تەکنیکی دەقی شانۆیی، دوای مۆدێرن و تەوژمی سمبۆلیزم و پوچگەرایی، ڕێگایەکی تریان کردۆتەوە بۆ تێکشکاندنی شێواز و فۆرم و تەکنیکەکانی گێڕانەوە. گەر پوچگەرایی تازەگەرییەکی بێ وێنەیان لە چۆنیەتیی خستنەڕووی ناوەڕۆکەکانیاندا بەکار هێنابێت، ئەوە شانۆنامەنووسەکانی ئێستا لە ڕووی فۆرم و زمان و ناوەڕۆکەوە هەنگاوی گەورەیان ناوە، بێگومان تەوژمی شانۆی پوچگەرایی ئەو دەروازەیەی کردەوە و لە دوای سامۆیل بێکێت و یۆژین یۆنێسکۆ و ئارتور ئەدامۆف و فێرناردۆ ئاراباڵ… هتد، چەندین نووسەری شانۆنامە دەرکەوتوون، کە ئەو ڕەوتەیان بە ئاقارێکی تردا بردووە. کاریگەرییەکانی بێکێت گەورە و لەبەرچاون، هارۆڵد پینتەر، سارا کێن، لاش نۆرێن، یۆن فۆسە، ئەنیا هیلینگ، ماریوس ڤۆن ماینبۆرگ، پیتەر ئاسمەسن و گەلێکی تر.

لەم نێوەندەدا و لەم بیست ساڵەی دواییدا، لەناو ئەو گۆڕانکارییانەدا “ڕۆڵاند شیملپفێنیگ” لەدایکبووی ساڵی ١٩٦٧ لە ئەڵمانیاوە شوێنێکی تایبەتی هەیە. شیملپفێنیگ ڕۆڵێکی گرینگی گێڕاوە لە خوڵقاندنی شێوازێکی تر بۆ نووسینی دەقی شانۆیی؛ تەکنیکەکانی دەقی شانۆیی و هێڵە تەقلیدی و ڕاستەهێڵی شێوازی گێڕانەوەی گۆڕیوە و چەمک و تەکنیکی تایبه‌ت بە خۆی دروست کردووە، کە ئەویش لە جێگای خۆیەوە کاریگەری بەسەر بەشێکی تری شانۆنووسانی ئەوروپاوە بەجێ هێشتووە. هەندێک لە ڕەخنەگرە ئەڵمانییەکان بەراوردی دەکەن بە برێشت و هەندێکی تر بە شەکسپیر. ئۆلف پێتەر هاڵبێرگ، کە زۆربەی شانۆنامەکانی ڕۆڵاند شیملپفێنیگ-ی لە ئەڵمانییەوە کردووە بە سویدی دەڵێت: “لەم ڕۆدا، هیچ کام لە شانۆنووسە نوێیەکانی ئێمە، کە بە وردی چاودێری دیاردەکانی کۆمەڵگە دەکەن، بەو ئەندازەیە، وەک شیملپفێنیگ لە شەکسپیر نزیک نەبوونەتەوە.”1

شانۆنامەکانی شیملپفێنیگ بە شێوەیەکی جیاواز، بۆ نموونە پەیوەندیی نێوان ڕاستی و ئەندێشە، کات و شوێن، تاک و کۆمەڵگە، لە بەکارهێنانێکی جیاوازی زماندا ده‌خه‌نه‌ ڕوو. زۆر جار ڕووداو لە دەقەکانی ئەم شانۆنامەنووسەدا بە شێوەیەکی نائاسایی دەڕوات، کات و شوێن لە چوارچێوە کلاسیکییەکە دەردەهێنێت، لەبری ئەوە دووبارەکردنەوەی ڕووداوەکان و گۆڕینی ژینگە و هەروەها ڕوانگەی ڕووداوەکانیش، بینەران دەخاتە ناو پرۆسەی دروستکردنی مانای دەقەکەوە. لەم ڕووەوە، گرینگی ئەم شانۆنامەنووسە تەنیا لە خودی بابەتەکانی دەقەکانیدا نییە، بەڵکوو لە ستایلی نووسین و پێکهێنانی کاره‌کته‌ره‌کانیدایه‌. کات و شوێنی ڕووداوەکان دەشێوێنێت و گێڕانەوەی چیرۆکەکە لە فۆرمێکی نائاساییدا بەرجەستە دەکات. لەبەر ئەوە، بینەران، بە شێوەیەکی چالاکانە ناچار دەکات لەگەڵ نمایشە/دەقەکەدا کار بکەن و مانای ڕووداوەکان بدۆزنەوە.

زۆر جار شیملپفێنیگ، کێشەکانی مرۆڤی ئەم سەردەمەی ئەوروپا، تەنیایی، تاراوگە و هەستکردن بە بێگانەبوون، کۆچ، شوناس، خۆشەویستی و ترس و نائارامی ژیانی شارستانی لە فۆرمێکی بزۆزدا دەخاتە ڕوو؛ کێشەی کۆچ و کۆچبەران و ئەوەی مرۆڤ چۆن ناسنامەی خۆی لە شوێنێکی نوێدا دەدۆزێتەوە، بە قووڵی وێنا دەکات. مرۆڤ لەناو شار و کۆمەڵگە گەورەکاندا هەست بە تەنیایی دەکات، کارەکتەرەکان هەست دەکەن لەگەڵ دەوروبەرەکەیان، تەنانەت لەگەڵ خۆشیان بێگانەن. هاوکات دنیای مرۆڤە پەراوێزخراوەکانی کۆمەڵگە دەخاتە ڕوو، ئازار و کێشەکانی ئەو مرۆڤە پەراوێزخراوانە لەنێو بنەما جیاوازەکانی نایەکسانی و نادادپەروەری و جیاوازییە چینایەتییەکاندا، بە زمانێکی گاڵتەئامێز و هاوکات لە ڕەوشێکی نوێدا وێنا دەکات. ئەمە جگە لەوەی مەسەلەکانی ترس و مردن؛ لەدەستدان، نادیاری داهاتوو لە زۆربەی شانۆنامەکانیدا دووبارە دەبنەوە. دەکرێت بڵێن، ترس لەو تاریکییەی لە ناوەوەماندایە، هێڵێکی سەرەکی و گرینگی شانۆنامەکانی پێک دەهێنێت. شیملپفێنیگ لە چەند دیدێکەوە هەوڵی بەرجەستەکردنی ئەو دنیا نایەکسانەی ئەمڕۆی کۆمەڵگەی ئەوروپی دەدات، بۆ نموونە نەمانی بنەماکانی موڕاڵ، کۆمەڵگە پڕ لە تەنگەژەکان و هەژاری لەناو کۆمەڵگەیەکی تری پارەدار و خاوەن دەسەڵاتدا. لەم نێوەندەدا خۆشەویستیش بابەتێکی ناوەندییە، پەیوەندییەکانی مرۆڤ ناسەقامگیر و ئاڵۆزن.

جۆرە ڕازونیازێک لە دەقە شانۆیییەکانی شیملپفێنیگدا هەن، کە هەست و سۆزی کارەکتەرەکان، لە ڕەوشی ڕووداوەکاندا دەشارنەوە، هاوکات ئەم نووسەرە باڵادەستە لە پێناسەکردنی، یاخود بەرجەستەکردنی هەست و سۆزی کارەکتەرەکانیدا، بێ ئەوەی لە چوارچێوەیەکی دیاریکراودا بیان چەسپێنێت. کارەکتەرەکان زۆرجار هیچ ناوێکیان نییە، باسی کەسانێکیش دەکەن، کە ئەوانیش ناویان نییە، لەم گێژاوی بێ ناوییەدا، دیاریکردنی ژوورەکە، یاخود هەڵسوکەوتی کارەکتەرەکان، دەمانبەستێتەوە بە چیرۆکەکەوە.

لەوانەیە توڕەیی و ترس و ناڕەزایی، هەندێک بن لە دەربڕینە دراماتیکییەکانی شیملپفێنیگ، زیاتر هەوڵی دروستکردنی بارودۆخی زیادەڕۆیی و وێنەی چەواشەکاری ڕاستی و جۆرەکانی تری دوورخستنەوە بدات لە ڕاستی، تا بە شێوەیەکی تر و لە شونێکی تردا ڕاستییەکان دەربخاتەوە. لەم گەمەیەدا کارەکتەرەکانی بە ئاسانی لە ڕۆڵەکانیان دێنە دەرەوە، یان ڕێنماییی دیمەنەکانی سەر شانۆ دەکرێت بەتەواوی لەناو دیالۆگەکاندا جێگیر بکرێن. لەگەڵ ئەوەشدا هیچ ڕەوشێک لە بارودۆخێکی ئەبستراکتدا بەرجەستە نابێت، بەڵکوو وا لە ڕەوشەکە دەکات، یان دیمەنەکە بە شێوەیەک بەرجەستە دەبێت، کە لە بەردەوامییەکی هەتاهەتاییدایە. شیملپفێنیگ وێنەیەکی گەورەمان لە دیمەنێکدا بۆ بەرجەستە دەکات، لەپڕ بێ ئەوەی بە خۆمان بزانین، ئەو دیمەنە گەورەیە لە زومی کامیراکەیدا هێناوەتە پێشەوە و لە وێنەیەکی زۆر نزیک لە بینەرانەوە چڕی دەکاتەوە؛ بۆ نموونە لە شانۆنامەی “ئاوە ڕەشەکەدا” لە چیرۆکی خوڵقاندنی مرۆڤەوە، دەمانباتە ناو مەلەوانگەیەکەوە، کە چەند گەنجێک لە ئازادیدا هەناسە دەدەن.

پیاوێک

بێ جووڵە،

وەک ئەوەی دەستکاری نەکرابێت،

ئەو ئاوە ڕەشە،

لە ئاوەکەدا،

بە شەوان، ئەستێرەکانی تیایە

نزیک

و دوور

بێ جووڵە

وەک ئەوەی دەستکاری نەکرابێت

لە کاتە بێکۆتایییەکانەوە

دەستکاری نەکرابن2

دەقە شانۆیییەکانی شیملپفێنیگ لەناو دووبارەکردنەوەی دایالۆگی کارەکتەرەکاندا، لەناو خودی ڕەوتی ڕووداوەکاندا چەقیان بەستووە و بە کات و ڕووداوەکانەوە تێکەڵ بوون. کات لەم دووبارەبوونەوەیەدا، لە گۆڕانکارییەکی به‌رده‌وامدایه‌، کە وا لە بینەر، بێگومان خوێنەریش دەکات هەست بکات بوون و ژیان، بە بەردەوامی لە ژێر کاریگەریی دیدی بێکۆتاییی ئه‌ستێره‌کاندان، یان لە ژێر ئەو کاریگەرییەدا ڕوو ده‌ده‌ن. کات بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە ڕابردووەوە بۆ ئێستا و داهاتوو ناڕوات، بەڵکوو دەشکێت و بەشەکانی لەناو یەکتریدا تێکەڵ دەبنەوە. ڕووداوەکان لەناو کاتی جیاوازدا بە شێوەیەکی بەردەوام گۆڕانکارییان بەسەردا دێت و لە جووڵەیەکی به‌رده‌وامدان. ئەم شێوازە لەگەڵ بیرکردنەوەی مرۆڤ پەیوەندییەکی نزیک و میکانیکی هەیە، مرۆڤ زۆرجار بە شێوەیەکی ڕاستەهێڵی، یاخود بە ڕیزبەندییەکی ڕاستەوخۆ بیر لە ڕووداوەکانی ژیانی ناکاتەوە، بیرەوەرییەکان، ئەندێشە و ترس لە داهاتوو، دەتوانن ڕابردوو و ئێستا و ئایندە لە یەک کاتدا لە مێشکی مرۆڤدا ئامادە بن. شوێنیش لەم شانۆنامانەی شیملپفێنیگدا تەنیا شوێنی ڕوودانی چیرۆکەکان نین. شار، ماڵ، شەقام، هوتێل، شوێنی کار، یان شوێنە گشتییەکان، بەڵام ئەم شوێنانە کاریگەری دروست دەکەن و دەتوانن هەست بە بێگانەبوون و تەنیایی لە مرۆڤدا زیاتر بکەن. هەروەها ئەم شوێنانە دەبنە بەشێک لە مانای شانۆنامەکە.

شیملپفێنیگ زیرەکانە بینەرەکانی دەباتە نێو وردەکارییەکانەوە و مێژووی ژیانی ئەو کەسانەی لەناو ڕەوشی یان چیرۆکێکدا کورتکراونەوە؛ بۆ نموونە، وەک لە ئاوە ڕەشەکەدا، هەندێک جار لە کاتی مەلەکردنێکی شەوانە لە کەناری شارێکی گەورەدا. ڕووداوەکانی شانۆنامەکانی تێکەڵەیەکە لە دیمەنی گەردوونی، کۆسمۆ، لەگەڵ شتی ملموس و ڕاستەوخۆ. کارەکتەرەکان، “پیاوێک” یان “ژنێک”، کە هەندێک جار دەشبێتە “دەنگێک” لەنێوان هەمەچەشنی ڕووداوەکان و تێکەڵاوی دیالۆگەکان و ئەو شاعیریەتەی لە دیمەنەکاندا بەرجەستە دەبێت، دیدێکی ڕوونمان سەبارەت بە کارەکتەرەکان پێ دەبەخشێت. بینەر هەست بە پاڵنەرە تاریکەکانی ناوەوەی کارەکتەرەکان ناکەن، بەڵکوو دیمەنە تەواونەکراوەکان، یاخود دووبارەبوونەوە بەردەوامەکان، لە ناشوێن و ناکاتدا، دیمەنەکەمان بۆ بەرجەستە دەکەن. هەندێک جار سنووری نێوان کارەکتەرەکان ڕوون نییە، ئەمەش بینەر ناچار دەکات زیاتر سەرنج بخاتە سەر دیالۆگەکان، کردار و پەیوەندییەکان.

زۆرجار کارەکتەرەکان مرۆڤی ئاسایی و خەڵکانێکی ژیانی ڕۆژانەی ئەم سەردەمەن و لەگەڵ کێشەکانی ژیانی ڕۆژانە، پەیوەندییە خێزانی و سۆزداری و فشارە کۆمەڵایەتییەکان ڕووبەروو دەبنەوە. هەر لەم ڕووەوە، یەکێک لە بابەتە گرینگەکانی شیملپفێنیگ پرسیاری شوناس و ناسنامەیە؛ کارەکتەرەکان زۆرجار نازانن لەگەڵ خۆیان و دەوروبەرەکەیان چۆن مامەڵە بکەن و چۆن پەیوەندی دروست بکەن، بەتایبەتی لە بابەتی کۆچ و جێگۆڕکێدا، پرسیاری، بۆ نموونە “من کێم” دەبێتە بەشێکی گرینگ لە ناوەڕۆکی شانۆنامەکانیدا. تەنیایی یەکێکە لە بابەتە دووبارەبووەکانی تێمای شانۆنامەکانی شیملپفێنیگ. کارەکتەرەکانی لەناو کۆمەڵگەدا دەژین، بەڵام لەناوەوە هەست بە نامۆیی و بێگانەبوون دەکەن. ئەم تەنیایییە هەر نەبوونی کەسانی دەوروبەر نییە، بەڵکوو ده‌کرێت تەنیایییەکی دەروونی بێت؛ واتە مرۆڤ لەگەڵ کەسانی تریشدا بێت، بەڵام هەست بکات کە کەسێک نییە بتوانێت بەتەواوی تێی بگات. شیملپفێنیگ بە بەکارهێنانی پەیوەندییە شکستخواردووەکان و دیالۆگە ناتەواوەکان ئەم هەستە بە شێوەیەکی شانۆیی دەردەخات.

زۆرجار ڕەخنەگرەکان ئاماژەیان بۆ ئەوە کردووە، کە ئەو شێوازە شیعرییەی شیملپفێنیگ لە پەیوەندییەکاندا بەکاری دەهێنێت، چ لە ڕووی ناوەوە و چ لە دەرەوە، جۆرە تەکنیکێکە زیاتر شەکسپیر، بە تایبەتی لە مەنەلۆگەکانیدا بەکاری هێناوە. کارەکتەرەکان هەستە قووڵەکانی ناوەوەی خۆیان ئاشکرا دەکەن و پەردە لەسەر نهێنییەکان هەڵدەماڵن و ددان بە تاوانەکانیاندا دەنێن. کارەکتەرەکانی شیملپفێنیگ وەک شەکسپیر، ڕاستەوخۆ بۆ بینەرەکانی دەدوێت، خاڵە بێهێزەکانمان دەستنیشان دەکەن، ئەو شەڕەی لە ناوەوەماندایە دەیوروژێنن و ئەوەمان بۆ ئاشکرا دەکەن، کە بۆ کوێ بەڕێوەین. ئەوەی واش دەکات دەقەکانی ئەم نووسەرە شەکسپیرمان بیر بخاته‌وه‌، ئەو بەستنەوە دینامیکییەی نێوان ژیان و ئێستاتیکایە. دەقەکانی شیملپفێنیگ لە مۆسیقاوە نزیکن، هەست بە تۆن و هارمۆنیا دەکەین؛ کارەکتەرەکانی بە چاوی کراوەوە، بە نێو خۆیاندا ڕۆ دەچن، بێ ئەوەی هەست بە ونبوون بکەن. شانۆنامەکان شێوازێکی داستانی لەخۆ دەگرێت، چیرۆکەکان لە ڕەوتێکی مێژووییدا، مێژووی کارەکتەرەکان لە ڕووداوەکاندا درێژ دەبنەوە و فۆرمێکی داستانی دەبەخشن بە خودی گێڕانەوەکە. ڕووداوەکان لەو چیرۆکانەدا دەتوانن بە ئاسانی بگەڕێنەوە بۆ ڕابردوو، بگەنەوە بە ئێستا یان ئاماژەیەک بن بۆ ئایندە.

شیملپفێنیگ وا لە بینەرەکانی دەکات، کە لەگەڵ نادیارەکاندا بگەڕێن بە دوای ئەو شتەی کە پەیوەندی بە ژیانمانەوە هەیە، وا دەکات، یان ئەو هەستەمان لا دروست دەکات، کە هەموو شتێک و هەموو کەسێک بەشدارە لە هەموو شتێکدا. جۆرێکە لە ئاگادارکردنەوەیەک، کە ئەو کارەساتانەی بەڕێوەن، بتوانین خۆمانی لێلادەین. شیملپفێنیگ دەڵێت: “من هەمیشە ویستومە شانۆنامە بنووسم، کە بینەر هەست بکات بەشدارە-وەک سەفەرێک.” بینەران وا لێ دەکات، بە شێوەیەکی چالاک مامەڵە لەگەڵ ڕووداوەکاندا بکەن. بینەر ناتوانێت هەموو شتێک بە ئاسانی لە لە خودی ڕووداوەکانەوە وەربگرێت، بەڵکوو دەبێت پەیوەندییە چڕ و دینامیکییەکەی نێوان بەشە جیاوازەکان بدۆزێتەوە. ئەم جۆرە لە شانۆنامە جۆرێکە لە چڕبوونەوە، وا لە خوێنەر یان بینەرەکانی دەکات پارچە بچووکەکان، لە وێنە گەورەکەدا کۆ بکەنەوە و بیانێینەوە بە یەکەوە. شیملپفێنیگ بە دووبارەکردنەوەی ڕووداو و دەستەواژەکان، کاریگەرییەکی بەهێز دروست دەکات، ڕووداوێک دەتوانێت چەند جار بگێڕدرێتەوە، بەڵام هەر جارەی لە کۆنتێکستێکی نوێدا مانای جیاواز وەردەگرێت و بە شێوەیەکی جودا لە تەکنیکەکەدا بەرجەستە دەبێتەوە. لەم شانۆیەدا، ئەکتەرەکان لەگەڵ بینەراندا، پێکەوە گەشتێک بە ناو کاتدا دەکەن، کاتی ئەو ژیانەی تیا دەژین.

زمان لەم شانۆنامانەدا، تەنیا ئامڕازێک نییە بۆ گواستنەوەی زانیاری، بەڵکوو بەشێکە لە پێکهاتەی هونەری شانۆنامەکە؛ ڕستەی کورت، دووبارەکردنەوە و گۆڕینی ئاڕاستەی لەپڕی ڕووداوەکان، بەشێکن لەو تەکنیکەی شیملپفێنیگ بەردەوام کاریان لەسەر دەکات. هەندێک جار زمانە ساکارەکەی، لەپڕ بە مێتافۆرێک، یاخود تێمایەکی دووبارە دەشکێنێت. هەندێک جاریش دەنگی گێڕەرەوە و دەنگی کارەکتەر لە یەکتر نزیک دەبنەوە و سنووری نێوان گێڕانەوە و دیالۆگ نامێنێت. بەم شێوەیەش بینەر بە ئاسانی ناتوانێت جیاوازیی نێوان ئەوەی دەگێڕدرێتەوە و ئەوەی لەسەر شانۆ ڕوو دەدات، بکات. ئەم شێوازە زمانەوانییە دەبێتە هۆی ئەوەی شانۆنامەکە، هەم سادە و هەم ئاڵۆز بێت. ئەو زمانەی شیملپفێنیگ بەکاری دەهێنێت، لەگەڵ سادەییی ڕووکەشیدا، چەندین مانا لەخۆ دەگرێت، دەستەواژەیەکی سادە دەتوانێت لەناو کۆنتێکستی جیاوازدا مانایەکی نوێ و قووڵ لەخۆ بگرێت.

شیملپفێنیگ بە جۆرێک دەنووسێت، کە هەموو بنەما و یاسا تەقلیدییەکانی دەقێکی شانۆیی، بنەما کلاسیکییەکانی ئەڕستۆ و سنووری شانۆی کلاسیکی و مۆدێرنیش وەلاوە دەنێت و لە هەوڵی ئەوەدایە، فۆرمێکی تر بۆ شانۆ بدۆزێتەوە و بە تەکنیکێکی تر چیرۆکەکانی بگێڕێتەوە، بۆ نموونە لە فۆرمێکی پۆستدراماتیکیدا سوود لە تەکنیکەکانی ڕۆمان وەردەگرێت و نایەوێت بینەر تەنیا بینەرێکی ئاسایی بێت، بەڵکوو دەیکاتە بەشێک لە پرۆسەی دروستکردنی مانا لە دەق و هەروەها نمایشدا. لە شانۆنامەکانیدا، مانا هەمیشە لەسەر خاڵێکی ئامادە و دیاریکراو نییە، بەڵکوو بینەران دەبێت لە ڕێگەی گەڕان بەدوای پەیوەندیی نێوان ڕووداوەکان و کارەکتەرەکان و دەقەکەدا، بگات بە لێکدانەوەی خۆی؛ لەم ڕووەوە بینەران، تەنیا وەرگر نین، بەڵکوو بەشدارن.

کات هەمیشە لە گۆڕاندایە، میلی سەعاتەکان دەگێرێتەوە بۆ ساتەکانی بەر لە کارەساتەکان و سنووری نێوان ڕابردوو، ئێستا و ئایندە تێک دەشکێنێت. بۆ نموونە ڕووداوێکی ڕابردوو لەناو ڕووداوێکی ئێستادا دەردەخات، یان ڕووداوەکان لە چەند دیدێکی جیاوازەوە پێشان دەدات. ئەمەش ئەو هەستە لای بینەران دروست دەکات، کە نەزانێت ڕووداوەکان بە ڕیزبەندییەکی “کاتی” ڕوویانداوە و بە هەستێکی نائاسایی و پڕ لە پرسیارەوە ڕووبەرووی نمایشەکە دەبێتەوە. دەقە شانۆیییەکانی ئەم شانۆنامەنووسە، لە ڕووی دراماتۆرگییەوە، ئاستەنگ بۆ دەرهێنەر و ئەکتەر، هەروەها بۆ بینەرانیش دروست دەکات. ئەو شێوازەی شیملپفێنیگ پێی دەنووسێت زۆر لە واقیعەوە نزیک دەبێتەوە، زیاتر و بە شێوازێکی جیاواز لە ڕیالیزمی تقلیدی.

شیملپفێنیگ توانیویەتی شانۆ بەرەو فۆرمێکی کراوەتر و ئاڵۆزتر بەرێت. دەبێت ئاماژە بۆ ئەوەیش بکەین، کە ئەو نوێکارییانەی کردوونی، بێ گرفت نین و هەندێک کێشەیان دروست کردووە؛ بۆ نموونە زۆرجار مانای چیرۆکەکان ڕوون نین و ڕێکخستنی ڕووداو و دیمەنەکان ئاڵۆزن، لەبەر ئەوە بینەر پێویستی بە هەوڵێکی هزری زیاتر هەیە بۆ تێگەیشتن و هەموو کاتێک بەرکەوتنێکی ئاسان بە دەست ناهێنێت. لە هەمان کاتدا، ئەم کراوەیی و پەرتەوازییە دەتوانێت وەک بەهێزترین تایبەتمەندییەکانی شانۆنامەکانی شیملپفێنیگ هەژمار بکرێت. بەم شێوەیە، ئەم شانۆنامەنووسە پرسیارگەلێکی گرینگ دەهێڵێتەوە، دەربارەی هاوسەنگی نێوان هەست و بیرکردنەوە لە شانۆدا.

شیملپفێنیگ لە لێدوانێکدا دەڵێت: “من لە گۆتینگ لەدایک بووم و لەوێ گەورە بووم، شارێکی بچووک، بەڵام نەک تەواو بێ هیچ گرینگییەک، کە شارێکی زانکۆیییە و دەکەوێتە کەناری ڕۆژئاوای ئەڵمانیاوە. لەو شوێنەی هەمیشە، یان لانیکەم زۆرجار، باران دەبارێت. لە خانوویەکی کرێگرتەییدا دەژیاین، کە نزیکەی بیست شوقەی بچووکی تری تیا بوو. من لە ساڵی ١٩٦٧ لەدایک بووم. ساڵی ١٩٦٧ بۆ ئێمەی ئەڵمانەکان، لە ڕووی مێژوویییەوە، تەنیا ساتێکی زۆر کەم دوورە لە ئاوشیویزەوە؛ تەنیا بیست ساڵ، هەمان ئەو ماوەیەی، کە لە ئێستاوە تا ڕووخانی دیواری بەرلین-ە. بیست ساڵ هیچ نییە.”3

“ئەژدەهای زێڕین”4 یەکێکە لە گرینگترین شانۆنامەکانی شیملپفێنیگ. ئەم شانۆنامەیە بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش و کۆمیدی باس لە ژیانی کۆچبەران، هەژاری، تەنیایی و ستەمکردن لە مرۆڤە بێدەسەڵات و لاوازەکان دەکات. لەم شانۆنامەیەدا، چەندین کارەکتەر و چیرۆک بەر یەک دەکەون؛ ڕووداوێک کە لە سەرەتادا وەک ڕووداوێکی بچووک دەردەکەوێت، دواتر دەبێت بە بەشێک لە کێشەیەکی گەورەتر، کە پەیوەندی بە مەسەلەی کۆچ و کاری نایاساییەوە هەیە. شیملپفێنیگ دەربارەی چۆنیەتیی نووسینی ئەم دەقە دەڵێت: “یەکەم هەنگاوی بیرکردنەوەم کۆبوونەوەیەک بوو لەسەر شەقامێک، کاتژمێر نۆی بەیانی لەگەڵ هاوڕێیەکی پارێزەرم، کە پرسیاری لێ کردم دەتوانم بیر لە نووسینی شانۆنامەیەک بکەمەوە لەسەر کۆچبەرانی نایاسایی، بە تایبەتیش لەسەر بارودۆخی ئەو کەسانەی لە زیندانی دەستبەسەرداگرتنی ئەو کۆچبەر و پەنابەرانەی سنوورداش دەکرێنەوە. ئەو پرسیارەم لە خۆم کرد، چۆن دەبێت وێنای ئەم مرۆڤانە بکەم؟ چەندین دۆکیومێنتم دەربارەی ڕەوشی ئەم کۆچبەر و پەناهەندە زیندانی کراوانە خوێندەوە، بەڵام پێم وابوو هەموو ئەو بابەتانە ئاڵۆزن بۆ ئەوەی بتوانرێت وەک چوارچیوەیەکی شانۆیی بەکار بهێنرێت: کەسانێک لە پاشخانە کولتوورییە جیاوازەکانەوە، لە ئەوروپای ڕۆژهەڵاتەوە تا ئاسیایییەکان و ئەفریقایییەکان. ئەمەش منی گەیاندە پرسیارێکی گرینگ: چۆن دەتوانم، وەک شانۆنامەنووسێکی ئەڵمانی شتێک بنووسم، کە بە شێوەیەکی دادپەروەرانە ئەم بابەتە بخاتە ڕوو.”5

ڕووداوەکانی شانۆنامەکە لە ڕێستورانتێکی خواردنی ئاسیایی (چینی) دەست پێ ده‌کات، کاتێک گەنجێکی چینی بەهۆی ئازاری زۆری ددانییەوە هاوار دەکات. چێشتلێنەرەکان ددانە خراپەکەی دەردەهێنن، بەڵام ددانەکە بە شێوەیەکی سەیر دەکەوێتە خواردنی کەسێکەوە، کە لە چێشتخانەکە دانیشتووە بۆ نانخواردن. دواتر لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگوازرێتەوە و چیرۆکە جۆراوجۆرەکانی ژیانی مرۆڤەکان پێکەوە دەبەستێت.

پیاوی سەروو شەست ساڵ

دەمەوێت ددانەکەی لە دەمی دەربهێنم، ددانی پێشەوەی لای ڕاست،

ئەو ددانە خوێناوی و نیوەڕزیوەی کە بە هەوادا دەفڕێت.

ژنی سەروو شەست ساڵ

لە جووڵەیەکی کەوانەیدا بە هەوادا –

ژنە گەنجەکە

دەفڕێت و دەفڕێت و دەفڕێت.6

شیملپفێنیگ بە زمانێکی ریتمئامێز و هەندێک جار گاڵتەئامێز، پرسیارە قورسەکانی وەک کۆچ، کاری نایاسایی، شوناس، قاچاخچێتی بە مرۆڤ، هەژاری، بێ‌ مافی، پەیوەندیی مرۆڤەکان و بێدەنگی و بەرپرسیارێتیی کۆمەڵگە دەخاتەڕوو. گرینگیی شانۆنامەکە لەوەدایە کە تەنها چیرۆکی کۆچبەرێکی هەژار ناگێڕێتەوە، بەڵکوو چۆن کۆمەڵگە هەندێک مرۆڤ بەهۆی بێ ‌مافی و هەژارییانەوە دەخاتە ژێر ڕکێف و دەستی خۆی. گرینگی ئەم شانۆنامەیە، تەنیا لە چیرۆکەکەدا نییە، بەڵکوو لە شێوازی گێڕانەوە و پێکهێنانی دەقەکەدایە. شیملپفێنیگ بەردەوام ڕوانگەی بینەر دەگۆڕێت و ڕێگە نادات چیرۆکەکە بە شێوەیەکی سادە و ڕاستەوخۆ بخرێتە ڕوو؛ ئەمەش وا دەکات، بینەران بەشدارییەکی زیاتر لە دروستکردنی مانای شانۆنامەکەدا بکات. دەتوانین بڵێین، “ئەژدەهای زێڕین” شانۆنامەیەکی ڕەخنەگرانە و مرۆڤدۆستانەیە کە بە شێوەیەکی سادە و خۆش، کێشەیەکی قورس دەخاتە ڕوو: ئێمە تا چەند بەرپرسیارین بەرامبەر ئەو مرۆڤانەی کە لە کۆمەڵگەدا بێدەنگ و بێ ‌پشت و پەنا دەمێننەوە.

ڕۆڵاند شیملپفێنیگ لە ساڵی ١٩٦٧ لە شاری “گۆتینگ” لەدایک بووە. لە ساڵانی ١٩٨٠ ـەکاندا، وەک ڕۆژنامەنووسێکی ئازاد لە ئیستانبوڵ کاری کردووە. لە ساڵی ١٩٩٠ بڕوانامەی لە دەرهێنانی شانۆییدا لە موینیخ بەدەست هێناوە، دواتر وەک یاریدەدەری دەرهێنەر و دەرهێنەر لە شانۆکانی موینیخ، بەرلین و هامبۆرگ کاری کردووە. جگە لە شانۆنامەکانی دیوانێکی شیعر و چوار ڕۆمانی چاپکراویشی هەیە.

لە ساڵی ١٩٩٦دا  یەکەم شانۆنامەی خۆی لەسەر شانۆی  Theater Oberhausen  نمایش کراوە. لە نێوان ساڵانی ١٩٩٩-٢٠٠٠ لە شانۆی شاوبینە، لە بەرلین وەک دراماتۆرگ و شانۆنامەنووس دەستبەکار دەبێت، دوای ئەوە لە زۆربەی شانۆ گەورەکانی ئەڵمانیادا کار دەکات. لە ساڵانی ٢٠١٢-٢٠١٣ لە زانکۆکانی ئەڵمانیا وانەی دراماتۆرگی و نووسینی دەقی شانۆیی گوتوەتەوە. ئێستا دەقە شانۆیییەکانی لە سەر شانۆی زیاتر لە٤٠ وڵات پێشکەش دەکرێن. لە ساڵی ٢٠٢٤دا لەلایەن ڕەخنەگرانی شانۆیی ئەڵمانیاوە، بە شانۆنامەنووسی ساڵ هەڵبژێردراوە.

1 -بڕوانە Roland Schimmelpfennin, Sprickan genom världen, samlade pjäser, band 1, i översättning av Ulf Peter Hallberg,Spleen nordic international, 2026                                                                                                                              

2 -هەمان سەرچاوەی ژمارە یەک.

3 -هەمان سەرچاوە.

4 -Der goldene Drache

5 -بڕوانە     Roland Schimmelfenning, Halva månen. Samlade pjäser Band 2, Översättning av Ulf Peter           Hallberg.                                                                                                                                                                                   

6 -هەمان سەرچاوەی ژمارە ٥

The post ترس لەو تاریکییەی لە ناوەوەماندایە appeared first on ژنەفتن.

لە دنیای نووسینی شانۆدا، زۆر جار خوێنەر تەنیا بینەر و تەماشاکارێکی بێدەنگە لە پشت پردی پەیڤ و ڕووداوەکانەوە، یاخوود بینەران تەنیا لەناو هۆڵەکان دانیشتوون و هۆشیان دەدەنە دەست پەردە لە دوای پەردەی نمایشەکە، هەندێکجاریش ئەنگوستیان دەگەزن بەدیار دەربڕینێکەوە، بەڵام لە شانۆنامەی (گوڵەکان هەرگیز نەگەشانەوە)ی (ئەژین فەهمی) لە چاپکراوەکانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، ئەم سنوورە کلاسیکییە تێکدەشکێنرێت. ئەم دەقە نەوەت لاپەڕەیییە، پڕ لە هەستی ترس و بیم، نیگەرانی و قوربانی، دواجاریش وەفاداری و به‌رپرسیارییه‌تی. شانۆنامەکە خۆی لە شەش دیمەندا دەبینێتەوە، تێیدا سنووری نێوان بینەر و کاراکته‌ره‌كان لە دیمەنی یه‌کەمی شانۆکەدا نامێنێت و دەنگی جیا جیا دەبینین، لە دیمەنەکانی دواتریش پەرجووئاسا خوێنەرانێکیش دەرک بە ئاماده‌ییی خۆیان لەناو دەقەکەدا دەکەن؛ بە جۆرێک کە خۆی لە کاتی خوێندنەوەدا به ‌شێوەیەک لە شێوەکان دەبینین بەشدارێکی چالاکە لە ناو خودی نمایشەکەدا. ئەم وتارە هەوڵ دەدات لەسەر هێڵی گشتی دەقەکە بووەستێت لە ڕێگەی تیشکخستنەسەر ناوەرۆکەکەیەوە، هاوکات دەنگی کارەکتەرەکان، ئاوڕ لێ بداتەوە لە دەرەوەی هەر دەستتێوەردان، یان ئاڕاستەکردنێکی دەرەکیی/ نووسەر، کە خۆیان چیرۆکی ئازار، چاوەڕوانی و خامۆشیی خۆیان دەگێڕنەوە.

1

لە پاڵ هەستی ترس و بیم، نیگەرانی و قوربانی، دواجاریش وەفاداری و بەرپرسیارییەتی، هەردوو کۆنسێپتی ژیان و دنیا بوونیان هەیە. ژیان وەک ئەوەی هەیە بە یەکسانی بۆ هەموو کەسێک، بەڵام دنیا وەک ئەوەی لە بنەڕەتدا هیی هیچ کەسێک لە هیی ئەوی دیکە ناچێت و هەر کەسێک دنیای جیای خۆی هەیە و ڕۆڵی هەیە لە درووستکردنیدا. ئەوەی لە کارەکتەری (ژولیا) و (ئازاد)دا دەردەکەوێت، دوو دنیای تەواو جیاوازە لە ژیانێکی هاوبەشدا، بەتایبەت کاتێک ڕووداوەکان دوای جەنگ دەستیان پێ کردووە و دایەلۆگەکان هیی ئەو سەردەمەن.

هەرچی (ئازاد)ە بە پێچەوانەی (ژولیا)، چونکێ لە جەنگ بە قۆناغێکی سەختدا تێپەڕیوە و ئەندامێکی جەستەی لە دەست داوە، دۆخێکی مەرگ و ناژیاندۆستی لە دەروونیدا دەرکەوتووە. (ئازاد) دەشێت تا پێش جەنگیش کەسێکی تەواو لە ئێستای خۆی جودا بووبێت، بەڵام ئەو هەنووکە هەمان هاوسەرەکەی جاران نییە؛ جەنگ ئەوی لە دنیای پێش خۆی دابڕیوە و هەنووکە هاوسەرێکە، دەرکی ژیانێکی بێمانا دەکات و بە دەروونێکی پەشۆکاو و نیگەرانەوە ڕۆژ و شەوەکانی تێدەپەڕێنێت. ئەگەرچی ماڵۆچکەکەیان لە دەرەوەی شارە و دوورن لە جەنجاڵی، بەڵام ئەمە تیماری زامە قووڵەکەی ناکات. لێرەوە دنیای (ژولیا)ش درزی تێدەکەوێت و دەبێت بە هەر نرخێک بێت بکۆشێت بۆ دۆزینەوەی خاڵە هاوبەشەکانی دنیای هاوسەرەکەی.

نووسەری (گوڵەکان هەرگیز نەگەشانەوە) ئەم گۆڕانە نەخوازراوەی لە ڕێگەی کارەکتەرەکانەوە بەرجەستە کردووە، بەبێ ئەوەی ڕاستەوخۆ پێمان بڵێت (ئازاد) نەخۆشە یان دەروونی شێواوە. نووسەر نەهاتووە لە ڕێگەی دەربڕینی ڕوون پەردەکان بەدوای یەکدا ڕێک بخات، بەڵکوو گوڵە ناجێگیرەکانی وەک میتافۆڕ بۆ نیشاندانی دۆخە دەروونییەکان بەکار هێناوە، کە ئەمەیش خاڵی بەهێزی دەقەکەیە. بەبێ تێگەیشتن لە ئایندەی گوڵەکان، ئایندەی کەسایەتییەکان لە بەرچاو لێل دەبێت و کۆتاییی دەقەکە وەک دۆخێکی مەنگبوو وێنا دەکرێت، بەتایبەت ئەو دەمەی دایەلۆگەکان یاری بە کات دەکەن و کارەکتەرەکان لەناو جەماوەردا بەبێ ئیزنخواستن دێنەگۆ:

“هەندێک جار ئێمەی مرۆڤ لە ئاژەڵ دڕندەترین” (فەهمی: 2026، 17).

“من تەنها فەرمانم جێبەجێ کردووە” (فەهمی: 2026، 21).

2

دەرکەوتی کارەکتەری (سەهەند) تەنیا دەرکەوتنێکی ئاسایی نییە، بەڵکوو دەرخەری کەسایەتیی ئەو هەستیارییەی (ئازاد)ە. ئەمەش وای کردووە (ژولیا) هەمیشە لە هەوڵی درووستکردنی دنیایەکی تردا بێت لە پێناوی مانەوەی (ئازاد)دا، وەک ئەوەی هاوسەرەکەی هه‌ر هیی جاران بێت و جەنگ هیچ شتێکی نەگۆڕیبێت؛ بەڵام هەمان تێگەیشتن لای (ئازاد) بوونی نییە، چونکە ئەو لە واقیعدا هەمان کەس نییە:

“سەهەند: زۆر دڵخۆشم بەسەلامەتی دەتبینم. ئازاد: بەڵێ وایە، سوپاس” (فەهمی: 2026، 76).

“ئازاد: بۆ دەزگیرانەکەت لەگەڵ خۆت نەهێنا؟ بانگی بکە، با ئەویش بێت و بیبینین. سەهەند: دەبێت بڕۆم” (فەهمی: 2026، 79).

لە دیمەنی پێنجەمی شانۆنامەکەدا، لەگەڵ دەرکەوتنی (سەهەند) (ئازاد) دەگۆڕێت و لە گفتوگۆکانیدا دیارە، کە ئاسایی نییە و جۆرێک لە گومان و دەروونێکی پەشۆکاوی هەیە. ئەمەیش ئەرکی دوای ڕۆیشتنی (سەهەند) لای (ژولیا) سەختتر دەکات و دەزانێت دەبێت دیسانەوە قسە لەسەر واقیعە نوێکە بکات بۆ هاوسەرەکەی، ئەمەیش پێوەندی بە ژیان و دنیای ئێستایانەوە نییە.

شانۆنامەکە ڕەگێکی قووڵی دەروونی تێدایە، بە جۆرێک کە نووسەر مامەڵەی لەگەڵ کەسانی جیا و بەرکەوتەی جیاوازدا کردووە و هەموو ئەمانەیش پێوەستن بە مرۆڤ لە دنیای پێش جەنگ و دوای جەنگدا.

3

وەک لە بەراییدا ئاماژەمان پێ دا، یەکێک لە تایبەتمەندییە هەرە دیارەکانی شانۆنامەی (گوڵەکان هەرگیز نەگەشانەوە) ئەوەیە، بینەر تەنیا لە کورسییەکەی خۆیدا ناڕوانێتە شانۆکە، بەڵکوو دەبێتە بەشێک لە کۆژانی دەقەکە. کاتێک کارەکتەرەکان لەناو جەماوەرەوە دێنە گۆ، یان دایەلۆگەکان لە دەرەوەی چاوه‌ڕوانییەکان و ئاڕاستەی باو دەردەکەون، جۆرێک لە هەیەجان و خرۆشان دێتە پێشەوە.، نووسەری دەقەکە (ئەژین فەهمی) دەیەوێت بڵێت: جەنگ تەنیا لەسەر تەختەی شانۆ، یان لە بەرەی جەنگدا ڕوونادات، بەڵکوو لە ناخی هەموو تاکێکدا بوونی هەیە. ئەمەیش شانۆنامەکە بەو ئاڕاستەیەدا دەبات (کارەکتەر، بینەر و خوێنەر) بگه‌نه‌ سەر یەک هێڵ، کە کۆئەتمۆسفێری شانۆکە تەواو دەکەن.

لەلایەکی دیکەوە ناوونیشانی شانۆنامەکە (گوڵەکان هەرگیز نەگەشانەوە) کلیلی سەرەکییە بۆ تێگەیشتن لە دەقەکە. هەمیشە گوڵ لە ئەدەبدا هێمای جوانی، ژیان و گەشانەوە بووە؛ کەچی لێرەدا پێچەوانەکەی دەبینرێت. گوڵەکان هەمیشە لە دۆخی هەڵوەرین و ناجێگیری دان، چونکە زەمینەی ژیانی (ئازاد) و (ژولیا) بەتایبەت (ئازاد)ی دوای جەنگ لەسەر خاکی جەنگ و وێرانە بونیاد ناونراوە.

لە (گوڵەکان هەرگیز نەگەشانەوە) دۆخەکە وەک وێنەیەکی مەنگ و نەبزوو دەمێنێتەوە، بە تایبەت کۆتایییەکەی کە خوێنەر لە چاوەڕوانییدا دەهێڵێتەوە. کاتێک کاراکتەرەکان لە دۆخێکی قورسدا کۆتایی بە قسەکانیان دەهێنن، خوێنەر لەبەردەم پرسیارێکی کراوەدا جێدەهێڵن: ئایا ژیان لەگەڵ برینەکاندا بەردەوام دەبێت، یان مەرگی دەروونی زاڵ دەبێت بەسەریاندا؟ ئەمەیش ئەو خاڵەیە کە دەقەکەی بە زیندوویی هێشتووەتەوە؛ چونکە هیچ وەڵامێکی ئامادە و ڕە‌ها بوونی نییە، بەڵکوو (ئەژین فەهمی) دەیەوێت لە ڕێگەی ئامادەییی دەنگی کارەکتەرەکانەوە خۆی لە گێڕانەوەی کلاسیکی ڕزگار بکات و شانۆنامەیەک بەرهەم بهێنێت، کە لە دوای داخستنی پەردەش، هێشتا لە مێشک و دەروونی بینەردا درێژەی هەبێت.

ئەنجام

لە کۆتاییدا، بە خوێندنەوەی شانۆنامەی (گوڵەکان هەرگیز نەگەشانەوە) دەگەینە ئەو ئەنجامە، کە شانۆ تەنیا چێژبەخش نییە، بەڵکوو ڕەنگدانەوەی ڕاستەقینەی ئازارە مێژوویی و دەروونییەکانی مرۆڤە لە سایەی جەنگدا. ئەژین فەهمی توانیویەتی لە ڕێگەی تێکشکاندنی سنووری کلاسیکی نێوان شانۆ و بینەر، هەروەها بەکارهێنانی میتافۆری گوڵەکان، مەتەڵێکی گەورە لەبەردەم خوێنەر و بینەردا جێبهێڵێت. کۆتاییی ئەم دەقە تەنیا کۆتاییهاتنی دیمەنەکان نییە، بەڵکوو دەستپێکی زنجیرەیەک پرسیاری کراوەیە: ئایا گوڵەکانی ژیان دەتوانن لەسەر خۆڵەمێشی جەنگ سەرلەنوێ بڕوێنەوە، یان مرۆڤ لە دۆخی جەنگدا هەمیشە لە سایەی بێدەنگی و مەرگی دەروونیدا دەژێت؟ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە، ئەوە دەسەلمێنێت، دەقەکە لە دوای داخستنی پەردەش، لە ناخ و مێشکی خوێنەردا هێشتا بە زیندویی و ناکۆتا دەمێنێتەوە. هاوکات کۆتایییەکەی وەک مەته‌ڵێکی بێ وەڵام وایه‌، له‌نێوان کارەکتەرەکان، بینەرەکان و خوێنەرەکانی، ئاخۆ تاقە گوڵێک هەیە ئیتر ژاکاوە و سیسە، کە گوزارشتە لە کارەکتەری (ئازاد)، یاخوود گوڵەکان ناگەشێنەوە بۆ مرۆڤانێکی هەمیشە نیشتەجێ بە جەنگ؟ 

The post مەتەڵی گوڵە نەگەشاوەکانی ئەو یان ئەوان appeared first on ژنەفتن.

مەبەستمان نییە کرۆنۆلۆژییانە باسی مێژووی چەمکی شانۆ بکەین، ئەگەرچی لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی ٢٠٠١ـی فەرهاد پیرباڵ هەیە لەم بوارەدا، پێی وایە وشەی “شانۆ” لە هیچ فەرهەنگێکی کوردیدا بەدی ناکرێت و یەکەم کەس کە وشەی تیاترۆی لاتینی {/ثیاتەTheatre}ی بەکارهێنابێ مەحوی شاعیرە، لە دوو نیوە دێڕی: دنیا تیاترۆیە، مەوەستە تیا، بڕۆ/ کێ مایەوە کە نەبووبێ تیا تڕۆ. ئەم وشەیە دواتر لەلای شاعیران و نووسەرانی دیکەش دووبارە دەبێتەوە. یەکەم شاعیر کە وشەی شانۆی بەکار هێنابێ، گۆرانی شاعیرە، لە شیعری جیلوەی شانۆ، دیوانی فرمێسک و هونەر. هەر بەپێی ئەم لێکۆڵینەوەیە، پێش ئەوەی شانۆی هاوچەرخ و ڕۆژئاوایی لە کوردستان بڵاو بێتەوە، کورد شانۆی میللی هەبووە، “لە سەردەمە دێرینەکانەوە بۆ نموونە: بەر لە مەسیح، گوتییەکان (٢٢٠٠پ.ز) دەمامکی سەرکەبەرانیان لەسەر دەکرد؛ دیاردەی نواندنەوە و لاساییکردنەوەیان لەلا هەبووە. تەنانەت پسپۆڕان وای بۆ دەچن کە هەندێک لە سوورەتەکانی گاتاکان (لە کتێبی ئاڤێستا) شانۆنامەیەکی تەواون”[1]. لێکۆڵینەوەیەکی سەرنجڕاکێشە و هەرکەس ئارەزووی بابەتەکە بکات دەتوانێت زیاتری لەبارەوە بخوێنێتەوە. ئەم نموونانە بۆ ئەوە بوون بڵێین مێژووی شانۆ بەگشتی وەک دەق و دواتریش چ وەک هونەری لاساییکردنەوە  و دواتر شانۆی میللی و دواتریش شانۆی هاوچەرخ، لەنێو مێژووی ئێمەدا هەن، واتە هونەرێکی تازە دەرکەوتوو نییە لە ژینگەی کوردیدا. کاتێک ژانرێک خاوەن مێژوو بێت، چاوەڕێی داهێنانی لێ دەکرێت. کاتی ئەوەیە بپرسین دەقی شانۆییی کوردی یاخود شانۆنامەی کوردی توانیویانە داهێنانیان هەبێت؟ غەمی نووسەر بۆ چ بابەتێک بووە؟ دوای ئەم مێژووە دەتوانین دەقەکان کاتیگۆرایز بکەین؟ دەقەکان بنەمایەکی سیاسی و کۆمەڵایەتییان هەیە؟  زۆر دوور ناڕۆین و نموونەی نمایشەکانی “پیانۆ” و “شەرڤانۆ” دەکەینە بەهانە بۆ تێگەیشتن لە هزری تاکی کورد. هەوڵ دەدەین لە تەک پرسیارێکدا مامەڵە بکەین ئەویش: ئایا ئەم دوو نمایشە دەیانەوێت چ پەیامێک بە بینەری کورد بگەیەنن؟

کاتێک لەنێو کۆنتێکستی کوردیدا کار دەکرێت بۆ نموونە نمایشێکی کوردی کە دەقێکی کوردییە و بینەرەکانیش کوردن، واتە ئیش لەسەر پرسێک دەکرێت ئەویش پرسی کوردە، ئایا ئەم نمایشانە غەمی کوردبوونیان لە ئەستۆ گرتووە؟

چەند کۆتێک لە نمایشی “پیانۆ” لەهەمان کاتیشدا وەک شانۆییەکی کۆمیدی:

یەکەم/ “کچی باوکێکی دەوڵەمەند، بۆئەوەی بە کەمێک لە ئازادییەکانی بگات ناچارە لەگەڵ مەیتەرەوانێک کە لە تەویلەی ئەسپی ماڵەکەدا کار دەکات (واتە کرێکارە) هاوسەرگیری بکات”

دووەم/ “کاراکتەرێک ناسراو بە پاشا، فێڵباز و دز، گەمژە و خیانەتکار، کەسایەتییەک کە هەموو چروکی و ناشرینییەکی تێدا کۆبووەتەوە، خاوەندارێتی لە بیرۆکەی پارێزگاری لە ماڵ/نیشتمان دەکات. بە دروشمی دەرگاکان داخەن با هەموو کەسێک نەتوانن بێنە ژوورەوە و ببنە خاوەنی ماڵ/نیشتمان. خێزانێکیش یان کۆمەڵێکیش دانیشتووی نێو ئەم ماڵ/نیشتمانە، کەسانێکی سادە و دڵپاک، داکۆکی لە کردنەوەی دەرگا دەکەن و هەوڵی گۆڕینی بۆچوونی خاوەن ماڵ دەدەن و سەرکەوتووش دەبن”.

ئەم دەقە دەچێتە نێو بیرۆکەی وۆکیزم و کاریگەر بە ئاپۆییزم. وۆکیزم بەو مانایەی دژەخۆیە، تووشی خۆبێزی بووە، دەرئەنجامی ئەمەش سڕینەوەی “خۆ” دەبێت. ئاپۆیییە بەو مانایەی کاریگەرە بە درۆی برایەتیی گەلان و ئەنتی-ناسیۆنالیزم، لە دەقەکەدا بە دروشمی دەرگاکان بکەنەوە و ئەوانیش مرۆڤن، ماف بە بوونی ئەوی دی دەدەن و ئەوەشی کە جێیەکی نییە، مافێکی پێ نادرێت، لە بوون دەخرێت، کوردە. بوونی کورد لە نەتەوەی کوردەوە، دەبێتە گەلی کورد، نیشاندانی دەوڵەتی تورک و ئێران وەک شوێنێک بۆ مۆزایکی گەلان، دواتریش کورد گەلێکن لە عێراقی عەزیم، گەلێکن لە ئێرانی فارس، گەلێکن لە تورکی عوسمانی، نەک نەتەوەیەکی خاوەن مێژوو و خاک و ڕزگاریخواز. (لەنەتەوەخستن ترۆپکی تراژیدیایە و بینەریش بەدیار نمایشەوە پێئەکەنن).

نمایشی دووەم “شەڕڤانۆ”:

 زۆر بە کورتی ئەم بۆچوونانە لەخۆ دەگرن: یەکەم/ “ڕێبەرێک لە تاریکییەوە پەیامی ڕووناکی دەنێرێت”… دووەم/ “بەرەکانی جەنگ پڕن لە لاشە و خوێن”… سێیەم/ “لە باکوورەوە پێویستە باشوور ڕزگار بکرێت”…

هەموومان دەزانین لە ئێستادا کورد لە دۆخێکی بێئەنداز هەستیاری سیاسیدایە، هەمووکات پێویستە لە ئامادەباشیدا بێت بۆ گفتوگۆی سیاسی، بۆ ڕێککەوتنی سیاسی لەگەڵ زلهێزەکاندا(لەپێناو بەرژەوەندیی خۆیدا)، هەمیشەش ئامادەی جەنگ بێت. بە پێچەوانەوە؛ لەم دۆخەدا هونەر دێت و جەنگمان لەلا ناشیرین دەکات، ئەمە لەگەڵ هزری باشوور یەک ناگرێتەوە، لە قۆناغێکدا دێڕی “داری ئازادی بە خوێن ئاو دەدرێت” لەسەر زاری هەر تاکێکی کورد بووە، ئێستا لەڕێی هونەرەوە پێمان دەڵێن شەڕ(یان گوایە ئەم ناشیرینییە) ڕاگرن، بەرەکانی جەنگ خوێن و لاشەیە. ئەم هونەرە دەچێتەوە خزمەت پرۆژەی میتی تورک بەناوی “پرۆسەی ئەنتی تیرۆر” و پەکەکەییەکان ناویان ناوە پرۆسەی ئاشتی و هەر لەو پێناوەدا وەک هەموومان شایەدی ئەو مێژووەین؛ چەکەکان سووتێنران. پرۆسەی ئاشتی واتە نەمانی ئارەزووی ڕزگاربوون و ئەمەش واتە لەنەتەوەخستن، کاتێک ویستی ڕزگاری نەمێنێت کورد هەمیشە کارتی فشار دەبێت و نەتەوەی داگیرکار بەکاری دێنێت، واتە ئامرازێکە بۆ ڕزگاریی ئەوی دی، نەک خودی خۆی. بەکارهێنانی “کەزی” لە نمایشەکەدا وەک سیمبولێک، پێمان دەڵێت کە هزری کورد تەنها کاریگەر و سەرمەست دەبێت، بەبێ تێگەیشتن، ڕاستە کەزی لەڕووی سایکۆلۆجییەوە گرێیەکی ئیسلامییانەیە، بڕینی پرچی ژنێک پەرچەکردارێکە لەو نەستەوە دێت حەقیقەتی ژن وەک خۆی پەسەند ناکات. بەڵام لێرەدا شتێک نییە بە ناوی شۆڕشی کەزی بەڵکوو لەودیوی ئەم ناوەوە بوونی کورد پشتگوێ خرا، لە واقیعی سیاسیدا ئەم ناوە وەک ئەوە بوو پەردەی شآنۆکەمان بۆ داباتەوە و لەودیو پەردەوە شکستێک نمایش کرا و بینەر نەیبینی.

عیشق بۆ هونەر پێویستە تاسەی ڕزگاری بێت، نەک ئارەزووی ئەوی دی/داگیرکار. “لێرەدا هەڵوێستێکی ئەخلاقیش هەیە لە خزمەت بەرژەوەندیدایە لەوانە بەرژەوەندییەکانی جڤات… بۆ نموونە هەر لەم دیدەوە کە دەتوانین لە گرنگی باسکردنی عیشق بگەین لە جڤاتێکدا و بۆ جڤاتێکی وەکوو جڤاتی کوردی، کە هەموو شتێکی باس لە ڕکود و بنبەست و داڕزان دەکات، ئەم جڤاتە پێویستی بە جورعەیەک لە عیشق هەیە، لەوانە ئیرۆسی سیاسییانە، پێویستی بە هەزەیەک هەیە، ڕاچڵەکینێک کە عیشق دروستی دەکات”[2]. کورد ئێستا لە دوو دۆخدا دەژی؛ یەکەم/ لەڕووی کۆمەڵایەتییەوە لە دۆخێکی بێکێتیدایە و عاشق بە بێدەنگییە، دۆخێک کە پێی وایە هیچ ڕوو نادات، بەڵام کە ڕووش دەدات ناتوانێت دەرگیربێت لەگەڵیدا. دووەم/ دۆخێکی هونەری کە سەرمەستە بە بیری چەپ و ئەنتی ناسیۆنالیزم.

کاتێک دەقێک نمایش دەکرێت کە هۆشیاریی سیاسی لەگەڵدا نەبێت، ئەوا تەنها دەربارەی دەتوانین بڵێین بە ساختەکردنی حەقیقەتی کوردە لەڕێی پەراوێزخستنی وەک نەتەوەیەکی ڕەسەن و خاوەن مێژوو لە ناوچەکەدا. ئەوەی لەم دوو نمایشەوە بەرهەم هاتووە بەدێوکردنی هەرێمی باشوور(وەک هەرێمێکی نیمچە سەربەخۆ) و لەڕێی دروشمی ناشیرینکردنی جەنگ و کۆکبوون لەتەک پرۆسەیەکی گوایە بێتیرۆر کە ئەوی-دی تیرۆریست خاوەن پرۆژەکەیە، دوو پەیام دەگەیەنێت کە ئەویش؛ یەکەم/ بەگیتۆکردنی کورد. دووەم/ ستایشکردنی گەڕانەوە بۆ ماڵێکی داگیرکراو، ماڵەکەت کە چیتر هی خۆت نییە، ئاسمیلەبوون لەتەک نەتەوەی تورک و فارس، ئەمەش ڕاستەوخۆ واتە پیرۆزاندنی ئەو دوو نەتەوەیە و سڵکردن لە نەتەوە و دەوڵەت-نەتەوەی کورد.

[1] فەرهاد پیرباڵ، شانۆ لە ئەدەبیاتی کوردیسا لە کۆنەوە تا ١٩٥٧، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر،چاپی یەکەم،٢٠٠١،لا١٧.

[2] فاروق ڕەفیق، هونەری عیشق، بەرگی یەکەم، سلێمانی، چاپخانەی سەردەم،٢٠١٠،لا٦١.

The post هونەر و تاسەی ڕزگاری appeared first on ژنەفتن.

تیس لێمان لەم کتێبەیدا، تیشکی سەرنج و لێکۆڵینەوەکەی دەخاتە سەر بەرەوپێشچوونی ڕەوتی شانۆ، لەم ڕووەوە ئاماژە بۆ ئەوە دەکات، کە هونەری شانۆ، لە ناوەڕاستی ١٩٠٠کانەوە بە ئاڕاستەیەکی تر و جیاواز کاری کردووە؛ بەتایبەتیش لە ساڵی ١٩٦٠ تا ساڵی ١٩٧٠. ئەم ئاڕاستەیە خۆی لە دوورکەوتنەوە لە داب و نەریتە باوەکەی مێژووی هەزار ساڵەی درامای جیهانیدا، کە تێکست و گێڕانەوە ڕاستەخۆ و زنجیرەیییەکە لە چەقدا بوون، نەماوە. لێمان ئەوەمان بۆ دووپات دەکاتەوە، کە کۆمەڵێک شانۆکار، لە بوارە کردەیی و پراکتیکییەکەدا ئەم فۆرمە نەریتخوازەیان تێک شکاندووە، لەبری ئەوە فۆرم و تەکنیکێکی پۆست – دراما، یان پۆستدراماتیک-یان خوڵقاندووە بۆ دید و بەرهەمهێنانی هونەری شانۆ.

لێمان پێناسەی ستایلێکی ترمان بۆ ناکات و بۆچوونەکانیشی دوا سیستێمێکی ئێستاتیکی نییە، بەڵکوو لێکۆڵینەوەیەکە لە گۆڕانێکی بنەڕەتی، جۆرێک لە “پارادایمی” لە سەردەمێکەوە بۆ سەردەمێکی تر، تا لەوە بگەین، کە شانۆ چۆن بنەما گرینگەکانی خۆی گۆڕیوە و چیتر لە بنچینە درامایییە تەقلیدییەکاندا ناسوڕێتەوە و دەق بنەما ڕاستەوخۆکەی نمایشێکی شانۆیی نییە و ڕۆڵی ناوەندی خۆی لە دەست دەدات؛ لەبری ئەوە ڕووداوە شانۆیییەکە (چیرۆکەکە) دەبێتە بنەمایەک بۆ دامەزراندنی شتێکی تر. ئەم پەراوێزخستنەی دەق و داب و نەریتە بنەڕەتییەکانی شانۆ ڕێگا بۆ دراماتۆرگییەکی تر دەکاتەوە، هاوکات تیس لێمان ئاماژە بۆ ئەوەیش دەکات، کە خودی دراما لەناو ناچێت و دەمێنێت، بەڵام وەک لەوەوبەر لە چەقی پرۆسە شانۆیییەکەدا نابێت. پۆست–دراما دەرگای شانۆ بەڕووی هونەری پێرفۆرمێنس، جەستە، وێنە، دەنگ، جووڵە، ڤیدیۆ، مۆنتاژ، تەکنەلۆژیا، دیدە وێنەیییەکان و کولتوورە میدیایییە نوێیەکاندا دەکاتەوە. سیستێمە دیگیتاڵییە چڕە نوێیەکان ڕۆڵێکی گەورە و لەبەرچاو دەگێڕن لە تێکەڵاوکردنی جەستەی ئەکتەر و ئامادەیی و بەشداریپێکردنی بینەران، بە شێوەیەکی هۆشیارانەتر لە بنەمایەکی تەکنەلۆژیدا.

سەر تەختەی شانۆ دەبێتە ڕووداوێکی فره‌ڕه‌هه‌ند، ئەمەیش دراماتۆرگییەکی دیگیتاڵی، جیاواز و دوور لە بنیاده‌ ڕاستەهێڵەکەی گێڕانەوەکەدا دروست دەکات، نەک ژینگەیەکی لۆژیکی. دەقیش لێرەدا، تەنیا ئامڕازێکە لەنێو هەموو ئەو ئامڕازانەی تردا، کە دەبێتە شتێکی تر؛ تێک دەشکێنرێت یان تەواو ڕۆڵی نامێنێت. یەکێک لە پرنسیپە گرینگەکانی پۆست-دراما هونەری کۆلاژ و ئێستاتیکایەکی کراوەیە، کە گێڕانەوە لۆژیکییەکە و بنەما سایکۆلۆژی و وەهمی کارەکتەر وەلاوە دەنێت.

پۆست ـ دراما پێچه‌وانه‌ی شێوازه‌که‌ی ئه‌ڕه‌ستۆ کار ده‌کات. لای ئه‌ڕه‌ستۆ ڕووداو‌، هه‌روه‌ها گێڕانه‌وه‌ی ڕاسته‌هێڵئاسا، واته‌ ڕیزبه‌ندیی ده‌ستپێک و ناوه‌ڕاست و کۆتایی، گرنگن. ڕووداوه‌کان له‌ ڕێگه‌ی کاره‌کته‌ره‌کانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چن و کاره‌کته‌ره‌کانیش دیوه‌ سایکۆڵۆژییه‌که‌یان تیادا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت، هه‌ر له‌م ڕێگه‌یه‌وه‌ش کاریگه‌رێتییان به‌سه‌ر بینەرانەوە ده‌بێت. شانۆی پۆست ـ دراما ئه‌م شێوازه‌ هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌ دەق ناوەند نییە و تەنیا بەشێکە، یان توخمێکە لەنێو توخمەکانی تردا؛ زمانیش ئەو ڕۆڵەی نامێنێت و لەنێو ئامڕازە پێرفۆرمێنسییەکاندا تێکەڵاو دەبێت. کارەکتەر چیتر بنەما سیکۆلۆژییەکەی لە بەرجەستەکردندا نامێنێت، بەڵکوو زیاتر لە فۆرمێکی پێرفۆرمێنسدا، کە لە کاتی “ئێستا”دا بەرجەستە دەبێت، کار دەکات. بنەما هزرییه‌کان تەواو لاواز دەکرێن و لەبری ئەوە ئامادەیی و بەکارهێنانی جەستە دەبنە ئامڕازە ڕاستەوخۆکانی دەربڕین.

لەم نێوەندەدا، ڕۆڵی بینەرانیش تەواو گۆڕانکاری بەسەردا دێت، دیواری چوارەم نامێنێت و زۆرجار سنووری نێوان شانۆ و بینەران بەتەواوی لادەبرێت. بینەر لە بینەرێکی پاسیڤەوە دەبێتە بینەرێکی ئەکتیڤ و بەشداربوویەکی چالاک لە دروستکرنی مانا و ڕووداوەکاندا، کە ئەمەیش ڕێگا بۆ کردنەوەی خوێندنەوەیەکی زیاتر ئەکتیڤ دەکاتەوە. بینەر لەم پۆست درامایەدا لە رەوشێکی نائارامدا دەهێڵرێتەوە، هاوکات کراوە بۆ بەشدارییەکی هۆشمەندانە. لەم ڕوانگەیەوە مانا لە ئامادەیی و خودی ڕووبەڕووبوونەوەی بینەرانەوە دەخوڵقێت، نەک لە دراماکەدا.

شانۆی پۆست – دراما دەکرێت ڕۆڵێکی سیاسیش بگێڕێت و سیاسیی بێت، بەڵام بە شێوەیەکی تەواو پێچەوانە و جیاوازەوە، لێرەدا پەیام و ڕەهەندە سیاسییەکان لەنێو خودی چیرۆک و گێڕانەوە و ڕووداوەکاندا دەرناکەوێت و ئەو ڕۆڵە ڕاستەوخۆیە ناگێڕێت. فۆرم و گێڕانەوە ڕاستەهێڵییەکە، وەک لای سەرەوە ئاماژەمان بۆ کرد، تێک دەشکێنرێت، ئەڵتەرناتیڤێکی تر جێگای دەگرێتەوە، کە لەسەر بنەمای هەستیاری کۆمەڵایەتی و ئێستاتیکایەکی هێدمەئامێز بنیاتنراوە. ڕەهەندە سیاسییەکە لەناو چەمکە کردەیییەکەی شانۆدا کار دەکات، نەک چ پەیامێکی هەیە و چی دەگێڕێتەوە؛ ئەمەش لەنێو لایەنە تەکنیکی و فۆرمە پۆست – دراماتیکییەکەیدا جێگای دەکرێتەوە.

لێمان لەم تێزە پۆست – درامایەدا بۆ شانۆ و دراما باسی ئەکتەریش دەکات؛ ئەکتەر لە پێگە بەهێزەکەی خۆیدا ناهێڵێتەوە و لە بەرجەستەکردنێکی سیکۆلۆژییەوە، لە فۆرم و تەکنیکێکی  پێرفۆرمێنسدا خۆی دەبینێتەوە. جەستە چیتر هەڵگری ئەو وەهم و ئەندێشەیە نییە، کە شانۆی داب و نەریت بە درێژاییی هەزاران ساڵ بۆی ئامادە کردووە، جەستە لەم پانتایییە پۆست – دراماییەدا دەبێتە دیاردەیەکی مادی، کە تێکەڵاوی ژوور، دەنگ، بابەت و بینەر دەبێت. ئەمەش بێگومان دەبێتە گۆڕانی ڕۆڵی بینەریش. دەکرێت بڵێن، ئەوەی لێمان لەم پۆست – درامایەدا تیۆریزەی بۆ کردووە، تێگەیشتنی شانۆیە لە دەرەوەی فۆرم و تەکنیکە باوەکەوە بۆ شانۆیەک، کە لە فۆرمێکی پێرفۆرمێنسدا، نەک فۆرمێکی گێڕانەوەی تەقلیدی، دەردەکەوێت.

چەندین ناوی گرینگ هەن لە شانۆکانی ئەوروپادا، کە لەسەر بنەماکانی شانۆیەکی پۆست– دراما کاریان کردووە و لە ڕەوتە نەریتگەراییەکەی شانۆ لایان داوە و شانۆیەکی گشتگری پۆست– درامایان خوڵقاندووە، بۆ نموونە فرانک کاسترۆف لە ئەڵمانیا، ڕۆبێرت ویڵسۆن لە ئەمەریکا و گرووپی  Forced Entertainment(چێژی خۆسه‌پێن) لە بەریتانیا. کاسترۆف کاری لەسەر کۆلاژی دەق دەکرد، دەقەکانی لە چەندین شوێنەوە کۆ دەکردەوە و پێکییەوە دەبەستنەوە، بۆ نموونە ڕۆمانەکانی دستۆیڤسکی، هنری میولەر و سیناریۆی فیلم، کە لەگەڵ تەکنیکی ڕاگوزاری و لایڤی ڤیدیۆ تێکەڵاوی دەکردن. هاوکات دیمەنی ڕاستەوخۆ، کە بە گرتە ڤیدیۆی لایڤ بنەمای نەمایشەکانی بەهێز دەکرد. دەق لای کاسترۆف لە ململانێکی بەردەوامدا بووە لەگەڵ ئامڕازەکانی تر، کە بە هەموو شێوەیەک لە هەموو شوێنێکەوە دەیخستنە ناو نمایشەکانییەوە. ئەو ئێستاتیکایەی کاسترۆف-ی پێ ده‌ناسرایه‌وه‌، هەراوزەنایەک لەنێو دیمەنی زۆر کورت و هەندێک جار سنووربەزاندنی کات و شوێن، کە زیاتر لە بۆچوونەکانی لێماندا، مۆنتاژ و هەڵوەشاندنی دەقدا بەرجەستە دەبوو. کارەکتەرەکانی کاسترۆف زیاتر لە جەستەیەکی پڕ لە وزەدا خۆیان دەبینییەوە، نەک کارەکتەری سایکۆلۆژی. هەندێک جار نمایشەکانی کاسترۆف، لەنێو ئەو هەراوزەنا و گرتەی ڤیدیۆیی و لایڤ و پەخشی ڕاستەوخۆدا، شەش بۆ حەوت سەعات درێژ دەبوونەوە. دەکرێت بڵێن لایڤی ڕاستەوخۆ یەکێکە لە تەکنیک و ئامڕازە سەرەکییەکانی کاسترۆف، کامێرا چاودێری ئەکتەرەکان دەکات و تەنانەت لە دەرەوەی پانتاییی شانۆشەوە بە دوایانەوەیە، هەندێک جار زۆر نزیک و ڕاستەوخۆ پەخش دەکرێت.

بە شێوەیەکی گشتی نمایشەکانی کاسترۆف ڕەوتێکی چڕی فیزیکی لە خۆ دەگرێت، ئەکتەرەکان ڕادەکەن، بەسەر دیوارەکاندا هەڵدەگەڕێن، دەقیژێنن، دەچنە ناو کامێراکانەوە، بەو شێوەیە جەستەی ئەکتەر دەبێتە ئامڕازێکی پڕ لە وزە. لەم ڕوەوە کاسترۆف بینەرەکانی ناچار دەکات، چ بەشێک زیاتر لەبەشەکانی تری نمایشەکە هەڵبژێرن.

بە پێچەوانەی کاسترۆف-ەوە، ڕۆبێرت ویڵسۆن لایەنێکی تری پۆست – دراما دەخاتە ڕوو؛ دروستکردنی وێنەی ئێستاتیکی ئەبستراکت لەسەر ئاستێکی بەرز، لەم ئێستاتیکایەدا، بەکارهێنانێکی جیاواز و ئەفسوونی هونەری ڕووناکی ڕۆڵێکی گەورە دەگێڕیت، بەکارهێنانی ڕووناکی بۆ ویڵسۆن دراماتۆرگییە سەرەکییەکەی نمایشە. جەستەی ئەکتەر دەبێتە پەیکەرێکی ڕیتمی پلاستیکی و ستراکتورێکی ڕیتمائاسا، بە شێوەیەکی زۆر ورد تەرازوی دیمەنەکان ڕادەگرێت. نواندن لەنێو ئێستاتیکای پێرفۆرمێنس کار دەکات، نەک بەرجەستەکردنێکی سایکۆلۆژی ڕۆڵ. دەق بۆ ویڵسۆن لەبری گێڕانەوەیەکی لۆژیکی چیرۆکەکە بێت، دەبێتە ئامڕازێک بۆ خوڵقاندنی دەنگ، بە هەموو چەشنەکانییەوە. زمان لای ویڵسۆن دەبێتە مۆسیقا و ڕیتم و تەواو ڕۆڵی خۆی، وەک ئامڕازی پەیوەندی لە دەست دەدات و فۆرمێکی ئەبستراکت جێگای چیرۆک و گێڕانەوە دەگرێتەوە؛ ڕووداوەکان دەبنە کۆمەڵێک دیمەنی وێنەیی، ئامادەیی بینەرانیش، بە پێچەوانەی شانۆی نەریتگەراییەوە، لە پەراوێزەوە ده‌چنه‌ ناوەندەوە.

کارەکانی ویڵسۆن وێنای ئەوەمان بۆ دەکات، کە چۆن پۆست – دراما تەکنەلۆژیا وەک سیستێمێکی ئێستاتیکی، نەک دیکۆر بەکار دەهێنێت. لێمان ئاماژە بۆ ئەوە دەکات، کە “دەق تەواو دادەماڵڕێت و تێکەڵاوی توخمەکانی نمایش، لە ڕووناکی، جووڵە دەنگ و وێنە دەبێت.” ئەمەیش تەواو لای ویڵسۆن بەرجەستە دەبێت.

گرووپی Forced Entertainment کار لەسەر چەمکی دژە-وەهم دەکەن، دووباره‌بوونه‌وه‌ و کاتی “ئێستا” بنەمای نمایشەکانیانە. ئەکتەر لە “ئێستا”دا، بێ هیچ چوارچێوەیەکی دیاریکراوی ڕۆڵ و کارەکتەرەوە دەژی و هیچ شتێک پەیوەندی بە ڕابردوو یان ئایندەوە نییە و لەسەر سیستێمێکی بە کۆمەڵ “کۆلێکتیڤ” کار دەکەن. جەستەی ئەکتەر تەنیا ئامڕازێکە بۆ ڕەوشە ساتەوەختییەکە، کە لە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆدایە لەگەڵ بینەر و ئەکتەرەکانی تردا. دیدە پێرفۆرمێنسەکەیان زۆر ڕادیکاڵە و هەموو سنوورە نەریتگەراییەکان دەبەزێنن. هەندێک لە پڕۆژەکانیان لەسەر بنەمای ڕاگوزەری، بێ کارکردن لەسەر کارەکتەر، پێشکەش دەکەن. مینیمالیزم یەکێکی ترە لە شێوازی کارەکانیان و بەپێی دیدی لێمان دراماتۆرگییەکی پێرفۆرمێنسی پەیڕەو دەکەن. لە کار و پڕۆژەکانی ئەم گروپەدا، بینەر ڕۆڵێکی گرینگی هەیە، ڕاستەوخۆ لە ڕێگای هه‌لومه‌رجه‌کانی نمایشەکەوە، بەشدارن و ڕۆڵێکی کارا دەبینن لە خوڵقاندنی نمایشەکەدا.

خاڵێکی گرینگی هاوبەش لە کارەکانی ئەم سێ شانۆیەدا، ئەوەیە، بەکارهێنانی تەکنەلۆژیا وەک کاریگەرییەک، بەکار ناهێنرێت، بەڵکوو هێزێکی دراماتۆرگییە و ڕەوتی نمایشەکان لەنێو ئەو چوارچێوە بزۆزەدا ڕێک دەخات. ئەم دراماتۆرگییەش یارمەتی بینەر دەدات ڕۆڵی ئەکتیڤی خۆی ببینێت. لێمان ئەوەمان بۆ دووپات دەکاتەوە، کە بینەر لە شانۆی پۆست–درامادا دەبێتە کەسێکی چالاکی بەرهەمهێنەر، لەبەر ئەوەی نمایشەکە چیرۆکێکمان بە پێی بنەما نەریتخوازییەکانەوە بۆ ناگێڕێتەوە.

ویڵسۆن لە ڕێگای هەستپێکردنەوە دیدە سیاسییەکەی دەخاتە ڕوو، کاسترۆف لە ڕێگای هەراوزەنایەکی چڕەوە، بەڵام گرووپی Forced Entertainment دیدە سیاسییەکەیان لە ڕەوش و پەیوەندییەکاندا بەرجەستە دەکەن.

تیۆرییەکەی لێمان ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە، کە چۆن شانۆ خۆی لە پرنسیپەکانی هونەری دراما ئازاد کردووە، لە هەمان کاتدا بە چەندین نموونە ئەوەشمان پێشان دەدات، کە پۆست – دراما چەمکێکی یەکگرتوو نییە، بەڵکوو فۆرمێکی هەمەلایەنییە: لە ئێستاتیکا ئەبستراکتەکەی ویڵسۆنەوە بۆ شڵەژانە شارستانیەتییە پڕ لە هەراوزەناکەی کاسترۆفەوە بۆ ئەزموونە کاتییە ڕاستەوخۆکەی گرووپی Forced Entertainmentەوە گۆڕانکاری بنەڕەتی بەسەردا دێت و فۆرم و ئێستاتیکای جیاواز لە خۆ دەگرن.

تیۆرییە پۆست – دراماکەی لێمان ڕەخنەی زۆری لێ گیراوە، بە تایبەتی لەو ڕووەوەی کە زۆر فراوانە، بەڵام وەک چەمکێکی شیکاری و لێکۆڵینەوە بۆ تێگەیشتن لە چۆن لە دەق، جەستە و ڕۆڵی بینەر لە شانۆی هاوچەرخدا دەگەین، تیۆرییەکی بێ وێنەیە. ئەم کتێبە ئەو دەروازەیەی بۆ کردینەوە، کە چۆن گفتوگۆیەکی چڕ و جیاواز لەسەر شانۆیەکی نوێ بکەین و چۆن ئامڕازەکانی ڕێک بخەینەوە.

The post شانۆی پۆست–دراما لە دیدی هانس -تیس لێمان-ەوە appeared first on ژنەفتن.

كەواتە پێش هەموو شتێ شانۆ پێویستی بە بنەمایەكی پتەوی فیکری و مەعریفی هەیە! ئەو بنەما فیكری و مەعریفییە لە (شانۆی ئەزموونگەری كوردی)دا سەرەتاكانی دەركەوتبوو… بەڵام بۆچوونە ڕەخنەیییەكەی (شانۆ دژی شانۆ- شانۆی کوردی بە نموونە) کە لە لایەن دەرهێنەر و ڕەخنەگر (حەمەسوار عەزیز) لە کۆڕی ٢١ی مەی ٢٠٢٦ بارەگای لقی یەکێتیی نووسەرانی کورد- هەولێر پێشکەش کرا؛ ئەوەندەی هاوارێک بوو: بۆ شانۆی (نەتەوەیی-نەریتگەری) و (بینەر وەك سەپۆرتەر)، قسەكردن نەبوو لە بنەما هونەرییەكانی شانۆی ئەزموونگەری كوردی… پرسیارەكە ئەوەیە: ئەگەر شانۆی (نەریتگەری)ی کوردی بنەمایەکی فیکری و مەعریفی پتەوی نەبێ، چۆن قسە لە (ئەنتی شانۆ) بکەین؟

بۆ ئەوەی شانۆیەکی ڕاستەقینەمان هەبێت، دەبێت ئەو شانۆ باوەی ئێستا هەیە تێکبشکێنین.

(ئەنتۆنین ئارتۆ)

(1)

 لە شانۆی تەقلیدیدا، ئەکتەرەکان وا ڕەفتار دەکەن کە بینەر بوونی نییە (دیوارێکی خەیاڵی هەیە لە نێوانیاندا)؛ شانۆی کلاسیکی، نەتەوەیی یان بازرگانی ئاوێنەیەکە تەنها ئەوەت پێشان دەدات کە دەتەوێت بیبینیت؛ بەڵام لە شانۆی ئەزموونگەریدا ئەم دیوارە دەڕووخێنرێت؛ ئەکتەرەکان ڕاستەوخۆ قسە لەگەڵ بینەر دەکەن، دێنە نێو هۆڵەکە، و زۆرجار بینەریش دەکەنە بەشێک لە نمایشەکە… بە مانایەكی دیكە لە شانۆی تەقلیدیدا هەستی پاڵەوانەکان لەڕێگای چیرۆک و سۆزەوە دەردەبڕێت! بەڵام (شانۆی ئەزموونگەری لە دەرەوەی ڕێسا کلاسییەکانی نووسین و نمایشكردنەوە، تاقیکردنەوەیەکی بەردەوامە بۆ دۆزینەوەی شێوازی نوێی پەیوەندیكردن لەگەڵ بینەردا)… واتە بە ڕووخاندنی (دیواری چوارەم)ی شانۆی تەقڵیدی و ڕەتکردنەوەی گێڕانەوەی سۆزداری و هێڵیی چیرۆکەکان، دەیەوێت لەڕێگای شۆککردن و تەکنیکی نوێوە، ڕاستی کۆمەڵایەتی و سیاسی بە ڕووتی نیشانی بینەر بدات تا ناچاری بکات بیر بکاتەوە و پرسیار و گومانی لا دروست بێت، نەک تەنها غەرقی گریان یان پێکەنین ببێت! بەو مانایە تێڕوانینە جیاوازەکانی (سامۆیل بێکێت، یۆنێسکۆ، برێشت، ئارتۆ… ) لەسەر جەستەی شانۆیەکی خاوەن دەسەڵات و مەعریفەی چەسپاو لەدایک دەبێت.

(2)

مرۆڤایەتی پێویستی بە گواستنەوەی واقیع نییە، كە لە ناویدا دەژی؛ دووبارە بەرهەمهێنانەوەداهێنان نییە، داهێنان کاتێک ڕوو دەدات کە هونەرمەند دەڵێت: من واقیع دەبینم، بەڵام ڕازی نیم بەم شێوازەی کە هەیە؛ داهێنان هەنگاونانە بەرەو نادیار؛ داهێنەر واقیعێكی نوێ و شێوازێكی نوێ بەرهەم دەهێنێ؛ ئەگەر (بێکێت) بە جیاوازییەكانییەوە شانۆی گەیاندبێتە لووتکەی بێدەنگی و چاوەڕوانیی پووچگەرایی، بەتەواوی نیگای نێرینە و چێژی بینینی كوشتبێ… (ئارتۆ) شانۆی بردبێتییە سەر لووتکەی هاوار و شۆککردنی دەمارەکان، یان بە مانایەكی دیكە هەوڵی دابێ بینەر لە کورسییەکەی دابماڵێت و ڕاستەوخۆ تووشی شۆکی بکا، ئەوا دەرهێنەر و شانۆکارانی ئەزموونگەری و (ئەزموونگەریی کوردی) لە دوای کارەساتە گەورەکانی وەک (کیمیاباران، ئەنفال و براكوژی)، شۆڕشێکی ڕاستەقینە و ئامانجێکی جیاوازیی فیکرییان لە فۆرمی درامای کوردیدا بونیاد ناوە؛ ئەوان درکیان بەوە کرد کە زمانی باو و گێڕانەوەی ڕیالیزمی تەقڵیدی، پەکەکەوتەیە لەبەردەم قەبارەی ئەو شۆکە دەروونییەی بەسەر مرۆڤی کورددا هاتووە؛ بۆیە لەڕێگای شانۆی جەستە و شانۆی فەزا، دەیانویست کاتێک بینەر لە هۆڵەکە دێتە دەرەوە، وێنەی برینەکان وەک تاتۆ لەسەر جەستەی بمێنێتەوە، ئەمەش وەک هەوڵێکی فیکری و مەعریفی نوێخوازانە، شانۆی کوردی بەرز کردەوە.

شانۆی ئەزموونگەریی کوردی، تەنها گۆڕینی نمایشکردنێكی جیاواز نەبوو، بەڵکە هەوڵێکی فیکری بوو، بۆ دەربازبوون لە (شانۆی نەتەوەیی-نەریتگەرا)؛ بەو مانایە شانۆی ئەزموونگەری بریتی بوو لە تێپەڕاندنی سنوورەکانی بینین و گێڕانەوەی باو، بەڵام ڕەنگە پرسیاری سەرەكیی (حەمەسوار عەزیز) ئەوە بێ: ئایا شانۆی كوردی بە گشتی چی لێماوەتەوە؟! چونكە بە بڕوای ئەو کاتێک بەرەی ئەزموونگەری فۆرمە مۆدێرن و پۆست-مۆدێرنەکانی ئەورووپایان (کە لەسەر بنەمای پووچگەرایی، دابڕانی مرۆڤی ڕۆژئاوایی و شۆککردنی بینەر دروست ببوون) بۆ ناو کۆمەڵگای کوردی گواستەوە، هێشتا کوردی لە قۆناغی ڕزگاریی نەتەوەیی و خێڵەکی و شانۆی ناتەواودا بوو؛ واتە ئەوان هاتن دابڕانێکی جیاوازیی مەعریفییان لەگەڵ ڕەوتی (بیركردنەوە و شانۆی ناتەواوی كوردی) دروست كرد و لەوێوە بینەری کوردیان دووچاری سەرلێشێوان كرد! ئیتر بینەری كوردی كە بە چیڕۆكی ڕیالیزمی تەقڵیدی پەروەردە كرابوو، نەیدەتوانی لەو کۆد و هێما جەستەییە ئاڵۆزانە بگات، لە ئەنجامدا شانۆ- هۆڵەکانی چۆڵ کرا و دیوارێک لە نێوان شانۆ و خەڵکدا دروست بوو.

(3)

 بە بڕوای من (وەك بینەرێكی شانۆ) هەموو ئەو خوێندنەوە ڕەخنانەی كە لە دنیای (شانۆ بەگشتی) قسە لە ململانێی نێوان فۆرمە نەتەوەیی/ واقیعییەکان و ئەزموونگەراكان و شانۆی وێنەیی و شانۆی پاش دراما… دەكەن؛ پەرچەكردارن، بڕوایان بە داهێنان و جیاوازی نییە.

 بە كورتی (شانۆی نەتەوەیی) لەسەر هاوسۆزیی ڕاستەوخۆی گشتی و بەرگری نەتەوەیی كار دەكات؛ بەڵام ئەگەر بیەوێت لە ئاستی جیهانیدا دەنگ بداتەوە و لە ئاستی ناوخۆشدا هۆشیارکەرەوە بێت، نابێت تەنها ببێتە نمایشێکی نەتەوەیی، بەڵكە دەبێت پرۆسەیەکی نەتەوەییی بەردەوام بێ: بۆ خۆدۆزینەوە! واتە كۆی ئەو نیگایانە تێبشکێنێت کە هەموو جارێک نەتەوە وەک ئۆبژەیەکی جوان دەخاتە بەرچاوی بینەر تاوەکو هەست بە خۆبەزلزانی یان خۆپارێزی بکات… (شانۆی واقیعی) وەک کاردانەوەیەک دژی ڕۆمانسیزم و کلاسیسیزمی باو، ئامانجی ئەوە بوو ژیانی ڕاستەقینەی مرۆڤەکان و کێشە کۆمەڵایەتییەكان… بخاتەڕوو؛ هەمیشە بۆ ڕاستی ئەمەکدار بووە. (شانۆی ئەزموونگەری) خۆی لە یاخیبوون و شکاندنی قاڵبە باوەکان دەبینێتەوە و دژ بە تەواوی ڕێسا و یاسا چەسپاوەکانی شانۆی کلاسیک و ڕیالیستییە.

دەمەوێ بڵێم ئەگەر قسە لە تێز و ئەنتی تێز بكەین، لە شانۆی كوردیدا هەموو ئەو كێشە و بەدحاڵیبوونانە و قسە و باسی ململانێ و دژەكان و زێتریش… وەک تێز و ئەنتی تێز دەرناكەوێت، وەك هونەری داهێنان و قبووڵكردنی جیاوازی نییە. هەڵبەتە شانۆی نەتەوەیی- نەریتگەریی كوردی لە داهێنان و جیاوازی لەدایک نەبووە، لەسەر بنەمایەكی قووڵی ڕەخنەی زانستی و عەقڵانییەتێکی نووسراو بونیاد نەنراوە. ئایا بەبێ بنەمایەکی مەعریفی، دەتوانرێت چەمكی «دژ» بونیاد بنرێت، كە نازانێت دژی چی دەوەستێتەوە؟! كەواتە نەخۆشییەكە پەیوەندی بە چەمكی ئەنتی شانۆوە نییە، ئەنتی شانۆ لە بنەڕەتدا پڕۆسەیەکی ڕەخنەیی و دیالێکتیکی جیاوازە، بەرانبەر سیستمێکی چەسپاو و پتەو.

(4)

هەموو «دژایەتییەک» پێویستی بە «ناسینی بەرانبەر» هەیە؛ بێکێت بۆ تێکشکاندنی کات و زمانی تەقلیدی پێویستی بە ​مەعریفەیەكی جیاوازیی هونەری و هەرسكردنی شانۆیی پێش خۆی هەبوو، لەگەڵ ئەوەشدا پێویستی بە دنیابینی سەردەم هەبوو! دژە-شانۆ تەنها هەڵوەشانەوە نییە، بەڵکوو دامەزراندنەوەیە؛ ئەگەر شانۆیەك لەسەر بنەمای فیکری دانەمەزرابێت، ناتوانێت «دژە-شانۆ» بەرهەم بهێنێت.

(5)

لە سەردەمی ئێستادا، پاشەكشەی هونەر و هونەری شانۆیی زیاتر لە هەر کاتێکی تر لەنێوان دوو هێزی دژبەیەکدا دەژی: هێزی داهێنان و هێزی بازاڕی (بینەر وەك سەپۆرتەر)، نەك ئەنتی شانۆ! داهێنان لە بنەڕەتدا هەوڵێکە بۆ دۆزینەوەی شێوازێکی نوێی بینین و هەستکردن و جیاوازی و ژیاندۆستی، داهێنان هەنگاونانە بەرەو نادیار؛ بەڵام زۆرجار بازاڕ- بینەر وەك سەپۆرتەر- هەوڵ دەدات ئەو تەماشاكردنە ئیبداعییە بۆ کاڵا بگۆڕێت، بۆ شتێک کە بتوانێت هەمووان كۆ بكاتەوە و قابیلی قبووڵی چێژی هەمووان بێت و بڵاو بکرێتەوە و بەخێرایی بخوێندرێتەوە؛ واتە (جەماوەر-بینەر) حەز بەو دەق و شێوازە نمایشکارییانە دەکات کە پێشتر دەیانناسێت.

ئەمڕۆ پرسیارەكە ئەوەیە: ئایا دەتوانین ناخی مرۆڤ لە (ئارایی) و (بێزاری) دابماڵیین؟ زۆرێک لە مرۆڤەکان لەبەر ئەوەی ناتوانن لە ئارامییدا بن، پەنا دەبەنە بەر “هەراوهوریای دەرەکی” واتە ناتوانن لەبەرانبەردا بێزاری ناوەخۆیان بکەنە پرسیار، بەو مانایەی كە خودی پرسیاركردن “بێزاری” بۆ “مەعریفە” دەگۆڕێت!

بەم جۆرە کاتێک دەق، شانۆ، فیلم، یان تابلۆیەک خەریکی تێکدانی ئارامیی هونەری بینین و بیستن و ڕامان… دەبێ، ئەوا (حەزی بازاڕ)ی دەكەوێتە سەر و هەوڵی كۆپیكردن و بە بازاڕكردن و دووبارە سەپۆرتكردنی دەدات، چونكە بازاڕ زیاتر حەزی لە (شپڕزەییە) تا بتوانێت بە شێوەی جیاواز و بە خێرایی پارە بەدەست بهێنێ، بڕوای بە تێز و ئەنتی تێز نییە، نایەوێت پرسیار دروست بکات! لێرەوە (نرخی كڕین) شوێنی (پرسیاركردن) دەگرێتەوە؛ بەڵام ئایا ئاستی داهێنانی هونەری و فیکری و ئەدەبی لە مامەڵكردنی بازاڕدا كورت دەكرێتەوە؟

كەواتە کێشەکە ئەنتی شانۆ نییە، بەڵكە ئەوەیە كە هونەر نابێتە پردی نێوان ئارامی و بێزاری، هەر زوو بە بازاڕ دەكرێ، واتە مامەڵەكردنی بازاڕی هونەرە جیدییەکانیش هەڵدەلوشێنێت و دەیانکات بە مۆدێلێکی دووبارەکراوە، ئەوەی سەرەتا وەک شۆک، نوێکاری یان شکاندنی باو و دابڕانێکی مەعریفی تەماشا دەكرا، دواتر لە بازاڕدا دەبێتە ستایلێک بۆ بەرهەمهێنانەوە و كۆپیكردن و و زڕەوێنە… زۆرێک لە شۆڕشە ئەدەبی و هونەرییەکان، لە سوریالیزمەوە تا پۆستمۆدێرنە، دوای ماوەیەک لەلایەن بازاڕەوە هەرس کراون و بوونەتە بەشێک لە سیستەمی فرۆشتن! واتە بازاڕ توانایەکی گەورەی هەیە، لەوەی نەك ئەرێنییەكان تەنانەت نەرێنییەکانیش بخاتە ناو ئابووریی خۆیەوە.

(6)

ئایا دەتوانین دژ بە ویستی بازاڕ و سەپۆرتكردن، بیر بكەینەوە و بەردەوامیش بین؟ یان دەبێ ملكەچی  بینەر و جەماوەر بین و ئاستی زمان و شێوازی داهێنەرانە لەگەڵ داواکارییەكانی خوێنەر و بینەر و بازاڕی دامەزراوەکاندا بگونجێنین؟! هەڵبەتە ڕەزامەندیی بازاڕی هەمیشە دیالۆگی بەرهەمهێنەرانەی نێوان ئارامی و بێزاری بە كۆپیكردنەوە دەسپێرێ، لەسەر ئەو بنەمایەی كە پرسیاركردن ئارامی تێک دەدات.

 كەواتە لەبەر ئەوەی دیالۆگی نێوان ئارامی و بێزاری پێویستی بە بیرکردنەوە و ڕامانە، ئەوە وای کردووە زۆرێک لە بەرهەمە بازرگانییەکان بەر لەوەی هونەری ڕاستەقینە بن و هۆشیاریی بینەر بریندار بكەن، وێنەی بێهۆشکەری كۆپیكراو بن و بە شێوەیەكی كاتی گرژییەکانی ناوەوە بەتاڵ بکەنەوە؛ بەو مانایەش مەترسییە گەورەكە ئەوەیە کە ئارامی ببێتە ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنانی ڕەزامەندیی دەستبەجێ، نەك بێزاری و گومانكردن و بیركردنەوە.

وەك دەزانین کاری داهێنەرانە ئەو كاتە دەردەكەوێت کە بتوانێت ڕەزامەندیی كۆ و ئاشنایی تێپەڕێنێت؛ کاری داهێنەرانە پێویستی بە گواستنەوەی واقیع نییە، پێویستی بەوە نییە لەپێناو زەرورەتی كۆمەڵگا و سەپۆرتكردن، واقیع بۆ وێنەیەک بگۆڕێت کە تەنیا بۆ سەیرکردن و کڕین شیاوە؛ بەڵكە دەبێ شتێک بخاتە جیهانەوە کە پێشتر بوونی نەبووە؛ نەك بە گوێرەی یاسای فرۆشتن و بەکارهێنان کار بکات.

(7)

لە چەمکی ڕەزامەندیی بازاڕیدا زۆرجاران داهێنان پێش ئەوەی ببێتە ئەزموونێکی قووڵی هونەری، دەبێتە بابەتی ترێند و سەرنجڕاکێشان، لایک، بینین، هاوبەشیکردن و ئامار؛ هەموو ئەوانە بە هێواشی جێگای هەڵسەنگاندنی هونەری دەگرنەوە! ئەوەش وایکردووە هەندێک بەرهەم زیاتر لەوەی بۆ پرسیار و گومان و بیركردنەوە دروست بکرێن، بۆ خێراییی سەرنج دروست کرێن؛ بەڵام داهێنانی ڕاستەقینە لە دەرەوەی ویستی بازاڕ و سەپۆرتكردن سەرهەڵدەدات، چونکە داهێنان پێویستی بە بیركردنەوە و کات و ئارامی و ئەزموونكارییە؛ لەکاتێکدا بازاڕ پێویستی بە خێرایی و بەردەوامیی بەرهەمهێنانەوە هەیە.

دواجار پەیوەندیی شانۆ و دژە شانۆ، وەك پەیوەندی داهێنانی هونەریی و بازاڕی سوودگەرایی، پەیوەندییەکی ئاڵۆز و دژبەیەکە؛ وەك چۆن بازاڕ دەتوانێت هۆکاری بڵاوکردنەوەی هونەر بێت، بەهەمان شێوە ئەنتی شانۆش دەتوانێت مامەڵەكردنی هونەری و كۆپیكردنەوە بتەقێنێتەوە! دەشێ هونەری ڕاستەقینە لە ناو گەرمەی بازاڕیش دەست پێ بکات و بینەر وەک هاوبەشی داهێنان، (هاوسەنگی نێوان ئارامی و بێزاری) بپارێزێت.

هەولێر 22/5/2026

The post ئەنتی- شانۆ appeared first on ژنەفتن.

جەنگەکان بە هەموو وێرانکارییەکانیانەوە هێشتا دەبن بە وێستگەی ڕاماڵینی قاڵبە کۆنەکان و لێدانی چەخماخەی داهێنان، کاتێک مرۆڤ لە لێواری مەرگدا دەژی، سینەما لە کات بەسەربردنەوە دەگۆڕێت بۆ پێویستییەکی مرۆیی و گەڕان بەدوای ڕاستییەکاندا، ئەم وەرچەرخانە لە مێژوودا بە ڕوونی دەبینرێت کاتێک کە نیوڕیالیزمی ئیتاڵی لەناو خۆڵەمێشی جەنگی جیهانیی دووەمدا بە کامێرای ڤیتۆریۆ دێسیکا و ڕۆبێرتۆ ڕۆسێلینی ڕۆیشتنە نێو شەقامە وێرانەکان بۆ گێڕانەوەی ژیانی ڕاستەقینەی خەڵک و دروستبوونی سینەمایەکی نوێ لە دوایین وێستگەکانی ململانێی گەورە فاشیستی ئیتاڵی مۆسۆلینی.

له فەڕەنسا سینەمای شەپۆلی نوێی فەڕەنسی جان لوک گۆدار و فرانسۆ تڕۆفۆ وەک یاخیبوونێکی فیکری دژی پاشماوەی جەنگ و بۆ گەیشتن بە ئازادییە ڕەهاکان لە دەربڕیندا سەریان هەڵدا. هاوکات ئاندرێ تارکۆفسکی و سێرگی ئایزنشتنان لە ڕێگەی سینەمای سۆڤییەتەوە جەنگیان وەک تاقیگەیەک بەکار هێنا بۆ تێگەیشتن لە قووڵاییی دەروونی مرۆڤ و داهێنانی زمانێکی وێنەییی نوێ وەک مۆنتاژ و تێڕامانی شیعری.

بەهێزترین جەنگی ئێستا

لە ئێستادا بەهێزترین جەنگێک کە چاوی سەرجەم کامێراکان و پێنووسی هەموو ڕۆژنامەوان و سەرنجی گشت ڕوانەرانی ڕاکێشابێت، ململانێی دوو هێزی گەورەی بەرەی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوایە، لە هەناوی ئەم دوو جەمسەرەشدا هەر یەکێک لە ئەوان جڵەوگیری ئایدۆلۆژیایەکن و ڕەنگدانەوەی هەژموون و پاوانخوازییەکانیان لە چەندین جوگرافیای جیاوازدا هەست پێ دەکرێت، لە پاش شۆڕشی بەلشەفی ڤلادیمێر لینین لە ساڵی “1917” یەکەمین و بەهێزترین توخمی بەرەی ڕۆژهەڵات لەدایک بوو کە (یەکێتیی سۆڤیەت) گەورە دەوڵەتی ئەم بلۆکە بوو، هاوکات بوو بە بناغە و بیناسازی ڕووسیا و وڵاتانی ژێر هەژموونی بە ئێستاشەوە، ئەگەرچی سیستەمی کۆمۆنیزم-سۆسیالیزم بۆ ڕووسیا بە کۆتا هات بەڵام بەشێکی زۆر لە هاوپەیمانەکانی ئێستای، گرێدراوی هاوپەیمانی سەردەمی یەکێتیی سۆڤیەتن هەر بۆیە زۆر جار یەکێتیی سۆڤیەت لە بەرگێکی نوێدا و لە ژێر ناونیشانی ڕووسیا دەبینین کە خواست و ئامانجەکانی یەکانگیرە لەگەڵ سۆڤیەتی پێشوو، جگە لە ڕووسیا، چین و کۆریای باکوور و هاوپەیمانانی تریان لە ڕۆژهەڵات وەک بیلاڕووس، لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەک سوریا و لیبیای پێشوو تەنانەت لە کیشوەری ئەمریکای لاتین وەک ڤەنزوێلا و کوبا هەمیشە خۆیان بە دژی سیستەمی تاک جەمسەری ئەمریکا زانیوە، بۆ ئێستاکە و لە پاش جەنگی ڕووس-ئۆکراین، وڵاتێک کە لە بەرەی پێشەوەی جەنگ و ئەم هاوپەیمانێتیەدا دژ بە ڕۆژئاوا و بەدیاریکراوی ئەمریکا و ئیسرائیل بجەنگێت ئێرانە. نها و بەکورتی وێنەیەکمان بینی پڕ لە کێشمەکێش و ململانێ، جەنگی جەمسەرەکان، هەژموون و سیستەمەکانیان.

ئەم تەنگژە ئایدۆلۆژییە لە ساڵی “2026”دا بە قووڵی لە خەڵاتەکانی ئۆسکاردا ڕەنگی دایەوە بە بردنەوەی 6 خەڵاتی ئۆسکار بۆ فیلمی ” one battle after another” کە چیرۆکی ئەم فیلمە باسی له دوو ئایدۆلۆژیا کرد کە لە جیهانی ئەمڕۆماندا دوو جەمسەری بەهێزیان پێک هێناوە، بلۆکی ڕاستڕەو، ڕاسیست و کەپیتالیست، حکومەت و ئیمپریالیزم، لە بەرانبەردا گرووپێک لە چەپی سۆشیاڵ دیموکرات، بێ پرۆگرام، شێواو، کەواتە ئەگەر بە وێنەیەکی گەورە تەماشای جەنگەکانی ئەمڕۆی جیهان بکەین بە سانایی هەست بە جەنگی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا دەکەین بەوەی کە تەنانەت جێی سەرنجی فیلمە بڵند و گەورەکانی هۆڵیوودە و مشتومڕترینی فیلمەکانی ساڵ تەوەری ناوەڕۆکەکانیان خۆی بەم جەنگەدا هەڵدەواسێت.

ڕەخنە لە چاوی سینەماوە بۆ باوەشی ئایدۆلۆژیاکان

سلاڤۆی ژیژەک فەیلەسووفی سلۆڤینی کاتێک ڕانان بۆ فیلمێکی هۆڵیوود دەکات، بە سەرنجی ورد و درشت بازنەی هۆشی ئێمه لەسەر ئایدۆلۆژیا قەتیس و کۆ دەکاتەوە و گەلێک ڕوون و ناوازە تێماندەگەیەنێت کە چۆن فیکر و تیۆرییەی سەرمایەداری و لیبڕالیزم لە ناو چیرۆکەکانیانی هۆڵیووددا خۆیان حەشارداوە.

بێگومان ئەمە ڕوانینی فەیلەسووفێکی چەپگەرە و هاوکات ئەگەر بە چاوێکی بێلایەنییەوە تەماشای فیلمەکانی یەکێتیی سۆڤیەتی باوکی کۆمۆنیزمیش بکەین دەبینین کە چاوەڕوانکراوە دەرهێنەرێکی وەک ئاندرێ تارکۆفسکی لە سیاقە ڕەخنەیییەکەدا تەنانەت سەرنجی قووڵ درووست بکات.

بە نموونە له فیلمی”ivans childhood” لە پاش ململانێیەکی وەڕسکەر بۆ ئیڤانی منداڵ لە دیمەنێکدا خەیاڵی سێو، باران، خاکی بە پیت و دیمەنی ئاشتی و ئارامی دەکات، دەکرێت بڵێین ئەمە ئەو ڕەخنەیەیە کە تارکۆفسکی پێی وتین ئەوەی کە کۆمۆنیزم داوای دەکات تەنیا لە خەون و خەیاڵدا بوونی هەیە نەوەک واقیع، کاتێک منداڵێک بۆ کاری سیخوڕی بەکار دەهێنرێت، جیا لە گێڕانەوەی جەنگ لە چاوی ئەم منداڵەدا و هاوکات پەلکێشکردنی ئەم منداڵەیە بۆ نێو دونیای جەنگ و بە قوربانیبوونەکەی دەبینین، تارکۆفسکی بەم جۆرە ڕەخنەی قووڵ و گەورەی لەسەر کۆمۆنیزمە، یاخود لە فیلمی “joker” دەبینین کە خودی کارەکتەری جۆکەر بەرهەمی ئەو بێباکیەیە کە سیستەمی سەرمایەداری بەرانبەر بە “مرۆڤی پەراوێزخراو” هەیەتی، ئەمە لێدانە لە سیستەمی کەپیتالیزمی ئەمریکی، ئەم دوو نموونەیەی سەرەوە دەرخستەی بوون بەقوربانی دوو تاکن لە نێو دوو سیستەمی جیاوازی وەک “کۆمۆنیزم، لیبراڵ-کەپیتاڵیزم” بەڵام چیرۆکە تازەکانی کورد پیشاندانی وێنەی یەک قوربانیی کوردە لە نێو بەرداشی دوو سیستەم و زیاتریش.

جەنگی جەمسەرەکان و هەوێنی دروستبوونی سینەمای کوردی

لە نێو تەپوتۆزی گەردەلوولی جەنگ و گێژاوی سیاسەتدا کاتێک کە پارتیزانێکی کورد شەهید دەکرێت، بێ شک دەرچەیەکی گەورە و فراوانە بۆ دروستبوونی سینەمایەکی تەواو هونەری وەک ئەو نموونانەی سەرەوە کە باسمان کرد.

لەمەڕ مێژووی ئێمەی کورد ئێستا پتر لە هەر کاتێکی ڕابردووی پیرۆزی لەدەستچوومان، هەلومەرج و بارودۆخ وەک پێویستییەک لە هاوکاری و پشگتیرییەکی واقیعی ئامادەیە بۆ دروستبوونی شەپۆلێک لە سینەمای فیکری کە بنیادی سینەمایەکی نیشتمانی و نێونەتەوەیی لێ بەرهەم بێت، دەکرێت ململانێی جەنگ و کێشمەکێشی ئایدۆلۆژیاکان چیرۆکی “غەزاڵ” بکەن بە هەوێنی شەپۆلێکی سینەمایی و هاوشانی سینەماکانی ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات لەسەرووبەندی ئەم جەنگانەدا بگەین بە کەناراوێکی سینەمایی کە پاشخانی فیکر و فەلسەفە بنیادنەری بن. چونکە داستانی غەزاڵ ڕووداوێکە کە دەکرێت کۆی تێزە فیکری و سیاسی و ئابوورییەکانی لەسەر بنەخشێنرێت و لەسەر سەکۆی فێستیڤاڵە جیهانییەکان دەنگی هەر چوار پارچەی کورد گەڵاڵە بکات، چیرۆکی سەرکەشێک کە باس لە شەڕڤانێکی کورد دەکات لەبەرەی چەپ کە لە بنەڕەتدا خودی چەپ دایکی کۆمۆنیزمە، ئەم شەڕڤانە بەرانبەر بە ڕژێمێک ڕاوەستاوە کە پێی وایە جەنگاوەری ئیسلامە و درووشمی ڕژێمەکەش مردن بۆ ئەمریکا و ئیسرائیلە و بژاری ڕژێم جەنگە لە بەرانبەر هێزەکانی وەک سەهیۆنیزم و ئیمپریالیزم، هاوکات خودی هێزی ئیمپریالیزم وێنەی هاوپەیمانێکی لە هزری ئەم شەهیدەدا چاندووە کە هەردووک دژ بە سیستەمێکی دیکتاتۆرن. هاوکێشەکان قووڵ و ڕەهەندی جەنگەکە زۆر، تەرمی ئەم کچە پارتیزانە تەنانەت نەخۆشخانە و مەیتخانە و مزگەوتەکانیش کاتێک بەهەر هۆکارێک نایگرن لەخۆ، لێرەدا پرسی “ئەخلاق” دەوروژێت و دەگەڕێینەوە بۆ پێش (2500) ساڵ پێش ئێستا و سەرجەم تەواوکراوە فەلسەفییەکانی ئەم پرسەی سۆکرات و لە پاشانیش تێگەشتنی نوێی کانت و نیتچە و بە گشتی پرسی ئەخلاق هەڵدەتەکێنین، پرسی تاک بەرانبەر بە کۆمەڵگا لە دۆخی هەبوونی ئایدۆلۆژیای جیا لە کۆمەڵ، پرسی تاک بەرانبەر بە سیستەم، ورووژاندنی هاوکێشەی بوون بە قوربانی پارتیزانی لایەنێکی کورد کە هۆکاری دروستبوونی هزرە جیهانییەکەی لە دژایەتی ئیمپریالیزمەوە بنیادنراوە کە لە ئێستادا بە ئەرکی دەبینێت جەنگی نەتەوە و خاکی بکات، هاوکات شەهید بوونی لەلایەن هێزێکەوەیە کە سەنگەری پێشەوەی دژە ڕۆژئاوای گرتووە و بە قووڵیش پرسی دیکتاتۆرییەت دەوروژێنێت، جەنگی نێوان دوو بلۆکی گەورەی وەک لیبراڵیزمی کەپیتالیزم هاوشەن لەگەڵ کۆمۆنیزمی ژێر ئەجێندای یەکێتیی سۆڤییەت و بوون بەقوربانی شەڕڤانێکی کورد دەخرووشێت کە بستێک خاکی نییە هێشتان.

بە گشتیی لە بری چیرۆکە ساردوسڕ و بێ پاشخانە هزری و فیکری و فەلسەفییەکان چیرۆکی غەزاڵ جەنگی بلۆکە گەورەکانی لیبڕاڵیزم و کۆمۆنیزم هاوکات مێژووی فەلسەفەی ئەخلاق ڕادەتەکێنێت و لە چاوی داستانەکانی شەڕڤانێکی کوردەوە بۆ ڕوانەرانی جیهان دەکرێت فیلمێکی درووست سیاسی بگێڕدرێتەوە، چاوەڕوانکراوە کە ئەم جۆرە چیرۆکانە بۆ ئێمە نەک تەنیا فیلمێکە کە لە بڵندگۆی فێستیڤاڵەکانەوە گوێبیستی ناوی ببین، نا، ئەم جۆرە چیرۆکانە دەکرێت ببن بە هەوێنی بنیادێک بۆ شەپۆلی نوێی سینەما و له مێژوودا ناوێکی پرشنگدار تۆمار بکەن لە داڕشتنەوەی سینەمای نەتەوەیەک.

The post “سەمای تەرمێک” appeared first on ژنەفتن.

  هەر لەو ڕۆژەیشەوە چەمکی دراما و شانۆ، بە ئێستایشەوە ناوەندێکی گەورەی زانکۆکان و گفتوگۆی شانۆکاران و ڕەخنەگر و تیۆریستەکانی زانستەکانی هونەری شانۆ بوون. دەقی شانۆیی ئەدەبە و کارکردنە لەنێو زماندا، هاوکات شانۆیە و دەبێت نووسەری دەقی شانۆیی بتوانێت متوربەی ئەم دوولایەنە “ئەدەب و هونەر” بکات، بۆ ئەوەی دەقە شانۆیییەکەی لە هەمان کاتدا بۆ خوێندنەوە بشێت و بتوانرێت لەسەر شانۆیش نمایش بکرێت. دەقی شانۆیی نابێت، وێنای ئەوەمان بۆ بکات، کە ئێمە لە ژیانی ڕۆژانەماندا دەیانبینین و دەیزانین، بەڵکوو دەبێت دوور بێت لە ژیانە ڕاستەخۆکە و لەنێو جۆرە سمبۆلێکدا کار بکات، ئاشکرا بێت و هەستی سەرسوڕمانمان لا دروست بکات. هەر “ئەریستۆ” لە “پۆیەتیکا”دا ئاماژە بۆ ئەوە دەکات، پێویستە لە تراجیدیادا، واتە لە دەقە شانۆیییەکەدا، کە دواتر دەبێت بە نمایش، (سەرسوڕمان) لای بینەران دروست بکەین؛ ئەمەیش بە دوو ڕێگا پەیدا دەبێت: وه‌رگه‌ڕان و دۆزینەوە.” پیتەر بروک، لەم ڕووەوە قسەیەکی ئێجگار جوان و کاریگەری هەیە، دەڵێت: “مرۆڤ بۆیە دەچێتە شانۆ تا ژیانی تێدا بدۆزێتەوە، بەڵام ئەگەر هیچ جیاوازییەک لەنێوان ژیانی دەرەوە و ژیانی شانۆدا نەبێت، ئەوا شانۆ هیچ مانایەکی نابێت.” مەبەستی بروک چۆنیەتیی بەرجەستەکردنی دەقە شانۆیییەکەیە، کە لەسەر شانۆ بۆ بینەران نمایش دەکرێت. هەر لەم ڕووەوە دەقی شانۆیی سەخترین ژانرەکانی نووسینە.

  دەقی شانۆیی، لە مێژووی شانۆدا هێندە گرینگ و توخمێکی بەهێزە، تەنانەت هەموو سەردەمەکانی مێژووی شانۆ بە شانۆنامەنووسەکانی ده‌ناسرێنه‌وه‌؛ چ شتێک لە شانۆی گریگی کۆن دەزانین، جگە لە ناوی شانۆنامەنووسەکانیان و ئەو شانۆنامانەی بۆیان بەجێ هێشتووین و بە دەستمان گەیشتووە، دوای ئەوان ڕۆما. لە شارستانییەتی دێرینی ڕۆمادا، لەگەڵ ناوی سیزەرەکانیاندا، ناوی شانۆنامەنووسەکانیان دێت، کە هەوڵیان دەدا شوێنپێی شانۆنامەنووسە گریگییەکانی بەر لەخۆیان بکەنەوە. سینیکا، تەنیا فەیلەسوف نەبوو، بەڵکوو دەسەڵاتدارێکی گەورەیش بوو، جگە لە نامەکانی، دەقە شانۆیییەکانی، بە تایبەتیش “ئودیب”ەکەی، جێگای ئاماژە بۆ کردنە. سینیکا بە دەقە شانۆیییەکانی سەرەتایەکی پڕ بەهای بۆ ڕەوتی شانۆ، لە مێژوودا بۆ ئیتاڵیا دانا.

  هەر لێرەوە دەتوانین بڵێن، کە مێژووی شانۆ مێژووی دەقە شانۆیییەکانە؛ شەکسپیر، مارلۆ، مۆلێیر، ڕاسین و کۆرنی، ئیبسن، چێخەف، ستریندبێرگ، دواتر برێشت و بێکێت و هارۆڵد پینتەر و… لیستەکە زۆر درێژە، کە ڕۆڵێکی گەورەیان لە دروستکردنی هونەری شانۆدا بینیوە. تا ئێستا ژمارەیەکی زۆر لە شانۆنامەنووسانی دنیا خەڵاتی ئەدەبی نۆبێڵ-یان وەرگرتووە، هەر بۆ نموونە مەتەرلینگ، پیراندیللۆ، ئۆنێل، بێکێت، داریۆ فۆ، هارۆڵد پینتەر، پێتەر هانکە، یۆن فۆسە… هتد،  هاوکات تەکنیکی دەقی شانۆیی بە درێژاییی مێژوو گۆڕانکاری زۆری بەسەردا هاتووە، تا لەم سەردەمەی ئەمڕۆماندا دەقی شانۆیی لە پۆستمۆدێرنیزمەوە بازیداوەتە ناو پۆست-دراماوە. ئەم گۆڕانکارییانە لە تەکنیکی دەقی شانۆییدا، لە تەکنیکی هونەری شانۆ و نواندن و دیدی دەرهێنەرەکانیشدا ڕەنگی داوەتەوە.

  بێگومان، زمان وەک توخمێکی گرینگی دراما لەنێو ئەم مێژووە درێژەی شانۆ و چەمکی درامادا گۆڕانکاری زۆری بەسەردا هاتووە، بەڵام ڕۆڵە گەورە و گاریگەرەکەشی، تەنانەت لە پۆستدراماشدا لە دەست نەداوە. هەمیشە دراما/دەقی شانۆیی و هونەری شانۆ پەیوەندییەکی میکانیزمی و دوولایەنەیان هەبووە، زمان هەمیشە بناخەی شانۆ بووە، لای هەندێکیش دژایەتی کردن و بانگەشە بووە بۆ ڕزگاربوون لە دەسەڵاتی زمان و دەقی شانۆیی، بۆ نموونە وەک لای ئارتۆ دەبینرێت. ئارتۆ لە مانێڤستەکانیدا بۆ شانۆی “توندوتیژ” بانگەشەی مەرگی دەقی شانۆیی دەکرد و ئەوەی دووپات دەکردەوە، کە هونەری شانۆ دەبێت لە دەسەڵاتی دەقی شانۆیی دوور بخرێتەوە و شانۆ بگەڕێتەوە بۆ بنەما گەوهەرییەکانی خۆی.

شتێکی بەڵگەنەویستە، کە دەقی شانۆییش بە درێژاییی مێژووی شانۆ گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە و لە هەر سەردەمێکدا مۆرکێکی تری لەخۆ گرتووە، بۆ نموونە دەقە شانۆیییەکانی “کلاسیکی نوێ” لە فەڕەنسا، کۆمەڵێک ڕێسای نوێی دروست کرد، یەکەی کات و شوێن و ڕووداو؛ کە دەبێت، ڕووداوەکانی شانۆنامەکە لە بیست و چوار سەعاتدا، لە یەک شوێندا ڕوو بدات و تەنیا لەنێو بازنەی یەک ڕووداویشدا بسوڕێتەوە. هەروەها سەردەمی ڕۆمانیسییەت، جیاوازن لە دەقەکانی قۆناخی ناتورالیزم، دوای ئەوە ڕیالیزم و سمبولیزم، تا دەگات بە پۆستدراما. بێگومان ئەم قۆناخ و ڕەوتانەیش کاریگەری بەسەر نووسەرانی شانۆنامەکانەوە هەبووە، هەروەها شانۆنامەنووسەکانیش کاریگەرییان بەسەر یەکەوە هەبووە و دەقە شانۆیییەکان لە یەک فۆرمدا نەماونەتەوە و چەندین تەکنیکی جیاواز پێودەدانگە دراماتۆرگییەکەی ئەم دەقانەی دیاری کردووە. شانۆنامەنووسی ئەمەریکی “ئۆژیێن ئۆنێل” کە خاوەنی خەڵاتی ئەدەبی نۆبێڵە، چەندین شێواز و فۆرمی لە نووسینی دەقە شانۆیییەکانیدا تاقی کردۆتەوە؛ ڕیالیزم و دەربڕینخوازی، دوو نموونەی بەهێزی تەکنیک و شێوازی دەقە شانۆیییەکانییەتی، بەڵام باس لەوە دەکات، گەر “ستریندبێرگ” نەبووایە، ئەو هەرگیز نەیدەتوانی ببێتە شانۆنامەنووس، هەروەها “سارتەر” و “بێکێت”یش باس لە کاریگەری “ستریندبێرگ” دەکەن. “ستریندبێرگ” بە شانۆنامەی “خەونەنمایشێک” شانۆی ئەوروپی لە مۆدێرنەوە گوێزایەوە بۆ پۆستمۆدێرنیزم. “هارۆڵد پینتەر” بە هیچ شێوەیەک ئەوەی نەدەشاردەوە، کە “بێکێت” چ کاریگەرییەکی گەورەی بەسەر ئەوەوە هەبووە؛ پینتەر توانی ئەوەی بێکێت لەو فۆرمە ئەبستراکت و هزرە فەلسەفییەدا چڕی کردبووەوە، بێنێتە ناو ماڵەکان و ژیانی ڕۆژانەی خەڵکییەوە. “سارا کێن”، “یۆن فۆسە” و “لاش نۆرێن”، کۆپی بێکێت بوون، لەو ڕوەوەی ئەوەی بێکێت دەیگوت، ئەوان لە فۆرمێکی تردا و بە زمانێکی تر دایاندەڕشتەوە. نموونە ئێجگار زۆرە و دەکرێت، مەسەلەی کاریگەرییەکان بکرێتە وتارێکی سەربەخۆ.

  دەتوانین ئاماژە بۆ ئەوەیش بکەین، کە هەندێک جار دەقی شانۆیی ڕۆڵێکی بێ هاوتای گێڕاوە لە بەرجەستەکردن و بڵاو کردنەوەی بیرە فەلسەفییەکان، بێ ئەوەی پێگەی خۆی، وەک دەقێکی شانۆیی لە دەست بدات، هەر بۆ نموونە فەیلەسوفی فەڕەنسی “ژان پۆل سارتەر” بە دەقە شانۆیییەکانی: “دەرگا داخراوەکان” و “مێشەکان” و “مردووە بێ گۆڕەکان”… هتد توانی بیرە فەلسەفییە خودگەرایییەکە، بە شێوەیەکی باشتر، بە بەروارد بە تێزە فەلسەفییەکانی، بڵاو بکاتەوە. ئەم نموونەیە تا ئاستێک لای “ئەلبێر کامۆ”یش ڕاستە.

  لە زۆر قۆناخی مێژوویدا، شانۆنامەنووسەکان ڕۆڵێکی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌یان هەبووە لە دروستکردنی فۆرمە شانۆیییەکان و دامەزراندنی تیپێکی شانۆیدا، لە گەشەکردنی میتۆدێکی هونەریدا، بە تایبەتی دۆزینەوە و داهێنانی میتۆدێک بۆ هونەری نواندن، وەک لە “شانۆی ئازاد” لە پاریس، کە “ئەمیل زۆلا”، دەقە شانۆیییە ناتورالیزمییەکانی بە تایبەتی بۆ ئەم شانۆیە دەنووسی و پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە دەرهێنەرەکەیەوە “ئەندریە ئەنتوان”ەوە هەبوو، هەروەها “شانۆی هونەر”ی مۆسکۆ و پەیوەندیی دوولایەنەی “ستانیسلاڤسکی” و “چێخەف”، نموونەیەکی ترە. هەمیشە دەقە شانۆیییەکان ئەو هێزەیان هەبووە شانۆ دروست بکەن، نەک بە پێچەوانەوە، هەرگیز شانۆ، وەک هونەر نەیتوانیوە شانۆنامەنووس دروست بکات، به‌ڵکوو، شانۆنامەنووسەکان شانۆکانیان دروست کردووە، میتۆدەکانی نواندنیان قووڵ کردۆته‌وه‌ و پانتایییەکی فراوانیان بەخشیووە بە دەرهێنەرەکان و ئامڕازێکی ڕاستەوخۆ و بەهێزی هونەری دەرهێنان بووە. لێرەدا گرینگە ئاماژە بە ڕۆڵی “برتۆڵد برێشت” بکەین، کە چۆن توانی دەقی شانۆیی و هونەری شانۆ لە ئێستاتیکایەکی جیاوازدا کۆ بکاتەوە و ڕەنگێکی تر ببەخشێت، بە هونەری شانۆ، بۆ نموونە تەکنیکی نامۆبوون، کە بە هۆی دەقە شانۆیییەکانییەوە ڕێگای بۆ خۆشکرد. لەبەر ئەوە دەقی شانۆیی بنەما سەرەکییەکەیە، دەروازە گرینگەکەیە، بەڵام زۆر جار ئەم دەقە شانۆییانە، لە ژێر دەستی دەرهێنەرەکاندا کاری تیاکراوە و بەکارهێنراوە بۆ بەرجەستەکردنی دیدی دەرهێنەر و ئێستاتیکایەکی هونەری، بە درێژاییی مێژووی شانۆیش، ناوی هەندێک دەرهێنەر پەیوەستە بەناوی شانۆنامەنووسێکی دیاریکراوەوە، لەم ڕووەشەوە نموونەمان ئێجگار زۆرە و نامەوێت بچمە ناو ئەو بابەتانەوە.  

  دەقی شانۆیی ئەو مێژووە درێژەی هەیە و توخمێکی گرینگی دامەزراندنی هەموو پڕۆژەیەکی شانۆیییە، ناکرێت بە دەقی شانۆی کوردی بەراوردی بکەین. مێژووی دەقە شانۆیییەکان لای ئێمە زۆر نوێیە و هەموو ئەو دەقانەی نووسراون، دیاریکراوە و ژمارەیەکی ئەوتۆ نییە، لەبەر ئەوە زۆر ئاسایییە دەقە شانۆیییەکان لەو ئاستەدا نەبن. دەقی شانۆیی لە شانۆی کوردیدا ئێجگار لاوازە و نەیتوانیوە ڕۆڵێکی کاریگەری لە دامەزراندن و گەشەی شانۆی کوردیدا هەبێت، ئەمەیش یەکێکە لە کەلێنە گەورەکانی شانۆی کوردی، کە دەشڵێم، دەقە کوردییەکان نەیانتوانیوە گوزارشت لە کۆمەڵگەی کوردی بکەن، مەبەست ئەوەیە، ئەوەی ئەوان باسیان کردووە، ئەوەیە کە خۆمان ڕۆژانە دەیبینین و هەستی پێ دەکەین، ئەمەیش ڕێک قسەکەی پیتەر بروک، کە لای سەرەوە ئاماژەم پێ کردووە، بیر دەخاتەوە “ئەگەر هیچ جیاوازییەک لەنێوان ژیانی دەرەوە و ژیانی شانۆدا نەبێت، ئەوا شانۆ هیچ مانایەکی نابێت.” بەشێکی زۆری لەو دەقە شانۆییانەی من خوێندمنەتەوە، بە زمانێکی خراپ نووسراون، تەکنیکێکی گێڕانەوە کۆن و بەسەرچوو، ڕووداوەکانی شتی ساکار و ڕۆژانەی نێو خەڵکی وەک خۆی. ئەمە ئەوە ناگەیەنێت، کە ئێمە هیچ ئەزموونێکی باشمان نییە، نەخێر، هەندێک ئەزموونی زۆر باشمان هەیە، بەڵام مشتێکە لە خەروارێک و هیچ نووسەرێکی شانۆیمان نییە، کە تەواو خۆی بۆ نووسینی دەقی شانۆیی تەرخان کردبێت. ئەوەی، کە لێرەدا بە ڕاستی دەبێت ئاماژەی بۆ بکەم، ڕۆژهەڵاتی کوردستانە. بە بۆچوونی من پاشەڕۆژی دەقی شانۆیی لە ڕۆژهەڵاتەوەیە و چەندین نموونەمان هەن، کە لە ئاستێکی زۆر بەرزدا دەقی شانۆییان نووسیوە و شایانی هەموو جۆرە پشتگیری و هاندانێکن.

  هەر لە سۆنگەی ئەم گرینگییەی دەقی شانۆیییەوەیە، کە لە ناوەندی کەپرەوە خەڵاتی “دانا ڕەئووف”مان بۆ دەقی شانۆیی داناوە و ئەوەی تا ئێستا ئەو خەڵاتەی بردۆتەوە، چ لە ڕووی تەکنیک و چ لە ڕووی زمانەوە، ئەزموون و هەنگاوێکی زۆر باش بوون، چ بۆ ڕەوتی شانۆی کوردی و چ بۆ نووسەرەکان خۆیان. ئەم گرینگییەی من دەقی شانۆیی، دەگەڕێتەوە بۆ دەمێک ساڵ. پڕۆژەی زنجیرەی شانۆی بیانیش لە دەزگای ئاراس، کە لەسەر پێشنیازی من و بە سەرپەرشتی من دەردەکرا، هەوڵێکی تر بوو بۆ ئاشنابوون بە دەقەکانی شانۆی جیهانی و دروستبوونی کاریگەرییەک، کە دەقی شانۆی کوردی لای ئێمەیش پەرە بسەنێت.

The post دراماتۆرگی و ڕەوتی دەقی شانۆیی appeared first on ژنەفتن.

ڕەنگە ئاویییەکانی لالە تەنیا وردەکارییەک لە دیمەنی سروشتی، گوڵ، شەقام، یان تەلارسازی پێشکەش ناکەن؛ بەڵکو ئەزموونێک دەکەنەوە کە تێیدا سروشت نەک وەک ئۆبژەیەکی دەرەکی، بەڵکو وەک واقیعێکی ڕۆحی ڕژاو دەردەکەوێت، سروشتێکی دووەم و گۆڕاو کە بە چاوی هونەرمەنددا تێپەڕیوە و بەو هۆیەوە ڕەهەندێک بەدەست دەهێنێت کە نە لە بینینی خامدا و نە لە نوێنەرایەتییەکی تەنیا تەکنیکیدا دەدۆزرێتەوە. ئەوانەی لەبەردەم ئەم بەرهەمانەدا وەستاون، سەرەتا ئاو و شەفافیەت و ڕووناکی و ڕەنگدانەوەی و گواستنەوەی ناسکی ڕەنگ دەبینن، بەڵام ئەوەی لە کاتی تێڕامانێکی درێژخایەندا ئاشکرا دەبێت، ڕووی ئەو شتە نییە کە وێنا دەکرێت، بەڵکو جووڵەیەکی ناوەکییە، ڕژانی بینراو و نەبینراو، لە سروشتی دەرەکی و هەستی ناوەوە، لە جیهان و ڕۆح.

لاله نیگاری سروشت دەکێشێت نەک بۆ ئەوەی بەرهەمی بهێنێت، بەڵکو بۆ گۆڕینی. ئەم گۆڕانکارییە لە ڕێگەی شێواندنی دراماتیک یان زیادەڕەوییەکی مۆنۆمێنتالەوە ڕوو نادات، بەڵکو لە ڕێگەی گۆڕانکارییەکی ورد و لە هەمان کاتدا بەردەوام لە ڕوانگەدا ڕوو دەدات، لە ڕێگەی مامەڵەیەکی جوانکارییەوە کە ئەوەی دەدرێت لەناو نابات، بەڵکو مانای نوێی تێدایە. وردە وردە لە ناوەندی ڕەنگی ئاودایە کە بە شەفافیەت و هەستیاری و گەڕانەوە نەبوون تایبەتمەندە، کە ئەم گۆڕانکارییە فۆڕمی گونجاوی خۆی دەدۆزێتەوە. چونکە ئاو نەک هەر ڕەنگەکە هەڵدەگرێت، بەڵکو جوڵەی بیرکردنەوەش خۆی هەڵدەگرێت. ڕێگە بە هیچ ڕاستکردنەوەیەکی خام نادات، هیچ ڕووپۆشێکی گەورە نادات، بەڵکو هونەرمەند ناچار دەکات بۆ چڕبوونەوەیەکی دەروونی کە تێیدا هەر خاڵێک، هەر دێڕێک، هەر تیشکدانەوەیەک یان سێبەرێک نوێنەرایەتیی بڕیارێکی کۆتایی دەکات.

بەم مانایە، بۆ لالە، ڕەنگی ئاو تەنیا تەکنیک نییە، بەڵکو هەڵوێستێکە؛ نەک تەنها شێوازێک، بەڵکو پێگەیەکی ئۆنتۆلۆژییە لە نێوان سروشت و ڕۆح، لە نێوان ئەوەی دەردەکەوێت و ئەوەی تەنها لەڕواڵەتدا مانای ڕاستەقینەی خۆی بەدەست دەهێنێت.

ڕەنگی ئاو وەک شەفافیەتی ڕۆحی.

بە بەراورد لەگەڵ تەکنیکەکانی تری نیگارکێشان، ڕەنگی ئاو خاوەنی کوالیتییەکی ناوازەیە: نیمچە ڕووناکی. بۆ لالا ئەم شەفافبوونە دەبێتە بنەمایەکی فەلسەفی. لە کاتێکدا زۆرجار نیگارکێشانی زەیتی ڕووناکی لەناو ماددییەتی چینە بۆیاخەکەدا دەبەستێتەوە، جەستەیییەک دروست دەکات کە سووژەکە سەقامگیر و مۆنۆمێنتال دەکات، ڕەنگی ئاو بە کراوەیی و شەفاف و بە جۆرێک لە جۆرەکان لاواز دەمێنێتەوە. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە سپی کاغەزەکە بە تەواوی نامێنێت بەڵکو لە ڕێگەی چینەکانی بۆیاخەوە وەک ڕووناکییەکی ناوەوە دەدرەوشێتەوە. بۆ لالە ئەم شەفافیەت تەنیا کاریگەرییەکی جوانکاری نییە بەڵکو دەربڕینی هەڵوێستێکی ڕۆحییە کە هەرگیز بینراو وەک مادەیەکی داخراو بیری لێناکاتەوە، بەڵکو وەک گواستنەوەیەک، نێوەندگیرییەک، دەرکەوتنی بزووتنەوەیەکی قووڵتر و ناوەکییە.

لە کاتێکدا زۆرجار نیگارکێشانی زەیتی ڕووناکی لەناو ماددییەتی چینە بۆیاخەکەدا دەبەستێتەوە، جەستەیەکی جەستەیی دروست دەکات کە سووژەکە سەقامگیر و مۆنۆمێنتال دەکات، ڕەنگی ئاو بە کراوەیی و شەفاف و بە مانایەکی دیاریکراو لاواز دەمێنێتەوە چونکە سپی کاغەزەکە بە تەواوی نامێنێت بەڵکو وەک ڕووناکییەکی ناوەوە کاردەکات کە لە چینەکانی بۆیاخدا دەدرەوشێتەوە. لێرەدا دەتوانین پەیوەندی بە بیرۆکەکانی جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵەوە بکەین، کە لە وتارەکانیدا سەبارەت بە جوانیناسی، ئەو چەمکەی داڕشتووە کە کارە هونەرییەکە دەرکەوتنی هەستیاری بیرۆکەکەیە. مەبەست لەوە نییە کە بیرۆکەکە بە شێوەیەکی ئەبستراکت وێنا کراوە، بەڵکو مەبەستی ئەوەیە کە لە خودی مادەی هەستیاردا ئامادە دەبێت و ئەم مادەیە ئاماژە بە دەرەوەی خۆی دەکات. بەڵام لە ڕەنگە ئاوییەکانی لالە دا ئەم دەرکەوتنە هەستیارە بە فۆرمێکی داخراو و چڕبوونەوە جێگیر نییە، بەڵکو بە شێوەیەک وەدیهاتووە کە پرۆسەی دیاربوون دەکات، بەجۆرێک کە کارەکە نەک وەک تۆمارێکی کۆتایی، بەڵکو وەک گرژییەکی زیندوو لە نێوان توانەوە و چڕبوونەوەدا هەستپێکراوی دەمێنێتەوە.

ئاو کە ڕەنگی ناو ڕەنگی ئاوی هەڵدەگرێت، هەڵبژاردنی هەڕەمەکی ناوەند نییە، چونکە ئاو جووڵە و ڕەنگدانەوەی و تێپەڕبوونە بە یەکجار؛ ئاسمان و زەوی بەیەکەوە دەبەستێتەوە، ڕەنگدانەوەی هەیە و دەشێوێنێت، هەڵیدەمژێت و دەداتەوە. وە هەر ئەم سیفەتانەن کە لە کارەکانی لالە دا دەبنە خامە ھێزی فەلسەفەیەکی جوانیناسی کە تێیدا سروشت نەک وەک پێدراوێکی ڕەق، بەڵکو وەک پرۆسەیەک دەردەکەوێت. کاتێک شەقامێک لە وێنەکانیدا لە ژێر باراندا دەدرەوشێتەوە، یان گوڵێک بە شەفافیەتێکی ناسکەوە دەدرەوشێتەوە، ئەمە تەنها بەرهەمهێنانەوەی کاریگەرییەکی بینایی نییە، بەڵکو نوێنەرایەتیکردنی حاڵەتێکە کە جیهان و تێگەیشتن بە شێوەیەکی یەکتر یەکتر دەگرێتەوە.

گوڵ وەک دووبارەبوونەوەی ناوەوەی سروشت

گوڵ مۆتیڤێکی ناوەندییە لە کارەکانی لالەدا، لەگەڵ ئەوەشدا ئەم گوڵانە نە لێکۆڵینەوەی ڕووەکین و نە توخمە دیکۆراتییەکانن، بەڵکو چڕبوونەوەی هەستن، ڕەنگدانەوەی جووڵەیەکی ناوەکییە کە ڕەهەندێکی دووەم و شاراوە لەناو خودی مۆتیڤەکەدا ئاشکرا دەکات. وەک ئەوە وایە لالە تەنیا گوڵێک 

نەخشێنێت، بەڵکو ڕێگە بدات گوڵێکی دیکە و نەبینراو لەناو گوڵە ڕەنگاوڕەنگەکەدا سەرهەڵبدات گوڵێک کە چیتر سەر بە سروشتی دەرەکی نییە، بەڵکو سەر بە کایەی ڕۆحییە کە یادەوەری و حەسرەت و ڕاگوزەر و هیوا تێیدا تێکەڵ دەبن.

ئەم دوو هێندەکردنە فێڵێکی فەرمی نییە، بەڵکو دەربڕینێکە بۆ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە بنەڕەتدا هونەرەکەی پێناسە دەکات. چونکە سروشت کۆپی ناکرێت، بەڵکو لە ڕێگەی بابەتەکەوە ڕێنمایی دەکرێت، بەمەش تەنها فاکتیزمی خۆی لەدەست دەدات و دەبێتە هەڵگری مانای ناوەوە. بۆ لالە گوڵ ئۆبژە نییە، بەڵکو سوژەیە؛ پێدەچێت هەناسە بدات، ئازار بچێژێت، دەدرەوشێتەوە. لە بۆشایی ئاسماندا بە گۆشەگیری ڕاوەستاوە، بەڵکو لەناو تۆڕێکی ڕووناکی و سێبەر و شێ و چڕی بەرگەهەوادا چەسپاوە کە لە یەک کاتدا تیشک دەخاتە سەر و دەیتوێتەوە.

کاتێک مرۆڤ چاودێری ئەم گوڵانە دەکات، دەزانێت کە ڕەنگەکەیان بە شێوەیەکی شەڕانگێزانە یان خۆنمایشکردن بەکارناهێنرێت، بەڵکو لە شەفافیەتەوە سەرهەڵدەدات، وەک ئەوەی لە ناوەوە درەوشاوە بێت. هەر ئەم درەوشاوەییە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە کارەکە تەنیا ڕووکەش نییە، بەڵکو خاوەنی قووڵایییەکە کە تەنیا لە ڕێگەی چاودێریکردنی نەخۆشەوە خۆی ئاشکرا دەکات. لالە هیچ ڕەنگێک بە ئارەزووی خۆی دانانێت؛ هیچ خاڵێک بەبێ مانا دانانێت. بەڵکو پێدەچێت هەموو گرادێنتێک، هەر ڕووناکبوونەوەیەک، هەر تاریکبوونەوەیەک بەشێک بێت لە پێکهاتەیەکی ناوەوە، کەمتر لە ڕووی بیرکارییەوە پێکهاتە کراوە نەک لە ڕووی بوونییەوە.

بەم شێوەیە گوڵ دەبێتە شوێنی لێدوانێکی وجودی کە بە دەنگی بەرز ناگوترێت، بەڵکو لە بێدەنگی فۆرمەکەیدا دەکرێتەوە و ڕێک لەم خۆگرتنەدایە کە دەسەڵاتەکەیدایە، چونکە بینەر ناچار ناکات، بەڵکو بانگهێشتی دەکات بۆ ئەوەی خۆی لە قووڵایی دەرکەوتنیدا نوقم بکات.

باران و شەقام و ڕەنگدانەوەی وەک فەزای میتافیزیکی.

جگە لە گوڵەکان، بە پلەی یەکەم دیمەنی شەقامە تەڕەکان و پەنجەرە و ئۆتۆمبێل و پارچە تەلارسازییەکانن کە ڕۆڵێکی تایبەت لە کارەکانی لالەدا دەگێڕن. لێرەشدا ئامانج بەڵگەنامەیەکی واقیعی واقیعی شار نییە، بەڵکو دروستکردنی فەزایەکە کە تێیدا ڕەنگدانەوە و دوو هێندەبوون ببنە بنەمای ناوەندی. کاتێک شەقامێک لە ژێر باراندا دەدرەوشێتەوە و ڕووناکی چرای شەقامەکان لەناو قیر تەڕەکەدا دەشکێت، فەزای نێوانیان دروست دەبێت کە تێیدا سەرەوە و خوارەوە، واقیع و ڕەنگدانەوەی، جەستە و وێنە تێکەڵ دەبن، بەجۆرێک جیهان ئاراستەی ڕوونی خۆی لەدەست دەدات و دەگۆڕێت بۆ پێکهاتەیەکی هەڵدەفڕێت و نزیکە لە خەوناوی.

ئەم ڕەنگدانەوەیانە دیکۆراتی نین، بەڵکو فەلسەفیین، چونکە وا دەردەخەن کە هەموو تێڕوانینێک لە ئێستاوە لێکدانەوەیەکە، ئەوەی دەیبینین هەرگیز بە سادەیی نادرێت، بەڵکو هەمیشە بە نێوەندگیری. بەم شێوەیە شەقامی تەڕ دەبێتە هێمای جیهانێک کە خۆی ڕەنگ دەداتەوە، کە لە ڕەقبوونی ماددی خۆیدا نامێنێتەوە، بەڵکو بەهۆی ڕووناکیەوە بەرەو ڕەهەندێکی نوێ بەرز دەکرێتەوە. تەلارسازی چیتر وەک بارستەیەکی ئیستاتیک دەرناکەوێت، بەڵکو وەک پێکهاتەیەکی ڕژێنەر دەردەکەوێت؛ پەنجەرەکان دەبنە چاوێک کە هەم بەرەو ناوەوە و هەم بەرەو دەرەوە دەڕوانن؛ و ئەو ئۆتۆمبێلەی لە ئاودا ڕەنگ دەداتەوە، ڕەقبوونی تەکنیکی خۆی لەدەست دەدات و دەبێتە بەشێک لە قوماشێکی ڕژاو و شیعری.

ئەم دیمەنانە بە تایبەتی ئەوە ڕوون دەکەنەوە کە لالە بە دابڕان لە کولتووردا بیر لە سروشت ناکاتەوە، بەڵکو زیاتر ئەو دوو کایە تێکەڵ دەکات، بەجۆرێک تەنانەت دیمەنی شاریش کوالیتییەکی سروشتی بەدەست دەهێنێت، لە کاتێکدا سروشت لە هەمان کاتدا بە ڕۆحانیەت ڕژاو دەردەکەوێت. باران تەنیا ڕووداوێکی کەشناسی نییە، بەڵکو میدیای گۆڕانکارییە؛ کۆنتورەکان دەتوێنێتەوە، ڕووکارەکان بەیەکەوە دەبەستێتەوە، گواستنەوە دروست دەکات و هەر لەم گواستنەوەیانەدایە کە هێزی جوانکاری بەرهەمەکانی هەیە.

هونەرمەند وەک بابەتێکی نێوەندگیری لە نێوان سروشت و ڕواڵەتدا

کاتێک مرۆڤ کارەکانی لالە لە یەکگرتوویی ناوەوەی خۆیدا لەبەرچاو دەگرێت، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە باسکردن لە نوێنەرایەتیکردنی سروشت یان لێکدانەوەی بابەتیی بەس نییە، چونکە هەردووکیان جووڵەی ڕاستەقینەی هونەرەکەی کەم دەکەنەوە. لالە نە لە لایەنی وەچەخستنەوەی تەقلیدی وەستاوە و نە لە لایەنی خۆنامۆبوونی تەنیا دەربڕین؛ بەڵکو کارەکانی نێوەندگیرییەک لەخۆدەگرێت کە تێیدا سروشت و سوژە بەبێ ئەوەی بتوێنەوە یەکتر دەچنە ناو یەکترەوە. هونەرمەند وەک شێوەدانەرێکی باڵادەست دەرناکەوێت کە فۆڕمی خۆی بەسەر جیهاندا دەسەپێنێت، بەڵکو وەک هۆشیارییەکی ڕژێنەر کە جیهان هەڵدەمژێت و دووبارە بە فۆرمێکی گۆڕاو و قووڵترەوە ئازادی دەکات.

هەر لێرەدایە کە دەتوانین جارێکی دیکە پەیوەندی بە جوانیناسیی جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵەوە بکەین، کە لە کارە هونەرییەکە نەک وەک تەنها لاساییکردنەوەی سروشت، بەڵکو وەک ڕژانی ڕۆحییەکەی تێدەگات، وەک ساتێک کە تێیدا دەرکەوتنی دەرەکی لە ناوەوە زیندوو دەکرێتەوە. هێگڵ باس لە هونەر دەکات وەک ڕۆحانیکردنی دەرەکی و دەرەکیکردنی ناوەکی و ئەم جووڵە زۆر دوولایەنەیە لە ڕەنگی ئاوی لالەدا ڕەنگ دەداتەوە، تا ئەو ڕادەیەی سروشت چیتر وەک دەرەکییەکی تەنیا بەخشراو نامێنێتەوە بەڵکو دەبێتە ھێزو ئیلھام بۆ ئەزموونێکی ناوەکی، لە هەمان کاتدا بوونە ناوەکییەکەی هونەرمەند قەتیس نامێنێتەوە لە هێما ئەبستراکتەکاندا بەڵکو لە ڕەنگ و ئاو و ڕووناکی و شەفافیەتدا بەرجەستە دەبێت.

بەم مانایە هونەرمەند نە وەستای سروشت و نە چاودێرە پاسیڤەکەیەتی، بەڵکو سوبێکتێکی نێوەندگیرییە کە نیگاکانی جێگیر نابێت بەڵکو دەگۆڕێت. چاوی ​​لالە چاوێکی ئامرازی نییە کە تۆمار بکات ، بەڵکو چاوێکی شیعرییە کە لە سروشتدا ئەو گواستنەوەیانە دەناسێتەوە کە لە نێوان بینین و نەبینیندا دەلەرزن. کاتێک دیمەنێک دەکێشێت، گرنگی بە وردبینی تۆپۆگرافی نادات بەڵکو گرنگی بە بەرگەهەوا دەدات؛ نەک لە فۆڕمی وردی دارەکەدا بەڵکو لە یاریی نێوان  سێبەر و ڕووناکیدا؛ نەک لە کوالیتی ماددی ڕێگاکەدا بەڵکو لە درەوشاوەیی کە لە باراندا بەسەریدا بڵاودەبێتەوە.

ئەم ڕێبازە بەرەو دۆخێک دەبات کە چیتر بەرهەمەکانی تەنیا سروشت وێنا ناکەن، بەڵکو سروشتێک کە پێشتر بە هۆشیاریدا تێپەڕیوە و بەو هۆیەوە فۆڕمی دووەمی بوون دەگرێتە ئەستۆ. دەتوانرێت بڵێین لالە سروشت وێنا ناکات، بەڵکو بیری لێدەکاتەوە و ئەم بیرکردنەوەش بە شێوەیەکی ئەبستراکت ڕوونادات، بەڵکو لە ماددییەتی ئاوەکە خۆیدا، لە چینە ڕژاوەکانی ڕەنگدا، لە بڕیاری هۆشیارانەدا کە شەفافیەت تەمومژاوی نەکات، بەڵکو بۆ پاراستنی.

دووبارە نەکردنەوە وەک قووڵبوونەوەی مۆتیڤەکە

هەرچەندە هەندێک مۆتیڤ لە کارەکانی لالەدا دووبارە دەبنەوە- گوڵ، باران، ڕەنگدانەوەی، شەقام، پەنجەرە- هەرگیز کاریگەری دووبارەبوونەوەی میکانیکی سەرهەڵنادات، بەڵکو زیاتر قووڵبوونەوەیەکی پێشکەوتووانە، وەک ئەوەی هەر وێنەیەکی نوێ بە سادەیی ئەو وێنەیەی پێشوو دووبارە نەکاتەوە، بەڵکو زیاتر ڕەهەندی شاراوەی خۆی ئاشکرا دەکات. ئەم دووبارەنەبوونەوەیە بەهۆی گۆڕانی ڕیشەیی لە فۆرمەکانی دەرەکیدا نییە، بەڵکو بە هۆی گۆڕانکاری لە ڕوانگەی ناوەوە و گۆڕانکاری لە گۆشەی تێگەیشتن و سەرهەڵدانی پەیوەندییەکی نوێ لە نێوان ڕووناکی و ڕەنگ و فەزادا لە ئەنجامدا دەگەڕێتەوە.

گوڵ هەرگیز هەمان گوڵ نییە، تەنانەت ئەگەر بە شێوەیەکی فەرمی هاوشێوەی دەربکەوێت، چونکە لە چوارچێوەیەکی بەرگەهەوای جیاوازدا بوونی هەیە، چونکە ڕووناکیەکەی بە شێوەیەکی جیاواز شکێنراوە، چونکە شەفافیەتی ئاوەکە بە شێوەیەکی نوێ دەوری دەدات. شەقام لە ناو باراندا هەرگیز هاوشێوەی شەقامێکی پێشوو نییە، بەو پێیەی وەک مۆتیڤێک نییە، بەڵکو وەک حاڵەتێک بوونی هەیە، وەک ساتێکی مەزاجێکی تایبەتی ناوەوە کە ناتوانرێت دووبارە بکرێتەوە چونکە بەستراوەتەوە بە کات و یادەوەری و ئەزموونەوە.

ئەم فۆرمەی گۆڕانکارییە هاوتایە لەگەڵ هەڵوێستێکی جوانیناسی کە لە کارەکە تێدەگات نەک وەک بەرهەمی بیرۆکەیەکی تەواو، بەڵکو وەک پرۆسەیەک کە هونەرمەند خۆی تێیدا دەگۆڕێت. بەم مانایە هەموو ڕەنگێکی ئاویش بەڵگەنامەی گواستنەوەی ناوەوەیە، جوڵەیەکی دەروونییە کە لە ناوەڕۆکی ئاودا خۆی دەردەخات. بەم پێیە دووبارەبوونەوەی ڕواڵەتی مۆتیڤەکان دەبێتە شوێنەواری گەڕانێکی بەردەوام، نەک بۆ شتە نوێیەکان، بەڵکو بۆ ڕاستییەکی قووڵتر لەناو هەمان ئەو شتانەدا.

تەڕبوونی بەردەوام وەک حاڵەتێکی ئۆنتۆلۆژی

دیاردەیەکی سەرنجڕاکێش لە ڕەنگە ئاوییەکانی لالەدا هەستکردنە کە هەرگیز بە تەواوی وشک نابن، تەنانەت لە کارە تەواوکراوەکانیشدا دۆخێکی شێداری، لە لێشاو، لە جووڵە دەپارێزرێت. ئەم “تەڕییە بەردەوامە” تەنیا کوالیتییەکی تەکنیکی نییە، بەڵکو خاوەنی ڕەهەندێکی ئۆنتۆلۆژییە، تا ئەو ڕادەیەی کە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە کارەکە خۆی وەک ئۆبژەیەکی ڕەق نیشان نادات، بەڵکو وەک دیاردەیەکی زیندوو کە لە دۆخێکی نێواندا دەمێنێتەوە.

لێرەدا تەڕبوون ئاماژەیە بۆ گواستنەوە، کراوەیی، ناتەواوی. بەرەنگاری جێگیربوونی کۆتایی دەبێتەوە و شوێنەواری سەرەتای خۆی لە وێنەی تەواودا دەپارێزێت. لە کاتێکدا زۆرێک لە کارە هونەریەکان سەرەتای خۆیان دەشارنەوە بە نەبینراوکردنی پرۆسەکە و پێشکەشکردنی ئەنجامەکە وەک یەکێتییەکی ئۆتۆنۆم، لالە ڕێگە دەدات پرۆسەکە بەناودا بدرەوشێتەوە، نەک وەک سکێچێکی خام، بەڵکو وەک بزووتنەوەیەکی ئاگادارانە یەکگرتوو کە کارەکە بە زیندووی دەهێڵێتەوە.

هەر ئەم زیندووییەیە کە بینەر ناچار دەکات نەک تەنها بیبینێت، بەڵکو بیرکردنەوەش بەیەکەوە بکاتەوە، دەنگدانەوەی لەگەڵ کارە هونەرییەکە هەبێت، لەگەڵیدا خەریک بێت، خۆی لە پێکهاتەی شلەی وێنەکەدا نوقم بکات. بەم شێوەیە ڕەنگی ئاو دەبێتە فەزای بەریەککەوتن، کە تێڕوانینی بینەر دەبێتە بەشێک لە کارەکە، چونکە شەفافیەت و کراوەیییەکەی داوای بەشدارییەکی چالاکانە دەکات. ڕەنگەکەی جێگیر نییە، بەڵکو دینامیکییە؛ ڕووناکی جێگیر نییە، بەڵکو زیندووە؛ کۆنتورەکان بە توندی نەکێشراون، بەڵکو هەناسەدان.

هەر لێرەدایە کە جیاوازییەکی قووڵ لە نێوان هونەری لالە و جوانیناسییەکی وێرانکەردا هەیە کە پشت بە ڕووبەڕووبوونەوە، شۆک، یان وێرانکردنی ڕادیکاڵ دەبەستێت. هونەری لالە شەڕانگێز نییە، بەڵکو گۆڕانکارییە؛ فۆرم لەناو نابات، بەڵکو دەیباتە ناو ڕەهەندێکی نوێ و نەرمتر و لە هەمان کاتدا قووڵتر. بەڵام ئەم نەرمییە لاوازی نییە، بەڵکو دەربڕینی هێزێکی فیکرییە کە توانای هەڵوەشاندنەوەی توندی جیهانی هەیە بەبێ ئەوەی ئینکاری لێبکات.

سروشت وەک کارەکتەر نەک تەنها هێز

لە زۆرێک لە نەریتە هونەرییەکاندا سروشت وەک هێزێک، توخمێک، وزەیەک دەردەکەوێت کە مرۆڤایەتی زاڵ دەکات یان وەک قۆناغی خۆی خزمەت دەکات. بەڵام لە کارەکانی لالەدا سروشت دەبێتە کارەکتەر، بوونێکی نزیک لە کەسایەتی کە نەک هەر کاردەکات بەڵکو قسە دەکات، کە نەک هەر بوونی هەیە بەڵکو هەڵگری مانایە. باران تەنیا بارانبارین نییە بەڵکو دەنگێکە؛ ڕووناکی تەنیا دیاردەیەکی فیزیکی نییە بەڵکو یادەوەرییەکە؛ گوڵ تەنها زیندەوەری نییە بەڵکو دەربڕینی تێکەڵکردنی ناوەوەیە.

ئەم تایبەتمەندییە لە سروشتدا دەبێتە هۆی سنوورێکی زیاتر ڕژاو لە نێوان سوژە و ئۆبژەدا. مرۆڤایەتی بەرامبەر سروشت ناوەستێت بەڵکو لەناو خۆیدا هەڵکەوتووە، بەشێک لە ڕەنگدانەوەکانی، سێبەرەکانی، شەفافیەتەکانی. تەنانەت کاتێک فیگەرە مرۆییەکان تەنها پێشنیارکراوی دەردەکەون، ئەوا تاکێکی گۆشەگیر نین بەڵکو لە تۆڕێکی بەرگەهەوادا چەسپاون کە دەوریان داوە و لە هەمان کاتدا تێیاندا تێدەپەڕێت.

دەتوانرێت بڵێین لالە ئۆنتۆلۆژییەکی شیعریی سروشت پەرەپێدەدات کە تێیدا بوون نەک وەک ماددەیەکی ڕەق بەڵکو وەک پەیوەندییەکی زیندوو دەردەکەوێت. سروشت پاشخان نییە، بەڵکو هاوئەکتەرە؛ نەک ڕازاندنەوە، بەڵکو دەنگێکە و ئەم دەنگە بە نەرمی قسە دەکات، لە گواستنەوەی ڕەنگەکاندا، لە ڕەنگدانەوەیدا، لە ڕەنگدانەوەی ڕووناکیدا لەسەر زەوییەکی تەڕ.

کۆمەڵگەی جوانیناسی و ئەخلاقی شەفافیەت

لە سەردەمێکدا کە زۆرجار وێنەکان بە دەنگی بەرز و شەڕانگێزی و زیادەڕۆیی دیاریکراو دەردەکەون، هونەری لالە خاوەنی گرنگییەکی کۆمەڵایەتی تایبەتە، چونکە فۆرمێکی جیاوازی تێگەیشتن پێشنیار دەکات- فۆرمێک کە زاڵ نییە بەڵکو گوێ دەگرێت، کە چاک ناکاتەوە بەڵکو بە کراوەیی دەهێڵێتەوە. بەم شێوەیە شەفافیەتی ڕەنگە ئاوییەکانی دەبێتە ئاماژەیەکی ئەخلاقی، بانگهێشتکردنێک بۆ تێگەیشتن لە جیهان نەک وەک ئۆبژەیەکی کۆنترۆڵکردن بەڵکو وەک فەزای پەیوەندی.

ئەم هەڵوێستە دەتوانرێت وەک کۆمەڵگەیەکی جوانیناسی بیری لێبکرێتەوە، تا ئەو ڕادەیەی کە کارەکە تەنیا ئامرازێکی دەربڕینی تاکەکەسی نییە بەڵکو مۆدێلێکە بۆ پەیوەندیکردن لەگەڵ جیهاندا. نەرمی ئاوەکە، ڕژانی بۆیاخەکە، کراوەیی پێکهاتەکە تەنها بڕیاری فەرمی نین بەڵکو ڕەنگدانەوەی مەیلی ناوەوەن کە ئەوی دیکەیان تەمومژاوی ناکات بەڵکو ڕێگەی پێدەدات دیار بێت. لەم ڕوانگەیەوە هونەر دەبێتە شوێنێک کە سروشت و ڕۆح لە دژایەتی یەکتردا نەوەستن بەڵکو لە گرژییەکی بەرهەمداردا بەیەکەوە دەمێننەوە.

چاوەکەی تر – دیدگا وەک گۆڕانکارییەکی دەروونی

بە وردبوونەوە لە ڕەنگە ئاوییەکانی لالە، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە ڕەسەنایەتی ڕاستەقینەی ئەوان لە خودی بابەتەکەدا نییە، بەڵکو لە شێوازی هەستکردن بەم بابەتەدایە. گوڵەکە وەک خۆی نییە، نەک شەقامەکە لە ژێر باراندا، نەک پەنجەرە یان دارستان کە فۆکۆسی ناوەندی پێکدەهێنێت، بەڵکو چاوەکە کە دەچێتە ناو ئەم دیاردانە و ئاراستەیەکی ناوەوەی نوێیان تێدا دەڕژێنێت. ئەم چاوە ئامرازێکی بێلایەن نییە، بەڵکو ئۆرگانێکی هۆشیار، هەڵبژێردراو، لێکدەرەوەیە کە بە سادەیی واقیع قبوڵ ناکات، بەڵکو دەیگۆڕێت بۆ ڕیزبەندییەکی جیاواز.

دەتوانرێت بڵێین لالە بە چاوی فرەیی دەبینێت، نەک بە مانا فیزیۆلۆژییەکە، بەڵکو بە مانا جوانکارییەکەی، تا ئەو ڕادەیەی کە هەریەک لە پێکهاتەکانی گۆڕانکاری لە ڕوانگەدا دەگەیەنن، کە شکاندنێکە لە شێوازە خووییەکانی بینین. نیگاکە بە ئاراستەی پێشەوە نییە، بەڵکو بە شێوەی دیاکۆن ئاراستە دەکرێت؛ نەک ئیستاتیک، بەڵکو لە جووڵەدا؛ نەک داخراوە، بەڵکو کراوەیە بۆ گواستنەوەکان. ڕێک ئەم گۆڕانکارییە ئەو گرژییە دروست دەکات کە بەرهەمەکانی لە تەنها وێناکردن جیادەکاتەوە، چونکە بینەر ناچار دەکات واز لە ئاراستەی ئاسایی خۆیان بهێنێت و بچێتە ناو بوارێکەوە کە سەرەوە و خوارەوە، نزیک و دوور، ناوەوە و دەرەوە تێکەڵ دەبن.

ئەم ڕێبازە فرە ڕوانگەیە، ئەو بزووتنەوەی دیالێکتیکییە دەهێنێتەوە یاد کە لە فەلسەفەی جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵدا وەک نێوەندگیری نێوان سوژە و ئۆبژە وەسف کراوە. هیگڵ گریمانە دەکات کە حەقیقەت لە پێگەیەکی دابڕاودا نیشتەجێ نییە، بەڵکو لە پرۆسەکەدا نیشتەجێیە، لە جوڵەی نێوان دژبەرەکاندا کە یەکتر لەناو نابەن، بەڵکو یەکتر تێدەپەڕێنن و لە یەکێتییەکی باڵاتردا یەکتر دەپارێزن. پێکهاتەیەکی هاوشێوە لە ڕەنگە ئاوییەکانی لالەدا دەبینرێت، تا ئەو ڕادەیەی سروشت بە سادەیی وەک ئۆبژەیەک نەمێنێتەوە و هونەرمەند تەنها وەک سوبێکتێک نەمێنێتەوە، بەڵکو هەردووکیان لە یەکێتییەکی جوانیناسیدا دەردەکەون کە نە تەنیا بابەتییە و نە تەنیا بابەتینین.

بەم پێیە “چاوی دیکە”ی هونەرمەند لە ڕوانگەیەکی نامۆدا پێک نایەت، بەڵکو لە توانای دانانی جیهانی ئاشنا لە دۆخێکی هەڵپەسێردراودا پێکدێت، کە تێیدا بەڵگەی خۆی لەدەست دەدات و مانای ناوەوەی خۆی ئازاد دەکات. ئەم بینینە پارچەکردنێکی شەڕانگێزانە نییە، بەڵکو ئاشکراکردنێکی وردە، بینینی ئەوەی کە لە ڕۆژانەدا شاراوەیی دەمێنێتەوە.

ڕەنگدانەوەی وەک بنەمایەکی میتافیزیکی

توخمێکی ناوەندی ئەم گۆڕانکارییە جوانکارییە ڕەنگدانەوەیە، کە لە زۆرێک لە بەرهەمەکانی لالەدا ڕۆڵێکی چارەنووسساز دەگێڕێت، جا چ لە ئاوی باران لەسەر شەقام، چ لە شووشەی پەنجەرەیەکدا، یان لە ڕووی شێداری قاتێکدا کە ڕووناکی و سێبەر تێیدا دەشکێن. بەڵام لێرەدا ڕەنگدانەوە تەنیا کاریگەرییەکی بینایی نییە، بەڵکو بنەمایەکی میتافیزیکییە، چونکە دووبارەبوونەوەی جیهان دەکاتە دیار و بەمجۆرە لە یەک کاتدا پرسی واقیع و دەرکەوتن دەوروژێنێت.

کاتێک بینایەک لە ئاودا ڕەنگ دەداتەوە، جیهانێکی دووەم سەرهەڵدەدات، جیهانێک کە هەم هاوشێوەیە و هەم جیاوازە، ئەسڵی دووبارە دەکاتەوە و لەگەڵ ئەوەشدا دەیگۆڕێت. بەڵام ئەم دووبارەبوونەوەیە کۆپییەکی میکانیکی نییە، بەڵکو گۆڕانکارییە، چونکە ڕەنگدانەوەی ڕوانگە پێچەوانە دەکاتەوە و کۆنتورەکان دەتوێتەوە و ڕووناکی چڕتر دەکاتەوە یان کاڵ دەکاتەوە. لەم پرۆسەیەدا ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە هەموو دەرکەوتنێک لە ئێستاوە لێکدانەوەیە، کە جیهان بە سادەیی نادرێت، بەڵکو هەمیشە نێوەندگیری دەکرێت.

ئەو بنەما ئاوێنەییەی کە لالە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە پێکهاتەکانیدا جێبەجێی دەکات ئەوەیە کە هیچ شتێک لە گۆشەگیریدا بوونی نییە، بەڵکو هەمیشە لە پەیوەندیدا بە جەمسەرێکی دیکەوە، جا چ ڕووناکی و تاریکی بێت، ڕووکار و قووڵی، ڕەقبوون و شلە. بەڵام ئەم جەمسەرییە دژایەتییەکی ڕەق نییە، بەڵکو پەیوەندییەکی دینامیکییە کە هەردوولا مەرجدار دەکەن و لە یەک کاتدا یەکتر تێدەپەڕێنن. هەر لێرەدایە کە پەیوەندی بە پرۆسەی بیرکردنەوەی دیالکتیکییەوە دەردەکەوێت، کە هیگڵ بە ژێرخان وەسفی دەکات، وەک ڕووداوێک کە تێیدا دژبەرەکان لەناو ناچن، بەڵکو لە یەکێتییەکی باڵاتردا دەپارێزرێن.

لە ڕەنگە ئاوییەکانی لالەدا، ڕەنگدانەوەی وەک لاوەکی مامەڵەی لەگەڵدا ناکرێت، بەڵکو وەک یەکسان مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، هەندێکجار تەنانەت چڕترە لەوەی کە پێی دەوترێت ڕەسەن، چونکە هەڵگری ئەو قووڵاییە سۆزدارییە دەبێت کە لە چاودێریکردنی ڕاستەوخۆدا بە شاراوەیی دەمێنێتەوە. شەقامی تەڕ تەنیا ڕووبەرێک نییە، بەڵکو قۆناغێکە بۆ ڕەنگدانەوەی؛ پەنجەرەکە تەنها سنوورێک نییە، بەڵکو گواستنەوەیە؛ ڕووناکی تەنها ڕووناکی نییە، بەڵکو وەحیە.

ڕووناکی و یادەوەری – نەبینراو لە بینراودا

ڕووناکی لە بەرهەمەکانی لالەدا خاوەنی کوالیتییەکی تایبەتە کە لە تەنها ڕووناکی جیای دەکاتەوە. ڕووناکی بێلایەن و فیزیکی نییە، بەڵکو ڕووناکی یادکردنەوە، ڕووناکییەکە ڕابردوو دەگوازێتەوە بۆ ئێستا و قووڵایییەکی کاتی بە وێنەکە دەبەخشێت. کاتێک گوڵێک وا دیارە لە ناوەوە دەدرەوشێتەوە، یان کاتێک شەقامێک بە ڕەنگدانەوەی گەرم لەناو باراندا دەدرەوشێتەوە، ئەو بڕوایە سەرهەڵدەدات کە نەک تەنها ساتێک دەگیرێت، بەڵکو چینێکی کات، چڕبوونەوەی ئەزموونە.

ئەم ڕووناکییە بە نزیکییەوە پەیوەستە بە شەفافیەتی ڕەنگی ئاوییەوە، چونکە ڕژانی مادەکە ڕێگە بە سپییەکەی کاغەزەکە دەدات وەک ناوەکی ناوەوە بمێنێتەوە، لە ناوەوە لە ڕێگەی ڕەنگەکەوە تیشک دەدات. ئەمەش ڕووناکییەک دروست دەکات کە لەسەر بنەمای چڕی دەرەکی نییە، بەڵکو لەسەر بنەمای دەنگدانەوە ناوەکییە. پێناچێت ڕووناکی بکەوێتە سەر شتەکان، بەڵکو لێیانەوە سەرچاوە دەگرێت، وەک ئەوەی بەشێک بێت لە پێکهاتەی ڕۆحییان.

لەم ڕووەوە ڕەنگی ئاو دەبێتە میدیای یادەوەری، نەک بە مانای ئاوڕدانەوەیەکی نۆستالژیکی بۆ دواوە، بەڵکو وەک پاراستنی ئەزموون لە بینراودا. هەر چینێکی شەفاف شوێنەواری چینەکەی پێشووی هەڵگرتووە؛ هەر سەریەکخستنێک لە یەک کاتدا شاردنەوە و ئاشکراکردنە، بەجۆرێک وێنەکە وەک یادەوەرییەک کاردەکات کە تێیدا هیچ شتێک بە تەواوی نامێنێت، بەڵکو هەموو شتێک لە فۆرمێکی گۆڕاودا پارێزراوە.

هەڵوەشاندنەوەی سروشت و ڕۆح

کاتێک مرۆڤ کۆنتێکستی گشتی کارەکەی لالە لەبەرچاو بگرێت، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە لێرەدا بزووتنەوەیەکی جوانیناسی ڕوودەدات کە دەتوانرێت بە هەڵوەشاندنەوەی دابڕانی نێوان سروشت و ڕۆح وەسف بکرێت. سروشت نابێتە تەنها ئۆبژێکتی نوێنەرایەتیکردن، بەڵکو وەک دیاردەیەکی ڕۆحی کراو دەردەکەوێت، لەکاتێکدا ڕۆح ئەبستراکت نامێنێتەوە، بەڵکو لە ماددییەتی ئاو و ڕەنگ و ڕووناکیدا بەرجەستە دەبێت.

لە زاراوەی جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵدا دەتوانرێت بڵێین کە کارە هونەریەکان درک بەو یەکێتییە ناوەوە و دەرەوە دەکەن کە تێیدا هەستیارەکان دەبێتە نەک تەنها ئۆتۆمبێلێک، بەڵکو دەربڕینێک بۆ بیرۆکەکە. بەڵام لە کارەکانی لالەدا ئەم یەکێتییە بە شێوەیەکی مۆنۆمێنتال و بەزەییدار بەدەست نەهاتووە، بەڵکو بە شێوەیەکی بێدەنگ و نزیک لە زەلیل کە بەدوای گەورەدا دەگەڕێت لە بچووکدا و لە ناسکدا بەرزی دەدۆزێتەوە.

توانەوەی لێرەدا سەرنجڕاکێش نییە، بەڵکو وردە؛ دراماتیک نییە، بەڵکو بەردەوامە. لە گواستنەوە لە هێڵەوە بۆ ڕووبەر، لە ڕووکارەوە بۆ ڕەنگدانەوەی، لە ڕەنگدانەوەی بۆ بەرگەهەوادا دەکرێتەوە، بەجۆرێک کە کارەکە وەک ئۆبژەیەکی دابڕاو دەرنەکەوێت، بەڵکو وەک بەشێک لە چوارچێوەیەکی گەورەتر کە سروشت و مرۆڤایەتی و ڕۆح تێیدا تێکەڵاون.

جیهانی دووەم – سروشتێکی نوێ

لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین ڕەنگی ئاوی لالە دونیای دووەم دەکاتەوە، کە نابێت وەک دەربازبوون لە واقیع تێبگەین، بەڵکو وەک قووڵبوونەوەی واقیع تێبگەین. ئەم جیهانە دووەمە خەیاڵی نییە، بەڵکو گۆڕاوە؛ لە نکۆڵیکردنەوە سەرهەڵنادات، بەڵکو لە دزەکردنەوە سەرهەڵدەدات؛ وەهم نییە، بەڵکو لێکدانەوەیە.

سروشت لێرەدا دووبارە نابێتەوە، بەڵکو لەدایک دەبێتەوە، نەک وەک کۆپییەک، بەڵکو وەک دەرکەوتنێکی ڕۆحی. گوڵ لە وێنەکەدا ژیانی دووەم دەژی، شەقام لە ئاوێنەدا ڕەهەندی دووەم بەدەست دەهێنێت، ڕووناکی لە شەفافیەتدا مانای دووەم دەدۆزێتەوە. ئەم دوو هێندەکردنە دووبارەکردنەوەیەکی زیادە نییە، بەڵکو چڕبوونەوە، بەرزکردنەوەی تێگەیشتنێکە کە ڕۆژانە دەگۆڕێت بۆ ڕاستییەکی شیعریی.

بەم پێیە کارەکانی لالە لە حاڵەتی کراوەیی دەمێننەوە، ڕێگە بە بینەر دەدات بەردەوام مانا نوێیەکان بدۆزێتەوە، چونکە وێنەکە داخراو نییە، بەڵکو دیالۆگییە. بە دەنگێکی بەرز قسە ناکات، بەڵکو بە هێزی بێدەنگی ئاو، کە بەبێ تێکدان شێوەی خۆی دەدات، کە بەبێ ئاستکردن بەیەکەوە دەبەستێتەوە، کە بەبێ زاڵبوون هەڵدەگرێت.

دەرەنجام: دووەم لەدایکبوونی سروشت

لە کۆتاییدا کارەکانی لالە خۆی وەک دووەم لەدایکبوونی جیهان ئاشکرا دەکات. بەڵام ئەم لەدایک بوونە وێنەیەکی ڕۆمانسی نییە، زیادەڕەوییەکی شیعریی نییە. گۆڕانکارییەکی ئۆنتۆلۆژییە. گوڵ لە وێنەکەدا ژیانی دووەم دەژی. شەقامەکە لە ئاوێنەدا ڕەهەندی دووەم بەدەست دەهێنێت. ڕووناکی ماڵێکی دووەم لەناو کاغەزەکەدا دەدۆزێتەوە. هەموو شتێک دوو هێندە دەبێت- بەڵام دووبارە نابێتەوە. هەموو شتێک دەگۆڕێت- بەڵام ساختە ناکرێت.

ئەوەی لێرەدا ڕوودەدات، بەرهەمهێنانەوەی واقیع نییە، بەڵکو پەرەسەندنی واقیعیەتی. سروشتی یەکەم سەربەخۆ لە بینەر بوونی هەیە. گەشە دەکات، دەڕوخێت، بەپێی یاساکانی خۆی دەگۆڕێت. بەڵام لە کردەی هونەریدا، دەچێتە حاڵەتێکی جیاوازەوە: نەک هەر دەبینرێت، بەڵکو بە هۆشیارییەوە. وە لە هۆشیاربووندا، چڕی دووەمی بوونی خۆی ئەزموون دەکات.

ئەم دووەم لەدایکبوونە دەربازبوون نییە لە دونیا، بەڵکو قووڵبوونەوەی دونیایە. سروشت لە ماددییەتی خۆی دوورناخاتەوە، بەڵکو توانای ناوەوەی خۆی ئاشکرا دەکات. گوڵ وەک گوڵ دەمێنێتەوە- بەڵام لە هەمان کاتدا دەبێتە ناسکی، کات، هەڵگری ڕووناکی. شەقام وەک شەقامێک دەمێنێتەوە- بەڵام دەبێتە یادەوەری، تەنیایی، گواستنەوە. ڕووناکی وەک دیاردەیەکی فیزیکی دەمێنێتەوە- بەڵام دەبێتە وەحی، ڕژان، بێدەنگی.

لێرەوە ڕەهەندی فەلسەفی ڕاستەقینە دەست پێدەکات.

بۆ لەدایکبوون چییە؟ لەدایکبوون گواستنەوەیە. لەدایک بوون ئەو ساتەیە کە شتێک دەچێتە ناو کایەی نوێ بەبێ ئەوەی بنەچەی خۆی لەدەست بدات. بەم مانایە ڕەنگی ئاو خۆی فەزای لەدایکبوونە. ئاوەکە وەک میدیای بوون بۆیاخەکە هەڵدەگرێت. ڕێگە دەدات فۆرم سەرهەڵبدات بەبێ ئەوەی ناچاری بکات. ڕێگە بە چانس دەدات کە بەشێک بگێڕێت. شوێن بۆ ئەوانەی کۆنتڕۆڵ نەکراون بەجێدەهێڵێت. وە ڕاستییەکەی لەوێدایە.

لەدایکبوونی دووەم زاڵبوون بەسەر سروشتدا نییە، بەڵکو دیالۆگێکە لەگەڵیدا.

لە کاتێکدا زۆرێک لە فۆرمەکانی هونەری مۆدێرن بە ئاماژەیەکی باڵادەستی تایبەتمەندن- شکاندن، بڕین، دووبارە داڕشتنەوە- لالە بە بنەمای ڕژانەوە کاردەکات. ئاوەکە هیچ ناچار ناکات. ڕازی دەکات. کۆنتۆری تیژەکە تێکدەدات. سنووری نێوان فۆرم و فەزا نەرم دەکات. بەم شێوەیە جوانیناسییەکی گواستنەوە سەرهەڵدەدات، جوانیناسییەکی نێوانیان.

وە لە نێوانیاندا جیهانی دووەم کەوتووە.

ئەم جیهانە لە دەرەوەی یەکەم نییە، بەڵکو لەناو خۆیدا شاراوەتەوە. تەنها بۆ نیگای سەبر خۆی ئاشکرا دەکات. داوای خاوبوونەوە دەکات. لە سەردەمی خێراکردندا، کە وێنەکان وەک زانیاری بەکاردەهێنرێن، کارەکانی لالا بەرەنگاری خۆبەدەستەوەدانی خێرا دەبنەوە. داوای تێڕامان دەکات. وە لە تێڕاماندا گۆڕانکاری دەست پێدەکات.

چونکە ئەوەی گرنگە تەنیا ئەوە نییە کە سروشت لە وێنەکەدا لەدایکبوونی دووەم ئەزموون دەکات. ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە بینەریش، لەدایکبوونی دووەمی بینینی ئەوان ئەزموون دەکات. مرۆڤ بە تێگەیشتنێکی ئاشنا لە وێنەکە نزیک دەبێتەوە- گەڕان بەدوای مۆتیڤ، بۆ مانا، بۆ فۆرم. بەڵام هێواش هێواش ئەم هەڵوێستە دەتوێتەوە. چاو بە نەرمیتر دەست دەکات بە بینین. دەست دەکات بە هەستکردن بە گواستنەوەکان لەبری کۆنتورەکان، بەرگەهەواکان لەبری شتەکان، لەبری شتەکان لەرزینەکان.

بەم شێوەیە لەدایکبوونی دووەمی سروشت لە هەمان کاتدا دەبێتە دووبارە لەدایکبوونەوەی نیگا.

ئەم دیالێکتیکە زۆر گرنگە: 

نەک تەنها جیهان دەگۆڕێت، بەڵکو خودی هۆشیاری. وە لێرەدا هونەری لالە دەست دەخاتە سەر بیرۆکەیەکی قووڵ کە پێشتر لەلایەن جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵەوە داڕێژراوە: ڕاستی سروشت تەنیا لە ڕۆحدا بەدی دێت. بەڵام لەگەڵ لالە ئەم بیرۆکەیە بە ئەبستراکت نامێنێتەوە. لە ڕووی هەستەوە هەست پێدەکرێت. کاغەزەکە تیۆری نییە، بەڵکو ڕووداوە.

کەواتە لەدایکبوونی دووەم نیشانەی باڵادەستی ڕۆح نییە بەسەر سروشتدا. ئاماژەیە بۆ نێوەندگیری. سروشت نکۆڵی لێناکرێت، بەڵکو بە مانا هیگڵییەکە تێدەپەڕێت- پارێزراوە، پەرەی سەندووە و بەرزکراوەتەوە بۆ تەختەیەکی بەرزتر. ڕەنگی ئاو جێگرەوەی جیهان نییە، بەڵکو چڕبوونەوەیەتی. وە ڕەنگە گەورەیی بێدەنگی ئەم هونەرە لەوێدا بێت: پێویستی بە هیچ مۆنۆمێنتالییەتێک نییە بۆ ئەوەی گرنگ بێت. پێویستی بە هیچ ئاماژەیەکی دراماتیک نییە بۆ ئەوەی کاریگەری قووڵی هەبێت. هێزی لە ناسکییەکەیدایە. دەسەڵاتی لە شەفافیەتەکەیدایە.

شەفافیەت لێرەدا تەنیا تایبەتمەندییەکی تەکنیکی نییە، بەڵکو هەڵوێستێکی میتافیزیکییە. شەفافیەت بەو مانایەیە کە هیچ شتێک بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە داخراو نییە. کە هەموو فۆرمێک ناوەوەی هەیە. کە هەموو ڕووکارێک قووڵییەک هەڵدەگرێت. لە جیهانێکدا کە وەسوەسەی ڕووکەشییە، ئەم شەفافیەت نزیکە لە وێرانکەر. سەرپێچی لە پۆلێنکردنی ئاسان دەکات. ڕێگە بە دووفاقی دەدات. بۆیە ئەم دووەم لەدایکبوونە ڕزگاربوونێکە لە ڕەقیی. یەکەم سروشت یاساکان، پێداویستییەکان، قورسایی دەزانێت. سروشتی دووەم، وەک وێنا کراوە، سووکایەتی، هەڵپەساردن، دۆخێکی نێوان دەزانێت. کێش لەناو نابات، بەڵکو دەیگۆڕێت بۆ سووک.

وە لێرەدا ناوەکی تری فەلسەفی هەیە: لەم بەرهەمانەدا ڕووناکی تەنها ڕووناککردنەوە نییە، بەڵکو فۆرمێکە لە تێگەیشتن. ئەو میدیایەیە کە شتەکان لە ڕێگەیەوە دەردەکەون. بەڵام لە ڕەنگی ئاویدا ڕووناکی لە دەرەوە دەرناکەوێت، بەڵکو لە ناوەوە دەردەکەوێت. پێدەچێت لە خودی کاغەزەکەوە سەرچاوەی گرتبێت. وەک ئەوە وایەجیهانی دووەم ڕووناک نەدەبووەوە، بەڵکو ڕووناکی دەدرەوشایەوە.

ئەم درەوشاوەییە واژۆی لەدایکبوونی دووەمە.

ڕووناکییەکی سەرسوڕهێنەر نییە، نە درەوشاوەیی سەرکەوتووانە. ڕووناکییەکی ژێردەستە و هەناسەدەرە. ڕووناکییەک کە سەرکوت ناکات، بەڵکو بانگهێشت دەکات. وە ڕێک لەم خۆگرتنەدایە کە ڕەهەندێکی ئەخلاقی هەیە. جیهان لە قاڵب نەدراوەتەوە، بەڵکو ڕێزی لێدەگیرێت. نمایش نەکراوە، بەڵکو تێگەیشتووە. بەم شێوەیە ئێمە نەک تەنها وەک چاودێر، بەڵکو وەک بەشداربوو لە بزووتنەوەیەکدا لەبەردەم ئەم ڕەنگە ئاویانەدا وەستاوین. لە نێوان ئاو و ڕۆحدا. لە نێوان ماددە و مانا. لە نێوان ئەوەی کە هەیە و ئەوەی دەتوانێت سەرهەڵبدات.

بۆیە دووەم لەدایکبوونی سروشت ڕووداوێکی تەواو نییە. پرۆسەیەکی بەردەوامە. هەر نیگایەکی نوێبووەوە نوێی دەکاتەوە. هەر درێژەکێشانێک قووڵتری دەکاتەوە. وێنەکە ئیستاتیک نییە- فەزای کراوەی ئەگەرە. وە ڕەنگە ئەمە بەهێزترین لێدوانی ئەم بەرهەمە بێت: کە واقیع هەرگیز ماندوو نابێت. کە ڕەهەندی دووەم لە هەموو شتێکدا شاراوەتەوە. کە هەموو دەرکەوتنێک هەڵگری زیادەیەکی نەوتراوە.

هونەر لێرەدا بریتی نییە لە تێپەڕاندنی جیهان. پەیوەندی بە ئاشکراکردنی قووڵاییە شاراوەکانییەوە هەیە. نەک لە ڕێگەی توندوتیژیەوە، بەڵکو لە ڕێگەی سەبرەوە. نەک لە ڕێگەی پاتۆسەوە، بەڵکو لە ڕێگەی سەرنجەوە. نەک لە ڕێگەی دەنگەوە، بەڵکو لە ڕێگەی بێدەنگیەوە. هونەرەکەی مۆنۆمێنتال نییە، دەنگ بەرز نییە، شەڕانگێز نییە. بێدەنگە، بەڵام قووڵە. هەمیشە بە تەڕ دەمێنێتەوە چونکە لە قۆناغی گواستنەوەدا دەمێنێتەوە. بە کراوەیی دەمێنێتەوە چونکە داناخرێت. بە زیندووی دەمێنێتەوە چونکە چاک نابێتەوە و بەم شێوەیە، لە کۆتاییدا، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە لەدایکبوونی دووەمی سروشت بانگهێشتکردنێکە: بانگهێشتکردنێکە بۆ بینینی جیاواز، بیرکردنەوەی جیاواز، بۆ جیاوازبوون لە جیهاندا. ڕەنگە کاری هونەری ڕاستەقینە تەنها خودی وێنەکە نەبێت، بەڵکو ئەو دۆخە گۆڕاوەی هۆشیارییە کە وەبیری دەهێنێتەوە..

ئەو کاتە لەدایکبوونی دووەم کۆتایی نەدەبوو، بەڵکو سەرەتایەک دەبوو.

سەرەتای هەستێکی نوێ.

سەرەتای پەیوەندییەکی جیاواز بە واقیعەوە.

سەرەتای گۆڕانکارییەکی بێدەنگ بەڵام بەردەوامی بینین.

وە لە ژێر تیشکی ئاودا کە هەرگیز بە تەواوی وشک نابێتەوە، جیهان سەرلەنوێ دەست پێدەکات.

The post ڕەنگە ئاویییەکانی لاله عەبدە وەک گۆڕینی سروشت بۆ واقیعێکی دووەم appeared first on ژنەفتن.

ڕاستی، وەک لەم کارانەدا دەردەکەوێت، هەرگیز كامڵ نابێت. به‌ڵكوو په‌رت و لاواز کراوە، بەشێکی سڕاوەتەوە و دووبارە پێکەوە گرێدراوە. ئەوە سەر بە جیهانی ئێمەیە، بەڵام بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ نوێنەرایەتی ناکرێت. بەڵکوو وەک ئاسه‌واری ئه‌و جیهانه‌، ئاماژەیەک یان بیرەوەریی شتێک بوونی هەیە کە هەبووە، یان دەبووایە هەبێت. ئەمەش ناوەندی بیرکردنەوەی کاری هونەرمەندە: ڕاستی ئەوە نییە کە دەیبینین، بەڵکوو ئەوەیە کە خۆی دژ بە خۆخستنه‌ڕوویه‌كی ڕاسته‌وخۆییانه‌ دەوەستێته‌وه‌.

جیاکردنەوەی بابەت له‌ فەلسەفە

یەکێک لە دیارترین تایبەتمەندییە بونیادگه‌ره‌كان له‌ ئه‌زمونی هونەرییانه‌ی وه‌هبی ڕه‌سووڵدا، جیاکردنەوەیه‌كی بە مه‌به‌ستە لەنێوان ناوەڕۆکی بابەتی و مه‌ودا فەلسەفییەکەی. به‌رهه‌مهێنان بۆ بابەتەکان به‌و وه‌سفه‌ ناكرێن كه‌ هه‌ڵگرێكی سه‌ربورده‌یی یاخود هێماگه‌ریانه ‌بن، بەڵکوو وه‌رده‌چه‌رخێن بۆ كایه‌گه‌لێكی ئه‌زموونگه‌رییانه‌ی كراوه‌. له‌م كارانه‌دا فەلسەفە نه‌ وێنە ده‌كرێت و نه‌ گێڕانه‌وه‌ی بۆ ده‌كرێت، بەڵکوو له‌ ڕێی خودی كرده‌یه‌كی شێوه‌كارییانه‌وه‌ خۆ به‌رجه‌سته‌ ده‌كات. 

ئەم جیاکردنەوەیە نامانگه‌یه‌نێت به‌ دابڕان، به‌ڵكوو ده‌رفه‌تێ بۆ ئه‌بستراكت ئه‌كاته‌وه‌ تا له‌نێو سیستمێكی ڕه‌خته‌كراودا كاری خۆی بكات به‌دوور له‌ هه‌ر خۆبه‌خۆییه‌ك. ئه‌بستراكت لێرەدا هەرگیز زه‌خره‌فیانه‌ و بۆ جوانكاری و ڕازێنه‌ره‌وه‌ نییه‌، بەڵکوو بارگاوییه‌ به‌ گرژییه‌كی بوونگه‌راییانه‌ی ڕوون. هەر هێڵێک و هەر ڕەنگێک به‌شێوه‌یه‌كی ناڕاسته‌وخۆ دەچێتە دیالۆگه‌وه‌ لەگەڵ پرسیارەکانی ئاگایی و هۆشیاری، و سه‌ره‌ندی، و هه‌ڵۆڵی و ناسکیی بوونی مرۆڤ، و جووڵەی ناوه‌كی. و هه‌ر به‌م مانایه‌یه‌‌، تابلۆ وه‌رده‌چه‌رخێت بۆ پراكتیزه‌یه‌كی هزریی بینیاری، نه‌ك نواندێك بێت بۆ هزرگه‌لێكی ئاماده‌.

شەش قۆناغی هونەری

دەتوانرێت خوێندنه‌وه‌ بۆ پەرەسەندنی ئه‌زموونی هونەرمەند لە ڕێگەی پێنج بۆ شەش قۆناغی هونه‌رییه‌وه‌ بكرێت، ئه‌مه‌ نه‌ك به‌و وه‌سفه‌ی زنجیرەیەکی زه‌مه‌نی جیا و یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ له‌خۆ بگرێت، بەڵکوو وەک دۆخە بوونییە به‌یه‌كداچوو و تێکەڵبووەکان، كه وه‌ك سه‌رله‌به‌ری پڕۆژه‌كه‌‌ له‌نێو خۆیاندا یه‌كتر ده‌بڕن و ئاوێته‌ی یه‌كتر ئه‌بن.

قۆناغی یه‌كه‌م / ئه‌بستراكتێكی فه‌لسه‌فییانه‌

لە سیمای ئه‌م قۆناغه‌دا، تجریدێکی ناسک و خاوه‌ن ژێده‌رێكی فەلسەفی زاڵە. تابلۆکان هه‌ڵگرن به‌ هه‌ستیاری و كورت و پوختكردنه‌وه‌یه‌كی بینیاری، به‌شێوه‌یه‌ك. هێڵەکان دوودڵن و یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ خۆ نانوێنن. ڕەنگ به‌ کەمترین ئاستی بەکار دێت. لێره‌دا واتا هێنده‌ی له‌ نائاماده‌یییه‌وه‌ دروست دەبێت هێند زادده‌ی ئاماده‌یییه‌ك نییه‌، كه‌ هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ مۆركێكی ڕامانگه‌رای بێده‌نگ و خامۆش به‌ كاره‌كانی ئه‌م قۆناغه‌‌ ئه‌به‌خشێت.

قۆناغی دووەم – دەرکەوتنی زەخره‌فه‌

لەم قۆناغەدا، ڕوخسارگه‌لێكی زه‌خره‌فی دەردەکەون، بەڵام جێگیرنین و خۆ كامڵ ناكه‌ن. ئه‌م توخمانه‌ پارێزگاری له‌ پەیوەندییه‌كی ناڕاسته‌خۆ بە جیهانەوە ده‌كه‌ن، وەک چه‌ندین پارچەی بچووك له‌ بیرەوەری. جووڵە ده‌بێته‌  ئاراسته‌یه‌كی بو‌نیادگه‌رانه‌ له‌نێو تابلۆدا (ستوونی و ئاسۆیی) كه‌ گرژی و هێزێكی ڕاكێشانی ناوه‌كی به‌ ئاراسته‌یان ده‌ئه‌فرێنن، ئه‌مه‌ له‌ ساتێكدا كه‌ فۆڕمه‌ زه‌خره‌فیه‌كان دژوار و ناڕوون و بێ كۆتا ئه‌مێننه‌وه‌. 

قۆناغی سێیەم – تەکنیک و ڕەنگ وەک واتا

ئەم قۆناغە پێگەیشتنێكی تەکنیکییانه ڕوون‌ به‌خۆوه‌ ئه‌بینێت. به‌شێوه‌یه‌ك ڕووته‌ختی تابلۆ چەند چینن و خاوه‌ن قووڵایی جێگه‌یین. ڕەنگ زۆر له‌سه‌رخۆ بنیاتنانی بۆ ئه‌كرێت، له‌بری پراكتیزه‌كردنێكی ڕاسته‌وخۆ و سه‌رانسه‌ریی یه‌ك كه‌ڕه‌تیانه‌. ڕەنگەکان پله‌كانی مۆر و پەمەیی واتایه‌كی مێتافیزیکییانه‌ له‌خۆ ئه‌گرن، كه‌ ئه‌مانگێڕنه‌وه‌ بۆ سنوورەکانی نێوان دیاری و نادیاری، و نێوان واقیع و دۆخێكی ناوخۆیی. بەبێ پشتبه‌ستن به‌ پێرسپێکتیڤی کلاسیکی ڕێساییانه‌.

قۆناغی چوارهه‌م ـ جووڵه‌ی شوێنیی

لێرەدا جووڵە دەبێتە توخمێكی ناوەندی. تابلۆکان وەک ئەوەی هەناسە دەکێشن. به‌ره‌نجامی یه‌كتربڕینی هێزە ستوونی و ئاسۆیییەکان. پێکهاتە دینامیکییە، و بەڵام کۆنترۆڵ کراوە. به‌شێوه‌یه‌ك نه‌ هیچ داڕمانێك، و نه‌ هیچ چه‌قبه‌ستوویه‌ك بوونی نییه‌. جیهانە جیاوازەکان لە یەک كایه‌ی نیگارگه‌راییدا پێکەوە دەژین، له‌ بزاوتنێكدا له‌ لێواری ئه‌مسه‌ری تابلۆوه‌ بۆ لێواری ئه‌وسه‌ری.

قۆناغی پێنجەم – پێگەیشتنێكی ئیستاتیكی

ئەم قۆناغە ڕوونییەکی جوانکاریی بەرز پیشان دەدات. هونەرمەند تەنها پشتبه‌ستی شاره‌زایی و كارامه‌ییی خۆی نابێت، بەڵکوو متمانەی تەواوی بە زمانی نیگاركێشانه‌. هەر جووڵەیەک حیسابی تایبه‌تی بۆ كراوه‌، و هەر لێدانێکی په‌ڕه‌مووچ وشیاری و بەرپرسیارییەكی تیایه‌ . پێگەیشتن لێره‌دا مانای گه‌یشتن به‌ كه‌ماڵ نییە، بەڵکوو به‌دیهێنانی هاوسەنگیه‌كی وردكارانه‌یه‌ له‌نێوان هێز و هه‌ستیاریدا. 

قۆناغی شەشەم – ئاوێته‌بوون

لەم قۆناغه‌ کۆتایییه‌دا، هەموو توخمەکانی پێشوو له‌ نێوكۆی ڕشته‌یه‌كی تاكه‌ بینیاریدا یه‌ك ده‌گرن. ڕەنگ، تەکنیک، نوێنەرایەتی، هۆشیاری، سه‌ره‌ندی وناسكیی مرۆڤایەتی له‌ بنیاتنانێكی كامڵبوودا خۆپێكده‌هێنن. ئەم جیهانە لە هه‌وڵی ئه‌وه‌دا نییه‌ له‌ واقیع ڕاكات و هه‌ڵبێت ، بەڵکوو له‌ هه‌وڵی هه‌رچی زیاتر فراوانكردنی و سه‌رله‌نوێ بیر لێ كردنه‌وه‌یدایه‌. 

به‌كۆتاهێنان

ناكرێت ئه‌زموونی هونه‌رییانه‌ی وه‌هبی ڕه‌سوول  له‌ شێوازێكی دیاریكراو یا ئاراسته‌یه‌كی داخراودا كورت بكرێته‌وه‌. هونەرمەند ستایلێك نائه‌فرێنێت، به‌هێندایی‌ ئه‌وه‌ی پانتایی و بوارێک بۆ بیركردنه‌وه‌یه‌كی بینیارییانه‌ بخه‌مڵێنێت، کە تێیدا دیاریكراوانه‌ مرۆڤایەتی به‌ده‌ركه‌وێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ڕاشكاوانه‌ ناوزه‌دكراو نییه‌. به‌مه‌ش، ئه‌زموونه‌ هونه‌رییه‌كه‌ی له‌میانی پراكتیزه‌یه‌كی شێوه‌كارییانەی‌ هاوچه‌رخدا دێت كه‌ مامه‌ڵه‌ له‌ته‌ك تابلۆدا به‌و وه‌سفه‌ ئه‌كات كه‌ كایه‌یه‌كی فه‌لسه‌فییانه‌یه‌، نه‌ك ته‌نها ئامرازێكی بینیارییانه‌ بێت بۆ نواندن و خستنه‌ڕویه‌كی بینراو.  

The post وه‌هبی ڕەسوڵ و جیهانی نیگاركێشی appeared first on ژنەفتن.

کارەکتەر

جەمیلە، ژنە کوردێکی ئێزیدی، تەمەن سی بۆ سی و پێنج ساڵ دەبێت.

مێزێک لە ناوەڕاستی ژوورێکی بچووكدایه‌، دوو کورسی لەم بەروئەوبەری مێزەکە دانراون. لامپایەک لە ناوەڕاستی ساپیتەی ژوورەکەوە بۆ ناوەڕاستی مێزەکە هاتۆتە خوارەوە، وەک ژووری لێپێچینەوەی پۆلیس. دەرگایەک لە سوچێکی ژوورەکەدا هەیە، پەنجەرەیەکیش بە بەرزایییەکەوە. هیچ شتێکی تر لە ژوورەکەدا نییە.

تاریکی.

دەرگاکە دەکرێتەوە، ڕووناکییەک لە دەرەوەی ژوورەکەوە که‌مێکی ناو دەرگاکە ڕووناک دەکاتەوە. جەمیلە دێتە ژوورەوە، ڕوخساری دیار نییە، زیاتر وەک تارمایییەک، لەنێوان تاریک و ڕوونی ژوورەکە و ناو دەرگاکەدا دەردەکەوێت. چەند چرکەیەک لەناو دەرگاکەدا دەوەستێت، دێتە ژوورەوە و دەرگاکە لە دوای خۆیەوە دادەخاتەوە.

ڕووناکی.

جەمیلە

(سەیری ژوورەکە دەکات و ماوەیەک پشت دەنێت بە دەرگاکەوە و ناجووڵێت.)

ناوم جەمیلەیە

ژنێکی کوردی ئێزیدیم

تەمەنم

سی و پێنج ساڵە

دەمەوێت

چیرۆکی خۆمتان

بۆ بگێڕمەوە

(بێدەنگییەکی کورت.)

نازانم

لە کوێوە

دەست پێ بکەم

(وچان.)

ناتوانم ئەوەم بیربچێتەوە

ناتوانم

لە بیرم بچێتەوە

چۆن دەکرێت

ئەوە لە بیر

بچێتەوە

کە چییان لەو منداڵە کرد

منداڵێکی ساوا

نا بیر ناچێتەوە

هەرگیز

(وچانێکی کورت.)

ناتوانم تێبگەم

ناکرێت

چەند بیر دەکەمەوە

هیچ حاڵی نابم

چۆن بتوانم

حاڵی بم

حاڵی نابم

(دێتە ناو ژوورەکەوە و سەیرێکی مێز و کورسییەکان دەکات.)

دواجار

کەسێک گوێی

لێ گرتم

دوای ئەو هەموو

ساڵە

کەسێک گوێی لێ گرتم

کەسێک هات

گوێی لێ گرتم

(بێدەنگی.)

چی بگێڕمەوە

کەس باوەڕم پێ دەکات

باوەڕ ناکەم

وا چاکە بڕۆم

(دەیەوێت لە ژوورەکە بچێتە دەرەوە، بەڵام دەوەستێت و دەگەڕێتەوە ناو ژوورەکە.)

بوورامەوە و لە هۆش خۆم چووم

(بێدەنگییەکی کورت.)

دوای سێ جار

سێ جار

(دەست دەگرێت بە سکییەوە، وەک بیەوێت ناوسکی دەربهێنێت.)

(بە هەموو هێزی هاوار دەکات و دەکێشێت بە سکیدا.)

دوای سێ جار

لاقەکردن

(بێدەنگ دەبێت و یەکێک لە کورسییەکان ڕادەکێشێت و لەسەری دادەنیشێت.)

(بێدەنگی.)

ویستمان ڕابکەین

من و سێ ژنی تری

ئێزیدی

بەسەر دیواری ئەو ماڵەدا

هەڵگەڕاین

کە لە موسڵ

تیا بەند

کرابووین

ده‌ستبه‌سه‌ر بووین

کرابووینە کۆیلە

کۆیلەی چەکدارەکانی

داعش

کۆیلە بووین

(بێدەنگییەکی کورت.)

پاسەوانەکە

خەوی لێ کەوتبوو

بە فرسەتمان زانی

خێرا

بە دیوارەکەدا هەڵگەڕاین

(بێدەنگی.)

بەڵام لەپڕ

خەبەری بووەوە

پاسەوانەکە

داچڵەکی و خەبەری بووەوە

کە بینی

بەسەر دیوارەکەوەین

خەریکە

بازدەدەینە

ئەو دیوەوە

هاواری کرد

“نەجووڵێن دەتانکوژم”

لولەی تفەنگەکەی

تێگرتبووین

خێرا

پەیوەندی

بە چەکدارەکانی ترەوە کرد

(بێدەنگییەکی کورت خایەن.)

لەپڕ چەکدارەکان

چواردەوری

من و سێ ژنەکەی تریان

گرت

(دەستی بەرز دەکاتەوە، بەڵام نازانێت چی لێ بکات.)

گرتنیانین و کەوتنە

لێدانمان

(بێدەنگییەکی کورت.)

زۆریان لێ داین

دڕندانە

لێیان داین

دوایی بردینیانەوە بۆ ناو

ئەو خانووە گەورەیە

کە تیا ده‌ستبه‌سه‌ر بووین

هەر یەکەمان بە تەنیا

لە ژوورێکدا

بەند کراین

(وچان.)

دە چەکداری داعش

هاتنە

ئەو ژوورەوە

کە منی تیا بووم

پەلاماریان دام

بە هەموویان

لاقەیان کردم

دە چەکدار

(بێدەنگی.)

دوای سێ پیاوی یەکەم

لە هۆش خۆم چووم

ئەوەی دەیانوویست

کردیان

لاقەیان کردم

هیچ شتێکم دوای

سێیەم پیاو

بیر نەماوە

خوێنێکی زۆرم

لەبەر ڕۆیشت

تەواو لە هۆش خۆم چووم

(بێدەنگی.)

کە هۆشم هاتەوە

لە خەستەخانەیەک کەوتبووم

شوێنێکی پیس

(هەناسەیەکی قووڵ هەڵدەکێشێت.)

بۆ سێ مانگ دەچوو

لای داعش

گیرابووم

لەسەر جێگای

خەستەخانەکە

هەر لەوێدا

فرۆشتیانم بە پیاوێک

خەڵکی موسڵ بوو

پیاوەکە

ژنێک و شەش منداڵی

هەبوو

من لە عەرەبی دەگەم

دەزانم بە چەند

فرۆشرام

(بێدەنگی.)

مامەڵەیان پێوە

دەکردم

دوایی

بە دووسەت دۆلاری

ئەمەریکی

پزیشکەکە

لە ژوورەکەدا بوو

کە فرۆشرام

بە دووسەت دۆلاری

ئەمەریکی

فرۆشرام

ئەمیرەکەی داعش

پارەکەی وەرگرت

(وچان.)

(جەمیلە بە کوڵ دەگری.)

(لە پەنجەرەی ژوورەکەوە تیشکی خۆرەکە دێتە ژوورەوە، دەنگی گۆرانییەک بە کزی لە تیڤییەکەوە، لە شوێنێکەوە دێت. گوێمان لە دەنگی ترافیکی دەرەوە و مرۆڤەکانن، قسە دەکەن و پێدەکەنن.)

ئێستا لە وڵاتێکی تر دەژیم

لێرەم

دواجار ڕامکرد

دەرباز بووم

(هەناسەیەکی قووڵ هەڵدەکێشت، وەک هەست بە خنکان بکات.)

چ زیندەخەونێک بوو

کارەسات و تاوانێکی گەورە

مانگی هەشت بوو

مانگی هەشتی ساڵی ٢٠١٤

کە داعش هێرشی کردە

سەرمان

هێرشیان کردە سەر سنجار

هەموو دێکانییان

وێران کردین

لە کۆجۆ کۆمەڵکوژییان

کردبوو

گەیشتنە بۆرک

دێکەی ئێمە

لەوێ بووم

لە بۆرک

لەگەڵ خوشک و براکانم

دایکم و باوکم

باوکم و براکەمیان

لە ئێمە جیاکردەوە

ناچاریان کردن ببن بە موسڵمان

شایه‌تمانیان پێ هێنابوون

بەنەزەری

ئەوان بوونەتە

موسڵمان

دوای ئەوە

ڕەمییان کردن

(هەردوو چاوی دەنوقێنێ و سەری بەرز دەکاتەوە.)

(هاوار دەکات.)

ڕێز و ستایش بۆ

فریشتەی پیرۆز

مەلیک تاوس

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

چ ترسێک بوو

هەموو زەندەقمان چوو بوو

دەترساین

(بێدەنگی.)

(فرمێسک بە ڕوومەتەکانیدا دێنە خوارەوە.)

بۆ ماوەی شەش مانگ

کۆیلە بووین

لای چەکدارەکانی داعش

لە عێراق و سوریا

دەستبەسەر بووم

کۆیلە بووم

دوای سێ ساڵ

من و مێردەکەم

توانیمان

لە عێراق ڕابکەین

(بێدەنگی.)

لەو بڕوایەدا نەبووم

لەم وڵاتەش

تووشی هەڕەشەی

لایەنگرانی داعش ببمەوە

ئەو هیوایەی هەمبوو

لێرەش نەما

هەست بە ترسێکی زۆر

دەکەم

ترسێکی بەردەوام

ترس و توڕەیی

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

لەو بڕوایەدا نەبووم

لێرەیش

لەم وڵاتەش

بترسم

(هاوارێک دەکات.)

لێرەیش دەترسم

هەست دەکەم

هەندێ کەس

کە دەزانن

ئێزیدین

نەفرەتمان لێ دەکەن

پێمان دەڵێن

داعش هیچ تاوانێکی

نەکردووە

ئێوە دەبێ

نەمێنن

گەر بەر دەستی داعش

بکه‌وتنایه‌

ئێستا دەمێک بوو

نەمابوون

ئێوە دنیاتان پیس کردووە

دەبێ نەمێنن

(لەسەر کورسییەکە هەڵدەستێ و بەرەو دەرگاکە دەڕوات. لەناو دەرگاکەدا دەوەستێت.)

ڕاست دەکەن

گەر ڕاماننەکردایە و نەگەیشتینایە

ئێرە

دەمێک بوو

کوژرا بووین

من لەگەڵ

(بێدەنگی.)

سوپاس بۆ

مەلیک تاوس

(سەیری دوور دەکات، وەک شتێکی لەبیر کردبێ و هەوڵی ئەوە بدات، بیری بکەوێتەوە.)

لە دێکەی خۆمان

لە بۆرک

بووم

لەگەڵ خێزانەکەم

لە بۆرک بووین

کە داعشەکان هێرشیان هێنا

بە سەیارەکانمان

بۆی دەرچووین

ڕامانکرد

من لە سەیارەکەدا بووم

لەگەڵ باوکم و دایکم

خوشک و براکەم

ڕێگای دەرچوون

لە بۆرکەوە تەواو

گیرا بوو

هەموو دەیانوویست ڕابکەن

شپرزەیییەکی

پڕ لە هەراوزەنا

کە هەموو خەڵکی گوندەکە

بەو شپرزەیییە

لە ترساندا

لە یەک کاتدا دەیانوویست

دێکە بەجێ بهێڵن

شەقامە دووسایدییەکە

بووبوو بە پێنج

ئێمە تەنیا فریای ئەوە کەوتین

چارەکێک بڕۆین

چەکدارەکانی داعش

گەیشتنە

سەرمان

بە قۆناخی چەکەکانیان

جامی سەیارەکانیان

شکاندین

ناچاریان کردین

بگەڕێنەوە بۆ دێکەمان

گەڕاینەوە بۆ

بۆرک

(دەگەڕێتەوە ناو ژوورەکە و لەسەر کورسییەکە دادەنیشێتەوە.)

(بێدەنگی.)

چەکدارەکان

سه‌دان

خەڵکی دێیەکەیان

لە قوتابخانەیەکدا

بەند کرد

پێیان ڕاگەیاندین

کە دەبێت ببین

بە موسوڵمان

سەرەتا قایل نەبووین

گوتمان ئێمە

دینی خۆمانمان هەیە

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

باوەڕم ئەوەیە

خودا تاکە

مەلیک تاوس

فریشتەی پیرۆزە

شێخ عەدی وەلییە

من ئێزیدیم

ئاینەکەم

ڕێگای ڕاستە

(بێدەنگی.)

چەکدارەکان

کە زانیان مل نادەین

کوڕ و پیاوەکانیان

لە کچ و ژنەکان جیاکردەوە

گوتیان پیاوەکان

تەنیا یەک بژاردەیان

لەبەر دەستدایە

ببن بە موسوڵمان

یان بمرن

کوڕە گەنج و پیاوەکانمان

ناچار بوون

بۆ ئەوەی نەکوژڕێن

ببن بە موسڵمان

ناچاریان کردن

شایەتمان بهێنن

ئەوەی ئیسلامەکان بڕوایان پێیە

شەهادەت

“تەنیا ئەڵا خودێیە

محەمەد ژی پێغەمبەرێ ویە”

بڵێینەوە

دوای ئەوە

چەکدارەکانی داعش

کوڕ و پیاوەکانیان کۆکردینەوە

خستیاننە

پشتی چەند لۆرییەکەوە

چەند

هەنگاوێک

دووریان خستنەوە

ئەوەی گوێمان لێی بوو

تەنیا دەنگی

(وچانێکی کورت.)

تەقە و دەستڕێژی گوللە بوو

کات چواری

دوای نیوەڕۆ بوو

تێگەیشتین

کە هەموویان

کوشتن

کۆمەڵکوژیان کردن

قیژاندمان

هاوارمان کرد

قژی خۆمان ڕنی

هاوارمان بۆ

فریشتەی پیرۆز

مەلیک تاوس

برد

(وچان.)

کات چواری

دوای نیوەڕۆ بوو

(دەمووچاوی لەناو هەردوو لەپی دەستیدا دەشارێتەوە. هەموو جەستەی دەلەرزێت.)

(بێدەنگی.)

ئەمڕۆشی لەگەڵدا بێ

لاشەکانیشیانمان نەبینیووەتەوە

ئیتر ئێمە

لە وڵاتی ترسدا

وڵاتی خەلیفەدا دەژیاین

بە کۆیلەیی

دەژیاین

کردینیانین بە کۆیلە

باوک و براکانیشمان

خرانە گۆڕی بە کۆمەڵەوە

(بێدەنگی.)

سێ ساڵە

لەم وڵاتە دەژیم

چەند هەوڵم دا

چیرۆکی خۆم

بگێڕمەوە

بەڵام کەس ئامادە نەبوو

گوێم لێ بگرێت

ویستم قسە بۆ دکتۆرەکەم

بکەم

ئەوەی لە دڵمایە

هەڵیڕێژم

دکتۆرەکەم

دەستی کرد بە گریان

ڕێگای نەدام

قسەکانم تەواو بکەم

وتی ناتوانم

گوێ لەو ئازارە بگرم

بەرگەی ئەوە ناگرم

گوێ لەو تاوانە

قێزەوەنە

بگرم

تکایە

بێدەنگ بە

بێدەنگ بە

(وچانێکی درێژ.)

(هەوڵ دەدات، هەنسکەکانی بشارێتەوە و بۆ ماوەیەک سەر دادەنەوێنێت، لەپڕ سەر بەرز دەکاتەوە و سەیری ئاسمان دەکات، وەک ئەوەی بۆ وەڵامی پرسیارێک بگەڕێت.)

مانگێک بوو

تەنیا مانگێک بوو

من و حەیدەر

هاوسەرگیریمان

کردبوو

کە مانگی هەشت

هێرش کرایە سەرمان

تەنیا مانگێک بوو

هاوسەرگیریمان

کردبوو

زۆر دڵخۆش بووین

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

گەڕابوومەوە

بۆ بۆرک

گوندەکەی خۆمان

کە نزیک

چیای شەنگالە

بۆ سەردانی بنەماڵەکەمان

گەڕابوومەوە

بە سەردان بۆ لای بنەماڵەکەمان

گەڕابوومەوە

لەو کاتەدا

حەیدەر

لە گوندێکی تر بوو

(بێدەنگی.)

(سەر دەخاتە سەر مێزەکە، وەک بە چرپە قسە بکات.)

لە دێرزەمانەوە

ئێمە لەم گوند و ناوچانەی

نزیک

چیای شەنگال

ژیاوین

بەشێکیشمان

لە سوریا

تورکیا

ئەرمینیا

تەنانەت لە جۆرجیاش هەین

لە دێرزەمانەوە

(سەری بەرز دەکاتەوە و سەیرێکی پەنجەرە بچووکەکە دەکات.)

(بە هەموو هێزییەوە دەکێشێت بە مێزەکەدا.)

لەبەر ئەوەی

هەمیشە

هێرش کراوەتە سەرمان

بەشێکی زۆرمان

وەک ئاردی بەر ڕەشەبا

بە دنیادا

بڵاو بووینەتەوە

(بێدەنگی.)

ئێمە دینی خۆمان هەیە

باوەڕمان هەیە

فریشتەی

مەلیک تاووس

سمبۆلی تاووسە

کە ڕۆڵێکی گرینگی

لە دینەکەماندا

هەیە

مەنزڵگاکەمان

لە لالشە

هەموومان وەک شوێنێکی

پیرۆز

ڕووی تێدەکەین

داوای پاراستن

لە هەموو

خراپی و لە ڕێگای ڕاستدا

ماندن

(بێدەنگی.)

(بۆ ساتێک پشت دەکاتە بینەران.)

بە درێژاییی مێژوو

بە زۆر

ڕاگوێزراوین

بە زۆر

لەسەر دینی

خۆمان لابراوین

کۆمەڵکوژ کراوین

جینۆساید کراوین

پڕوپاگەندەمان

لەسەر بڵاو دەکەنەوە

پێمان دەڵێن

کافرین

ئێمە باوەڕدارین

مەلیک تاووس

دەپەرستین

(بێدەنگییەکی کورت.)

پێمان دەڵێن

شەیتان

دەپەرستین

(ڕوودەکاتەوە بینەران.)

هاوینی ٢٠١٤

شوم بوو

بۆ ئێمە زۆر

شوم بوو

(بێدەنگییەکی کورتخایه‌ن.)

داعش شاری موسڵیان گرت

یاساکانی شەریعەیان

سەپاند

دوای ئەوە هەڕەشەیان

لە ئێمە دەکرد

لە گوندەکەی ئێمە و گوندەکانی

تری نزیک

چیای شەنگال

(وچان.)

هێزی پێشمەگە

لە گوندەکەمان

بوو

ئەوان بەڵێنیان دابوو

بەرگریمان لێ بکەن

ئێمەیش

بڕوامان پێ کردبوون

بەرگریمان لێ دەکەن

(بێدەنگی.)

کە داعش

هێرشیان کرد

هێزە کوردییەکان

بەرگرییان لێ نەکردین

ناوچەکانی ئێمەیان

چۆڵ کرد

هەڵهاتن

ئێمەشیان

بۆ چارەنووسێکی

ڕەش

بەجێ هێشت

(بێدەنگی.)

کە داعش گوندێکی نزیک

بۆرک-یان گرت

هاوڕێیەکی باوکم

پەیوەندی پێوە کردین

“ڕاکەن تا کات ماوە و دەتوانن”

خێرا ڕامانکرد

بەڵام دڕەنگ بوو

زۆر دڕەنگ بوو

چەند سەعاتێک دواتر

باوکم و براکەم

کوژران

لەگەڵ کوڕ و پیاوە

ئێزیدییەکانی تردا

هەموویان کوشتن

کۆمەڵکوژیان کردن

دوای ئەوەی

من و ژن و کچەکانی تریان

دەستبەسەر کرد

ناچاریان کردین

گوێمان لە تەقە و دەستڕێژی گوللە

بێت

کە باوک و برا

کوڕ و مێردکانیان

بێبەزەییانە

دڕندانە

کوشتین

(دەنگی تەقە و هات و هاواڕی خەڵک و گریانی ژن و منداڵ دێت.)

(جەمیلە بە هەردوو دەستی گوێیەکانی خۆی گرتووە و هاوار دەکات.)

(بێدەنگییەکی درێژخایەن.)

کە ئەوان نەمان

باوک و کوڕ و برا و پیاوەکانمان

دۆزەخێکی تریان

بۆ ئێمە

دانا

کردیانین

بە کۆیلە

دەستدرێژییان کردە

سەرمان

لێیان دەداین

سووکایەتییان پێ دەکردین

(هەڵدەستێتە سەرپێ، تەواو هەڵچوونی پێوە دیارە.)

چەکدارەکانی داعش

دوای کۆمەڵکوژی

پیاوەکانمان

بە زۆر ئێمەشیان

خستە پشتی

چەند لۆرییەکەوە

بردیانین

بۆ شاری

تەلەعفەر

کە لەوەوبەر داگیریان کردبوو

لەوێ سێ شەو و سێ ڕۆژ

لەگەڵ کچان و ژنانی تر

ژنە یەزیدییەکانی

گوندەکان

لە هۆڵێکدا

کۆیان کردینەوە

دەرگایان لەسەر داخستین

(بێدەنگی.)

هۆڵێکی گەورە

بوو

لەگەڵ ئەوەشدا

جێگەمان نەدەبووەوە

نازانم ڕێک چەند ژن

بووین

لەو بڕوایه‌دام

زیاتر

لە پێنج سەد ژن

دەبووین

جێگای جووڵەیەکیشمان

نەبوو

بۆ ئەوەی جێگامان بێتەوە

لەسەر یەک و لە باوەشی

یەکدا دانیشتبووین

(وچان.)

لە ماوەی ئەو سێ

ڕۆژەدا

هیچ خواردنێکیان

نەداینێ

دوای ئەو سێ

ڕۆژە

بە برسێتی

بردینیان بۆ موسڵ

لێرەوە

لە دایکم و خوشکەکەمیان

جیا کردینەوە

نەمدینەوە

پەڕتەوازەیان کردین

من لەگەڵ چەندان

ژن و منداڵ

بە پشتی لۆری

بردینیان بۆ موسڵ

گەر لە پشتی لۆرییەکەدا

لەناو خۆماندا

قسەمان بکردیایە

ئەوە داعشەکان

بە قۆنداغی چەکەکانیان

لێیان دەداین

(بێدەنگی.)

من لێدانێکم بەرکەوت

قۆنداغی چەکەکەی

کێشا بە ملمدا

تا ئێستایش

شوێنەکەی ئازارم دەدا

(ڕێگا بە گریانەکەی دەگرێت.)

لە موسڵ

لە هۆڵێکی تردا

کە کردبوویان بە بەندیخانە

بەندیان کردین

لێرە

سەرلەنوێ

دابەشیان کردینەوە

چەند گروپێکیان

لێ دروست کردین

ئەو ژنانەی

تەمەنیان

لە سەروو ٥٠ ساڵ

بوو

کردیانن بە گرووپێک

ئەو منداڵانەی

شیرەخۆرە نەبوونایە

ئەوە لە دایکەکانیان

دەسەنرا

من مانگێک

لەو شوێنەدا

مامەوە

کە کردبوویان

بە بەندیخانە

دەستبەسەر بووین

(بێدەنگی.)

ئەوەی لەم مانگەدا ڕوویدا

هێندە سەختە

توانای باسکردنیم نییە

ئەوەی لەم مانگەدا

بینیمان

لە لێدان

دەستدرێژی

لاقەکردن

بە هیچ وشەیەک باس

ناکرێت

بە هەر وشەیەک وێنای

بکەیت

ناتوانی

ئەوەی بە ئێمە کرا

بیگێڕیتەوە

نا نا

باس ناکرێت

(بێدەنگییەکی درێژ خایەن.)

(هەڵدەستێتە سەرپێ و دێتە ناوەڕاستی شانۆکەوە و ڕێک، بەرامبەر بینەران دەوەستێت.)

ئەوەی ناتوانم لە بیرم بچێتەوە

دایکێک بوو

دایکێک و منداڵەکەی

هەرگیز

بیرم ناچێتەوە

چیرۆکی ئەو

دایک و منداڵە

شیرەخۆرەیە

هەرگیز لەبیر ناچێتەوە

نا بە هیچ شێوەیەک

ناکرێ

ناتوانم

چۆن دەکرێ شتی وا

بیر بچێتەوە

چۆن دەکرێت

شتی وا ڕوو بدات

نازانم

(وچان.)

دایکی ئەو منداڵە

لەگەڵ من بەند بوو

منداڵەکەی

نۆ مانگ بوو

هەمیشە بەبەر

سنگییەوە بوو

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

داعش

خواردنیان نەدەداینێ

برسێتی

تەواو ماندووی

کردبووین

هێزمان تیا نەمابوو

ڕۆژی لەتێ نانیان دەداینێ

لەتێ نان

کە زۆرجار

نانەکە

کەڕووی کردبوو

نەدەخورا

شیری دایکەکە

وشکی کردبوو

منداڵەکە

هەر دەیزریکان و دەگریا

(بێدەنگییەکی کورت.)

لە برساندا

دەگریا

دایکەکەش

شیری نەمابوو

نەیدەتوانی شیری بداتێ

چۆری تیا نەمابوو

وشکی کردبوو

دایکەکە

عەرەبی دەزانی

لەگەڵ پاسەوانەکان

کردی بە دەنگە دەنگ

پێی گوتن

کوڕەکەی لە برسا

دەگری

لەبەر ئەوەی

ئێوە

هیچ خواردنمان نادەنێ

منداڵە شیرەخۆرەکە

هەر دەیزریکان

دەگریا

دایکەکەش

هەر هاواری بوو

بۆ تۆزێ نان

قومێ ئاو

نەبوو

هیچ نەبوو

هیچ

(وچانێکی کورت.)

(جەمیلە، هەوڵی خۆ کۆکردنەوە دەدات، تا بتوانێت بەردەوام بێت. هەناسەیەکی قووڵ هەڵدەمژێت و دێت و دەچێت.)

ڕۆژێک لەپڕ

چەکدارەکان خۆیان کرد

بە ژووردا

منداڵەکەیان بە زۆر

لە باوەشی

دایکی

دەرهێنا

بردیان

دوو سەعات دیارنەمان

دایکەکە

ئارامی نەمابوو

لەبەر دەرگاکەدا وەستا بوو

دوایی بە قاپێکی

گەورەی پڕ

لە گۆشت و برنجەوە

هاتنەوە

خستیانە بەردەمی

دایکەکە

گوتیان

“فەرموو ئەوە کوڕەکەت

بۆمان لێ ناویت”

بە دایکەکەیان گوت

“وتت برسیمە”

“بخۆ دەی”

(بێدەنگی.)

(لێرەوە بە ڕیتمێکی خێرا و بەدەم هەنسک دانەوە، قسە دەکات.)

منداڵەکەیان

پارچەپارچە کردبوو

هەرگیز

ئەوەم بیرناچێتەوە

کێ دەتوانێ

ئەمە قبووڵ بکات

کێ دەتوانێت

بەرگەی

ئەم ئازارە بگرێت

کێ

(هاوار دەکات.)

چ دینێک ئەمە

قبووڵ دەکات

(دەگری. جەستەی دەلەرزێت و ناتوانێت قسە بکات. هەناسەیەکی قووڵ هەڵدەکێشێت و وەک ئەوەی نەتوانێ، چیتر هەناسە بدات.)

(لەپڕ، وەک شێت، گیرفانەکانی دەگەڕێت، وێنەی منداڵێک لە گیرفانی دەردەهێنێت و سەیری دەکات و بە کوڵ دەگری.)

(لەسەر یەکێک لە کورسییەکان دادەنیشێت.)

(وچان.)

(سەیری وێنەکە دەکات و دەینێت بە سنگییەوە.)

وێنەی کوڕەکەمە

دوو ساڵە

لێرە لە دایک بووە

زۆرجار

دەیخەمە ئامێزمەوە

بە توندی

دەینووسێنم

بە سنگمەوە

بیر دەکەمەوە

کە منداڵی

وەک ئەم کوڕە بچووکەی

منیان دەکوشت

منداڵێکی نۆ مانگ

(بێدەنگی.)

لە بیر ناچێتەوە

ڕۆژێک تێناپەڕێ

من بیر

لەو منداڵە و دایکەکەی

نەکەمەوە

ئەو دایکەی

منداڵەکەی خۆیان

لەسەر

قاپێک بۆ دانا

تا بیخوات

(بێدەنگی.)

لە خەفەتدا

شێت بوو

پارچە گۆشتەکانی

لەسەر قاپەکە

هەڵگرد

بەرزی کردەوە

نووساندی

بە سنگییەوە

دەیقیژان و هاواری دەکرد

دەگریا

(دەگری.)

منداڵە

شیرەخۆرەکەی

ئەو بوو

بۆیان لێ نابوو

سەری منداڵەکەیان

بە جیا

لەسەر قاپێک

بۆ دانابوو

هیچیان لە سەرەکەی

نەکردبوو

پارچەکانی تری

منداڵەکەیان

لێ نابوو

(دەنگی بایەکی بەهێز لە پەنجەرەکەوە دێت.)

(بێدەنگییەکی درێژخایەن.)

پێکەوە

لە یەک ژووردا

دەستبەسەر بووین

بەند بووین

من و ئەو ژنە

لەو هۆڵەدا

لە موسڵ

(وچان.)

نازانم چی بەسەر

هات

دەزانم

شێت بوو

دوای ئەوە نازانم

چی لێ هات

نەمدییەوە

(بێدەنگی.)

لە هەمووی سەختر

بۆ من

کە لەگەڵ

هەموو باسکردنێکدا

ئازارم دەدات

برینەکانم

دەکولێنێتەوە

ئەو هەموو

دەستدرێژییە بوو

ڕۆژانە دەکرایە سەرم

(وچانێکی کورت.)

بەرلەوەی

لە بەندیخانەکەی

موسڵ

بە ٢٠٠ دۆلار

فرۆشرام

هەموو ڕۆژێک

لاقە دەکرام

دەستدرێژی دەکرایە

سەرم

(بێدەنگی.)

(ده‌موچاوی لەنێو هەردوو لەپی دەستیدا دەشارێتەوە، ئینجا قسە دەکات.)

کێ لە هەموو دنیادا

شتی وای دیووە

کێ

ئەوەی ئێمە

بە چاوی

خۆمان بینیمان

لە هیچ شوێنێک

(قسەکەی بۆ تەواو ناکرێت.)

(بێدەنگی.)

دایکەکە هەر دەیقیژان

قژی خۆی

ڕادەکێشا

بەردەوام بە کوڵ دەگریا

کوڕە نۆ مانگییەکەیان

بۆ لێ نابوو

(وچان.)

چیتر نەمبینییوە

دوای ئەوەی

لە حەیبەتدا

شێت بوو

ئیتر نەمدییەوە

نازانم چی لێ هات

(بێدەنگییەکی کورت خایەن.)

مەلیک تاووس

بۆ بەهانامانەوە

نەهاتی

(وچان.)

چ تاوانێکە

تاوانەکانی داعش

خەلافەتی ئیسلامی

هیچ

سنوورێکی نییە

دڕندە بوون

دڕندە

(بێدەنگی.)

(یەکێک لە کورسییەکان هەڵدەگرێت و دەیخاتە سەر مێزەکە. کورسییەکەی تر دەخاتە بەردەمی دەرگاکە و لەسەری دادەنیشێت.)

سووکایەتییان

بە ژنە بە تەمەنەکان

دەکرد

ژنە پیرەکان

بەر لەوەی بیانکوژن

(بێدەنگی.)

ئەو ژنانەیان

دەکوشت

گەر لای ئەوان

پیر بوونایە

هەر ژنێک

بە پێوەری ئەوان

پیر بووایە

زوو لە کۆڵ خۆیان

دەکردنەوە

دەیانکوشتن

هەر لەناو قوتابخانەکەدا

دەیانکوشتن

کە ئێمەی تیا بەند

بووین

“ئێوە بەکەڵکی

ئەوە نایەن

لێرە کۆتانکەینەوە

ئێوە پیرن”

وایان بەو ژنانە

دەگوت

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

بەر لەوەی

ئەو ژنە

پیرانە بکوژرێن

ناچاریان دەکردن

دەمیان

بکەنەوە

(جەمیلە هەڵدەستێتە سەرپێ و بە هەموو هێزی خۆی شەقێک لە کورسییەکە هەڵدەدات و هاوار دەکات.)

(وچانێکی کورت.)

ناچاریان دەکردن

دەمیان

بکەنەوە

دوای ئەوە

چەکدارەکان

میزیان

دەکردە دەمی

ژنەکانەوە

ئەو ژنە

بە تەمەنانە

“ئاوا دەبن بە

موسوڵمان”

(هاوار دەکات و دەقیژێنێت.)

وایان دەگوت

چەکدارەکانی داعش

وایان بەو ژنە

بە تەمەنانە

دەگوت

“ئاوا دەبن بە

موسوڵمان”

میزەکەیان دەکردە

دەمیانەوە

“میز دەکەینە دەمتانەوە

بۆ ئەوەی کە دەمرن

لەوە دنیا

لە ژیانی دوای مردن

ببن بە موسوڵمان”

خودایە

تۆ لێرەیت

فریشتەی پیرۆز

مەلیک تاوس

بۆ نەتپاراستن

بۆ

(بێدەنگی.)

بە چاوی خۆم بینیم

کە میزیان دەکردە

دەمی ژنەکانەوە

ئەو ژنە

پیرانە

دوایی

دەیانکوشتن

لەبەر چاوی ئێمە

وایان لەو

ژنە پیر و بە تەمەنانە

دەکرد

(بێدەنگی.)

بە چاوی خۆم بینیم

لەبەر دەمی ئێمەدا

ئەو تاوانە

قێزەوەنەیان

دەکرد

چەکدارەکانی داعش

میزەکەیان

دەکردە

دەمی ژنە بە تەمەنەکانەوە

ئینجا

دەیانکوشتن

(دەنگی تەقەی گوللەیەکی زۆر بەهێز دێت.)

(دەنگی هاوارێکی تاساو.)

(توڕەیی و شپرزەیییەکی زۆری پێوە دیارە.)

(بێدەنگییەکی درێژ خایەن.)

پاسەوانەکانی بەندیخانەکە

لە موسڵ

جارناجارێک

دەهاتن و گروپی

بچووکیان

لە ژنە گەنجەکان

دەبرد

(بێدەنگی.)

دوای مانگێک

نۆرەی منیش هات

منیان لەگەڵ پێنج

کچی تر برد

بە چاو بەستراوی

بردینیان

نەمان دەزانی

بۆ کوێمان دەبەن

کە چاویان کردینەوە

لە خانوویەکی گەورەدا

بووین

ناچاریان دەکردین

لە بەیانییەوە

تا ئێوارە

نان و چێشتێکی زۆریان

بۆ لێ بنێین

بۆ ئەوەی چەکدارەکان

بیخۆن

بە شێوەیەکی

زۆر دڕندانە

مامەڵەیان لەگەڵ

دەکردین

کۆیلە بووین

(وچان.)

جارێکیان

یەکێک لە هاوڕێکانم

بیری چوو بوو

خوێ بکاتە

برنجەکەوە

چەند چەکدارێک

زۆر بە توڕەیی

هاتن

بەهێز

سەریان خستە

ناو ئەو قابلەمە

برنجە

گەرمەوە

تا تەواو هەموو دەموچاوی

نەسووتا

وازیان

لێ نەهێنا

دوای ئەوە بردیان

نازانم دوایی چی بەسەر

هات

نەمانبینییەوە

هەرگیز نەگەڕایەوە

(بێدەنگی.)

ناوی

“ژیان” بوو

هەرگیز جارێکی تر

“ژیان”مان

نەمبینییەوە

دوو مانگێک لەو خانووەدا

مامەوە

هەموو ڕۆژێک

لە بەیانییەوە

تا ئێوارە

خواردنم بۆ دروست دەکردن

قاپم دەشت

جلەکانیانمان دەشت

هەموو ئیشێکمان

دەکرد

وەک کۆیلە

مامەڵەیان لەگەڵ

دەکردین

لەو دۆزەخەدا

تەنیا شتێک

بیرم لێ دەکردەوە

مانەوە بوو

نەکوژرێم

بتوانم ڕۆژێک

بە زیندوویی

دەرباز بم

تا بتوانم

ئەوەی بەسەرمان هات

بگێڕمەوە

(وچان.)

لە سەرەتادا شەش

ژن بووین

لەوێ

کە ژیان

نەما و بردیان

دوایی

(بێدەنگی.)

ژیان

ژنێکی گورجوگۆڵ بوو

پڕ بوو

لە ژیان

لە جوانی

هەموویان

لە ژیان خۆیدا

کوشت

ژیانیان لێ سەندەوە

(بێدەنگی.)

ئەمیری داعشەکان

کە سەرپەرشتی

ئەو چەکدارانەی

دەکرد

کە ئێمەیان

دەستبەسەر کردبوو

ڕۆژێک هات

سەیری کردین

دوایی

یەکێک لە ژنەکانی

هەڵبژارد

کە زۆر جوان بوو

جلی جوان و ئارایشتی

بۆ هێنا

فەرمانی پێدا

بچێتە حەمامەکە

پاک

خۆی بشوات

سووراو و سپیاو بکات

خۆی

بڕازێنێتەوە

دوای سەعاتێک

ژنەکە لە حەمامەکە

هەر نەهاتە دەرەوە

ئەمیرەکەی

داعش

توڕە بوو

پاسەوان و چەکدارەکان

دەرگا و پەنجەرەکانیان

شکاند

کە چوونە ژوورەوە

ژنەکە مردبوو

خوێن بە هەموو جەستەیدا

دەهاتە خوارەوە

(بێدەنگی.)

دەمارەکانی

هەردوو مەچەکی

بڕیبوون

لەناو

خوێنی خۆیدا

کەوتبوو

کۆتایی بە ژیانی خۆی

هێنا بوو

ئەمیرەکە

شێت بوو

چاوەکانی بوون

بە گۆمی خوێن

هاواری دەکرد

فەرمانی دەرکرد

ئەو چوار ژنەی

لەوێ مابووین

بردینیانە ژوورێک

لە نهۆمی سەرەوەی

خانووەکە

کە چووینە سەرەوە

لاشەی هاوڕێکەمانمان دی

لەوێ

لە ژوورەکەدا

بە ڕووتی

فڕێیان دابوو

ئەمیرەکەش

لە ژوورەکەدا بوو

هاواری دەکرد

دەیگوت

“ئەو ژنە کافرە

کۆتایی بە ژیانی خۆی هێناوە

تا نەبێت

بە موسوڵمان

بەڵام من هەر دەیکەم

بە موسوڵمان”

(جەمیلە دەشڵەژێت و قسەی بۆ ناکرێت، هەوڵ دەدات هەناسەیەکی قووڵ هەڵمژێت، بۆی ناکرێ، دەیەوێ بگری ناتوانێ، هەر سەیری شوێنێکی نادیار دەکات، وەک ئەوەی لە بۆشاییدا بژی.)

(بێدەنگی.)

ئەمیرەکە

بە بەرچاوی ئێمەوە

ئەو ئەمیرەی

داعش

لەبەر چاوی ئێمەدا

هاواری دەکرد

“هەر ئێستا

دەیکەم بە موسوڵمان”

لەبەر چاوی ئێمە

لاقەی جەستەی هاوڕێکەمانی کرد

دەستدرێژی کردە

سەر لاشەکە

لاشەی هاوڕێ

مردووەکەمان

دوای ئەوە فەرمانی دا

بە چەکدارەکان

یەکەیەکە

لاقەی لاشەی

ئەو ژنە

مردووە

بکەن

بە پێکەنینەوە دەیگوت

“هەر یەکێک لە ئێوە

هەوڵی ڕاکردن

یان کۆتاییهێنان

بە ژیان

بێنن

ئاواتان لێ دەکەین”

بە هەموویان

لاقەی

لاشەی ژنەکەیان کرد

ئەو لاشە بێ گیانە

هاوڕێکەمان

لەبەر چاوی ئێمە

(بێدەنگی.)

(دەنگی بانگ بە کزی لە دەرەوە دێت.)

(جەمیلە دەوەستێت و گوێ لە دەنگی بانگەکە دەگرێت.)

(بێدەنگی.)

دوای مانگێک

من و سێ ژنەکەی تر

کە مابووین

هەوڵی ڕاکردنماندا

کە پاسەوانەکەمان

نووستبوو

بەسەر دیوارەکەدا

هەڵگەڕاین

(بێدەنگی.)

دوای ئەوەی بە کۆمەڵ

بە شێوەیەکی دڕندانە

پەلاماریان داین

دەستدرێژییان کردە سەرمان

لە ژێر دەستیاندا

لە هۆش خۆم چووم

خوێنێکی زۆرم لەبەر

ڕۆیشتبوو

(بێدەنگی.)

نەمانتوانی ڕابکەین

گیراینەوە

ئەشکەنجە دراین

دووبارە و سێ بارە

لاقەیان کردینەوە

دوایی بە ٢٠٠ دۆلار

بە پیاوێکی خەڵکی موسڵ

فرۆشرام

ژنێک و شەش منداڵی

هەبوو

ئەبو ئەحمەد

منی بە ٢٠٠ دۆلار

کڕی

نازانم ناوی چی بوو

پێیان دەگوت

ئەبو ئەحمەد

کوڕە گەورەکەی

ناوی

ئەحمەد بوو

لەبەر ئەوە

بەو دەگوترا

ئەبو ئەحمەد

ئەبو ئەحمەد چەکداری

داعش بوو

کەم لە ماڵەوە دەبوو

کە دەهاتەوە بۆ ماڵەوە

لاقەی دەکردم

دەستدرێژی

دەکردە سەرم

ژنەکەی ئەبو ئەحمەد

بە دار لێی دەدام

هەر شەش منداڵەکەی

لە خوار دە ساڵییەوە

بوون

کە تازە

چوومە ئەو ماڵە

منداڵەکان

لەگەڵم میهرەبان بوون

بەڵام دایکیان

منداڵەکانی لێ هەڵگێڕامەوە

فێری کردن

لێم بدەن

بێڕێزیم پێ بکەن

ئەو ژنە بەردەوام

قسەی بە ئێمە دەگوت

بە ئێزیدییەکان

کە ئێمە

“کافرین

دەبێ ببین

بە موسوڵمان”

منداڵەکان

هەر زوو گۆڕان

تەنانەت بچووکەکەشیان

بەردەوام

لێیان دەدام

ئیشیان پێدەکردم

وەک کۆیلە

مامەڵەیان لەگەڵ

دەکردم

دوو مانگ

کۆیلەی ئەم خێزانە

بووم

هەموو ئێشێکم دەکرد

جلەم دەشت

ماڵم پاک دەکردەوە

چێشتم لێ دەنا

ئاگام لە منداڵەکانیان دەبوو

ناچاریشیان کردبوو

وەک ئەوان

جل لەبەر بکەم

هیچ قژم دیار نەبێ

قورئان بخوێنم

لەگەڵیان

نوێژ بکەم

کەچی

ئەبو ئەحمەد

لاقەشی دەکردم

بە شێوەیەکی دڕندە

پەلاماری دەدام

(بێدەنگی.)

“تۆ ئێستا موسوڵمانیت”

وایان پێ دەگوتم

کە ئیتر من

موسوڵمانم

(بێدەنگی.)

من لە دڵەوە هەر

ئێزیدی بووم

پڕ بە دڵ

ڕقم لێیان بوو

کە ناچاریان

دەکردم

یاساکانی ئیسلام

جێبەجێ بکەم

بۆ ئەوان بووبووم

بە ئیسلام

بەڵام دەستدرێژی دەکردە

سەرم

(بێدەنگی.)

دینەکەی من

هەرگیز

خراپەی بۆ کەس نەبووە

دەستدرێژی

نەکردۆتە سەر هیچ

کەس و لایەنێک

باوەڕم ئەوەیە

کە خوا تاکە

مەلیک تاوس

فریشتەی پیرۆزە

شێخ عەدی والییە

من ئێزیدیم

ئاینەکەشم ڕێگای

ڕاستە

(وچان.)

دوای دوو مانگ

ئەبوو ئەحمەد

پێی گوتم

کە فرۆشتومیەتەوە

بە پیاوێک

لە سوریا

دەبێ خۆم ئامادەکەم

بۆ ڕۆیشتن

نیوەشەو

سەیارەیەک هات بە شوێنمدا

ئەبو ئەحمەد

دامیە دەست

پیاوێک

بردمی

(بێدەنگییەکی کورت خایەن.)

سێ ژنی تری ئێزیدی

لە سەیارەکەدا بوون

ئەوانیشیان دەبرد

بۆ سوریا

هەر سێکمان

دەموچاومان

داپۆشرا بوو

دوو سەیارەی تریش

کە ژنی ئێزیدییان

تیا بوو

هاتن

ئەم سێ سەیارەیە

بە ڕیز بەرەو

سنووری سوریا

بە ڕێ کەوتن

دەوروبەری سەعات

چواری بەیانی

گوێمان لە دەنگی

هێلیکۆپتەر بوو

بە سەر سەرمانەوە

دەسوڕانەوە

داعشەکان

سەیارەکانیان ڕاگرت

لە سەیارەکان دابەزین

ڕایانکرد

من و ژنەکانی تریان

لە سەیارەکاندا

بە تەنیا

بەجێ هێشت

دوانزە

ژن بووین

کە زانیمان

کەس چاودێریمان ناکات

پاسەوانمان

بەدیارەوە نییە

داعشەکان

لە ترسدا

هەڵهاتوون

خێرا

پەچە و سەرپۆش و جلە

ڕەشەکانمان

فڕێدا

ڕامانکرد

(وچان.)

بەناو ئەو بیابانەدا

ڕامانکرد

بێ ئەوەی بزانین

بۆ کوێ ڕادەکەین

ڕامان دەکرد

لەوە دەترساین

ڕێگاکە هەڵە بکەین

ڕێک

بچینەوە

ناو چەکدارەکانی

داعش

شارەزا نەبووین

ئێمە

خەڵکی بیابان نین

زۆر دەترساین

بکەوینەوە

دەست

چەکدارەکانی داعش

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

ئەمجارە بەخت

یارمان بوو

بەرەبەیان

سەیارەیەکمان بینی

ئاڵایەکی پێوە بوو

نەماندەناسی

چ ئاڵایەکە

بەڵام ئاڵا ڕەشەکەی

داعش نەبوو

دەستمان بەرز کردەوە

هاوارمان لێ کرد

فریانمان کەون

کە سەیارەکە وەستا

سەربازەکان

بە کوردی قسەیان

دەکرد

ئاڵاکەش

ئاڵای هێزەکانی

یەپەگە بوون

ئەو هێزەی

داعشیان

شکان

ئێمەیان گەیاندە

نەخۆشخانەیەک

لە دهۆک

(بێدەنگی.)

مانگی سێی ساڵی ٢٠١٥ بوو

دوای شەش مانگ

لە ژێر دەستی داعش

ڕزگارم بوو

دایکم و باوکمم

خوشک و براکەمم

لە دەست دا

(بێدەنگی.)

لە نەخۆشخانەکەی دهۆک

کچێکی نۆ ساڵ

لەلامەوە کەوتبوو

کیژێکی نۆ ساڵی

ئێزیدی

کە چەکدارەکانی

داعش

لاقەیان کردبوو

دووگیان بوو

سکی

پێنج مانگ بوو

(بێدەنگی.)

لای داعشەکان

لە نووسراوێکدا

کە بڵاویان کردبووەوە

نووسراوە

“ڕێگە پێدراوە

سێکس لەگەڵ

کچە کۆیلەیەکدا

بکەیت

کە هێشتا باڵق نەبووە”

ژمارەیەکی زۆر

ڕۆژنامەنووس و کەناڵەکان

چواردەورییان

گرتبوو

هێشتا لە چاوەکانی

ئەو کیژە

نۆ ساڵییەدا

ترسێکی گەورە

دیار بوو

هەموو لەشی دەلەرزی

(بێدەنگی.)

دوانی تر

لەو ژنانەی

پێکەوە

ڕامانکرد

دووگیان بوون

دەزانم

زۆر ژنی تری ئێزیدی

لە کاتی ڕاکردن

لە دەستی داعشەکان

سکەکانیان

لەبار بردووە

هەر لە نووسراوەکەی

داعشدا

نووسراوە

“لەگەڵ کۆیلەکەتدا

بۆت هەیە چی بکەیت و چی نەکەیت

بۆ نموونە

بۆت هەیە لە کۆیلەکەت

بدەیت

بەڵام لە دەموچاوی نا

بۆت نییە

ماچی کۆیلەی کەسێکی

تر بکەیت

بۆت نییە

کۆیلەکەت بفرۆشیت

گەر دووگیانت

کردبوو”

(بێدەنگی.)

سێ ساڵە

دەمەوێ

ئەم چیرۆکەی خۆم

بگێڕمەوە

بەڵام

کەس ئامادە نەبوو

گوێم لێ بگرێت

دواجار

کەسێک هات

گوێی

لێ گرتم

(بێدەنگی.)

لە گۆڕە بەکۆمەڵەکانی

ژنە ئێزیدییەکاندا

کە لە گوندی باغوز

لە ڕۆژهەڵاتی سوریا

دۆزرانەوە

سەری پەڕیوی

ئامۆزاکەمم

ناسییەوە

هانا

هانا تەمەنی

تەنیا ٢٩ ساڵ بوو

(بێدەنگییەکی درێژ.)

سێ ساڵە دەمەوێ

ئەم چیرۆکەی خۆم

بگێڕمەوە

بەڵام

کەس ئامادە نەبوو

گوێم لێ بگرێت

دواجار

کەسێک هات

گوێی

لێ گرتم

(تیشکی خۆرەکەی دەرەوە، بەرەوئاوا بوون ڕۆیشتووە و ئاسمان بەرەو تاریکبوون دەڕوات.)

(جەمیلە فرمێسکەکانی دەسڕێت، هەڵدەستێتە سەرپێ و کورسییەکەی دەخاتە سەر مێزەکە و لە دەرگاکەوە دەچێتە دەرەوە.)

تاریکی.

(دەنگی بانگ لە دوورەوە دێت.)

بێدەنگی.

٢٥/١٢/٢٠٢٥

ستۆکهۆڵم

ئەم مۆنۆدرامایە لە دیدارێکی درێژی خانمێکی ئێزیدییەوە وەرگیراوە و سەرلەنوێ، لەم دەقە شانۆییەدا داڕێژراوەتەوە.

The post جەمیلە appeared first on ژنەفتن.