوان

پیر بووایە

زوو لە کۆڵ خۆیان

دەکردنەوە

دەیانکوشتن

هەر لەناو قوتابخانەکەدا

دەیانکوشتن

کە ئێمەی تیا بەند

بووین

“ئێوە بەکەڵکی

ئەوە نایەن

لێرە کۆتانکەینەوە

ئێوە پیرن”

وایان بەو ژنانە

دەگوت

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

بەر لەوەی

ئەو ژنە

پیرانە بکوژرێن

ناچاریان دەکردن

دەمیان

بکەنەوە

(جەمیلە هەڵدەستێتە سەرپێ و بە هەموو هێزی خۆی شەقێک لە کورسییەکە هەڵدەدات و هاوار دەکات.)

(وچانێکی کورت.)

ناچاریان دەکردن

دەمیان

بکەنەوە

دوای ئەوە

چەکدارەکان

میزیان

دەکردە دەمی

ژنەکانەوە

ئەو ژنە

بە تەمەنانە

“ئاوا دەبن بە

موسوڵمان”

(هاوار دەکات و دەقیژێنێت.)

وایان دەگوت

چەکدارەکانی داعش

وایان بەو ژنە

بە تەمەنانە

دەگوت

“ئاوا دەبن بە

موسوڵمان”

میزەکەیان دەکردە

دەمیانەوە

“میز دەکەینە دەمتانەوە

بۆ ئەوەی کە دەمرن

لەوە دنیا

لە ژیانی دوای مردن

ببن بە موسوڵمان”

خودایە

تۆ لێرەیت

فریشتەی پیرۆز

مەلیک تاوس

بۆ نەتپاراستن

بۆ

(بێدەنگی.)

بە چاوی خۆم بینیم

کە میزیان دەکردە

دەمی ژنەکانەوە

ئەو ژنە

پیرانە

دوایی

دەیانکوشتن

لەبەر چاوی ئێمە

وایان لەو

ژنە پیر و بە تەمەنانە

دەکرد

(بێدەنگی.)

بە چاوی خۆم بینیم

لەبەر دەمی ئێمەدا

ئەو تاوانە

قێزەوەنەیان

دەکرد

چەکدارەکانی داعش

میزەکەیان

دەکردە

دەمی ژنە بە تەمەنەکانەوە

ئینجا

دەیانکوشتن

(دەنگی تەقەی گوللەیەکی زۆر بەهێز دێت.)

(دەنگی هاوارێکی تاساو.)

(توڕەیی و شپرزەیییەکی زۆری پێوە دیارە.)

(بێدەنگییەکی درێژ خایەن.)

پاسەوانەکانی بەندیخانەکە

لە موسڵ

جارناجارێک

دەهاتن و گروپی

بچووکیان

لە ژنە گەنجەکان

دەبرد

(بێدەنگی.)

دوای مانگێک

نۆرەی منیش هات

منیان لەگەڵ پێنج

کچی تر برد

بە چاو بەستراوی

بردینیان

نەمان دەزانی

بۆ کوێمان دەبەن

کە چاویان کردینەوە

لە خانوویەکی گەورەدا

بووین

ناچاریان دەکردین

لە بەیانییەوە

تا ئێوارە

نان و چێشتێکی زۆریان

بۆ لێ بنێین

بۆ ئەوەی چەکدارەکان

بیخۆن

بە شێوەیەکی

زۆر دڕندانە

مامەڵەیان لەگەڵ

دەکردین

کۆیلە بووین

(وچان.)

جارێکیان

یەکێک لە هاوڕێکانم

بیری چوو بوو

خوێ بکاتە

برنجەکەوە

چەند چەکدارێک

زۆر بە توڕەیی

هاتن

بەهێز

سەریان خستە

ناو ئەو قابلەمە

برنجە

گەرمەوە

تا تەواو هەموو دەموچاوی

نەسووتا

وازیان

لێ نەهێنا

دوای ئەوە بردیان

نازانم دوایی چی بەسەر

هات

نەمانبینییەوە

هەرگیز نەگەڕایەوە

(بێدەنگی.)

ناوی

“ژیان” بوو

هەرگیز جارێکی تر

“ژیان”مان

نەمبینییەوە

دوو مانگێک لەو خانووەدا

مامەوە

هەموو ڕۆژێک

لە بەیانییەوە

تا ئێوارە

خواردنم بۆ دروست دەکردن

قاپم دەشت

جلەکانیانمان دەشت

هەموو ئیشێکمان

دەکرد

وەک کۆیلە

مامەڵەیان لەگەڵ

دەکردین

لەو دۆزەخەدا

تەنیا شتێک

بیرم لێ دەکردەوە

مانەوە بوو

نەکوژرێم

بتوانم ڕۆژێک

بە زیندوویی

دەرباز بم

تا بتوانم

ئەوەی بەسەرمان هات

بگێڕمەوە

(وچان.)

لە سەرەتادا شەش

ژن بووین

لەوێ

کە ژیان

نەما و بردیان

دوایی

(بێدەنگی.)

ژیان

ژنێکی گورجوگۆڵ بوو

پڕ بوو

لە ژیان

لە جوانی

هەموویان

لە ژیان خۆیدا

کوشت

ژیانیان لێ سەندەوە

(بێدەنگی.)

ئەمیری داعشەکان

کە سەرپەرشتی

ئەو چەکدارانەی

دەکرد

کە ئێمەیان

دەستبەسەر کردبوو

ڕۆژێک هات

سەیری کردین

دوایی

یەکێک لە ژنەکانی

هەڵبژارد

کە زۆر جوان بوو

جلی جوان و ئارایشتی

بۆ هێنا

فەرمانی پێدا

بچێتە حەمامەکە

پاک

خۆی بشوات

سووراو و سپیاو بکات

خۆی

بڕازێنێتەوە

دوای سەعاتێک

ژنەکە لە حەمامەکە

هەر نەهاتە دەرەوە

ئەمیرەکەی

داعش

توڕە بوو

پاسەوان و چەکدارەکان

دەرگا و پەنجەرەکانیان

شکاند

کە چوونە ژوورەوە

ژنەکە مردبوو

خوێن بە هەموو جەستەیدا

دەهاتە خوارەوە

(بێدەنگی.)

دەمارەکانی

هەردوو مەچەکی

بڕیبوون

لەناو

خوێنی خۆیدا

کەوتبوو

کۆتایی بە ژیانی خۆی

هێنا بوو

ئەمیرەکە

شێت بوو

چاوەکانی بوون

بە گۆمی خوێن

هاواری دەکرد

فەرمانی دەرکرد

ئەو چوار ژنەی

لەوێ مابووین

بردینیانە ژوورێک

لە نهۆمی سەرەوەی

خانووەکە

کە چووینە سەرەوە

لاشەی هاوڕێکەمانمان دی

لەوێ

لە ژوورەکەدا

بە ڕووتی

فڕێیان دابوو

ئەمیرەکەش

لە ژوورەکەدا بوو

هاواری دەکرد

دەیگوت

“ئەو ژنە کافرە

کۆتایی بە ژیانی خۆی هێناوە

تا نەبێت

بە موسوڵمان

بەڵام من هەر دەیکەم

بە موسوڵمان”

(جەمیلە دەشڵەژێت و قسەی بۆ ناکرێت، هەوڵ دەدات هەناسەیەکی قووڵ هەڵمژێت، بۆی ناکرێ، دەیەوێ بگری ناتوانێ، هەر سەیری شوێنێکی نادیار دەکات، وەک ئەوەی لە بۆشاییدا بژی.)

(بێدەنگی.)

ئەمیرەکە

بە بەرچاوی ئێمەوە

ئەو ئەمیرەی

داعش

لەبەر چاوی ئێمەدا

هاواری دەکرد

“هەر ئێستا

دەیکەم بە موسوڵمان”

لەبەر چاوی ئێمە

لاقەی جەستەی هاوڕێکەمانی کرد

دەستدرێژی کردە

سەر لاشەکە

لاشەی هاوڕێ

مردووەکەمان

دوای ئەوە فەرمانی دا

بە چەکدارەکان

یەکەیەکە

لاقەی لاشەی

ئەو ژنە

مردووە

بکەن

بە پێکەنینەوە دەیگوت

“هەر یەکێک لە ئێوە

هەوڵی ڕاکردن

یان کۆتاییهێنان

بە ژیان

بێنن

ئاواتان لێ دەکەین”

بە هەموویان

لاقەی

لاشەی ژنەکەیان کرد

ئەو لاشە بێ گیانە

هاوڕێکەمان

لەبەر چاوی ئێمە

(بێدەنگی.)

(دەنگی بانگ بە کزی لە دەرەوە دێت.)

(جەمیلە دەوەستێت و گوێ لە دەنگی بانگەکە دەگرێت.)

(بێدەنگی.)

دوای مانگێک

من و سێ ژنەکەی تر

کە مابووین

هەوڵی ڕاکردنماندا

کە پاسەوانەکەمان

نووستبوو

بەسەر دیوارەکەدا

هەڵگەڕاین

(بێدەنگی.)

دوای ئەوەی بە کۆمەڵ

بە شێوەیەکی دڕندانە

پەلاماریان داین

دەستدرێژییان کردە سەرمان

لە ژێر دەستیاندا

لە هۆش خۆم چووم

خوێنێکی زۆرم لەبەر

ڕۆیشتبوو

(بێدەنگی.)

نەمانتوانی ڕابکەین

گیراینەوە

ئەشکەنجە دراین

دووبارە و سێ بارە

لاقەیان کردینەوە

دوایی بە ٢٠٠ دۆلار

بە پیاوێکی خەڵکی موسڵ

فرۆشرام

ژنێک و شەش منداڵی

هەبوو

ئەبو ئەحمەد

منی بە ٢٠٠ دۆلار

کڕی

نازانم ناوی چی بوو

پێیان دەگوت

ئەبو ئەحمەد

کوڕە گەورەکەی

ناوی

ئەحمەد بوو

لەبەر ئەوە

بەو دەگوترا

ئەبو ئەحمەد

ئەبو ئەحمەد چەکداری

داعش بوو

کەم لە ماڵەوە دەبوو

کە دەهاتەوە بۆ ماڵەوە

لاقەی دەکردم

دەستدرێژی

دەکردە سەرم

ژنەکەی ئەبو ئەحمەد

بە دار لێی دەدام

هەر شەش منداڵەکەی

لە خوار دە ساڵییەوە

بوون

کە تازە

چوومە ئەو ماڵە

منداڵەکان

لەگەڵم میهرەبان بوون

بەڵام دایکیان

منداڵەکانی لێ هەڵگێڕامەوە

فێری کردن

لێم بدەن

بێڕێزیم پێ بکەن

ئەو ژنە بەردەوام

قسەی بە ئێمە دەگوت

بە ئێزیدییەکان

کە ئێمە

“کافرین

دەبێ ببین

بە موسوڵمان”

منداڵەکان

هەر زوو گۆڕان

تەنانەت بچووکەکەشیان

بەردەوام

لێیان دەدام

ئیشیان پێدەکردم

وەک کۆیلە

مامەڵەیان لەگەڵ

دەکردم

دوو مانگ

کۆیلەی ئەم خێزانە

بووم

هەموو ئێشێکم دەکرد

جلەم دەشت

ماڵم پاک دەکردەوە

چێشتم لێ دەنا

ئاگام لە منداڵەکانیان دەبوو

ناچاریشیان کردبوو

وەک ئەوان

جل لەبەر بکەم

هیچ قژم دیار نەبێ

قورئان بخوێنم

لەگەڵیان

نوێژ بکەم

کەچی

ئەبو ئەحمەد

لاقەشی دەکردم

بە شێوەیەکی دڕندە

پەلاماری دەدام

(بێدەنگی.)

“تۆ ئێستا موسوڵمانیت”

وایان پێ دەگوتم

کە ئیتر من

موسوڵمانم

(بێدەنگی.)

من لە دڵەوە هەر

ئێزیدی بووم

پڕ بە دڵ

ڕقم لێیان بوو

کە ناچاریان

دەکردم

یاساکانی ئیسلام

جێبەجێ بکەم

بۆ ئەوان بووبووم

بە ئیسلام

بەڵام دەستدرێژی دەکردە

سەرم

(بێدەنگی.)

دینەکەی من

هەرگیز

خراپەی بۆ کەس نەبووە

دەستدرێژی

نەکردۆتە سەر هیچ

کەس و لایەنێک

باوەڕم ئەوەیە

کە خوا تاکە

مەلیک تاوس

فریشتەی پیرۆزە

شێخ عەدی والییە

من ئێزیدیم

ئاینەکەشم ڕێگای

ڕاستە

(وچان.)

دوای دوو مانگ

ئەبوو ئەحمەد

پێی گوتم

کە فرۆشتومیەتەوە

بە پیاوێک

لە سوریا

دەبێ خۆم ئامادەکەم

بۆ ڕۆیشتن

نیوەشەو

سەیارەیەک هات بە شوێنمدا

ئەبو ئەحمەد

دامیە دەست

پیاوێک

بردمی

(بێدەنگییەکی کورت خایەن.)

سێ ژنی تری ئێزیدی

لە سەیارەکەدا بوون

ئەوانیشیان دەبرد

بۆ سوریا

هەر سێکمان

دەموچاومان

داپۆشرا بوو

دوو سەیارەی تریش

کە ژنی ئێزیدییان

تیا بوو

هاتن

ئەم سێ سەیارەیە

بە ڕیز بەرەو

سنووری سوریا

بە ڕێ کەوتن

دەوروبەری سەعات

چواری بەیانی

گوێمان لە دەنگی

هێلیکۆپتەر بوو

بە سەر سەرمانەوە

دەسوڕانەوە

داعشەکان

سەیارەکانیان ڕاگرت

لە سەیارەکان دابەزین

ڕایانکرد

من و ژنەکانی تریان

لە سەیارەکاندا

بە تەنیا

بەجێ هێشت

دوانزە

ژن بووین

کە زانیمان

کەس چاودێریمان ناکات

پاسەوانمان

بەدیارەوە نییە

داعشەکان

لە ترسدا

هەڵهاتوون

خێرا

پەچە و سەرپۆش و جلە

ڕەشەکانمان

فڕێدا

ڕامانکرد

(وچان.)

بەناو ئەو بیابانەدا

ڕامانکرد

بێ ئەوەی بزانین

بۆ کوێ ڕادەکەین

ڕامان دەکرد

لەوە دەترساین

ڕێگاکە هەڵە بکەین

ڕێک

بچینەوە

ناو چەکدارەکانی

داعش

شارەزا نەبووین

ئێمە

خەڵکی بیابان نین

زۆر دەترساین

بکەوینەوە

دەست

چەکدارەکانی داعش

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

ئەمجارە بەخت

یارمان بوو

بەرەبەیان

سەیارەیەکمان بینی

ئاڵایەکی پێوە بوو

نەماندەناسی

چ ئاڵایەکە

بەڵام ئاڵا ڕەشەکەی

داعش نەبوو

دەستمان بەرز کردەوە

هاوارمان لێ کرد

فریانمان کەون

کە سەیارەکە وەستا

سەربازەکان

بە کوردی قسەیان

دەکرد

ئاڵاکەش

ئاڵای هێزەکانی

یەپەگە بوون

ئەو هێزەی

داعشیان

شکان

ئێمەیان گەیاندە

نەخۆشخانەیەک

لە دهۆک

(بێدەنگی.)

مانگی سێی ساڵی ٢٠١٥ بوو

دوای شەش مانگ

لە ژێر دەستی داعش

ڕزگارم بوو

دایکم و باوکمم

خوشک و براکەمم

لە دەست دا

(بێدەنگی.)

لە نەخۆشخانەکەی دهۆک

کچێکی نۆ ساڵ

لەلامەوە کەوتبوو

کیژێکی نۆ ساڵی

ئێزیدی

کە چەکدارەکانی

داعش

لاقەیان کردبوو

دووگیان بوو

سکی

پێنج مانگ بوو

(بێدەنگی.)

لای داعشەکان

لە نووسراوێکدا

کە بڵاویان کردبووەوە

نووسراوە

“ڕێگە پێدراوە

سێکس لەگەڵ

کچە کۆیلەیەکدا

بکەیت

کە هێشتا باڵق نەبووە”

ژمارەیەکی زۆر

ڕۆژنامەنووس و کەناڵەکان

چواردەورییان

گرتبوو

هێشتا لە چاوەکانی

ئەو کیژە

نۆ ساڵییەدا

ترسێکی گەورە

دیار بوو

هەموو لەشی دەلەرزی

(بێدەنگی.)

دوانی تر

لەو ژنانەی

پێکەوە

ڕامانکرد

دووگیان بوون

دەزانم

زۆر ژنی تری ئێزیدی

لە کاتی ڕاکردن

لە دەستی داعشەکان

سکەکانیان

لەبار بردووە

هەر لە نووسراوەکەی

داعشدا

نووسراوە

“لەگەڵ کۆیلەکەتدا

بۆت هەیە چی بکەیت و چی نەکەیت

بۆ نموونە

بۆت هەیە لە کۆیلەکەت

بدەیت

بەڵام لە دەموچاوی نا

بۆت نییە

ماچی کۆیلەی کەسێکی

تر بکەیت

بۆت نییە

کۆیلەکەت بفرۆشیت

گەر دووگیانت

کردبوو”

(بێدەنگی.)

سێ ساڵە

دەمەوێ

ئەم چیرۆکەی خۆم

بگێڕمەوە

بەڵام

کەس ئامادە نەبوو

گوێم لێ بگرێت

دواجار

کەسێک هات

گوێی

لێ گرتم

(بێدەنگی.)

لە گۆڕە بەکۆمەڵەکانی

ژنە ئێزیدییەکاندا

کە لە گوندی باغوز

لە ڕۆژهەڵاتی سوریا

دۆزرانەوە

سەری پەڕیوی

ئامۆزاکەمم

ناسییەوە

هانا

هانا تەمەنی

تەنیا ٢٩ ساڵ بوو

(بێدەنگییەکی درێژ.)

سێ ساڵە دەمەوێ

ئەم چیرۆکەی خۆم

بگێڕمەوە

بەڵام

کەس ئامادە نەبوو

گوێم لێ بگرێت

دواجار

کەسێک هات

گوێی

لێ گرتم

(تیشکی خۆرەکەی دەرەوە، بەرەوئاوا بوون ڕۆیشتووە و ئاسمان بەرەو تاریکبوون دەڕوات.)

(جەمیلە فرمێسکەکانی دەسڕێت، هەڵدەستێتە سەرپێ و کورسییەکەی دەخاتە سەر مێزەکە و لە دەرگاکەوە دەچێتە دەرەوە.)

تاریکی.

(دەنگی بانگ لە دوورەوە دێت.)

بێدەنگی.

٢٥/١٢/٢٠٢٥

ستۆکهۆڵم

ئەم مۆنۆدرامایە لە دیدارێکی درێژی خانمێکی ئێزیدییەوە وەرگیراوە و سەرلەنوێ، لەم دەقە شانۆییەدا داڕێژراوەتەوە.

The post جەمیلە appeared first on ژنەفتن.

لەم نووسینە هەوڵدەدەم باسی ئەزموونی ئەو چەند ساڵە بکەم، وەک قوتابیی مامۆستا قەرەنی، کە لەم ڕێگایەوە شێوازی ئەو، وەک هونەرمەند و مامۆستا لە دیدگای خۆمەوە پیشان بدەم.

• یەکەم دیدار

بەیانییەکی سەرەتاکانی دەوامی قۆناغی دووەم لە پەیمانگای هونەرە جوانەکانی هەولێر ساڵی ٢٠٠٣، دەنگۆی ئەوە هەبوو لە وانەی ڕەنگ لەگەڵ مامۆستایەکی تازە دەبین، کە لە دەرەوەی وڵات گەڕاوەتەوە، بۆیە لەگەڵ هاوپۆلەکانمان لە چاوەڕوانیی زانین و ناسینی ئەو مامۆستایە بووین.

ئیتر لە بەردەم پۆلەکەمان ڕاوەستابووین، پیاوێکی پاک و خاوێن و شیک بە قژێکی نیمچە درێژی ڕەش و سپی و قەمیسێکی سپی و پانتۆڵێکی کاوبۆی شین لەگەڵ جانتایەکی ستاچی قاوەیی سەرشانی، تێپەڕی بۆ ژووری سەرۆک بەش، دوای کەمێک ئەو پیاوە شیکە لەگەڵ مامۆستا عەزیز پیرداودی سەرۆکی ئەو کاتی بەشی شێوەکاری هاتە هۆڵەکە و یەکترمان ناسی، کە بوو بە یەکەم دیدار لەگەڵ مامۆستا قەرەنی جەمیل وەک مامۆستای وانەی ڕەنگ.

• ئەزموونی هونەری و کاریگەری لەسەر قوتابییانی هونەر

هەرچەندە گۆڕەپانی هونەری هەولێر مێژوویەکی دەوڵەمەندی هەبوو، بەڵام بە هۆی بارودۆخی درێژخایەنی ناسەقامگیری سیاسی و دابڕانی کولتووری کوردستان و ناوچەکە لەو سەردەمە، وایکردبوو کە پەیوەندیی ڕاستەوخۆی لەگەڵ بزاڤە هونەرییە جیهانییەکان سنووردار بێت، لە ڕووی کەرەستە و تەکنیکەوە، دوای ڕووداوەکانی ناوچەکە لە ساڵی ٢٠٠٣ و ئاشنابوونی زیاتری خەڵک بە دەرەوەی سنوورەکانی کوردستان، هەنگاوی یەکەمی گۆڕانکارییەکان دەستی پێ کرد. دەشێ دەستبەکاربوونی  قەرەنی جەمیل وەک مامۆستا لە پەیمانگای هونەرە جوانەکان وەک خاڵی وەچەرخان هەژمار بکەین بۆ شێوازی خوێندنی هونەر لە پەیمانگای هونەرە جوانەکان لە ڕووی تەکنیکەکانی وێنەکێشان و هەروەها میتۆدی وانەگوتنەوەی مامۆستا لەناو پۆل، کە ئەمە وەک کرانەوەی دەروازەیەک بوو بۆ جیهانێکی فراوانتری فێربوونی هونەر. چونکە لەگەڵ هاتنی بۆ پەیمانگا، قەرەنی تەنها بریتی نەبوو لە مامۆستایەکی نوێ، بەڵکوو هێزێک بوو بۆ گۆڕانکاری و ئەزموونی دیدێکی نوێ بۆ میتۆد و ژینگەی فێربوونی هونەری، بە شێوەیەکی گشتی پەرەی دا بە بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و ئەزموونگەرایی و فەزای دەربڕینی تاکەکەسی بۆ قوتابییان، هەروەها هانی داین  بۆ بنیاتنانی شوناسی هونەریی خۆمان نەوەک بە تەنها دووبارەکردنەوەی شێوازەکانی پێشووتر، کە ئەمەشی لە ڕێگای کاری پێکەوەیی و گفتوگۆی کراوە لەگەل قوتابییەکان لە کاتی وانەکانیدا ئەنجامی دەدا. هەروەها ئەرشیڤە دەوڵەمەندەکەی لە کتێب و فیلم و پۆستەرە شێوەکارییەکانی بۆ قوتابییان فەراهەم کرد. بۆ یەکەمجار بوو بەم ئاستە بەرزە بەر تابلۆی هونەرمەندەکان بکەوین، لەگەل ڕەخساندنی کات بۆ سەیرکردنی فیلم لەسەر ژیانی هونەرمەندان کە ئەمە ئەزموونێکی تا ڕادەیەک نوێ بوو لە پەیمانگا.

هەگبەی پڕی مامۆستا قەرەنی لە زانیاری لەسەر بزووتنەوە و قۆناغە هونەرییە جیاوازەکان لە ئیمپریشینیزمەوە تا ئێکسپرێشنیزمی ئەبستراکت و چەمکگەرایی، تێگەیشتنی قوتابییانی لەسەر مێژووی هونەری جیهانی و تەکنیکە مۆدێرن و هاوچەرخەکان دەوڵەمەندتر کرد. هەردەم ڕێنمونی ئێمەی کردووە کە لە فۆرمە تەقلیدییەکانی هونەر دەرچین و بەدوای کەرەستە و تەکنیک و تەوەری نوێدا بگەڕێین، کە ئەمەش دەرگای کردەوە لەبەردەم فراوانبوونی دیدگای هونەری ئەو کاتەی هەولێر و دواتریش لە کوردستان بە گشتی.

مامۆستا قەرەنی لە پۆلدا کەشێکی جیاوازتری رەخساند بەجۆرێک ئاشنای قۆناغە جیاوازەکانی شێوەکاری و هونەرمەندەکانی، تەواو ئاوێتەی ژیانی ئاسایی هەموو قوتابییان کردبوو، هەمیشە هەستمان بەوە کردووە زۆر نزیکین لە هونەرمەندەکان و ئاشنای تەواوی وردەکاری ژیانیان بووین، کە ئەمە رێگاخۆشکەر بوو بۆ ئێمە تا باشتر لە مانای هونەرمەند بوون تێبگەین و چەمکی کارکردنی هونەرمەندان و کاری هونەری لە ڕاومێکی کراوەترەوە ببینین. ئەو بەردەوام چیرۆکی ژیانی هونەرمەندانی جیهانی بە ژیانی رۆژانەی ئێمە دەبەستەوە بۆ ئەوەی لە وەهمی پیرۆزکردن دەربچین، تا ئاسایی بێت بەراوردی قۆناغ و کارکردنی هونەریمان لەگەل هەر هونەرمەندێکی دیکەی جیهانی بکەین یان خۆمان لەو ئاستە ببینین.

ئەو کەسایەتییەکی هێمن و لەسەرخۆی هەبوو، هاوشانی کارکردن لە کاتی وانەکان کەشێکی خەندەئامێزی لەناو پۆل دروست دەکرد، کە قوتابییان لە کاتی پشووەکانیش لە پۆل دەرنەدەچوون، بە جۆرێک ئەو کاتانەیان بە هەل دەزانی بۆ گفتوگۆ لەگەل مامۆستا جا لەسەر هەر بابەتێکی هونەری بووبێت.

یەکێکی دیکە لەو کاریگەرییانەی قەرەنی جەمیل لەسەر قوتابییەکانی بریتی بوو لە پراکتیککردنی وێنەکێشان لە دەرەوەی پۆل و پەیمانگا، ئامۆژگاری بەردەوامی ئەو بۆ ئێمە بریتی بوو لەوەی قەڵەم و کاغەز و بۆردەکە بکەینە هاودەمی هەمیشەییمان. لەو فێری ئەوە بووین کە لە هەموو سات و شوێنێک بتوانین داڕشتنێکی هونەری بدۆزینەوە و بیگوازینەوە سەر کاغەزەکە، لە شێوەی ئەرکی ڕۆژانە دوای دەوامی پەیمانگا لە شوێنە گشتییەکانی وەک چایخانە و سەر قەڵای هەولێر و پارک و شەقامەکان، هەروەها گەڕەکە کۆنەکانی ناوشار و دەرەوەی شار بە شێوەی تیمی دوو یان سێ کەسی خەریکی وێنەکێشان دەبووین، تا وای لێهات بێجگە لە لایەنە پراکتیکییەکە بووین بە خاوەنی ئەرشیڤێکی دەوڵەمەندی کاری ڕەنگی ئاوی و هێڵکاری.

خاڵێکی دیکەی مامۆستا قەرەنی، دروستکردنی پردێک بوو بۆ بەستنەوەی هونەری لۆکاڵی بە پلاتفۆڕمە جیهانییەکان؛ کە بە سوودوەرگرتن لەو ئەزموونەی کە لە دەرەوە هەیبوو توانی بەرگێکی تازە بکاتە بەر شێوازی  نمایشی شێوەکاری و دیدار و گۆڤار و سەرچاوە هونەرییەکان، یەکەم هەنگاویش چاپکردنی گۆڤاری شێوەکاری بوو دواتر گەلەریی مێرگ تا لە دوایین وێستگەی گەلەرییە تایبەتەکەی بوو لە گەڕەکی عەرەبان هەولێر، کە ئەمانە تەنها بۆ پیشاندان و پشتگیری هونەرمەندان نەبوو، بەڵکوو دەرگایەکی نوێ کردەوە بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی پیشەیی و نیشاندانی توانای هونەریی کوردستان لە ناوخۆ و دەرەوە.

لە کۆتاییدا ئەگەر باسی گۆڕانکاریی ڕەوتی هونەر و پەروەردە لە کوردستان بکەین، ناتوانین ڕۆڵی قەرەنی جەمیل هەم وەک هونەرمەند و هەم وەک مامۆستا فەرامۆش بکەین، چونکە  کاریگەرییەکانی بە ڕوونی درکیان پێ دەکرێت لە شێوازی وانەگوتنەوە، توانای گەیاندن و ئاڕاستەکردنی بیر و چەمکی قوتابییان، بەرهەمداری ئەو گۆرانکاڕییانە بە شێوەیەکن، کە کاریان کردووەتە سەر گەشەپێدانی میتۆدی فێربوون و تایبەتمەندیی هونەر و کولتووری لە باشووری کوردستان.

The post قەرەنی جەمیل، شێوەکارێکی باڵا و پەروەردەکارێکی بە ئەزموون appeared first on ژنەفتن.

خ= خوێنەر

  هەردووکیان بە ڕادەی پێویست لەیەک دەچن.

  ڕووناکییەکە لەسەر مێزەکەی ناوەڕاستی تەختەی شانۆیە، بەشەکەی تری تەختەکە، تاریکە!

  مێزێکی سپی تەختەییی سادەیە، قەبارەکەی با بڵێین ٤*٨ پێیە.

  دوو کورسیی سپی تەختەییی ئاساییی بێ دەسک.

  گ لە بەرامبەر مێزەکە دانیشتووە، بەرامبەر بە کۆتایییەکەی، لە دیوی ڕاستی بینەرانەوە. سەری بە سەر دەستی ڕاستی شۆڕ کردووەتەوە، دەموچاوی دیار نییە، دەستی چەپی لەسەر مێزەکەیە. چاکەتێکی ڕەشی درێژی پۆشیوە. قژی سپی و درێژە.

  خ لە بەرامبەر مێزەکە دانیشتووە، لە ناوەڕاستی ڕووە پانەکەی مێزەکە، لە دیوی ڕاستی بینەرانەوە. سەری بە سەر دەستی ڕاستی شۆڕ کردووەتەوە، دەستی چەپیشی لەسەر مێزەکەیە. کتێبێک لە بەرامبەریدا کراوەتەوە و لەسەر لاپەڕەکانی کۆتایییە. چاکەتێکی ڕەشی درێژی پۆشیوە. قژی سپیی درێژە.

کڵاوێکی پانی ڕەش لە ناوەڕاستی مێزەکەدایە.

ڕووناکییەکە هەڵدەکرێت.

دە چرکە.

خ پەڕەیەک هەڵدەداتەوە.

بێدەنگی.

خ: (دەخوێنێتەوە) تەنها کەمێک ماوە بۆ وتن، لە دوایین هەوڵدا-

(گ بە دەستی چەپی بە مێزەکەدا دەدات).

تەنها شتانێکی کەم ماون بیانڵێم.

(بێدەنگی. گ بە مێزەکەدا دەدات).

  لە دوا هەوڵدا بۆ بەدەستهێنانی کەمێک ئاسوودەیی، ئەو شوێنەی بەجێهێشت کە بۆ ماوەیەکی زۆر پێکەوە لێی مانەوە، بۆ ژوورێکی تاکەکەسی لە دیوەکەی تری ڕووبارەکە. لە تاکە پەنجەرەکەیەوە دەتوانرێت کۆتاییی ڕێژگەکەی دوورگەی قوڵنگ ببینرێت.

(بێدەنگی).

هیوادار بوو ئاسوودەیی لە نامۆییەوە بڕژێت بە سەریدا. ژوورێکی نامۆ. دیمەنێکی نامۆ. بۆ دەرەوە وەک ئەوەی هیچ شتێک هاوبەشی پێ نەکرابێت. گەڕانەوە بۆ ئەو کاتەی هەرگیز هیچ شتێک هاوبەشی پێ نەکرابوو. لێرەوە ئاواتەخواز بوو بۆ جارێکیش بێت کەمێک ئاسوودەیی بڕژێت بە سەریدا.

(بێدەنگی).

لە خەونەکانیدا-

(گ  بە مێزەکەدا دەدات).

پاشان ئاوڕ دەداتەوە و هەنگاوە خاوەکانی دەگەڕێتەوە جێی خۆی.

(بێدەنگی…

 گ بە مێزەکەدا دەدات).

  لە خەونەکانیدا، لە بارەی ئەم گۆڕانکارییەوە ئاگەدار کرابووە. ڕووخساری (ئازیز**)ـی بینی و گوێی لە وشە نهێنییەکانی بوو، لەو شوێنەی پێکەوە بۆ ماوەیەکی زۆر لێی ماینەوە؛ بمێنەوە، سێبەرەکەم دڵنەواییت دەکات.

(بێدەنگی).

ئاخۆ نەیدەتوانی-

(گ بە مێزەکەدا دەدات).

  ڕووخساری (ئازیز)ی بینی و گوێی لە وشە نهێنیەکان بوو، لەو شوێنەی پێکەوە بۆ ماوەیەکی زۆر لێی ماینەوە؛ بمێنەوە، سێبەرەکەم دڵنەواییت دەکات.

(بێدەنگی. گ بە مێزەکەدا دەدات).

ئاخۆ نەیدەتوانی بگەڕێتەوە؟ هەست بە هەڵەکەی بکات و بگەڕێتەوە ئەو شوێنەی پێکەوە بۆ ماوەیەکی زۆر لێی مانەوە. خۆیان پێکەوە هاوبەشی زۆر شتیان کرد. نەخێر، ئەوەی کردی ناتوانرێت لێی پاشگەز ببێتەوە. هیچ شتێک لەوانەی خۆی بە تەنها ئەنجامی داون توانای پاشگەزبوونەوەی نەماوە لەلایەن خۆیەوە.

(بێدەنگی).

 لە خاڵی لووتکەدا، دووبارە ترس لە شەودا دەستی بەسەریدا هێنا. هەڵەیەک دوای ئەو هەموو کاتە، وەک ئەوەی پێشتر ڕووی نەدابێت. (بێدەنگی. بە قووڵی دەڕوانێت). بەڵێ، هەڵەیەک دوای ئەو هەموو کاتە، وەک ئەوەی پێشتر ڕووی نەدابێت. ئێستا، بە هێزێکی دووهێندە لەگەڵ هەموو ئەو کاریگەرییە ترسناکەدا دێت، بە وردی لە پەڕەی چل بڕگەی چوارەم باس کراوە. (بە پەڕەکاندا دەگەڕێتەوە، گ بە دەستی چەپی دەیوەستێنێت. لەو پەڕەیەوە دەست بە خوێندنەوە دەکات کە گوێرایەڵانە بەجێیهێشت). جارێکی تر شەوانێکی سپی لە بەختی ئەودان. وەک چۆن کاتێک دڵێکی بچووکی هەبوو. هیچ خەوێک، هیچ خەوێکی بوێرانە تاوەکو- (پەڕەکە هەڵدەداتەوە)- سپێدە.

(بێدەنگی).

تەنها کەمێکم ماوە بۆ وتن. شەوێکیان-

(گ بە مێزەکەدا دەدات).

تەنها کەمێکم ماوە بۆ وتن.

(بێدەنگی. گ بە مێزەکەدا دەدات).

  شەوێکیان، لەکاتێکدا دانیشتبوو کەلـلەی سەری لەنێو دەستەکانیدا بوو، لە تەپڵی سەریەوە تاوەکو پەنجەی پێی دەلەرزی، پیاوێکی بۆ ڕاست بوویەوە و وتی: لەلایەن- لێرەوە ناوی ئازیزی وت- بۆ ئەوەی دڵنەواییت بدەمەوە. پاشان کتێبێکی شڕی لە گیرفانی چاکەتە درێژە ڕەشەکەی دەرهێنا و دانیشت، تا کازیوە خەریکی خوێندنەوە بوو. پاشان بەبێ هیچ وشەیەک ون بوو.

(بێدەنگی).

 دواتر؛ لە کاتێکی تر دووبارە دەرکەوتەوە، لە هەمان کات لەگەڵ هەمان کتێب، ئەمجارەش بەبێ هیچ پێشەکییەک دانیشت و هەمووی سەر لە نوێ بەو شەوە درێژە، خوێندەوە. پاشان بەبێ هیچ وشەیەک ونبوو.

(بێدەنگی).

بەبێ ئەوەی یەک وشە لەگەڵ یەک بگۆڕنەوە وەکو یەک کەسیان لێ هات.

(بێدەنگی).

تاکو دوا شەو هات، کاتێک کتێبەکەی داخست و گەیشتبوونە کازیوە، ون نەبوو، وەلێ بێ ئەوەی وشەیەک بڵێت، دانیشت.

(بێدەنگی).

 دواجار وتی: قسەیەکم لە- لێرە ناوی ئازیزی وت- وەرگرت کە ئیدی جارێکی تر نەگەڕێمەوە. ڕووخساری ئازیزم بینی و گوێم لە وشە نهێنییەکانی بوو، پێویست ناکات دووبارە بڕۆیتەوە، تەنانەت ئەگەر لە تواناشتدا بوو.

(بێدەنگی).

چیرۆکە خەمگینەکە-

(گ بە مێزەکەدا دەدات).

ڕووخساری ئازیزم بینی و گوێم لە وشە نهێنییەکانی بوو، پێویست ناکات دووبارە بڕۆیتەوە، تەنانەت ئەگەر لە تواناشتدا بوو.

(بێدەنگی. گ بە مێزەکەدا دەدات).

 چیرۆکە خەمگینەکە دووبارە وترایەوە، لەکاتێکدا دانیشتبوون وەک ئەوەی بووبن بە بەرد. لە ڕێی تاکە پەنجەرەکەوە کازیوە هیچ ڕووناکییەکی نەنارد. لە شەقامەکەوە دەنگی هەستان لە خەو نەهات. یان کێ دەزانێت ئەو بیرۆکانە لەکوێ نێژراون بێ ئەوەی سەرنجی بدەن؟ بۆ ڕووناکی ڕۆژ. بۆ دەنگی بەخەبەرهاتنەوە. چ بیرۆکەگەلێک، کێ دەزانێت. بیرۆکە! نا، بیرۆکە نا. قووڵایییەکانی دەروون.

لە بێعەقڵیدا، هیچ ڕووناکییەک ناتوانێت بیگاتێ، هیچ دەنگێک، بۆیە دانیشە وەک ئەوەی وەکوو بەردت لێ هاتبێت. چیرۆکە خەمگینەکە بۆ دوایین جار وترا.

(بێدەنگی).

هیچ شتێک نەماوە بیڵێم.

(بێدەنگی. خ دەست بە داخستی کتێبەکە دەکات.

گ لە کتێبە نیوە داخراوەکە دەدات).

هیچ شتێک نەماوە بیڵێم.

(بێدەنگی. خ کتێبەکە دادەخات.

گ بە مێزەکەدا دەدات.

بێدەنگی. پێنج چرکە.

هەردووکیان دەستی ڕاستیان دەخەنەوە سەر مێزەکە، سەریان بەرز دەکەنەوە و سەیری یەک دەکەن، بێ ئەوەی چاو بتروکێنن، بەبێ هیچ کاردانەوەیەک.

دە چرکە.

تاریکی دادێت!

________________

*بەربوورەیی ئۆهایۆ، شانۆیەکی ساموێل بێکیتە، لە ساڵی ١٩٨١ نووسراوە، هەمان ساڵیش لە زانکۆی ئۆهایۆ نمایش کراوە، لە ساڵی ١٩٨٢ چاپ و بڵاو کراوەتەوە. ناوە ئینگلیزییەکەی (Ohio Impromptu)یە، بە عەرەبیش کراوە بە (ارتجالية أوهايو). لە زمانی کوردی وشەی (بەربوورە)مان بەرامبەر بە (Impromptu) داناوە، کە واتای کارێکی سەرپێیانە دەدات، لە فەرهەنگی مەهاباد ل٩٢، بەربوورە: إرتجال.

**ئازیز، بەرامبەر بە وشەی Dear دانراوە. لێرە بێکیت، نە ڕەگەز و نە تەمەنی ئەو کارەکتەرەی دیاری نەکردووە. چونکە باس لە لەدەستدانی ئازیزێک دەکات، ڕەنگە هاوڕێیەک بێت یان خۆشەویستێک. چۆن لەو چیرۆکەدا کارەکتەرەکە دەیەوێت ئەو قۆناغە بپەڕێنێت. سەرەتا بە گۆڕینی ژوورەکەی دەست پێ دەکات، بەڵام دواجار یادەوەرییەکان خۆیان دەخزێننە باسەکەوە.

The post بەربوورەیی ئۆهایۆ* appeared first on ژنەفتن.

لەنێو ئەم بیرکردنەوە قووڵانەدا، وێنەی (کریستی براون) وەک ئەستێرەیەکی درەوشاوە لە ئاسمانی تاریکیی یادەوەریمدا دەگەشێتەوە. ئەو بۆ من و بۆ هەموو ئەو ڕۆحانەی کە لەناو جەستەی خۆیاندا غەریبن، تەنها ناوێک نییە، بەڵکوو سروش و هێمایەکە بۆ مانای ڕاستەقینەی ئیرادە.

کریستی براون (١٩٣٢-١٩٨١)، ئەو نووسەر و نیگارکێشە ئەفسانەییەی ئیرلەندا، لەناو جیهانێکدا لەدایک بوو، کە لە یەکەم هەناسەیەوە دەرگاکانی لێ داخرا. ئیفلیجی مێشک، وەک چارەنووسێکی ڕەش، هەموو جووڵەیەکی لێ زەوت کردبوو، جگە لە یەک شت، ئەویش پێی چەپی بوو. بیهێنە بەرچاوی خۆت، منداڵێک بیت، کە ناتوانیت باوەش بە دایکتدا بکەیت، ناتوانیت بە دەستەکانت یاری بکەیت، ناتوانیت بە زمانت داوای شیر بکەیت. جیهان وەک بوونەوەرێکی بێگیان و بێئاگایی تەماشات دەکات، تەنها گۆشت و ئێسقانێک لەسەر کورسییەک. ئەمە ئەو بێدەنگییە کوشندەیە بوو، کە کریستی تێیدا گەورە بوو، زیندانییەک لەناو جەستەی خۆیدا.

بەڵام لە پشت ئەو چاوە بێدەنگانەوە، عەقڵێکی تیژ و ڕۆحێکی یاخی و تینووی ژیان هەبوو. ئەو ڕۆحە بە شێوەیەکی موعجیزەئاسا، کلیلی قەفەسەکەی دۆزییەوە. ئەو کلیلە پێی چەپی بوو. ئەو ڕۆژەی کە بۆ یەکەمجار، بە پارچە گەچێک کە لەنێوان پەنجەکانی پێیدا گیری کردبوو، لەسەر زەوییەکە نووسی (دایک)، ئەوە تەنها وشەیەک نەبوو، ئەوە تەقینەوەی گەردوون بوو، لەناو بێدەنگیی ژیانی ئەودا. ئەوە ڕاگەیاندنی بوونی خۆی بوو، هاوارێک بوو، کە دەیگوت: “من لێرەم، من هەستم، من بیر دەکەمەوە.”

پێیەک کە بوو بە پێنووس و فڵچە

من وەک نیگارکێشێک، دەزانم کردەی داهێنان چەندە پڕە لە وردەکاری، لەرینەوەی دەست، فشاری پەنجە، خێراییی جووڵە. هەموو ئەمانە زمانێکی تایبەت دروست دەکەن. بەڵام کریستی، دەبوو هەموو ئەم ئۆرکێسترای هەست و بیرکردنەوەیە بە یەک ئامێر بژەنێت: پێی چەپی.

کاتێک بڕیاریدا شاکارە ئەدەبییەکەی، (پێی چەپم ١٩٥٤) بنووسێت، هەر پیتێک لەسەر ئامێری تایپکردن، جەنگێک بوو. چوار ساڵی پێچوو تا ئەو داستانە تەواو بکات، داستانێک کە تەنها ژیاننامەیەک نەبوو، بەڵکوو شاکاری ئیرادەی مرۆڤ بوو. ئەو بە زمانێکی گاڵتەجاڕی و پڕ لە زیرەکییەوە، باس لەو پزیشکانە دەکات، کە وەک (کەمئەندامێکی بێهیوا) سەیریان دەکرد و باس لە خۆشەویستییە بێسنوورەکەی دایکی دەکات، کە بڕوای پێی هەبوو و یەکەم مامۆستای بوو. دایکی ئەو تەنها ژنێک نەبوو، بەڵکوو ئەو باخەوانە بوو، کە تۆوی هیوای لەناو بیابانی نائومێدیدا چاند.

بەڵام چیرۆکەکە لێرەدا کۆتایی نایەت. کریستی سەرباری ناوبانگە ئەدەبییەکەی، هەرگیز وازی لە خۆشەویستییەکی تری نەهێنا، ئەویش نیگارکێشان بوو. ئەو خۆی دانی بەوەدا دەنا، کە بەهرەی نووسینی لە هی نیگارکێشانی بەهێزترە، بەڵام بۆ من، تابلۆکانی کریستی براون شتێکی تریان تێدایە. کاتێک سەیری یەکێک لە وێنەکانی دەکەم، من تەنها ڕەنگ و هێڵ نابینم. من تێکۆشانی مرۆڤێک دەبینم کە بە پێیەک، ڕەنگەکانی هیوا لەسەر تەختەی ژیان دادەنێت. هەر فڵچەیەک، سروودێکە بۆ سەرکەوتن. ڕەنگە لە ڕووی تەکنیکییەوە لە کەموکورتی بەدەر نەبن، بەڵام لە ڕووی ڕاستگۆیی و هەستەوە، پاکترین و بەهێزترینن. نیگارەکانی ئەو، گفتوگۆی ڕاستەوخۆی ڕۆحە لەگەڵ بینەردا، بێ هیچ دەمامک و جوانکارییەک.

میراتێک لەودیو جەستە

کریستی براون لە ساڵی ١٩٨١ جیهانی جێهێشت، بەڵام میراتەکەی تەنها چەند کتێب و تابلۆیەک نییە. کریستی بەڵگەیەکی زیندووە بۆ ئەوەی کە مرۆڤ تەنها بریتی نییە لە جەستەکەی. ڕۆحی مرۆڤ، ئەگەر ئیرادەی هەبێت، دەتوانێت بەرزترین دیوارەکان ببڕێت و لە بەرزترین شوێنەوە بفڕێت. فیلمی نەمر و خاوەن خەڵاتی ئۆسکاری (پێی چەپم) چیرۆکەکەی گەیاندە هەموو جیهان، بەڵام هێزی ڕاستەقینەی کریستی لەو ئیلهامەدایە، کە بە ڕۆحە ماندووەکانی وەک من و تۆی دەبەخشێت.

ئەمڕۆ، کاتێک دەچمەوە بەردەم تەختە سپییەکەم و فڵچەکەم هەڵدەگرم، تەنانەت ئەگەر ئازاریش هەبێت، بیر لە کریستی دەکەمەوە. بیر لەو پێیە دەکەمەوە کە بوو بە دەست، بوو بە قەڵەم و بوو بە باڵ. ئەو فێری کردم کە هونەر لە خوێندا نییە، لە ماسولکەدا نییە، بەڵکوو لە ڕۆحدایە. کریستی براون سەلماندی کە لەناو بێهێزترین جەستەدا، دەتوانێت بەهێزترین ئیرادە و جوانترین ڕۆح بوونی هەبێت. ئەو چرایەکی داگیرساند، کە ڕووناکییەکەی هەرگیز ناکوژێتەوە، چرایەک کە پێمان دەڵێت: “تا ڕۆح هەناسە بدات، داهێنان و ژیان بەردەوامە.”

سه‌رچاوه‌کان

1. Christy Brown:  (https://www.britannica.com/biography/Christy-Brown), (10/8/2025).
2. Trevor White: On This Day: Christy Brown of “My Left Foot” was born in Dublin, in 1932, (https://www.irishcentral.com/culture/christy-brown-my-left-foot), (10/8/2025).

The post قەڵەمڕەوی ڕۆح appeared first on ژنەفتن.

فووی خەلق: عەتری ڕۆح

لە ناوەندی وێنەکەدا ڤینۆسی تازەخوڵقاو لەنێو قەپێلکی مروارییەکدا ڕاوەستاوە. لە لای چەپی دیدەنیکەری وێنەکەوە کە دەبێتە لای ڕاستی تابلۆکە، زێفیرۆسی خواوەندی باو و کلۆریسی ڕۆحی “مێینەیی” بەرەو ڤینۆس فوو دەکەن. فوو لە چی دەکەن؟ لە کولتووری ڕۆژئاوادا تەنانەت پێش فووەکەی جوبریل لە دامێنی مەریەم و خەلقی عیسای مەسیح، پەیوەندییەک لەنێوان “فوو” و “خەلق”دا هەیە. فوو داهێنەرە، کردەی خەلقە، یان با بڵیین ڕۆحە. فوو ئەوەیە ڕۆح بە بەری “هیچ”دا دەکات و دەیکات بە شتێک، یان ڕۆح بە بەری ماتریاڵی بێگیاندا دەکات و دەیکات بە بوونەوەر. یۆنانییەکان بۆ ئەمە وشەیەکان هەبوو: پێنیوما penuma.  پێنیوما بە واتای “فوو” هاتووە، فوویەک کە ژیان دەبەخشێت؛ واتە بە بڕوای ئەوان پێنیوما “فووی خودا” یان “ڕۆح”ـە. بەو پێیەی کاریگەریی یۆنان لە هەموو مێژووی ڕۆژئاوادا درێژبۆتەوە، کەوایە دەتوانین بڵێین کاتێک خواوەندەکان فوو دەکەن، لە ڕاستیدا ڕۆح بە بەری ڤینۆسدا دەکەن، ڕۆحی ژیان. بەڵام ڕۆح لە ڕۆژئاوا وەک “لۆگۆس” پێناسە کراوە؛ لە کاتێکدا ڤینۆس پتر “ڕۆحی ئیرۆسی”ـیە، یان هارمۆنیای نێوان “لۆگۆس” و “ئیرۆس”ـە. کەواتە ئەبێ فووەکە ئیرۆس بە ڤینۆس ببەخشێت، نەک تەنها “لۆگۆس”، لەبەر ئەمەیە لە وێنەکەدا دوو خواوەند فوو دەکەن نەک یەک خواوەند. وەک بڵێی یەکێکیان لۆگۆس دەبەخشێت و ئەوی تریان ئیرۆس، یان ڕۆحی مێینەیی، کە کلۆریس دەینوێنێتەوە. هەر لەبەر ئەوەشە کلۆریس ناسکتر لە زێفیرۆس فوو دەکات. کەواتە ئەو ڕۆحەی بە ڤینۆس دەبەخشرێت تێکەڵ بە ئیرۆسە، بەجۆرێک بڵێین ڕۆحی گوڵە کە لە جەستەی ئەودا دەبێت بە گوڵاو، ئەوەش لەوەدا دەبینین کە گوڵەکان تەنیا لە ئاراستەی زێفیرۆس و یارەکەیەوە بە شنەشن لە هەوادا بەرەو ڤینۆس دێن. ئاخۆ لەڕۆحی مێینەدا گوڵاو نییە؟ گەر نییە بۆچی عەتارەکەی پاتریک زوسکیند سیحریترین عەتری خۆی لە گوڵاوی ڕۆحی ۲٤ کچ دروست دەکات و ڕۆحی کۆتاییان شتێکە وەک هی ڤینۆس؟ ئەو فووەی دەکرێت گوڵاو دەکات بە ڕۆحی ڤینۆس، مێینەیی و جوانی ڕەهای پێدەبەخشێت. گەر وابێت ناونیشانی تابلۆکە هێشتا هاوتایە لەگەڵ وێنەکە.

دۆخی جەستە

لەگەڵ ئەم پەیوەندییەی نێوان فوو و ڕۆحدا، بەڵام لەڕاستیدا خواوەندەکانی نێو وێنەکە “فووی خەلق” ناکەن، شتێکی زۆر سادەتر ئەکەن. فوو لە ڤینۆس دەکەن، تا بە فشاری با، وەک کەشتییەکی چارۆکەدار ڕەوانەی کەناری دوورگەی بکەن، بیگەیەننە سەر وشکانی. زێفیرۆس وەها فوو دەکات وەک بڵێی هاکا زانیت هەوا لە سییەکانیدا نەما و هەموو هێز و تینی لەگەڵ ئەو فووەدا هاتە دەرێ، ئەوەش لەوەدا دەبینین کە شین و مۆر هەڵگەڕاوە و نێوچەوانی گرژ بووە و چاوی دەرپەڕیووە، وەختە لە هۆش خۆی بچێت (قورسیی لۆگۆس)، بۆیە کلۆریس باوەشی پێدا کردووە و جەستەی خۆی لە هەوادا داوەتە ژێری، تاوەکو لە هەڵگرتنی لەشی زێفیرۆسدا، هاوکار بێت و یارەکەی بەر نەبێتەوە (سووکەڵەیی ئیرۆس). بە کاریگەریی فووەکان، پرچە زێرینە بریقەدارەکەی ڤینۆس، بەلای چەپی ڤینۆسدا پەخشوپەرێشان بووە و کەمێکیش دەشنێتەوە. بە هەمان شێوە، بە کاریگەری فووەکە لە لای ڕاستی ڤینۆسەوە، جەستەی ڤینۆس لە سنگ و کەمەر و ڕانەوە کەمێک بە لاکەی دیکەیدا کەوتووە و قورساییی لەشی کەوتۆتە سەر قاچی چەپی. بەوەش جەستەی ڤینۆس شێوەی کەوانی وەرگرتووە. هەمان فوو بۆتە هۆی دروستبوونی وردە شەپۆلەکان لەسەر ڕووی ئاوەکەش. لەو کاتەدا با خەریکە قاچی ڕاستی ڤینۆس هەڵدەگرێت و  پاڵی پێوە دەنێت بەرەو وشکانییەکە. بە مانایەکی تر، جوانی دەنێرنە سەر زەوی. بەم شێوەیە دەشێت مەبەستی هونەرمەندەکە لە ناونیشانی شاکارەکەی، لەدایکبوونی جوانی بێت لە جیهانی مرۆڤدا.

 جوانی؛ چێژ و شکۆ:

کلۆریس، کە جەستەی هاوڕێکەی هەڵگرتووە، بەتەواوەتی هۆشی لای ڤینۆسە؛ نیوە مەست و نیوە ئەبڵەقە؛ بە سەرسامی و بە حەپەسانەوە، بگرە بە نیگەرانی و بە ترسەوە لەوە دەڕوانێت کە فووی پێدا دەکرێت یان فووی لێ دەکرێت. ئەمەش شتێکی سەیرە، لە کاتێکدا ئەوەی لە دایک دەبێت “جوانی”ـیە، کەچی خواوەندەکان بە سامناکی لێی دەڕوانن. با بڵێین جەوهەری جوانی تەنها چێژ نییە، سامناکیشە. کە ڤینۆس لەدایک دەبێ چی ڕوو دەدات؟ گەر جوانی بگاتە سەر زەوی، سەرلەبەری نەزمی شتەکان و جیهان گۆڕانی بەسەردا دێت، و هیچ کەس نازانێت هاتنی جوانی بۆ نێو جیهان چی گۆبەندێک دەخوڵقێنێت یان چ جوانییەک پەخش دەکاتەوە. بەم مانایە جوانی لە زانین یان لە قیاس بەدەرە، ئەوەشی لە قیاس بەدەرە هەستکردنە بە شتێکی مەزن. “ئیمانوێل کانت’یش لە تیۆرییە جوانیناسییەکەی خۆیدا ئەم دوو ڕەهەندەی “جوانی” و “شکۆ”ی پێکەوە بەستۆتەوە، بەو مانایەی کە جوانی لە ئاستە بەرز و لەوەسفنەهاتووەکانیدا دەبێت بە جوانییەکی سامدار، بە جوانییەکی باڵا یان شکۆمەندانە.

لەنێوان حەوا و ڤینۆسدا

بەڵام ئێمە دەزانین، ڤینۆسی خوابانووی جوانی، هاوکات خواژنی “خۆشەویستی و “سێکس”یشە. لە تابلۆکەدا تازەکی، لەشی ڤینۆس لە دەریاوە دروست بووە و بە جەستەیەکی ڕووتەوە ڕاوەستاوە. یەکەمجار وا هەست دەکەین لە ئەزەلەوە هەست بە “شەرم” دەکات لەوەی سنگ و خوارەوەی ناوکی دەربکەوێت، بۆیە وەک حەوا سنگ و دامێنی خۆی داپۆشیوە (بێگومان ئەم تێڕوانینە لە ژێر کاریگەریی هونەری مەسیحیەت و جوودایزمدا، واتە لەژێر کاریگەریی وێنای خۆداپۆشینی ئادەم و حەوادا، دوای گوناهی یەکەم، ڕەوایە). لەو کاتەدا ڤینۆسیش هەر وەک حەوا ڕووتە و تەنیا بە چمکێکی قژ و دەستەکانی، خۆی داپۆشیوە. بەڵام لە وێناکردنە مەسیحی-عیبرانیەکانی حەوادا هیچ ئیرۆتیکایەک بوونی نییە، تەنیا شەرم و خەجاڵەتی و هەستکردن بە تاوان بوونی هەیە. بەڵام ئەوەی لە ڕوخساری ڤینۆسدا دەردەکەوێت شەرم نییە، غەمگینییە، یان جۆرێک نادڵنیایییە. سووکە شەرمەکەی ڤینۆس کە لە خۆداپۆشینیدا دەردەکەوێت پێدەچێت فێڵێکی لە خواوەندەکانیش تێدا بێت، ئەوەش لەوەدا دەبینین کە دەستی ڕاستی بە جۆرێک خستۆتە سەر سنگی کە لەبریی ئەوەی دایپۆشێت، مەمکی چەپی قووت کردۆتەوە، وەک بڵێی بۆ بانگهێشت، بۆ وەچەخستنەوە، بۆ سێکس و شیردان و مژین ئامادەی کردووە بەر لەوەی فڕێ بدرێتە نێو ئەو عەبایەوە کە لە تەنیشتەوە، یەکێک لە کچە زەمینییەکانی زیۆس بۆی ئامادە کردووە.

جوانی لە ڕووتی و حیشمەتدا

نیگای ڤینۆس وا دەردەکەوێت سارد و بێهەستە و  تەنانەت ئاگای لەو فیگورەی لای چەپی نییە کە وا بەپەلەیە بە عەبایەک پۆشتەی بکاتەوە. بەڵام لە ڕاستیدا ئەوە جۆرێک نیگای نادڵنیاییی “پۆشتەکردنەوە”یە. ڤینۆس جوانییە؛ ئاخۆ جوانی ڕووتە یان پۆشتە؟ جوانی دەرکەوتووە یان شاراوە؟ ئایا جوانی بە زەروورەت ڕووتە و ڕووتییە؟ گەر ڤینۆس ڕووت بمێنێتەوە جوانە؟ یان گەر پۆشتە ببێتەوە جوانە؟ کامیان جوانترە؟ ڕووتی یان حیشمەت؟ هیچ گوناهێک و شەرمێک لەوێدا بوونی نییە، مەسەلەکە ڕووتی و پۆشاکی نێو تیۆلۆژیا نییە، بەڵکوو ڕووتی و پۆشاکی نێو ئێستاتیکایە کە لە ڕوانگە مەسیحییەکەدا دابڕاو لەیەک نین.

 ڤاڵتەر بنیامین (کە ڕوانگەکانی تاڕادەیەکی زۆر تیۆلۆژیای عیبرانی لەسەریان زاڵە) لە “ئولفەتەکان-ی گۆتە”دا ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە جوانی “داپۆشراوی”ـیە، بەڵام ئەو داپۆشراوییەی کە بە ناچاری دەردەکەوێت. جوانی پۆشاکی هەیە، بە حیشمەتە، کەچی هەر لەم حیشمەتەوە وەک “جوانی” خۆی بەیان دەکات. جوانی پێویستی بەوە نییە “خۆی ڕووت بکاتەوە” تاوەکو جوان و سێکسی و سەرنجڕاکێش بێت، کە جوانی خۆی ڕووت کردەوە، باڵایەتی لەدەست دەدات؛ بەڵام باڵایە گەر بێ ڕووتبوونەوە و وێڕای داپۆشراوییەکەی هەر دەربکەوێت. جوانی ئەوەیە هەرچۆن داپۆشرێت هەر تیشکەکانی بۆ دەرەوە پەخش دەبێتەوە. بە یەک وشە: دەرکەوتنی جوانی بەرپێنەگیراوە. جوان ئەوەیە کە خۆی بۆ دەرکەوتن جوان ناکات، بە پێچەوانەوە، هەر بە داپۆشراوی جوانە و ئەم جوانییەشی بێ ویستی خۆی دەبینرێت و دێتە بەرچاو. تەنیا بەم جۆرەیشە ئێمە هەست بە جوانی دەکەین، واتە “جوانی بە بەرگەوە”، “جوانیی بەحیشمەت”، بەڵام جوانی لە دەرکەوتنەکەیدا ئەوە دەشارێتەوە کە ڕووت نییە.

بیۆنگ چوول-هان ئەم ڕوانگەیەی بنیامین وەردەگرێت و دەیکاتە پنتێکی تیۆری تا لێیەوە داکۆکی لە عەبا و حیجاب و داپۆشراوی و نێگەتیڤیتە بکات، دژ بە شەفافیەت و ڕووتی و دەرکەوتنی گۆشت و پیشاندانی جەستە و مەمک و سمت لە دنیای دیجیتاڵیدا.

شیکپۆشی وەک هونەر

لە تابلۆکەدا پۆشاکێک دەستبەجێ چاوەڕوانی ڤینۆسە و هەر پێ بخاتە سەر زەوی، پێی پۆشتە دەکرێتەوە، وەک بڵێی جوانی دەبێت یەکسەر قووماتە بکرێت. بەڵام تابلۆکە یەک لەحزەی پێش ئەوە پیشان دەدات، ئەو لەحزەیەی کە هێشتا ڤینۆس پۆشتە نییە. ئێمە نازانین ساتی دواتر چی ڕوو دەدات، بەڵام بە ڕوانین لە ڕوخساری ڤینۆس دەتوانین بڵێین ئەو بەم پۆشاکە شاد نییە و دەیەوێت ڕووت بمێنێتەوە و کەچی هاوکات خۆی بەشێک لە لەشی خۆی داپۆشیوە. لێرەدا ڤینۆس نیگەران یان دوودڵە. ئەمەیش ڕوانگەکەی بنیامین تووشی کێشە دەکات.

ئەم دۆخە ناڕوونە مەتەڵئاسایە لێرەدا بابەتی جوانی تەنیا لەو پرسیارەدا یەکلا ناکاتەوە ئاخۆ جوانی ڕووتییە یان پۆشتەیی، بەڵکوو پرسی “هونەری ڕووتی و پۆشین”ـە پێکەوە: پۆشتەیییە بە جۆرێک کە ڕووتی ببێتە بەشێک لە جوانی، یان ڕووتییە بە جۆرێک پۆشین ببێتە بەشێک لە جوانی.

نە ئەوەی داپۆشراوە جوانە و نە ئەوەی ڕووتە جوانە، بەڵکوو ئەوە جوانە کە جەستە و پۆشاک لەگەڵ یەکدا بەجۆرێک ڕێک دەخات کە پێکەوە جوانتر بن وەک لەوەی هەریەکێکیان ئەوەیتریان بشارێتەوە؛ ئەمە پێی دەوترێت “شیکپۆشی” یان “کەشخەیی” (ئیتاڵییەکان بە نموونە). شیکپۆشی، کە جوانی تێیدا دەردەکەوێت، ئاودامانپۆشین و حیجاب نییە، بەڵکوو هونەری پێکەوەسازاندنی پۆشاک و جەستەیە، بەجۆرێک کە جوانی بەتەواوی لەژێر باری سەرپۆش و عەبادا خەفە نەکراوە، بەڵکوو پۆشاکەکە ڕێکی و ناڕێکی و کرانەوەی ئەوتۆی هەیە لەگەڵ جەستەدا دەبێتە جۆرێک ڕیتم و موزیک. کەواتە شیکپۆشی جۆرێک سەلیقەی پۆشینە کە ناهێڵێت پۆشاک ببێت بە حیجابێکی سەراپاگری ئەوتۆ جەستە تێیدا ون ببێت؛ بەڵکوو جوانی تێیدا خۆی پەخش دەکاتەوە، جا مەرج نییە ئەوەی لەم پەخشبوونەوەیەی جوانیدا دەردەکەوێت تەنیا “لەشولار” یان “گۆشت”بێت، بەڵکو ڕەنگە ئەو “نیگا”یە بێ کە جارێکیان گۆرانی شاعیر لە “درزی پەچە”وە بینی.

فەتحە: کراوەی داخراو

لەگەڵ ئەوەشدا پەچە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی “ئەوی تر” زۆر زۆرە؛ دەبێتە زاڵێتیی ڕەهای پۆشین لەسەر ڕووتی یان دەبێتە ویستی شاردنەوەی سەراپای ڕووتی، هەروەک چۆن ڕووتییەکەی ڤینۆس بەرامبەر “ئەوی تر”ی مرۆیی زۆر زۆرە، دەبێتە زاڵێتی ڕەهای ڕووتی لەسەر پۆشتەیی.

لە ڕاستیدا مەرجی جوانی ئەوە نییە بە پۆشتەیی دەربکەوێت وەک بنیامین بۆی چووە و ئەوەش نییە کە حیجابی هەیە وەک چول-هان دەیەوێت؛ جوانی وەک ژان-لوک نانسی دەڵێت، ئەوەیە کە “فەتحە”ی هەیە.

لە تابلۆکەدا بەرگی ئامادەکراو بۆ ڤینۆس “کەوا”یە، واتە پۆشاکێکی فەتحەدار و کراوەیە (هەر وەک کەوای جلی کوردی). بەڵام “فەتحە” یان “کراوە” ئەو جۆرە شۆرتە تەواو کورتانە نییە کە لەمڕۆدا بازاڕەکان لە ئەوروپا برەوی پێ دەدەن، جۆرە شۆرتێک کە گوایە “پۆشاک”ـە، بەڵام هێندە کورتە کە کورتترە لەوەی خەتەکانی خوارەوەی سمت بشارێتەوە. ئەمە فەتحە نییە. فەتحە بۆ نموونە ئەو کراوەییانەن کە لە قۆڵ و سنگ، پشت و باڵای پۆشاکێکدا هەن، فەتحە ڕۆک و مینی ڕۆکە، فەتحەی عەزییەکانە، یان هەر جۆرە فەتحەیەکی تری لەو جۆرە. فەتحە کراوەیییە کە گەمەی دەرکەوتن و کشانەوە، دیاربوون و غیاب دەڕەخسێنێت، خۆی بۆ پێشوازی لەوە دەکاتەوە و هەستیار دەبێت بۆی کە خۆی ئارەزووی دەکات و هاوکات بە ڕووی ئەوەدا داخراو و بێهەست دەبێت کە پێشوازی لێ ناکرێت. فەتحە خۆی کراوەیییەکی داخراوە، هەمیشە کراوە نییە، بەڵکوو دەبێت وەک کراوەیەک بکرێتەوە؛ ئەو کەس/هێزە دەیکاتەوە کە دەتوانێ بۆ نموونە بە عەشق بۆ خۆی ئاوەڵای بکات، ئەوەش ناتوانێت بیکاتەوە کە تەنانەت وا دەزانێت کراوەیە و کەچی ناشتوانێت هیچی تر ببینێت و بەدەست بهێنێت جگە لە داخراویی فەتحەکە. لە ڕاستیدا ئەوەی قەستە ڤینۆسی پێ پۆشتە بکرێتەوە، پەچە و حیجاب نییە، شتێکە وەک “ڕۆب”، وەک “کەوایەکی شکۆداری ڕازاوە”کە ئاودامانە، بەڵام فەتحەکەشی ئاودامانە کە هاوکات دەرفەتی داپۆشینی تەواوەتی بەرامبەر ئەوانی تری نەویستراو و کرانەوەی ڕەهاش بۆ ئەوی تری ویستراو دەڕەخسێنێت. ئیرۆسی ڤینۆس تەنیا ڕووتی نییە، حیشمەتیشە، تەنیا کراوەیی نییە، داخراویشە، تەنیا سێکس نییە، عەشقیشە، بێ ئەوەی هیچ یەک لەم جووتانە لە یەکتری دابڕاو بن. ڤینۆس واتە ئەمیان و ئەویشیان.

The post ڕووتییەکەی ڤینۆس appeared first on ژنەفتن.

هەرچەندە تۆ فیلم دروست دەکەیت و بۆ ماوەیەکی زۆریشە لە بەریتانیا دەژیت، بەڵام هێشتا وەک دەرهێنەرێکی ئەمریکیی ناوزەد دەکرێی. ئایا ئەو هۆکارانەی وات لێدەکەن لە بەریتانیا بژیت هۆکارگەلی کەسیین یاخود پەیوەندی بەو ڕاستییەوە هەیە کە فیلم دروستکردن لە بەریتانیا تێچووی هەرزانترە لە ئەمریکا؟

-سەرەتا گەر بتەوێت فیلم بە ئینگلیزی دروست بکەیت، سێ شوێن هەن وەک چەق و ناوەندی بەرهەمهێنان؛ لۆس ئەنجڵس، نیویۆڕک و لەندەن. و لەوەتەی من کاتێکی زۆرم تەرخان کردووە بۆ ئامادەکردن و بڕینی فیلمێک، وا پێویستی کردووە لە یەکێک لەو شوێنانە بژیم، ئەگینا هەرگیز لە ماڵ نەدەبووم و هەمیشە لە دەرەوە دەمامەوە. نیویۆڕک وەک لەندەن گونجاو نییە، هۆڵیوود کەمێک باشتر گونجاوە، بەڵام لە نێوان چانسی هەڵبژاردنم بۆ ژیان لە هۆڵیوود یان لەندەن، من زیاتر حەزم بە لەندەنە. شارێکی زۆر دڵگیرە و حەز دەکەم لەوێ بژیم. زۆر حەز دەکەم لە نیویۆڕک بژیم، بەڵام شوێنێکی پراکتیکیی نییە بۆ وێنە دروستکردن و فیلمسازی، جگە لەو فیلمانەی لە شوێنی ڕاستەقینە دەگیرێن؛ ئەگەر مەبەستت ستۆدیۆیەکی وێنە بێت وەک بۆ فیلمی “بریسکانەوەکە” [i] یان “٢٠٠١: گەشتی بۆشایی“[ii]، ئەوا نیویۆڕک ستۆدیۆی زەبەلاح و شوێنی گونجاوی بۆ ئەم کارە نییە. بۆیە بەریتانیا ئەو شوێنەیە کە پێویستە لێی بم.

بەڵام ئایا بوونی پەیوەندی جەنابتان لەگەڵ کۆمەڵێک ڕاستیی جیاواز و پیشەسازیی فیلم وای کردووە هیچ کاریگەریی بەسەر کارەکانتەوە هەبێت؟

پێم وانییە. لەبەرئەوەی تەنانەت ژیان لە ئەمریکاش… گەر لە نیویۆڕک بژیت، ئەوا بەتەواوی جیاوازە وەک لەوەی لە ئەتلانتا، دالاس یان مینیاپۆلیس یان هەر کوێیەکی تری ئەمریکا بژیت. گەر لە نیویۆڕک بژیت، بەڕاستی دەتوانی تەواو دڵنیا بڵێیت “شێوازی ژیانێکی نیویۆڕکی”یانەم هەیە. پێم وایە هەرچەندە لە لەندەن دەژیم بەڵام هێشتا لەسەر شێوازی ژیانی ئەمریکییم، و هەر لەسەر ئەو شێوازە دەبووم گەر لە نیویۆڕکیش ژیابام. بە دڵنیایییەوە لێرە هەستێکی ڕاستیی ترم هەیە بە بەراورد لە هۆڵیوود، کە ناواقیعترین شوێنە. هەموو ڕۆژێک ڕۆژنامەی نیویۆڕک تایمز دەخوێنمەوە، گۆڤارە ئەمریکییەکان دەخوێنمەوە، سەیری فیلمە ئەمریکییەکان دەکەم، هەر بۆیە بەجددی هەست بەوە ناکەم جێگۆڕکێ جیاوازییەکی گەورەی بۆ دروست کردبێتم. لە ڕاستیدا، هەست ناکەم لە ئەمریکا ناژیم. بە هیچ شێوەیەک لە ڕووی فەرهەنگییەوە هەست بە پچڕان یاخود گۆشەگیرییێک ناکەم.

ڕۆژەکەی تر پێت وتم هەمیشە چێژت لەوە بینیوە بچیت سەیری فیلم بکەیت. هێشتا بەردەوامی لە چوون بۆ سینەما و سەیرکردنی فیلم؟

من هەوڵ دەدەم سەیری هەموو فیلمەکان بکەم، خۆم لە ماڵەوە پڕۆجێکتەرم هەیە، بۆیە بۆم ئاسانتر بووە؛ ئەو فیلمانەی وەریان دەگرم، لە ماڵەوە لەبەریان دەگرمەوە و سەیریان دەکەم. ئەوانەشی دەستم پێیان ناگات، دەڕۆم و سەیریان دەکەم، بەڵام دەمەوێت سەیری هەموویان بکەم.

دەمەوێ لەمەڕ هەڵبژاردنەکانت پرسیار بکەم. چ جۆرە…؟

حەزم بە فیلمە باشەکانە. (پێکەنین)

ئایا لەگەڵ ئەو کەسانە (بەتایبەت ئەوروپییەکان) هاوڕایت، کە دوای ساڵانێکی زۆر لە ستایشکردنیان بۆ فیلمەکانی هۆڵیوود، ئێستاکە پێیان وایە فیلمسازیی نایاب بەتەواوی ون بووە و نەماوە؟

باشە، بێ شک هەندێک لە فیلمە هەرە چێژبەخش و سەرنجکێشەکان لە هۆڵیوودەوە بەرهەم هێنراون. دڵنیاش نیم لەوەی زۆرینەی فیلمە گرنگەکانی مێژووی سینەما لە هۆڵیوودەوە هاتبن، واتە ئەو فیلمانەی خەڵکی بۆ ماوەیەکی زۆر بیریان دەمێنێ و لە یاد ناکرێن. پێم وانییە. هەندێک لە فیلمەکان پێدەچێ لەوێوە هاتبن.

حەزت بەم ڕێچکە نوێ و شێوازە هاوچەرخانەی بەرهەمهێنانی هۆڵیوودە، کە لە لایەن کۆپۆلا، سکڕادێر، سپیڵبێرگ، سکۆڕسێزی یان دێ پالماوە هەوڵیان لە بۆ دەدرێت و تاقی دەکرێنەوە؟

پێم وابێ یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین فیلمەکانی هۆڵیوود پێش ماوەیەکی زۆر بینیبێتم، هۆڵییود نا، -فیلمە ئەمریکییەکان- ئەوا “هاوڕێ کچەکان”[iii]ی کلاودیا وێیل بووە. پێم وابوو ئەم فیلمە لە دەگمەنترین ئەو فیلمانەیە کە بەراوردم کردووە بە نووسین و فیلمسازییە ڕژد، چڕ و وردەکانی ئەو دەرهێنەرانەی تۆ پێت باشترینن لە ئەوروپا. فیلمەکە سەرکەوتنێکی وای نەبوو، ناشزانم لەبەرچی، بەڵام دەبوایە هەیبووبا. بێگومان فیلمەکەم زۆر پێ نایاب بوو. وا دەردەکەوت گرێچنی فیلمەکە زۆر ڕاستییانە مامەڵە لەگەڵ چیرۆکەکە بکات و هەر بەم شێوەیەش بەردەوام بوو لەگەڵ تێما و هەموو شتەکانی تریش بەبێ هیچ گۆڕانکاریی یاخود کەرتبوونێک.

کەواتە بە ئاشکرا زۆر هۆگری، بابڵێین، ئەو جۆرە فیلمانە نیت کە شێوازی هۆڵیوودیین.

من نەمگوت “هۆڵیوودی”، لام وایە کارێکی قورسە فیلمێک دروست بکەیت هەم لە ڕووی سۆزەکییەوە بۆ بەشێکی زۆر لە خەڵکی سەرنجڕاکێش بێت، و هەمیش ئەو ڕاستێتی و قووڵییەی لەخۆ گرتبێت کە تۆ لە ئەدەبیاتێکی مەزن و دانسقەدا پێی ئاشنا دەبیت. وای دادەنێم وەها کارێک زۆر قورس بێت تەنانەت گەر سەرنجی جەماوەریش ڕانەکێشیت… چونکە فیلم تێچووییەکی زۆری پێویستە لە ئەمریکا، فیلمسازەکانیش نیگەرانی ئەوەن چۆناهی فیلمەکە بۆ جەماوەر سەرنجڕاکێش بکەن. ئێستاکە، ڕێی تێ دەچێت شتێک دروست بکەیت هەم درامی بێت و هێشتاش هەڵە نەبێت. بەڵام قورسە.

نموونەیەکی زۆری ئەم فیلمانە دەزانیت؟

قورسە بیر لە زۆر نموومە بکەیتەوە، چونکە گەر لیستێکت بۆ دە باشترین فیلمەکانت دروست کرد، ئەوا هەرگیز نابنە ئەو دە فیلمانەی زۆرترین داهاتیان هەبووە، وایە؟ بەڵام بێگومان ئەمانە هەمووی پەیوەندییان بە تێچووی دەرهێنانی فیلمەکەوە هەیە، واتە بەدەستهێنانی داهاتێکی باش پەیوەندی بە خەرجییەکی باشی فیلمەکەوە هەیە. کێشە گەورەکە ئەوەیە، ئێستا فیلم بڕێکی زۆر لە تێچووی پێویستە؛ بگرە لە ئەمریکا هەر مەحاڵە فیلمی باش دروست بکەیت. چونکە پێویستە بێئەندازە کاتی بۆ تەرخان بکەیت، وە تەکنیککار و ئەکتەرانی باشت هەبێت زۆر زۆر نرخیان بەرز نەبێت. ئەم فیلمەی کلاودیا وێیل دروستی کرد، پێم وابێ وەک کەسێکی سەرەتا دەستی کرد بە ئەنجامدانی. بۆ ماوەی ساڵێک کاری لەسەر فیلمەکە کرد، حەفتەی دوو یان سێ ڕۆژ. بە دڵنیایییەوە زۆر بە بەخت بوو، چونکە لەو ماوەیەدا بەتەواوی ئەو کاتەی بۆ بیرکردنەوە پێویستی بووە دەربارەی فیلمەکەی، هەیبووە. بۆ ئەوەی تێبگات و ببینێت چی کردووە. لام وایە فیلمەکەی زۆر بەباشی دروست کرد.

هەرگیز گرنگیت بە سینەما “سەربەخۆ”یە ئەمریکییەکان داوە، یان ئەو دەرهێنەرە هزر سیاسییانەی وەک “کرامەر، دێ ئانتۆنیۆ” یانیش ئەو دەرهێنەرە ئاڤانگارد و نوێگەرانەی لە نیویۆڕک بە دیار کەوتوون وەک  “وارهۆل، ئانگێر، مێکاس، مارکۆ پۆولۆس”؟

بەڵێ، ڕاستییەکەی هیچ فیلمێکی سەربەخۆی باشم نەبینیوە. دەمەوێت بڵێم یەکێک لە کێشەکان لەگەڵ فیلم ئەوەیە پێویستی بە چەند خاڵێکی تەکنیکیی کارامەوە هەیە لە پێناو پاراستنی فیلمەکە لەوەی خراپ دەرکەوێت. زۆربەی هەرە زۆری فیلمە سەربەخۆکان بەخراپی دروست دەکرێن. بەڵام من نەموتووە، بۆ نموونە، فیلمی “هاوڕێ کچەکان” فیلمێکی سەربەخۆیە، لە ڕاستییدا تەنیا فیلمێکی نایابی کەم-تێچوو بوو. هەرگیز فیلمێکی سەر بە سینەمای سەربەخۆم نەبینیوە، کە پێم وابووبێت گرنگە یان سەرنجڕاکێشە. دەڵێم بە جۆرێک لە جۆرەکانیش سەرنجڕاکێشن، چونکە دەرهێنەرەکانی سەر بەم ڕێچکەیە کار لەسەر شتانێک دەکەن و پیشانی دەدەن، کە هەرگیز هیچ کەس بیری لێیان نەکردووەتەوە. بەڵام ناتوانم بڵێم بە ڕاددەیەک گرنگ و دڵگرن لە ئافراندنی بیرۆکەگەلی نوێ کە لەلایەن دەرهێنەرەکانی تریشەوە سوودی لێ وەربگیرێت و بەکار بهێنرێت.

زۆربەی فیلمەکانت لە ڕۆمانەوە وەرگیراون. ئایا بۆ فیلم دروستکردن لاتان ئاسانترە ئەدەب بەکار بهێنن وەک خاڵی دەستپێک؟

سوودێکی ئێجگار زۆر لە بەکارهێنانی دەقە ئەدەبییەکاندا هەیە، ئەویش ئەوەیە تۆ بۆ یەکەمجار هەلی خوێدنەوەی چیرۆکەکەت دەبێت. خۆم هەرگیز سیناریۆیەکی ڕەسەنم نەنووسیوە، کەواتە من تەنیا تیۆریزەی چۆنیەتیی ئەو کاریگەری و جێکەوتانە دەکەم کە لام وایە دروست دەبن. بەڵام وای دادەنێم گەر بیرۆکەیەکی خۆت هەبووبا و لات سەرنجڕاکێش بوایە، و کارت لەسەرت کردبا و پەرەت پێ دابوایە بۆ ماوەیەکی زۆر، ئەوا بەر لە تەواوکردنی توانای دەربڕینی ئەوەت نەدەبوو بۆ وتنی ئایا چیرۆکەکە باشە یان باش نییە. و دواتر لەسەر ئەو خاڵە، بۆ ئەوەی هەوڵی ئەوە بدەیت بیکەیت بە فیلم، دەبێت تەنیا متمانەت بە هەست و حەزە سەرەتاکانی خۆتەوە هەبێت لەمەڕ چیرۆکەکە. سوودی چیرۆکێک کە دەکرێت بە تەواوی بیخوێنیتەوە لەوەدایە دەتوانیت ئەو هەستانەت لەبیر بێت، کە لە یەکەم ساتی خوێندنەوەی چیرۆکەکەدا ئەزموونت کردوون. ئەمەش دەبێتە ڕێگایەکی زۆر سوودبەخش بۆ یارمەتیدانت لە بڕیاردان لەسەر ئەو شتانەی پێویستن بڕیاریان لەسەر بدرێت لە کاتی دەرهێنانی فیلمەکە، چونکە تەنانەت گەر بۆ ماوەیەک لەگەڵ چیرۆکی کەسێکیش زۆر ئاشنا بیت، ئەوا دواتر ناتوانی بە تەواویی بزانی بۆ کەسێک یەکەمجار سەیری ئەم فیلمە دەکات هەست بە چی دەکات و هەستی چۆن دەبێت. کەواتە بە لایەنی کەمەوە هێشتا هەست و لێکدانەوەی خۆتت هەیە بۆ یەکەم بیرۆکە ڕەسەن و چیرۆکەکانت، کە ئەمەیان زۆر گرنگە.

هەموو ئەو ڕۆمانانەی کارت لەسەر کردوون “لۆلیتای نابۆکۆڤ، سپارتاکۆسی فاست، بێڕی لیندنی ساکێری، بریسکانەوەکەی ستیڤن کینگ” زۆر لە یەکتری جیاوازن. چ شتێک سەرنجت بۆ کتێبێک کێش دەکات و ویستی ئەوەت بۆ دروست دەکات بیکەیت بە فیلم؟

بەر لە هەر شتێک، کۆمەڵێک کاردانەوەی کەسییم هەیە لە بۆ چیرۆکەکە. زۆر سادە دەردەکەوێت، بەڵام شتێک هەیە دەربارەی ئەو ڕاستییەی تەنیا چیرۆکەکەت بە دڵە. پاشان پرسیاری دواتر ئەوەیە، چیرۆکەکە دەتخرۆشێنێت، و گەر بۆ ماوەی دوو حەفتە بیری لێ بکەیتەوە، ئایا هەر بە سەرنجڕاکێشیی دەمێنێتەوە؟ کاتێک بەسەر ئەو خاڵەوە تێپەڕ بووین، ئەوا پرسیاری دواتر بە تەواویی ئەمەیە؛ ئایا ڕۆمانەکە دەکرێت بۆ فیلم وەربگێڕدرێت؟ چونکە بە ڕاستی زۆربەی ڕۆمانەکان گەر باشیش بن، ئەوا ماتەوزەی وەرگێڕانیان تیا نییە بۆ فیلم. ئەوە تایبەتمەندییەکی سروشتی و خۆماکانەی ڕۆمانە، ئەمەش یان بەهۆی قەبارەی ڕۆمانەکەوەیە، یانیش پەیوەندیی بەم ڕاستییەوە هەیە کە باشترین ڕۆمانەکان ئەوەندەی سەرنج دەخەنە سەر ناواخن و ژیانی خۆیەکیی کارەکتەرەکانەوە، ئەوەندە سەرنج ناخەنە سەر ڕووداو و کردە دەرەکی و گشتەکییەکان. هەر بۆیە، هەمیشە مەترسی سادەکردنەوە و ڕووکەشبوون لە ئارادایە کاتێک هەوڵی ڕەنگڕێژکردن و ڕێکخستنی پێکهاتەی تێما و کارەکتەرەکان دەدەیت. کەواتە ئاسایییە، دەشێ هەندێک ڕۆمان هەبن هەرگیز ڕێی ئەوەیان تێ نەچێت بکرێن بە فیلمی باش. بەڵام با بڵێین کارێکی گونجاوە ڕۆمانێک بکرێتە فیلم؛ پرسیارگەلێکی لەم چەشنە دوای ئەم ڕستەیە قوت دەبنەوە؛ ئایا ڕۆمانەکە توانستی بوون بە فیلمی هەیە؟ ئایا بۆ تەماشا کردن سەرنجڕاکێش دەبێت؟ ئایا بەش و ڕۆڵی جوان هەن بۆ ئەکتەرەکان؟ ئایا کەسانی تر چێژ لەم کارەت دەبینن کاتێک تەواوت کرد؟ ئەمانە کۆمەڵە بیرۆکە و پرسیارگەلێکن دێن بە هزرمدا. بەڵام سەرەڕای هەموو ئەمانە، من دەڵێم ئەوە هەستێکە پەیوەندیی بە خرۆشانێکی کەسییەوە هەیە دەربارەی چیرۆکەکە، واتە خۆیەکیییە، لەسەر ئەو ڕاستییەی لەگەڵ چیرۆکەکە کەوتوویتەتە داوی عەشقەوە.

چ شتێکت لە ڕۆمانەکەی ستیڤن کینگ زۆر بە دڵ بوو؟

بەڵێ، ڕۆمانەکەم لەلایەن جۆن کالییەوە بەدەست گەیشت، بەڕێوەبەرێکە لە کۆمپانیای وارنێر برۆس. تاکە شت بوو بۆم نێردرابێت و باش بووبێت، یان بە دڵم بووبێت. زۆربەی ئەو شتانەی دەیانخوێنمەوە، هەست دەکەم دوای خوێندنەوەی چەند لاپەڕەیەک وازیان لێدێنم و دایان دەخەم. بیر دەکەمەوە، بە خۆم دەڵێم چیتر کات بەمەوە ناکوژم. بەڵام ڕۆمانی “بریسکانەوەکە“ی ستیڤن کینگ زۆر ورد بوو، بۆ من قورس بوو لە خوێندنەوەی ببمەوە. پێم وابوو گرێچن، بیرۆکە و بونیادی ڕۆمانەکە لە کۆی ئەو کتێبانەی لەو ژانرایە خوێندبوومنەوە، داهێنەرتر، جوانتر و خەیاڵئامێزتر بوون. لام وابوو کەسێک دەتوانێت فیلمێکی زۆر باشی لێ دروست بکات.

کارەکانی پێشووتری ستیڤن کینگت خوێندبوونەوە؟

نەخێر. فیلمی “کێڕی[iv]“م بینیبوو، بەڵام هیچ یەکێک لە ڕۆمانەکانیم نەخوێندبوونەوە. دەڵێم توانای ڕاستەقینەی ڕۆماننووس کینگ لە دروستکردنی گرێچندایە. وا پێناچێت زۆر سەرنج بدات لە نووسیندا، مەبەستم ئەوەیە، نووسینەکانی وا دەردەکەون جارێک نووسیبێتی، دواتر خوێندبێتییەوە، پێدەچێت پاشان تۆزێک دەستکاری و گۆڕانکارییەکی تیا کردبێت، و بۆ چاپخانە ناردبێتی. ئەو زیاتر سەری بە ئافراندنی شتی نوێوە قاڵە، کە من پێم وابێت لەم بەشەدا ئەو زۆر بە ڕوونی توانای خۆی پیشان داوە.

باشە بیرت لە دروستکردنی فیلمێکی ترسناک دەکردەوە بەر لەوەی ئەم ڕۆمانەت بەدەست بگات؟

نەخێر. کاتێک فیلمێک دروست دەکەم، هەرگیز فیلمێکی پێشتر نەبووە لە خەیاڵمدا بێت یاخود بیرۆکەی دروستکردنیم هەبووبێت. هەرگیز دوو چیرۆکم لە یەک کاتدا نەبووە. تەنها شت بە هزرمدا دێت دەربارەی ئەو کاتانەی کتێبێک دەخوێنمەوە ئەوەیە نامەوێت فیلمێک دروست بکەم هاوشێوەی فیلمەکەی پێشووترم بێت. جگە لەمە، هیچ بیرۆکەیەکی پێشوەختەم نییە لەمەڕ ئەوەی فیلمی داهاتووم پێویستە چۆن بێت و چۆن نەبێت. بۆ نموومە ئێستاکە نازانم بە نیازی چیم. خۆزگە بە نیازی شتێک بام. ئەمە کاتێکی زۆرم بۆ دەگەڕێنێتەوە.

لە کارەکانی پێشووتدا، لەنێو چەند ژانرایەکی تایبەت کارت کردووە وەک “خەیاڵیی زانستی، مەتەڵاوی، جەنگ و هتد”. ئایا بۆ ئەوە فیلمی “بریسکانەوەکە“ت لا سەرنجڕاکێش بوو چونکە دەرفەتی ئەوەی بۆ ڕەخساندی لەناو پیشەکەی خۆتدا کار لەسەر ژانرایەکی جیاواز بکەیت و یاسا و مەرجەکانی ئەم ژانرایە نوێیە بدۆزیتەوە؟

پێم وابێ سەرەکییترین یاسای پەیوەندیدار بە ژانراکەوە ئەوەیە، کە تۆ پێویست ناکات هەموو شت ڕوون بکەیتەوە یان بەدوای کۆمەڵێک وەڵامی سادە و گونجاو بگەڕێیت بۆ ئەو شتانەی ڕوو دەدەن. وە ئامانجیش لەم کارە ئەوەیە هەستێک لە هاوشێوەی “غەریبە[v]” دروست بکەین. فرۆید لە وتارەکەیدا سەبارەت بە غەریبە دەنووسێت: غەریبە تاکە هەستە جوانتر و ڕوونتر لە هونەردا بەرجەستە دەبێت وەک لەوەی لە ژیان. من ئەوەم زۆر لا سوودبەخش بوو؛ وەک زانیارییەک یارمەتی نووسینی سیناریۆیەکەی نەدەدا، بەڵام بە لای منەوە شێوازێکی زۆر وردە بۆ تيگەیشتن لەم ژانرایە. وتارێکم خوێندەوە لە لایەن مامۆستای گەورە “هاووارد فیلیپ لۆڤکرافت[vi]“ەوە نووسرابوو، دەڵێت هەرگیز نابێت هەوڵی ڕوونکردنەوەی ئەو شتانە بدەیت وا خەریکن ڕوو دەدەن، بە تایبەت گەر ئەو شتانەی ڕوو دەدەن ببنە مایەی چەخماخەدانی خەیاڵێک، یان کاراکردنی هەستی غەریبە، ترس و دڵەڕاوکێ لە ناخی خوێنەر/بینەردا. هەروەها گەر هیچ هاودژییەکی ناوەکیی لەنێو خۆیدا نەبێت، ئەوا تەنیا، وەک پێشووتر، بنیاتنانە لەسەر خەیاڵ (بیرۆکە خەیاڵئامێزەکان، ڕاچڵەکینەکان و …)، واتە کارکردن لەسەر ئەم ناوچەیەی هەستەکان. من وا بیردەکەمەوە ڕەسەنێتیی چیرۆکێکی لەم شێوەیە شتێکە دواجار بینەرەکانیش دەجۆشێنێت؛ بینەر بە ئاشکرا وەک گەڕیدەیەک لەگەڵ ڕۆیشتنی چیرۆکەکە چاوەڕوانی ئەوەیە دواتر دەبێت چی ڕوو بدات، و لە کۆتاییدا کاتێک هەموو شت تەواو بووە، هەستی ڕازییبوونێکی گەورە لایان خۆی دەردەخات. توانای ئەوەت نەبووە پەی بە گشت فۆڕم و ڕووداوەکانی ناو چیرۆکەکە ببەیت، بەڵام سەرەڕای ئەوەش هەستت بە فریودان یان لە خشتەبردنێک، نەکردووە.

دایان جۆنسۆن کێیە، کێ سیناریۆکەی لەگەڵت نووسی؟

ئەو ڕۆماننووسێکی زۆر باشە، پێنج یان شەش کتێبی بڵاو کردووەتەوە. یەکێک لە کتێبەکانی سەرسامی کردم و دەربارەی کتێبەکە دەستم کرد بە گفتوگۆ لەگەڵی، دواتر زانیم ئەو کۆرسێکی ڕۆمانی جۆری گۆتیک(وێژەی تاریک و ڕەمزاویی)یش لە زانکۆی بێرکلێی کالیفۆڕنیا، دەداتەوە. وا پێدەچوو کارکردن لەگەڵی بۆ نووسینی سیناریۆکە شتێکی سەرنجڕاکێش بێت، کە واشبوو. ئەمەیان یەکەم سیناریۆی بوو.

کەمێک جیاوازی و گۆڕان لە فیلمەکەدا هەن بە بەراورد لەگەڵ ڕۆمانەکەدا. چەند کارەکتەرێک بە شێوەیەکی بەرچاو سادەکراونەتەوە، زۆربەی بەشە سەرووسروشتی، ناواقیعی و دەروونییە داتاشرەوەکانیش، لابرابوون. تەنانەت بنەڕەتییترین بەشی ترسناکییەکەش کەم کراوەتەوە. هەموو ئەمانە لای من گۆڕانکارییەکی گەورەن لەسەر ڕۆمانەکە. ئاخۆ هەوڵی ئەوەت دەدا لە یاسا و مەرجە نەریتی و باوەکان لابدەیت لە پێناو دروستکردنی شتێکی جیاواز، کە هەرچەندە بە دڵنیایییەوە، فیلمەکە هێشتا لای زۆرینەی خەڵک وەک فیلمێکی تەواو ترسناک سەیر دەکرێت؟

تۆ دەڵێیت زۆر دیمەنی ترسناک لە کتێبەکەدا هەن و لە فیلمەکە لابراون، من ڕازی نیم لەگەڵ ئەم بۆچوونە. ئەوەی ڕاستیی بێت، جگە لەو دیمەنەی منداڵەکە بازرەقەی خوێن دەبینێت بەسەر دیوارەکاندا چۆڕاوگەی بەستووە و کاتێک خەریکی یاریکردنە بە بەفر گوێی لە ژاوەژاوێکی کەم دەبێت لە سێڵاوە گەورەکەوە، پێم وایە هەموو بەشەکانی تر، ترسناکیی زیاتریان تیایە بە بەراورد لە کتێبەکە. خەڵکی ئەوەیان گوتووە. بۆ نموونە، لە کتێبەکە هیچ کەسێک ناکوژرێت.

باشە، بەڵام تۆ دیمەنی جووڵەی هەموو ئەو درەختانەی لە شێوەی ئاژەڵ بڕدرابوون لە باخچە پێچەڵاوپێچەکە، بڕیوە…

هەر ئەوەندەیە. کاتێک هاڵۆوران، چێشتلێنەرە ڕەشەکە دەگاتە کۆتایی، درەختە لە شێوە ئاژەڵ بڕدراوەکان هەوڵی وەستاندنی دەدەن. بەڵام ئەوە تاقە دیمەنە لە فیلمەکەدا بڕدرابێت.

تۆ جەختیشت لەسەر پەیوەندیی نێوان کارەکتەرە سەرەکییەکان و هەستی گۆشەگیربوونیان لە هۆتێلەکە، کردووە. بێزاریی جاک وەک نووسەرێک… هەموو ئەم شتانە زۆر گرنگ دەبن لە فیلمەکە، بەڵام لە کتێبەکە بەم شێوەیە دەرناکەون.

پێم وایە لە ڕۆمانەکە، ستیڤن کینگ هەوڵی زیادکردنی کۆمەڵێک شت دەدات، کە من ناویان لێدەنێم زڕەکارەکتەر (نیمچە کارەکتەر یان کارەکتەری ساختە) و سەرەداوی دەروونیی ساختە. هەرچۆنێک بێت، چییەتیی ئەوەی کارەکتەرەکان کێن، وەک خۆیشی دروستی کردووە لە ڕۆمانەکەدا، لە فیلمەکە وەک خۆیان بەرجەستە کراونەتەوە. تاکە شت گۆڕانکارییمان تیادا کردبێت ئەوەیە “وێندی”مان زیاتر وەک دایکێک و هاوژینێک دەرخستووە. بەڵام گۆڕان و پەیوەندییە دەروونییەکان، تەنانەت بە بەراورد لەگەڵ ڕۆمانەکەشدا، بە تەواوی نەگۆڕدراون. گوتت کارەکتەرەکان سادەکراونەتەوە، باشە، بە ڕوونی مەبەستەکە ئەوەیە ئەوان ڕوونتر بوون و کەمتر پەرتن، نەک سادە کرابووبێتنەوە؛ ئا بەم شێوەیەیە، کەمتر پەرتبوون باشترە لە سادەکردنەوە. کاتێک گوتم کارەکتەرەکانم سادە کراونەتەوە، بەتەواوی مەبەستم ئەوەبوو؛ ڕوونتر پیشاندراون. بۆ نموونە، سەبارەت بە کارەکتەری جاک، کۆی ئەو وردەکارییە ئاڵۆزانەی لەمەڕ ژیانی خێزانیی جاک لە فیلمەکە بڕدراون، ئەمەشیان لە پێناو باشتر ڕێکخستنی فیلمەکەیە. پێم وانییە بینەر وردودرشت تێبینی غیابی لاپەڕە زۆرەکانی ڕۆمانەکە بکات کە کینگ بە وردی سەرنجی خستبوونە سەر، وەک کێشەی سەرخۆشییەکەی باوکی جاک یان دایکی وێندی. بۆ من، ئەمانە تەواو ناپەیوەندییدارن. هەروەها لێرەدا کێشەی زیادکردنی ئەو کۆمەڵە وردەکارییە دەروونییانەی لە هەوڵی ڕوونکردنەوەی کردە و مامەڵەکانی “جاک”دان، هەیە، کە بە ڕاستی گرنگ نییە.

ڕاستە. لە کاتی خوێندنەوەی ڕۆمانەکە، هەمیشە هەستم بەوە دەکرد ڕۆماننووس هەوڵی ئەوە دەدات هەموو ئەو شتە ترسناکانەی ڕوو دەدەن، بەوردی ڕوونیان بکاتەوە. منیش پێم وایە کارێکی لەم شێوەیە هەڵەیە، چونکە شاهێزی چیرۆکەکە لەژێر لێڵی و تەمتومانیی خودی چیرۆکەکەدا ڕاکشاوە. بەڵام لە هەمان کاتدا، زۆر ئامەژەپێدانت بۆ “ئێدگار ئالان پۆ”، کە لە کتێبەکەدا هەن، فەرامۆش کردووە، بە تایبەت ئاماژەدان بە کورتە چیرۆکەکەی “ڕووبەندی مەرگی سوور[vii]“”، لە ڕاستیشدا فیلمەکەت بە تەواوی لەژێر کارکردی شێوازی ئێدگار ئالان پۆوە دەردەچێت و، بڕاوم وایە، زیاتر لە شێوازی بۆرخێسەوە نزیک بێتەوە، بە تایبەت لە دیمەنی کۆتاییی فیلمەکە. ئەمەیان لای من گۆڕانێکی تەواو گشتەکییە لە چاو ڕۆمانەکە.

ڕاستییەکەی گۆڕانی هەرە گەورە لە سی خولەکی کۆتاییی فیلمەکەدایە، چونکە فەزاکەی ڕۆماننووس لە کۆتاییی چیرۆکەکەدا تەنیا لە نێوان ڕووبەڕووبوونەوەی جاک و دانییدا چڕ بووەتەوە، دانی شتێکی لەم شێوەیە دەڵێت “تۆ باوکی من نیت“، دواتر جاکیش دەگەڕێتەوە، دەڕواتە خوارەوە بۆ لای سەرچاوەی گەرمکەرەوەکە بۆ چاککردنەوەی، بەڵام هۆتێلەکە دەتەقێتەوە. گرنگترین شت من و دایان جۆنسۆن کردمان، بریتی بوو لە گۆڕینی کۆتاییی چیرۆکەکە، لە پێناو گۆڕینی سەرنج بەم شێوەیەی تۆ باست کرد. لە فیلمەکەدا، کۆمەڵێک سەرەداو هەن سەبارەت بەو شتانەی وەک پەیوەندیی باوکی جاک و پێشینەی خێزانەکەی، کە من پێم وایە تەواو خزمەتی هەمان مەبەست دەکەن؛ کاتێک وێندی بە دکتۆرەکە دەڵێت چۆنچۆنی جاک قۆڵی دانی شکاندبوو، دەتوانیت لێرەدا ببینیت چۆن وێندی هەوڵی ئەوە دەدات لە کاتی باسکردنیدا، ڕووخساری ئاسایی و هێمن دەربکەوێت، بەڵام درک بەوە دەکەیت، کە دەبێت شتێکی زۆر خراپ ڕووی دابێت. یان بۆ نموونە، کاتێک ئۆڵمان، بەڕێوەبەری هۆتێلەکە، ئەم پرسیارە لە جاک دەکات “چۆن خێزان و منداڵەکەت بە دڵیان دەبێت؟“، لێرەدا دەبینیت نیگای چاوەکانی جاک مانایەکی لەم شێوەیە دەدەن “ئەمە چ پرسیارێکی بێمانایە!“، و دواتر زەردەخەنەیەک دەکات و تەنیا دەڵێت “بە دڵیان دەبێت“. لێرەدا مەبەستمە بڵێم، کۆمەڵێک وردەکاریی بچووک و هەروەها چڕ هەن، لانی کەم بە نیمچە ئاگایییانەوە هەمان ئەو تێگەیشتن یان هەستانەت پێ دەبەخشێت کە ستیڤن کینگ بەقووڵی هەوڵدەدات دروستیان بکات. من وا بیردەکەمەوە کینگ کەمێک نیگەرانی ئەوە بووبێت چۆن وا لە ڕۆمانەکە بکات لە ڕووی ئەدەبییەوە شوناسێکی بەهادار و گرنگ وەربگرێت؛ هەر بۆیەشە دەبینین گوتەزاکانی ئێدگار ئالان پۆ و ئاماژەدان بە چیرۆکی “ڕووبەندی مەرگی سوور“ەکەی لە ڕۆمانەکەدا بەکارهێناوە. ئەمانە ئاسایین، بەڵام وا دەرناکەون بۆ چیرۆکەکە پێویست بن. کینگ زۆر نیگەران دەردەکەوێت لێرەدا، وەک ئەوەی بیەوێت بۆ هەمووان بسەلمێنێت ئەوەی نووسیویەتی زۆر بەهادارەو ئەدەبیاتەکەی شتێکی زیاترە لەوەی تەنیا دەقی ژانرایەکی ئەدەبیی بێت.

بە شێوەیەکی ئاسایی چۆن کار لەگەڵ ئەکتەرەکان دەکەیت؟ پێت باشە لە کاتی گرتە تۆمارکردن بەمشێوەیەی بۆیان نووسراوە، بە تەواویی ڕۆڵ نەگێڕن و داهێنەرێتییەکەی خۆیانیش لە سیناریۆکە پیشان بدەن؟

بەڵێ، لام وایە گرنگ نییە چەندە بە وردییەوە سیناریۆکەت نووسیوە، چونکە کاتێک ئەم سیناریۆیە لەلایەن ئەکتەرانەوە پراکتیزە دەکرێت، ئەوا هەست دەکەیت تەواو جیاوازە، و لەوە تێدەگەیت شتانێکی سەرنجڕاکێش لە سیناریۆکەتدا بوونیان هەبووە، کە تۆ هەرگیز بیرت لێیان نەکردووەتەوە، یان کۆمەڵێک بیرۆکە هەبوون و تۆ پێت وابووە ناوازە دەبن، بەڵام بەمشێوەیە دەرناکەون. یانیش دیمەنی کۆمەڵێک لە سیناریۆکە ناهاوسەنگ دەردەکەوێت؛ وەک ئەوەی شتێک زۆر نەگونجاو بێت بۆ کۆی دیمەنەکانی تر، یان تەواو ئاشنا نەبێت، هەر بۆیە من لە کاتی پراکتیزە کردنی سیناریۆکە بە ئەکتەرەکان، دووبارە دەست دەکەمەوە بە نووسینەوە و داڕشتنەوەی سیناریۆکە. هەست دەکەم ئەمە ئەو ڕێگایەیە بە باشترین شێوە هەم سوود لە توانای ڕۆڵگێڕانی ئەکتەرەکان و هەمیش لە لاوازییان وەربگرین. گەر شتێک هەبێت ئەنجامی نەدەن، با ڕوونتر بڵێین توانای ئەنجامدانیان نەبێت (دەبێت ئەوە بڵێم ئەم قسەیە بۆ فیلمی بریسکانەوەکە ڕاست نییە، چونکە هەموویان زۆر بە توانا بوون)، لە ناکاو لە هەبوونی چەند بیرۆکە و ئەگەرێک ئاگادار دەبیتەوە، کە پێشتر بە خەیاڵیشتدا نەهاتوون. لە خوێندنەوەی پلان و سیناریۆی هەندێک لە دەرهێنەرەکان هەمیشە سەرسامی ئەو تایبەتمەندییەیان بووم، کە دەقی سیناریۆکەیان بە تەواوی لەگەڵ پراکتیزەکردنییان بۆ دیمەنەکە دەگونجێت بەبێ پێداچوونەوە یان ڕێکخستنەوەیەکی ورد. دەشێت ئەمە لاوازیی سیناریۆکانی من بێت، ئەوەم لا گرنگ نەبووە چۆن و چەند بە باشیی سیناریۆکە لەسەر کاغەز دەردەکەوێت، چونکە لە چرکەساتی پراکتیزەکردنی سیناریۆکە لە ستۆدیۆ لەگەڵ ئەکتەرەکان، بە ئاشکرایی بۆت دیار دەبێت گەر بێت و دەقاودەق ئەو شتانەی لە سیناریۆکەدا نووسراون دووبارە بکەیتەوە، ئەوا هەرگیز بە تەواویی دیمەنێکی باش دروست ناکەیت.

لەوەش دڵنیابوومەتەوە کاتێک بیر لە گۆشەی کامێرا دەکەیتەوە، یان بیر لە شێوازی گرتنی گرتەکە دەکەیتەوە پێش ئەوەی ئەکتەرەکان پراکتیزەی بکەن، و پێش ئەوەی دیمەنەکە بگاتە ئەو شوێنەی شتێکی گرنگی لێ ڕوو دەدات، ئەوا هەمیشە ئەو جۆرە بیرکردنەوەیە دەبێتە ڕێگر لەوەی بگەیتە باشترین و قووڵترین ئەنجامی گونجاو بۆ دیمەنەکەت.

هەمیشە لە دروستکردنی فیلمێکدا، هەوڵی ئەوە دەدەیت کۆنتڕۆڵی تەواوت بەسەر هەموو بەشەکانی فیلمەکەت هەبێت. هەستێکی کونجکۆڵانەم سەبارەت بەو یەک دوو لایەنە ورد و چڕانەی کۆنتڕۆڵکردنەکەتەوە هەیە. یەکەمیان پەیوەندی بە ئاڕاستە هونەرییەکەی فیلمەکانتەوە هەیە، و فیلمی “بریسکانەوەکە” بەتایبەتی. تۆ خۆت ڕاستەوخۆ بەشداریت لە بڕیاردان لەسەر ئەم بەشە؟

وایە، بەڵێ. بۆ نموومە لەم فیلمە (بریسکانەوەکە)، ڕۆی واڵکەر، دەرهێنەری بەشی هونەر، بۆ ماوەی مانگێک هەموو ئەمریکا گەڕا بۆ وێنەگرتنی هۆتێل، بینا، و کۆی ئەو شتانەی وەک سەرچاوە بەکارمان دەهێنا لە فیلمەکە. دەبوایە وێنەی سەدان شوێن بگرین. پاشان، لەو وێنانەی بە دڵمان بوون، دیزاینەرەکە لەسەری ئامادەی دەکرد، بەڵام قەبارە و شێوەکانی تەواو وەک لە وێنەکە دەردەکەوتن، بە هەمان قەبارە و شێوە دەکێشایەوە، ڕێک وێنەکە چۆن بوو بەم شێوەیە، نەک هاوشێوەی وێنەکە. کاتێک وێنەکان دەگیران، دیزاینەرەکە لەوێ دەوەستا و ڕاستەیەکیشی لەگەڵ بوو، بۆ ئەوەی بە جوانی قەبارە و جیاوازیی هەموو شتێک پێوانە بکات، ئەمەش لە پێناو ئەوەی ئەم قەبارە و شێوەی دروستی دەکەین، لە سەرچاوە ڕاستەقینەکەی خۆیەوە وەرگیرابێت، کە شتێکی زۆر گرنگە. بیر لەو بینایە بکەرەوە لە سەرەتای فیلمەکە لێی دەژین، کۆمەڵێک ژووری بچووک، ڕێڕەوگەلێکی تەسک لەگەڵ ئەو پەنجەرە نامۆیەی کوڕەکەیان کە بەرزییەکەی مەتر و نیوێک دەبێت. لە سەرەتادا، وایە شتێکی گەمژانەیە هەوڵی نەخشەکێش کردنی شتێک بدەیت کە هەموو کەسێک لە ژیانی واقعییدا دەیبینێت و دەزانێت ناڕاستییانە یان کەمێک هەڵە دێتە بەرچاو. لەبەرئەوە، شتانێکی وەک بیناکە و ئەو بینایەی ناو هۆتێلەکە، کە زۆر ناشرینە، لەگەڵ جۆرێک لە نەبوونی دیزاین، و شتەکان بەو شێوەیەی بەبێ دیزاینێکی جوان دروست کراون، گرنگە وەک خۆی و ڕاستییانە پیشان بدرێن لەبری ئەوەی هەوڵی جوانکردنیان بدەیت. بۆیە، ئەو بەشانە پێویستە بە ئاگادارییەوە لەبەربگیرێنەوە هەروەک ئەو ژوورە ناوازە جوانانەی وەک خۆیان پیشانیان دەدەیت و کۆی جوانیی و وردەکارییەکانی لەبەرچاو دەگریت. بە دڵنیایییەوە، لە وەها دۆخێکدا، لەبری ئەوەی دەرهێنەری بەشی دیزاین هەوڵی دیزاینکردنی هۆتێلێک بدات، کە من پێم وایە مەحاڵە و ناتوانێت بە شێوەیەکی واقیعیی پیشانی بدات، چونکە وەک شتێکی سەر ستەیج یان ئۆپێرایەکی لێدێت، باشترە شتێکی ڕاستییت هەبێت و بەم شێوەیەی هەیە، پیشانی بدەیت.

گرنگە چیرۆکەکە لە ژینگەیەکی تەواو واقیعی بسازێنیت بۆ ئەوەی بینەر چیرۆکەکە قبووڵ بکات، و بۆ ئەوەی فیلمەکە بە شێوەیەکی ڕاستەقینە دەربکەوێت، پێویستە هەمان ئەو ڕووناکییانەی لە ژیانی ڕۆژانەدا دەیبینین بۆ دیمەنەکانی فیلمەکە بەکار بهێنرێت، نەوەک ڕووناکییەکی ساختە و شانۆیی (زیاد لە پێویست)، کە بە زۆری بینەر لە فیلمە ترسناکەکاندا دەیانبینێت. من ئەم دۆخە بەراورد دەکەم بە شێوازی نووسینی کافکا و بۆرخێس، دەزانی شێوازێکی سادەی بێ گرێ و گۆڵە، بەڵام لە هەمان کاتیشدا قووڵ. بە مانایەکی دیکە، باس لە شتانێکی ناوازە یان نامۆ دەکەن لە فۆڕمێکی ئاساییدا، وەک ئەوەی بەشێک بن لە ژیانی ڕۆژانە. پێم وایە زۆر گرنگە لە ستۆدیۆ دیمەنی فیلمەکە ڕاستەقینە دەرکەوێت، پێویست بەوەش ناکات لە ڕووی دیزاینەوە جوان دیار بێت، چونکە ڕاستەقینەیی دیمەنەکە و نەبوونی زۆری دیزاین دەرفەتی زۆرتر بۆ گۆشەی کامێرا، ڕووبەر، و تێڕوانینی جیاواز دەڕەخسێنێت. بەڵام هەموو شت دەبێت ڕاستییانە دەرکەوێت. گشت وردەکاریی دیمەنی وێنە گیراوەکانی شوێنە ڕاستەقینەکان بە وردییەکی زۆرەوە لەبەر دەگیرێنەوە. بەشی دەرەوەی هۆتێلەکە لەسەر شێوازی هۆتێلێک لە کۆلۆڕادۆ داڕێژڕاوەتەوە، بەڵام بەشەکانی ناوەوەی لە چەند شوێنێکی جیاوازەوە دیزاینی بۆ کراوە. بۆ نموونە، تەوالێتی هۆتێلەکە لە لایەن فڕانک لۆیید ڕایتەوە دیزاین کراوە، ئەویش شێوازی دیزاینەکەی لە تەوالێتێکی ڕاستەقینەی هۆتێلیکی شاری فینیکیسەوە وەرگرتبوو لە ئەریزۆنا. بەتەواوی وەک ئەو بوو، ڕەنگ و هەموو شتێکی. لە کاتێکدا تەوالێتێکت هەیە و ئەگەرچی نەک هەر قەبارە و شێوەی گونجاوە، بەڵکو سەرنجڕاکێشیشە، کەواتە بۆچی پێویستە تەوالێتێکی نوێ دیزاین بکەیت؟

گەر بتەوێت شوێن بۆ دیمەنەکان دروست بکەیت، زۆر گرنگە بۆشایییەک بۆ بەکارهێنانی ڕۆشنایی و دەرفەتەکان بهێڵیتەوە. بۆ نموونە، هەموو چرا هەڵواسراوەکانی ناو بیناکە زۆر بە ئاگادارییەوە بەسترابوونەوە و کارەبایان بۆ ڕاکێشرابوو، هەر یەک لە گڵۆپەکانی چراکە هەزار واتە، بەڵام لە ڤۆڵتەیجی نزمدا دادەگیرسێت، بۆیە ڕووناکییەکی ڕۆشن، شاهانەیی و ئاسوودەبەخش پەخش دەکات. ئەگەر تێبینیت کردبێت، ڕەنگ و هەموو شتێکی تر لە هۆتێلەکەدا دڵگیر و سەنگینە، لەبەرئەوەی هەریەک لە گڵۆپەکانی هۆتێلەکە هەزار واتن، بەڵام ڤۆڵتەیجەکانیان کەم کرابووەوە بۆ ئەوەی بەم شێوە جوانە دەرکەوێت. ئەو ڕووناکییەی لە پەنجەرەکەوە دەهاتە ژوورەوە بەهۆی شاشەیەکی ڕوو یەکدراوەوە دروست کرابوو، کە درێژییەکەی سیی مەتر و نیو دەبوو و بەرزییەکەشی لە شوێنی دیمەنەکە نۆ مەتر زیاتر دەبوو، تێدەگەیت؟ لە پشت شاشە ڕوو یەکدراوەکەوە ٧٥٠ گڵۆپ بە هەزار وات داگیرسابوون. ئەم شێوازی ڕێکخستنە وا دەکات ئەو ڕووناکییەی لە پەنجەرەکەوە دەهاتە ژوور وەک ڕووناکیی خۆر ڕاستەقینە دەربکەوێت؛ بە ڕاستی وەک ئاسمانێکی ساختە وابوو. بۆیە بەم شێوەیە لە ڕۆژدا وەک ڕووناکی ڕاستەقینە دەردەکەوێت. بێ شک، ڕەچاوکردنێکی وەها پێویستە بەر لە دەستپێکردنی هەر یەکێک لە کارەکانت، چونکە ئەمان بەشێکن لەو بەشانەی پەیوەندییان بە چۆنیەتیی دروستکردنی دیمەنەکانتەوە هەیە؛ ڕووناکیی بەکارهێنان پێویستە لە سەرەتای دیزاینکردندا بە شێوەیەکی ڕێکخستە پلانی بۆ دانرابێت، بۆ ئەوەی لە دەستپێکەوە هەموو بەشەکان لەگەڵ یەکتری هەماهەنگ بن.

لە ئێستادا بیر لە پڕۆژەیەکی نوێ دەکەیتەوە؟

نا، بە تامەزرۆییەوە چاوەڕێی دەستکەوتنی بیرۆکەیەکی نوێم.

سەرچاوە

The Shining. Directed by Stanley Kubrick. 1980. [i]

2001: A Space Odyssey. Directed by Stanley Kubrick. 1968. [ii]

Girlfriends. Directed by Claudia Weil. 1978. [iii]

Carrie. Directed by Brian De Palma. 1976. [iv]

 [v]غەریبە: چەمکێکە فرۆید بۆ وەسفکردنی شتێکی نائاشنا، بەکاری هێناوە. هەرچەندە بە جۆرێک لە جۆرەکان ئاشنایە. ئێمە ساتێک غەریبە ئەزموون دەکەین کاتێک لە ناکاو شتێکی ئاشنا بۆمان نائاشنا دەبێت. بە مانایەکی تر، غەریبە گەڕاندنەوەی چەپێندراوەکانمانە.

 [vi] نووسەر و چیرۆکنووسی بەناوبانگی ئەمریکیی. لە ساڵی ١٨٩٠ لە ئەمریکا لەدایک بووە. نووسەر چیرۆکگەلێکی سەمەرەی ترسناکی دەنووسی لە ژانرای فەنتازیا، ترسناک و زانستیی. لە زۆربەی کارەکانیدا، جیهانێکی خەیاڵیی تایبەت بە بوونەوەری سەیر و سەمەرە، دەئافراند. تێمای چیرۆکەکانی بیدەسەڵاتیی و دەستەمۆیی مرۆڤ پیشان دەدەن لە گەردوونێکی فراوان و بێکۆتادا. لە ساڵی ١٩٣٧ لە تەمەنی چل و شەش ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.

The Masque of the Red Death: Edgar Allan Poe. [vii]

The post چاوپێکەوتن لەگەڵ ستانلی کوبریک appeared first on ژنەفتن.