١ـ بەربەلەدێکە شوێنێکی گرنگە لە سلێمانی و هەڵگری بەشێکی بەرینە لە یادەوەریی شار. بەربەلەدێکە بە قەرەباڵغییەکەی ناسراوە، لە لایەک دوکانی سەوزە و میوەفرۆشەکان هەن، لە لایەکی ترەوە دوکانی قەساب و مریشکفرۆش و دەستگێڕ و یەکێک لە سەروپێخانە ناسراوەکانی شار، بوونی هۆتێلێکی مێژوویی وەک (هۆتێل فەرەح)، کە کۆنترین هۆتێلی شارەکەیە و لە بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا کراوەتەوە و نزیکەی چل ساڵێکیشە چیدی ڕۆڵی هۆتێلی نەماوە، قەڵافەتێکی تری داوە بەم شوێنە. ئەو خەڵکانەی ڕوو دەکەنە ئێرە سەر بە هەموو چینەکانی شارن، قەرەباڵغی ئێرە تەنیا لە دوای بانگی ئێوارەوە کپ دەبێت، شوێنێکە ڕۆحی میللی (شەعبی) شارەکەی هەڵگرتووە. نمایشێکی هونەری لە چەقی ئەم شوێنەدا، چ لە باری جوانیناسی و چ لە باری فۆرم و ناوەڕۆکەوە دەبێت لە پەیوەندیی پتەودا بێت، دۆزینەوە و گەڕان بە دوای خاڵی هاوبەش لە نێوان بەربەلەدێکە و نمایشە هونەرییەکەی ئازەر عوسمان، مەبەستی بەشێک لەم دێڕانەیە کە خەریکن دێن.

٢ـ لە ڕێی ئەو شاشە گەورانەی کە لەسەر زەوی بەربەلەدێکە دانرابوون، لەو ئێوارە درەنگەی کە تێکڕای دەنگ و ژاوەژاوەکان کپ و خامۆش بووبوون، حەوت شوێنی گرنگ و پڕجووڵەی سلێمانی پێشان درابوو، کامێراکە بە ئاسمانەوە و لە بەرزییەوە، لە ڕێی (درۆن)ەوە وێنەی گرتبوو، هەریەکەیان چەند خولەکێک (لە نێوان دە و بیست خولەک) وێنەی ئەو خەڵک و شوێنانەیان گرتبوو کە سەرقاڵی کارەکانیان و ڕۆژەکانیانن، ئەو شوێنانەش ئەمانە بوون: «بەربەلەدێکە، بەردەرکی سەرا، ئەزمەڕ، شەقامی ئۆرزدی، بەردەم مزگەوتی گەورە، سەهۆڵەکە و زبڵخانە گەورەکەی شار لە تانجەرۆ». کاتی وێنەگرتنەکان ڕۆژ بوو.

یەکێک لە هێڵە سەرەکییەکانی ئەم پڕۆژەیە کارکردنە لە شوێندا، کاریگەریی شوێنە لەسەر ئینسان، هاوکات چۆن شوێن دەتوانێت جۆرێک شوناس بە کەسەکان بدات. بێگومان دەربارەی شوێن زۆر نووسراوە، چ لە ئەدەبیات، چ لە فکر و فەلسەفەدا، دەتوانین بڵێین یەک لە باسهەڵگیرسێنترین بابەتەکان بووە، بە خاتری ئەوەی بازنەی ئەم بابەتە نەکشێت، تەنیا لە چوارچێوەی نمایشە هونەرییەکەدا باس لە “شوێن” دەکەین.

ئەو شوێنانەی لە نمایشە هونەرییەکەی ئازەر عوسماندا پێشان دراون، شوێنانێکن کە لە دڵی شاردا گرنگن و لەپاڵ گەڕەک و کۆڵانەکاندا، جومگە ستوونییەکانی شارەکە پێک دەهێنن، بەڵام ئەوەی کە وا دەکات نمایشی هونەری بەربەلەدێکە لە ڕوانینێکی ڕۆژانەیییەوە بۆ ڕوانینێکی هونەری ئاراستە ببێت، ئەو گۆشەنیگایەیە کە لێیەوە بۆ ئەو هەریەک لەو شوێنانە ڕوانراوە.

٣ـ یەکەم ئایدیا کە لە نمایشی هونەری بەربەلەدێکەدا لامان دروست دەبێت: ڕوانینە لە سەرەوە. لەم پڕۆژەیەدا بۆ یەکەم جار لە بەرزییەکی زۆرەوە سلێمانییەکی تر دەبینین، ئەو شوێنانە دەبینین کە ڕۆژانە پێیاندا گوزەر دەکەین، لێرەشەوە ئەو نوختەپرسیارە دروست دەبێت: ڕوانین لە سەرەوە دەتوانێت چ وێنایەکت سەبارەت بەو شوێنانە پێ بدات کە تۆ بەردەوام پێیەکانت لەسەر زەوییەکەیانە و ڕووبەڕوو و نزیک دەیانبینیت؟ بێگومان وێنایەکی تەواو جیاواز؛ جەنجاڵییەک کە تۆیش تێیدا بەشداریت، دەنگەدەنگێک کە تۆیش تێیدا بەشداریت، پاڵەپەستۆیەک کە تۆیش تێیدا بەشداریت بەڵام ئەمجارە تۆ ڕۆڵی تەماشاکارێکت هەیە نەک بەشداریکارێک. لەو سەرەوە ڕەنگە نەتوانیت خۆت بدۆزیتەوە، بەڵام بێگومان تۆیش لەوێیت، تۆیش یەکێکی لەو ئاپۆرایەی ڕژاونەتە ئەو شوێنانەوە، شوێن فۆرمێکی چونیەکی پێداون، بۆیە هەمووتان هەمووتانن و هەمووتان لەوێن.

ڕوانین لە سەرەوە هەمیشە شتێک لە ئیلاهیاتی تێدایە، لەوێوە کەسەکان بچووک و بێدەسەڵات و بێکێش دەردەکەون، لە شێوەی مێروولەدا دێن و دەچن، توند بەر شانی یەکتر دەکەون، تووڕەن، کە لەو بەرزییەوە تەماشایان دەکەی هەستی بەزەییپێهاتنەوە داتدەگرێت، پێت خۆشە بێیتە خوارەوە و یەک یەک ئەو خەڵکە ڕابگریت و لێیان بپرسی: «ئەم پەلەپەلکردنەتان لە چییە؟» «بۆ هێندە خێرا و تووڕە بە تەنیشت یەکتردا دەڕۆن؟» «بۆچی هەمووتان ئەوەندە لە یەک دەچن؟» و دەیان پرسیاری تر. ئەو ڕوانینە ئیلاهیاتە، کە گۆشەنیگاکە بەرهەمی هێناوە، هەستێکی وات پێ دەدات کە ئەم خەڵکانە لە بەردەستی تۆدان و دەتوانیت بە ئارەزووی خۆت یارییان پێ بکەی، ڕێرەویان بگۆڕی، ونیان بکەیت لە یەک، سەرگەردان بن، وەک ئەوەی کە بوون.

٤ـ هەلێکی تر کە ئەم نمایشە هونەرییە دەیڕەخسێنێت، بینینی ناڕێکی شارە لە سەرەوە، ناڕێکییەک کە ڕەنگە کەمتر لەسەر زەوییەوە درکی پێ بکەین و بیبینین. ناڕێکییەک لە شاردا هەیە، کە لە ئاسمانەوە بۆی دەڕوانیت، ناتوانیت چاوی لێ بپۆشیت، بەشێک لەوەی کە هەر زوو چاومان ماندوو و جەستەمان شەکەت دەکات، ئەو ناهارمۆنییایەیە کە نەگونجانی یەکەکانی شار پێکیان هێناوە؛ ناڕێکی لە شەقامەوە دەست پێ دەکات، بۆ ڕیزەدوکان و ئەو ئۆتۆمبێل و ماتۆڕ و عەرەبانە و دەستگێڕانەی سەر شۆستە و جاددەکان دەگرن و ڕێی ڕێبواران دەبەستن و جەنجاڵییەک دروست دەبێت کە هەناسە تێیدا نزیکەو چک و وەستانە. کاتێک تەماشای کورتەڤیدیۆکانی ئازەر عوسمان دەکەین، دەبینین بە ئاگاییەوە گۆشەنیگاکەی هەڵبژرادووە، لەوێوە تۆ تەنیا ناڕێکی سەر شەقام و بازاڕ نابینیت، بەڵکو ئەو ناهاوسەنگییەش دەبینیت کە لە سەربانی باڵەخانە و دوکانەکان هەن، ئەو هەموو بەرمیلە گەورە و ناشیرینە، ئەو هەموو چەتر و کابینەیە، ئەو هەموو وایەرە پێکدا ئاڵۆزکاو و زۆرە، ئەو بەرز و نزمییەی دوکان و باڵەخانەکان بە تەنیشت یەکەوە هەیانە، ئەو هەموو ئیزوگام، لەوح، چادر و ئەلیکۆبۆنانە، ئەمانە هەموویان چاو ماندوو دەکەن و ڕۆحیش زویر.

پاش بینینی ئەم نمایشە هونەرییە چیدی تۆ وەک پێشوو تەماشای هەمان ئەو شوێنانە ناکەیتەوە، بەڵکو چەند دیوی تریان دەبینیت کە وا دەکەن وێنەکە لەو چوارچێوە بچووکەدا نەمێنێتەوە کە پێشتر هەبووە، ئەگەرچی دڵشکێنە، بەڵام بەشێکە لە ناهاوسەنگی شارەکەت، ناهاوسەنگییەک کە لە نەبوونی پلانی شارسازی و بیرکردنەوەی مۆدێرنەوە بۆ شار، سەرچاوەی گرتووە.

٥ـ زبڵخانە گەورەکەی تانجەرۆ تەنیا شوێنە لەم نمایشە هونەرییەدا لە پێگەی دەرشاردایە، بەڵام هاوکات توند و بە گرێ ڕایەڵە بە شارەوە. پاشەڕۆی شار لێرەیە. کاتێک لە گۆشەنیگای سەرەوە ئەم شوێنەت پێشان دەدرێ و تەماشای دەکەی، تێدەگەی ئێرەش درێژکراوەی ئەو ناڕێکی و ناهاوسەنگییەیە کە لە هەناوی شاردا ڕوو دەدات، ئەگەر لەوێ دیزاینی دوکان و تێکڕژانی ئینسان لەگەڵ شوێن و یەکەکاندا شپرزەیی و شێواوییەی دروست کردبێت، ئەوا لێرە خاشاکی هەڵدراوە، دەبە، لایلۆن، پاشەڕۆ و پەڕوپاتاڵ دروستی کردووە. پاش بینینی ئەم دیمەنە بە گەورەیی، دەگەیتە ئەوەی بڵێێت: ژیان لەم شارەدا لە بەردەم مەترسی گەورەدایە. ئەوەی کە لە شارە پێشکەوتوو و پەرەسەندووەکاندا چۆن مامەڵە لەگەڵ زبڵ و خاشاکدا دەکرێ و بە کار دەهێنرێتەوە، لە دوای بینینی ئەو کورتەڤیدیۆیە، ئەوە دەبێتە بیرێکی ئەستەم و مەحاڵ لەم شارەدا.

٦ـ هەموو شارێکی زیندوو لە پەلوپۆهاویشتن و گەورەبووندایە، کەس ناتوانێت بەر بە بەرینی شار بگرێت، بەڵام بۆ ئەوە، دەبێت کەسانی شارەزا لە کایەی شارسازیدا ئەو کارە بکەن نەک مقاول و خاوەن کۆمپانیا، ئەگینا فەوزا و هەرای لێ دەکەوێتەوە، وەک ئەوەی لە سلێمانیدا خەریکە ڕوو دەدات؛ پشێوی و بێسەوبەرییەک دروست بووە کە خەریکە یادەوەریی هەموومان تەفروتوونا بکات. نمایشە هونەرییەکەی ئازەر عوسمان بە جۆرێک هۆشیاریدانە بەم پشێوی و بێسەروبەرییە. ئەم نمایشە لە هەوڵی فراوانکردنی بینیندایە: «تا کوێ دەبینیت؟» ئەگەر لەسەر زەوییەوە بینیوتە، گۆشەیەکی ترت دەداتێ، لە ئاسمانەوە ئەو شوێنانەت پێشان دەدات و پێت دەڵێت: تۆ لە کوێدا دەژیت و بە کوێدا خەریکی ڕێدەکەی.

٧ـ هەڵبژاردنی بەربەلەدێکە وەک شوێنێک بۆ کارێکی هونەری، دەتوانێت هاوشان و هاوئاست لەگەڵ ئایدیای پشت نمایشە هونەرییەکەدا بڕوات. بەربەلەدێکە شوێنێکی گشتی و هاوکات تایبەتە، بە دیاریکراویش بۆ خەڵکانی شار، ئەو شوێنە پڕە لە یادەوەری، مەحاڵە تۆ لەم شارەدا بووبیت و لە بەربەلەدێکە یادەوەرییەکت نەبێت، لەو جەنجاڵییەی بەربەلەدێکەدا بەرکەوتنت لەگەڵ ئەوانی تردا نەبووبێت، لەوێ سەوزە و میوە و گۆشتت نەکڕیبێت، منداڵانی پێپەتی و ڕەشوڕووت بۆ کڕینی عەلاگەیەک دوات نەکەوتبن و تۆیش لە حاڵەتی هەڵهاتن و ڕزگاربوون لەو جەنجاڵییە و سۆزێک و دڵپێسووتانێک بۆ ئەو منداڵانە، تێدا نەمابیت. نمایشە هونەرییەکە بیرخەرەوەی دەیان یادەوەریی ترە، بە تایبەت لەو کاتەی بۆ پێشاندانی دانرابوو؛ کاتێک کە هەمووان ڕۆیشتوونەتەوە و بەربەلەدێکە چۆڵە، بۆ من، کە بەربەلەدێکە یەک لە جوانترین و دڵگیرترین شوێنەکانی سلێمانییە، لەو ئێوارەدا خەمگین بووم، وەک شتێک بیری هەموو ئەوانەم کرد کە لەوێ نەبوون.

جەنجاڵی و قەرەباڵغی بەشێک لە ئایدیای سەرەکی نمایشە هونەرییەکەی ئازەر عوسمانە، دەتوانێت ئەو هاوبەشییەش لەگەڵ بەربەلەدێکەدا پێک بهێنێت، ئەگەرچی ئێمە لە کاتی نمایشەکەدا تەنیا چەند بینەرێک لەوێ بووین، بەڵام لە ڕێی شاشەکانەوە دیسان کەوتینەوە ناو ئەو جەنجاڵی و قەرەباڵغییەی کە لە ڕۆژدا لێرەدا هەبووە.

کەوایە: بەخێربێن بۆ بەربەلەدێکەی سلێمانی!

The post بەخێربێن بۆ بەربەلەدێکە appeared first on ژنەفتن.

دەقی وتەکانی یووڤال نوح هەراری بە نووسین:

ئایا ئەوەی کە تۆ هاوڕەگەزخوازی کاریگەری هەبووە لەسەر توێژینەوە زانستییەکانت؟

بەڵێ زۆر کاریگەری هەبووە؛ بۆ پیاوێکی گەی وەک من، زۆر گرنگە جیاوازیی نێوان ئەو چیرۆکانە بزانی کە مرۆڤ دروستی کردووە لەگەڵ واقیع.  هەمان شتیش بۆ توێژنەوەی زانستی گرنگە.

کاتێ گەنج بووم پێم دەوترا هەموو کوڕێک حەز لە کچ دەکا و من باوەڕم بەوە کرد. کاتێکی زۆری پێچوو تا تێگەیشتم ئەمە تەنها چیرۆکێکی خەیاڵییە کە مرۆڤ دایهێناوە. ڕاستییەکەش ئەوەیە کە هەندێ کوڕ هەن حەزیان لە کوڕی دیکە هەیە، منیش یەکێکم لەوانە. قبووڵکردنی واقیعیەت بەو شێوەیەی کە هەیە، هەستێکی خۆش بە مرۆڤ دەدات. تەنانەت ئەگەر لەگەڵ باوەرە داهێنراوەکانی زۆربەی خەڵکیش ناکۆک بێت. هەروەها خەڵک دەڵێن کە پیاوێک لە ئاسمانە ئەگەر دوو پیاو یەکیان خۆش بوێ و زۆر توڕە دەبێ، بەڵام ئەمەش هەر چیڕۆکێکی خەیاڵییە، کە هەر خەڵک دروستی کردووە. ئەگەر دوو پیاو یەکیان خۆش بووێ و ئازاری کەس نەدەن چ شتێکی هەڵە هەیە لەمەدا؟

هیچ زلهێزێکیش لە ئاسمان لەمە توڕە نابێ، تەنیا ئەوانە توڕە دەبن کە قەشە و حاخامەکانن. توێژینەوە زانستییەکان بەتەواوی لەسەر بنەمای هەمان تێڕوانین دامەزراوە. وەکوو زانستکارێک بەردەوام لە خۆم دەپرسم واقیعیەت چییە؟ بەخۆم دەڵێم هەموو ئەو حکایەتانەی کە خەڵك لەبارەی جیهانەوە دروستی کردوون لەبیر بکە.

راستیی لەبارەی دنیا چی دەڵێ؟ ئەزموونی هاوڕەگەزخوازیم فێری کردووم تا لەم دژیەکییەی نێوان واقیع و ئەو حکایەتانەی مرۆڤ دایهێناون، ڕاستی و واقیع هەڵبژێرم. پێم وایە ئەم وانەیە منی کردووە بە زانا و لیکۆڵەرێکی باشتر.

ئایا لێکۆڵینەوە زانستییەکانت کاریگەرییان لەسەر ناسنامەی ڕەگەزیت هەبووە؟

بە دڵنیایییەوە زانست یارمەتی دام کەسیەتیی خۆم وەک ئەوەی کە هەیە قبووڵ بکەم. خەڵک زۆر جار دەڵێن هاوڕەگەزخوازبوون شتێکی ناسروشتییە، سروشت وای دەوێ کە نێرەکان، مێیەکانیان خۆش بوێت، مێیەکانیش نێرەکانیان خۆش بوێت، هاوڕەگەزخوازەکان یاسای سروشت دەشکێنن. لێکۆڵینەوە زانستییەکان فێریان کردم کە ئەمە شتێکی بێمانایە، شتێک نییە بە ناوی ڕەفتاری ناسروشتی هەر شتێک لە سرووشتدا بوونی هەبێ ئەوە سروشتییە . مرۆڤەکان ناتوانن یاسای سروشت بشکێنن، یاساکانی سروشت وەک یاسای هاتووچۆ نین . لە یاسای هاتووچۆدا یاسا دەڵێ تۆ نابێ بە خێراییی ١٠٠ کم زیاتر لە کاتژمێرێکدا لێبخوڕی، ئەگەر کەسێک یاساکە بشکێنن و 120 کم لێبخوڕێ لە کاتژمێکدا، پۆلیسی هاتووچۆ ڕایان دەگرێ و سزایان دەدا. یاسای سروشت دەڵێ تۆ ناتوانی خیراتر بجووڵێی لە خیراییی ڕووناکی، ئەمە مانای ئەوە نییە ئەگەر تۆ بە خێراییی زیاتر لە خیراییی ڕووناکی لێخوڕی ئەوا پۆلیسی هاتووچۆی گەلەئەستێرەکان دێن و تۆ دەگرن، ئەوە هەر مەحاڵە شتی وا بکات.

ئەگەر تۆ سەرکەوتوو بووی لەوەی خیراتر لە خێراییی ڕووناکی بجووڵێی ئەوە مانای وایە ئێمە بەتەواوی لە ڕاستی یاسای سروشت تێنەگەیشتووین، کە ئەمە لە دۆخێکی دیاریکراودا زۆر سروشتییە کە خێراتر بجووڵێی لە خێراییی ڕووناکی.

ئەگەر شتێک لە سروشتدا بوونی هەبێت ئەوە سروشتیە، ئەگەر دوو ژن یەکیان خۆشبوێ مانای وایە ئەوە سروشتییە، هیچ یاسایەکی سروشت ئەوە قەدەغە ناکات . لە ڕاستیدا جگە لە مرۆڤەکان، لەناو ئاژەڵەکانیشدا هاوڕەگەزخوازی زۆر باوە، بۆ نموونە نزیکترین لێمانەوە چامپانزیەکانن کە هاوڕەگەزخوازی زۆر باوە تیایانا زۆربەی چالاکییە سێکسییەکان لای چامپانزییەکان بۆ وەچەخستنەوە و زاوزێ نییە، بەڵکوو بۆ پتەوکردنی هاوپەیمانی سیاسییە و دروستکردنی ئینتمایە.

ئایا لێرەدا هیچ شتێکی ناسروشتی هەیە؟ بیرۆکەی ئەوەی کە سێکس تەنها بۆ مەبەستی زاوزێ بوونی هەیە، ئەوە هیچ مانایەکی نییە و لەلایەن قەشە و حاخامەکان دروست کراوە. لە ڕاستیدا چەمکە سروشتی و ناسروشتییەکانمان لە بایۆلۆژییەوە وەرنەگیراون، لە ئیلاهیاتەوە وەرگیراون. مانای ئیلاهیات(تیۆلۆژی) لە سروشتدا یانی ئەو خوایەی کە سروشتی دروست کردووە.

پیاوانی ئایینی مەسیحی ئیدعای ئەوە دەکەن کە خوا ئەندامەکانی لەشی مرۆڤی بە مەبەستی دیاریکراو دروست کردووە، ئەگەر ئێمە بۆ ئەو مەبەستانە کە خوا دایناوە بەکاریان بهێنین ئەمە چالاکی سروشتییە، ئەگەر بە شێوەیەکی دیکە بەکاری بهێنین ئەوا لای خوا ناسروشتییە، بەلام هەموو ئەمانە ئەفسانەن.

خوا مرۆڤ و ئاژەڵەکانی دروست نەکردووە ئەوان بە هەڵبژاردنی سروشت پەرەیان سەندووە، وە پەرەسەندن هیچ ئامانج و مەبەستێکی دیاریکراوی نییە، ئەندامەکان بۆ مەبەستی دیاریکراو پەرەیان نەسەندوە، وە شێوازی بەکارهێنانی ئەندامەکان لە لایەن ئاژەڵ و مرۆڤەوە هەمیشە لە گۆڕاندایە.

زۆر زەحمەتە کە ئەندامێک لە لەشی مرۆڤ تەنها ئەو کارە بکات کە لە سەرەتاکان کردوویەتی کە سەدان ملیۆن ساڵ لەمەوبەر کردوویەتی. ئەندامەکان پەرەیان سەندووە بۆ کارێکی دیاریکراو, بەلام بەتەواوی سروشتییە پاش دروست بوونیان، کە بە مەبەست و کاتی دیکە بەکار بهێنرێن. بۆ نموونە سەرەتا کە (پەڕ)ەکان دەرکەوتن بۆ ئەوە بوو پەلەوەران گەرم بکاتەوە, ئێستا باڵندەکان بەکاری دەهێنن بۆ فڕین، ئایا ئەمە ناسروشتییە؟ پەنجەکان دەرکەوتن بۆ ئەوەی باوباپیرانی ئیمە بەسەر دارەکان سەرکەون، ئێستا ئێمە بۆ ژەنینی پیانۆ بەکاری دەهێنین، ئایا ئەمە ناسروشتییە؟

دەم دەرکەوت بۆ ئەوەی زیندەوەران خواردن بگەیەنن بە لەشیان، ئێستا ئێمە بەکاری دەهێنین بۆ قسەکردن و ماچکردن، ئایا ئەمە ناسروشتیییە؟ بە هەمان شێوە سێکسیش دەرکەوت بۆ مەبەستی زاوزێ، بەڵام ئێمە ئێستا بۆ  وەرگرتنی چێژ و پەیوەندی و هاوڕێیەتی بەکاری دەهێنین، ئایا لەمەدا هیچ شتێکی ناسروشتی هەیە؟

چی دەڵێیت بەو کەسانەی کە ناڕەزایەتییان بەرامبەر بە نمایشی هاوڕەگەزخوازان هەیە بەهۆی ڕەهایی و سێکشوالیتەی کراوە کە زۆر جار باس دەکرێت؟

بە درێژاییی مێژوو ڕووتبوونەوە زۆر کەم کەسی کوشتوە، بەڵام  کۆنەپەرستی ئایینی ملیۆنان کەسی کوشت، بۆیە پێش ئەوەی زۆر نیگەران بین دەربارەی ڕووتبوونەوەی هاوڕەگەزخوازان  باشتر بوو خەمی توندڕەویی باوەڕەکانمان هەبێ.

The post <strong>“یووڤال نوح هەراری” لەبارەی هاوڕەگەزخوازی دەدوێ</strong> appeared first on ژنەفتن.

 بابەت: داواکاری

سڵاو و ڕێز

***

پەیوەست بە بابەتی یەکپۆشی کە جەنابتان بڕیارتان لێی داوە و، فێرخوازان ناچارن لە سەرەتای ساڵی تازەی خوێندنی ئەکادێمی کار بەو بڕیارە بکەن، حەز دەکەم ئاماژە بە چەند خاڵێك بدەم.

جگە لە چەند وڵاتێکی نا-دیموکراسی بۆ نموونە کۆریای باکوور، لە هیچ ناوەندێکی ئەکادێمی لە دونیادا فێرخوازان ناچار نین هەمان جلوبەرگ(سیستەمی یەکپۆشی) لەبەر بکەن، وە لە هەمان کاتدا ئاستی زانستی زانکۆکانیان لە لوتکەدایە. بۆ نموونە ئۆکسفۆرد. ڕاستە هەندێک یاسای تایبەت لەبەرچاو دەگیرێت(Dress code) بۆ نموونە لەبەرکردنی جلوبەرگی نیمچە ڕووت ڕێگەپێدراو نییە، بەڵام بە هیچ شێوەیەك فێرخوازان ناچار نین هەمان جلوبەرگ لەبەر بکەن. هەروەک جەنابتان باستان لێوە کردووە؛ گوایە ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی فێرخواز زیاتر گرینگی و فۆکس لەسەر خوێندنەکەی بکات و دەبێتە هۆی بەرز کردنەوەی ئاستی زانستی. پێم وایە کێشەکە زۆر ڕوونە ئەوەی هۆکارە بۆ نزمی ئاستی زانستی زانکۆی سەلاحەدین بە پلەی یەکەم خودی فێرخوازە، وە بە پلەی دووەم سیستەمی زانکۆکەیە. بێگومان هۆکارگەلی تر زۆرن، بۆ نموونە: ژێر هۆکارەکانی وەکوو  دۆخی ئابووری و ئاستی ڕۆشنبیری کۆمەڵگای کوردی و سیستەمی سیاسیی وڵات…

بەڵام بەهیچ شێوەیەك فرەپۆشی هۆکار نییە.

من دەمەوێت تەنیا دوو خاڵی سەرەتا ڕوون بکەمەوە:

زۆربەی فێرخوازان بەبێ بوونی هیچ ئارەزوویەکی پێشوەختە دێنە زانکۆ. زۆر بەداخەوە ئەوە دەڵێم بەڵام تەنیا پێوەری هەڵبژاردنی بەشەکان لەلایان فێرخوازانەوە، هەبوونی دەستی کارە لە دوای تەواوکردنی پرۆسەی خوێندن، کە ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ دوو هۆکار ؛-

أ- بارودۆخی کۆمەڵایەتی و ئاستی ڕۆشنبیریی کۆمەڵگەی کوردی؛ عەقڵی پەتی کۆمەڵگای کوردی پێی وایە تەنیا ڕێگایەك بۆ دابینکردنی داهاتوو، بەدەستهێنانی کار و بڕە پارەیەکی زۆرە، کە ئەمەش یەکێکە لە نیشانەکانی کپیتاڵیزەبوونی کۆمەڵگای کوردی. لەم حاڵەتەدا بەبێ بوونی حەز و خولیا، فێرخواز دوور دەکەوێتەوە لە ئەنجامدانی هەر جۆرە چالاکییەکی زانستی لەنێو زانکۆدا. چونکە لە بنەڕەتدا پرۆسەکە لەسەرە بنەمای حەز و خولیای ئەو نەبووە.

ب- دۆخی پەروەردە؛ دیارە خراپی دۆخی پەروەردە لە کوردستاندا لەوپەڕی دایە، دیسپلینکردێنێکی یەکجار زەق بەدی دکرێت لە سیستەمەکەدا، کە ئەمە نەک هەر نابێتە هۆی گەشەپێدان و چەکەرەکردنی حەز و خولیا و ئاواتەکان لە منداڵاندا، بەڵکوو بووەتە هۆی سەرکوتکردنی هەرجۆرە لادانێك لە عەقڵە دۆگما و سەرمایەداریەکەی کۆمەڵگەی کوردی. ئێمە هەر لە منداڵییەوە وا فێرکراوین دکتۆر و ئەندازیار و … باشترین پیشەن، وە حەتمەن منداڵان لە داهاتوودا دەبێت ببن بە یەکێک لەمانە، لە کاتێکدا لە وڵاتە پێشکەوتووەکانی خۆرئاوا گرینگییەکی تایبەت بە حەزی منداڵان دەدرێت وە تەنیا پێوەرێک بۆ دیاریکردنی داهاتووی خوێندنیان بریتییە لە خولیا و ئارەزووەکانیان. بەپێچەوانەوە لە وڵاتی دواکەوتووی خۆرهەڵاتی ناوین تەنیا پێوەر بۆ دیاریکردنی داهاتووی خوێندنی منداڵان بریتییە لە دەستی و کار و کۆنمرەی دواین ساڵی خوێندنیان. بۆ نموونە بەشەکانی مۆسیقا و شانۆ و سینەما کە لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا گرینگی تایبەتی پێ دەدرێت، بەڵام لەم ناوچەیەدا نەك هەر گرینگی پێ نادرێت بەڵکوو لە لایەن ڕەوتە ئیسلامییە توندڕەوەکان بەگشتی نەفی کراوە، وە لەلایەن بەشەکانی تری کۆمەڵگا بە بیانووی نەبوونی دەستی کار بە تەواوی پشتگوێ خراوە. کە دەرکرێت فێرخوازێك کە خولیا و ئارەزووی شانۆیە ، داهێنان و کاری زانستی ئێجگار زۆر ئەنجام بدات تا لە کۆتاییدا ببێتە هۆی بەرزکردنەوەی ئاستی زانستی وەکوو لەوەی لە بەشێکی پزیشکی درێژە بە خوێندن بدات و تەنیا ئامانجی وەرگرتنی بڕوانامە بێت. بۆیە کاتێک فێرخواز بەبێ بوونی ئارەزووی پێشوەختە دێتە زانکۆ، دوور دەکەوێتەوە لە هەرجۆرە داهێنان و چالاکییەکی زانستی ناو زانکۆ، و تەنیا مەبەستی تەواو کردنی خوێندنەکەیە. دەرئەنجامی هەموو ئەمانە ئەم کارەساتە دەهێنێتە کایەوە  کە ئەمڕۆ ئێمە بەچاوی خۆمان دەیبینین. ئەویش بێبەرهەم بوونی دەرچووانی زانکۆیە، وە دابڕانی تەواوه لە داهێنان و پێشکەوتن لە دوای پڕۆسەی خوێندن. هەرچەند لە میانەی پرۆسەی خوێندنیشدا هیچ جۆرە داهێنانێك بەدی ناکرێت لە فێرخوازاندا. دابڕانەکە بە شێوەیەکە کە زۆر بە ئەستەم دەتوانین شوێنەواری خوێندن لە نێوەندێکی ئەکادێمی لە دەرچوویەکی زانکۆدا بدۆزینەوە. بێگومان ئەمەش لەبەر ئەوەیە فێرخواز لە بنەڕەتدا بە پڕۆسەی خوێندندا تێناپەڕێت، گریمان فێرخواز بە ئارەزوو و خولیای خۆی چووە نێو پڕۆسەکەوە، لە ئەگەری بوونی بەرهەمیشدا، ئەوا ئاستی بەرهەمەکە لاواز دەبێت، چونکە نێوەندەکە نێوەندێکی ئەکادێمی نییە.

خاڵی دووەم کە دەمەوێت ئاماژەی پێ بکەم. سیستەمی زانکۆیە. نزمی ئاستی زانستی لە زانکۆی سەلاحەدیندا بەشێکی زۆری دەکەوێتە سەر شانی خودی فێرخوازان وەکوو لەسەرەوە ئاماژەم پێدا. بەڵام بەشەکەی تر دەکەوێتە سەر سیستەمەکە و بەڕێوبەرانی ئەم سیستەمە. وەکوو هەموو لایەك ئاگادارن لە ئێستادا لە زانکۆی سەلاحەدین سیستمی کۆرسات پەیڕەو دەکرێت، کە لە هەر کۆرسێکدا کۆمەڵێک بابەت و وانە دەخوێندرێت کە جیاوازن لە یەکتر. بەڵام کێشەکە لە بنەڕەتی سیستەمەکەدایە، نەك ژمارە و جۆری وانەکان. لە هەر وانەیەکدا مامۆستا لە سەرەتای دەستپێکردنی کۆرسدا کتێبۆکەیەك یان چەند پەڕێك لە کتێبێکدا دەدات بە فێرخوازان، یان مەلزەمەیەك کە خۆی ئامادەی کردبێ. وە ئەمە دەبێتە ئەساسی وانەکە. واتە تەنیا ڕێگەیەك بۆ بەدەستهێنانی نمرە، خوێندن یا لەبەر کردنی ئەم کتێبەیە. (لە درێژەدا باسی لەبەر کردن دەکەم).

دووبارە بەشێکی زۆری بەڕێوبەرانی سیستەم هەر جۆرە لادانێك لەم کتێبانە نەفی دەکەن. ئەگەر بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لادانەکە نەفی نەکەن، نمرەی بەرزتر دەدەن بە ئەوانەی کە لایان نەداوە، کە ئەمەش خۆی لە خۆیدا جۆرێکە لە نەفی کردن. وە لە کۆتاییدا ئەو فێرخوازانە سەرکەوتووترن کە تەنیا کتێبەکانیان دەرخ کردووە. لە زۆر حاڵەتدا لادەرەکان بە ناکام دێنە هەژمار، ئەگەر سەرکەوتووش بن، ئەوا بە پلەیەکی نزمە. چونکە پەیوەندیی نێوان فێرخواز و بەڕێوبەرانی ئەم سیستەمە پەیوەندیەکی لاهوتییە. سەرانی سیستەمەکە پێیان وایە زانستی موتڵەقیان لایە و ئەوان تەنیا دەرچەیەكن بۆ بەدەستهێنانی زانست لەلایەن ئەندامانی خواروو خۆیانەوە (فێرخوازان). بۆیە هەر لادانێكیان پرسیارێکی جیدی پێگەی خۆیان دەخانە مەترسییەوە، کەواتە ناچارن نەفی بکەن و لانەدەرەکان وەکوو پێشەنگ بناسێنن.

ئەگەر سەرانی سیستەمەکەش مەبەستیان نەبێت، بەڵام خودی سیستەمە مەکینەیەکی گەورەیە کە تەنیا ئامانجی  بەرهەمهێنانی تووتیە. سیستەمە دەرخکەرەکە نەك تەنیا هیچ فەزایەك بۆ داهێنان ناهێڵێتەوە بەڵکوو دەرخ کردن وەکوو پڕۆسەیەکی موقەدەس دەناسێنێت، دەتوانین بڵێین (جەهلێکی موقەدەس). دەرئەنجامەکانی بەرهەمهێنانی تووتی زۆر ترسناکە، نەك تەنیا لەبەر ئەوەی تاکی بێبەرهەم دروست دەکات، بەڵکوو ئەم تاکە لە کۆتاییدا هیچ جۆرە فۆرمێکی تر لە ژیان قبوڵ ناکات، جگە لەو فۆرمەی کە دەرخی کردووە، جا چ لەنێو زانکۆ دا بێت یان دەرەوەی زانکۆ . واتە لەنێوبردنی هارمۆنیەتی کۆمەڵگا. هەموومان ڕۆژانە هەواڵی کووشتن دەبیستین لەم کۆمەڵگایەدا، ئەز لەو بڕوایەدام، ئەگەر هەمووشی نەبێت بەشێکی زۆری هۆکاری کووشتنەکان دەگڕێتەوە بۆ تاك فۆڕمی. عەقڵی دۆگمای کۆمەڵگای کوردی جگە لە فۆڕمە باوەکە، توانای هەزمکردنی هیچ جۆرە فۆڕمێکی دی نییە. جا چ فۆڕمی هزری بێت یان هەر جۆرە فۆڕمێکی تر. بۆیە ناچار دەست بۆ سڕینەوەی ئەوی‌تر دەبات. یەکپۆشی هیچ فەزایەك بۆ گفتوگۆ ناهێڵێتەوە، چونکەلە بنەڕەتدا هەوڵێکە بۆ سڕینەوەی ئەوی‌تر، بێگومان کاتێك ئەوی‌تر بوونی نەبێت، دروستبوونی گفتوگۆش مەحاڵە.

بۆیە من فرەپۆشی بە باشتر دەزانم، بە تایبەتیش لە نێوەندێکی زانستی (ئەگەرچی لە ئاستێکی نزمیشدا بێت). چونکە لە کۆتاییدا ئەمە ئەرکی زانکۆیە کە کۆمەڵگا ئاراستە بکات. جا ئێمە لە وەها نێوەندێکدا ئەم شێوازە لە تاكی فۆڕمی پەیڕە بکەین، ئەوا بێگومان ئەم کارەساتە بۆ چەندین ساڵی تر درێژە دەکێشیت.

  ئەم بەرهەمە ئاستی زانستی زانکۆ هەمیشه لە خوارەوە دەهێڵێتەوە. بە چاولێکردنێك لە ژمارەی فێرخوازانی وەرگیراو لە بەشە پزیشکییەکان و کۆلێژی ئەندازیاری و بەشی زمانی ئینگلیزی و کۆلێژی یاسا و بەراوردکردنی بە ژمارەی فێرخوازانی وەرگیراو لە بەشە هونەرییەکان و چەن بەشێك لە کۆلێژی زمان و… ڕاستی بەشی یەکەمی قسەکانم و چاولێکردنێکی تر لە بەرهەمی دەرچووانی هەموو بەشەکان، ڕاستی بەشی دووەمیشی دەردەکەوێت.

جەنابتان لەوە دووا بوون کە؛ یەکپۆشی دەبێتە هۆی نەهێشتن یاخود کەمکردنەوەی چینایەتی. من پێم وایە ئەم بڕیارەی جەنابتان پێچەوانەی هاوکێشەکەیە. یەکپۆشی نەک هەر نابێتە هۆی کەمکردنەوەی چینایەتی بەڵکوو وەکوو پێداکردنی بەنزین وایە بە ئاگرێك کە خۆی لەمێژە داگیرساوە. جیاکردنەوەی فێرخوازانی زانکۆ حکوومییەکان و زانکۆ ئەهلییەکان، تەنیا خزمەتکردنە بە چینی بورژوا. چونکە بڕیارەکەی جەنابتان تەنیا فێرخوازانی زانکۆ حکوومییەکان و زانکۆ ئەهلییەکان لێک جیا دەکاتەوە. فێرخوازانی زانکۆ حکوومییەکان ئەگەر بە جلوبەرگیش نەبێت، بە ئۆتۆمبێلەکانیان، بە مۆبایلەکانیان، بە ژیانی تایبەتییان، هەر دەبنەوە هۆی دەرکەوتنی جیاوازی چینایەتی (هەرچەند من پێم وایە ئەمە بیانوویەکی زۆر گاڵتەئامێزانەیە، چونکە بە ڕاستی ئەگەر کەسێك پێی وابێ بە پۆشینی جلوبەرگێکی کەشخە باری ئابووری باشترە لە کەسێکی دی کە جلوبەرگێکی سادەتری پۆشیوە، ئەوا ئەو کەسە تووشی نەخۆشی دەروونی بووە. واتە کێشەکە لە کەسەکەیە، نەک جلوبەرگەکە). هەر ئەوەندە بەسە کە چاوێك لە بینای زانکۆ ئەهلییەکان بکەن و بەراوردی بکەن بە زانکۆ حکومییەکان. ئەوەندە بەسە کە بێن چاییەك لە کافتریایەکی زانکۆی سەلاحەدین بخۆنەوە و پاشان بەراوردی بکەن بەو چاییەی کە لە زانکۆیەکی ئەهلی نۆشی دەکەن. جیاوازیی چینایەتی لە ئامادەبوونی سەرانی حکوومەت لە ئاهەنگی دەرچووانی زانکۆیەکی حکوومی و ئەهلی زۆر بە زەقی دەردەکەوێت تا جیاوازی ڕەنگەکانی جلوبەرگ. ئەوەندە بەسە کە بێن پیاسەیەک بە نێو حەوشەکانی کۆلیژەکانی زانکۆی سەلاحەدیندا بکەن ، بێگومان ئەگەر چانس یاوەر بێت و دیواری بینا کۆنەکان کە هی زیاتر لە نیو سەدە پێش ئێستایە، نەڕووخێت و ئەو کات بەراوردی بکەیت بە بینایەکی سەدەی ٢١ی زانکۆیەکی ئەهلی. ئینجا زۆر بەڕوونی هەست بە گەرمیی ئەو ئاگرە دەکەن، کەوا بەو بڕیارەتان  هێندەی تر کڵپەی دەسەنێت. جیاوازی چینایەتی هەر لە دێر زەمانەوە بوونی هەبووە. و لەگەڵ مێژووی مرۆڤایەتیدا درێژەی کێشاوە و گەیشتووەتە لووتکە. بۆ نموونە جیاوازی چینی ڕەعیەت و دەرەبەگەکان لە سەردەمی تزارەکانی ڕووسدا، یاخود جیاوازی چینی ڕەشپێست و سپیپێست لە نیوەی یەکەمی سەدەی ڕابردوودا لە ئەمریکا یاخود سەرهەڵدانی فاشیزم. تەنانەت لەم دواییانەدا، لەکاتی ئاوارەبوونی هەزاران کەس لەپای جەنگی ئۆکرانیا، کۆمەڵێک پاس کە تایبەت بوون بە گواستنەوەی خەڵکی سیڤیل بۆ وڵاتانی ئەوروپا و پۆڵەندا بەتایبەتی، کە لەلایەن ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان دابین کرابوو ، کەچی ئامادەنەبوون، پەنابەرە ڕەشپێستەکانی ئۆکرانیا بگوازنەوە. بۆیە ئەز لەو بڕوایەدام نەهێشتن یاخود کەمکردنەوەی جیاوازی چینایەتی لەمڕۆدا لە هەر دەسەڵاتێکی مرۆیی بەدەرە و تەنهاڕێگا، هۆشیارکردنەوە تاکە لەمەڕ ئەم کێشەیە و کۆی کێشەکانی تر کۆمەڵگا. هەرچەن خودی کێشەکە بە شێوەیەکی باش کاڵ بووەتەوە ، لە چاو سەدەکانی ڕابردوو. بۆیە پێم وایە یەکپۆشی هیچ پەیوەندیەکی نە بە ئاستی زانستی و نە بە کەمکردنەوەی جیاوازی چینایەتی نییە.

لەم سۆنگەیەوە داوا لە بەڕێزتان دەکەم بڕیارەکەتان هەڵبوەشێننەوە. یان لانیکەم بڕیارەکە بکەنە ئارەزوومەندانە، واتە فێرخواز سەرپشك بێت لە یەكپۆشی یاخود فرەپۆشی.

لەگەڵ ڕێزدا

زەردەشت غازی

فێرخوازی زانکۆ سەلاحەدین- کۆلێژی زمان – بەشی زمان و ئەدەبیاتی فارسی .

The post لەبارەی سیستەمی یەکپۆشییەوە appeared first on ژنەفتن.

تێمای گشتی پرۆژەکە دەربارەی پرسی کارە بەگشتی و ڕۆڵی جێندەر لە پرسی کاردا بەتایبەتی.  خۆشبەختانە  کۆمەڵێک وزە و توانای نایاب و تایبەت ئامادە بوون و ئامادەن  بۆ کارکردن لە پرۆژەکەدا، چونکە بابەتەکەیان بەلاوە گرنگە. هەریەک لە بەشداربووان لە بواری خۆیدا لەسەر بابەتەکە کار دەکات کە بەتەواوی بە شێوازێکی خۆبەخشە.

لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٢١ پڕۆژەکە بە زنجیرەیەک کاری هونەری، کە لە شوێن و کاتی جیاوازدا لە شاری سلێمانی ئەنجام دران دەستی بە چالاکییەکانی کرد. کۆمەڵێک هونەرمەندی شێوەکار و کەسانی تر بە پڕۆژە و کاری گرنگ بەشدارییان کرد، کارەکان لە چوارچێوەی دوو نمایشی گروپی و حەوت نمایشی سەربەخۆدا نمایش کران، کە لە ڕێگای ماڵپەری تایەبت بە پڕۆژەکەوە دەتوانن زیاتر دەربارەی چالاکییەکان زانیاری وەربگرن.

هۆزان مەحموود، نووسەر و شارەزا لە بواری جێندەر و فێمینیزمدا، بە سیمینارێک لە پڕۆژەکەدا بەشدارە لەژێر ناونیشانی: “کارکردن وەک جۆرێک لە توندوتیژی”

لێرەدا هۆزان مەحموود تیشک دەخاتە سەر کار وەک فۆرمێک لە توندوتیژیی دژی مرۆڤ بەگشتی و ژن بەتایبەتی. پاشان خودی کۆنسێپتی کارکردن، گەڕان بەدوای کاردا و مووچەی کار لە سیستەمی کەپیتالیزمدا باس دەکات. ئەمانە کە هەمووی هاوتایە لەگەڵ توندوتیژی، نادڵنیایی، بێباوەڕی، نەپارێزراوی و کاتی زۆری کارکردن بە پارەی کەم، لە پاڵ سەرکۆنەکردن و گەمارۆدان و کۆنترۆڵکردنی مرۆڤ لە پرسی کاردا تاوتوێ دەکات.

باس لە تێڕوانینی نووسەر و فێمینیست سیلڤیا فریدرچی دەکات، کە ئیش وەک فۆرمێکی توندوتیژی دەخاتە ڕوو، ئەمەش زۆر هاوکاری دەکات بۆ تێگەیشتن لە کەڵەکەبوونی سەروەت و سامان لە ڕژێمی سەرمایەداریدا. لە بەشێکی تری قسەکانیدا دەپەرژێتە سەر پرسی ئەو جۆرە کارانەی کە زۆرتر ژن دەیکات، و لەگەڵ گرنگی ئەم کارانەدا دەکرێت وەک فۆرمێک لە توندوتیژیی بەرامبەریان ببینرێت. پاشان گفتوگۆی ئەوە دەکات کە چۆن کار ئایدیاڵایزکراوە و لەناو کۆمەڵگەدا بوونمان و نرخمان وابەستەی کارەکانمانن کراون، بە تایبەتی بۆ ژن کە لە بازاڕی کاردا لەژێر فشارێکی زۆردایە.

لە کۆتاییدا، باسی پلەبەندی و گرنگی و بەهای نیوان کارەکان دەکات، ئەم بڕیارە کێ دەیدات کە چ جۆرە کارێک باشتر و گرنگترە؟ لە زۆرێک لە کۆمەڵگاکاندا هەندێک کار هەن کە زۆر پێویست و سەرەکین بۆ ژیان، بەڵام وەک کارێکی گرنگ هەژمارناکرێن، ئەمە بە پێچەوانەی هەندێک کاری تری ناپێویستەوە کە گرنگ و گەورە کراون، لەژێر ڕۆشنایی تیۆری پرۆفیسۆری ئەنترۆپۆلۆجی (دەیڤید گرەیبەر) باس دەکات کە بە ناوی کاری بێمانا (Bullshit Job) ناو دەبرێت. دەتوانین زۆرێک لەو کارانە بناسین کە مووچەی زەبەلاحیشیان پێ دەدرێت و بە گرنگ هەڵدەسەنگێندرین، لە کاتێکدا هیچ گرنگی ئەوتۆیان نییە لە کۆمەڵگە و ژیاندا. 

لە کۆتاییدا هۆزان ئەوە دەخاتەڕوو کە کارکردن گرنگە بۆ هەموو کەسێک و کۆمەڵگە ناچێت بەرێوە ئەگەر کارە بنەڕەتییەکان و خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان گرنگییان پێ نەدرێت. بەڵام سەرمایەداری ڕۆژ بە ڕۆژ کارە بنەرەتییەکان لاوەکی دەکات و مووچەبڕاویان دەکات، لە ئاست ئەوەدا کارگەلێک گرنگی پێ دەدرێت کە هیچ سوودێکی نییە بۆ ژیانی مرۆڤ و بەرەوپێشچوونی کۆمەڵگە.

هەندێک هێڵی سەرەکیی سیمینارەکە:

• چاودێریکردنی مرۆڤ لە کاتی کارکردندا، بووەتە هۆی ئەوەی مرۆڤ هەمیشە لە دڵەراوکێدا بژی.
• توندوتیژی فۆڕمی زۆری هەیە، کە لە ئێستادا خۆشبەختانە زۆربەیان تیۆریزەکراون.
• تا ئێستاش زۆربەی ئەوکارانەی کە ژن دەیکات لە سپەیسی گشتیدا هێشتا چاودێریکردن و ئاگاداریی ئەوانی ترە، لە کاتێکدا کارەکانی تر وەک بڕیاردان هی پیاوەن.
• ئیشە بنەڕەتی و گرنگەکان لە کۆمەڵگادا لەلایەن سیستەمەوە بێبەها بەرجەستە دەکرێت.
• خەونبینین و هەوڵدان بۆ ئەو کارانەی کە گرنگ پیشان دراون و پێگەیشتنیان قورسە، جۆرێکە لە توندوتیژی کە لەم سەردەمەدا مرۆڤەکان ڕووبەڕووی دەبنەوە.
• مەرج نییە مرۆڤ کار بکات تاوەک گرنگ بێت، بەڵکوو ئەوە ژیانکردنە مانا دەدات بە ژیان.

لەم بەستەرەی یوتیوبدا گوێ لە سێمینارەکەی هۆزان مەحموود بگرن:

The post کارکردن وەک جۆرێک لە توندوتیژی appeared first on ژنەفتن.

تێمای گشتی پرۆژەکە دەربارەی پرسی کارە بەگشتی و ڕۆڵی جێندەر لە پرسی کاردا بەتایبەتی. خۆشبەختانە کۆمەڵێک وزە و توانای نایاب و تایبەت ئامادەبوون و ئامادەن بۆ کارکردن لە پرۆژەکەدا، چونکە بابەتەکەیان بەلاوە گرنگە. هەریەک لە بەشداربووان لە بواری خۆیاندا لەسەر بابەتەکە کار دەکەن کە بە تەواوی بە شێوازێکی خۆبەخشە.

لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٢١دا، پڕۆژەکە بە زنجیرەیەک کاری هونەری، کە لە شوێن و کاتی جیاوازدا لە شاری سلێمانی ئەنجام دران دەستی بە چالاکییەکانی کرد. کۆمەڵێک هونەرمەندی شێوەکار و کەسانی تر بە پڕۆژە و کاری گرنگ بەشدارییان کرد، کارەکان لە چوارچێوەی دوو نمایشی گروپی و حەوت نمایشی سەربەخۆدا پیشان دران. لە ڕێگای ماڵپەری تایبەت بە پڕۆژەکەوە دەتوانن زیاتر دەربارەی چالاکییەکان زانیاری وەربگرن:

شارا تاهیر  نووسەر لە بواری سایکۆلۆژیا و گوتاری ڕەخنەی کۆمەڵایەتی و فیکری، بە بابەتێک لە پڕۆژەکەدا بەشدارە لە ژێر ناونیشانی: “جەستەی ژن وەک کاڵایەکی دەگمەن”.

لەژێر ڕۆشناییی ئەم بابەتەدا و لە چوارچێوەی سمینارێکدا،  شارا تاهیر لە ڕوانگەیەکی دەرونشیکارییانەوە تیشک دەخاتە سەر چەمکی نامۆبوون لای کارل مارکس. لێرەوە ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە ژن پێش ئەوەی وەک کرێکار لە سیستەمی سەرمایەداریدا نامۆ بێت، پێشتر لە ڕێگای پیاوسالارییەوە نامۆ بووە و ڕیشەی ئەمە زۆر قووڵتر و کۆنترە.  ئەمەش وای کردووە کە ژن بخاتە دۆخی خودئەڤینییەکەوە لەگەڵ خۆی و جەستەی خۆیدا بە شێوەیەک کە بینەر و بینراویش بێت لای خۆی، بەڵام بە چاوێکی پیاوانەوە بینەری خۆی بێت. پاشان لە درێژەی سمینارەکەیدا ئاماژە بەوە دەکات کە چۆن سیستەمی پیاوسالاری و سەرمایەداری کە دروستکەری ئەم دۆخەن، لە کۆتاییدا سوودمەند دەبن و بەردەوام بەکاری دەهێننەوە.

هەندێک هێڵی سەرەکیی سمینارەکە:

• کارکردن و بەرهەمهێنان خەسڵەتێکی گرنگی مرۆڤن کە لە سیستەمی سەرمایەداریدا ئەمە دەشێوێندرێت و بەهای ئەو گرنگییە تێک دەچێت.
• ژن پێش ئەوەی بەر نامۆبوون بکەوێت وەک کرێکار، زۆر پێشتر لەناو خێزان و کۆمەڵگادا بەر نامۆبوونی خود دەکەوێت، کە بە میکانیزمی خودئەڤینی لەگەڵ جەستەی خۆیدا دەیبات و دوانەی خۆی دروست دەکاتەوە کە ئەویش ژنێکی ترە تا خۆی پێ بەراورد بکات.
• لە سیستەمی پیاوگەراییدا ژن تەنها سێ ڕۆڵی هەیە، ئەوانیش: دایکایەتی، پاکیزەیی و لەشفرۆشییە.
• گەر نامۆبوونی کرێکار هەوێنێک بێت بۆ شۆڕش، نامۆبوون لای ژن تەواو پێچەوانەیە چونکە ژن دڵخۆش و ڕازییە بەو دۆخە.
• سیستەمی سەرمایەداری لەگەڵ ئەوەی لەسەر نادادی دروست دەبێت، بەڵام لەناو ناچێت، چونکە  بەڵێنێکی لە هەناوی خۆیدا هەڵگرتووە کە وا دەکات بەردەوام و پارێزراو بێت.
• جەستە لە سیستەمی سەرمایەداریدا بەردەوام فۆڕم دەکرێتەوە، هەمیشە بەو شێوەیە دەبێت کە سیستەمەکە دەیخوازێت.

لەم بەستەرەی یوتیوبدا گوێ لە سێمینارەکەی گۆنا سەعید بگرن.

The post ئەم مرۆڤانە کار دەکەن appeared first on ژنەفتن.

تێمای گشتی پرۆژەکە دەربارەی پرسی کارە بەگشتی و ڕۆڵی جێندەر لە پرسی کاردا بەتایبەتی. خۆشبەختانە کۆمەڵێک وزە و توانای نایاب و تایبەت ئامادەبوون و ئامادەن بۆ کارکردن لە پرۆژەکەدا، چونکە بابەتەکەیان بەلاوە گرنگە. هەریەک لە بەشداربووان لە بواری خۆیاندا لەسەر بابەتەکە کار دەکەن کە بە تەواوی بە شێوازێکی خۆبەخشە.

لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٢١دا، پڕۆژەکە بە زنجیرەیەک کاری هونەری، کە لە شوێن و کاتی جیاوازدا لە شاری سلێمانی ئەنجام دران دەستی بە چالاکییەکانی کرد. کۆمەڵێک هونەرمەندی شێوەکار و کەسانی تر بە پڕۆژە و کاری گرنگ بەشدارییان کرد، کارەکان لە چوارچێوەی دوو نمایشی گروپی و حەوت نمایشی سەربەخۆدا پیشان دران. لە ڕێگای ماڵپەری تایبەت بە پڕۆژەکەوە دەتوانن زیاتر دەربارەی چالاکییەکان زانیاری وەربگرن:

گۆنا سەعید چالاکەوان و نووسەر لە بواری یەکسانیی جێندەری و مافەکانی ژناندا بە سیمینارتێک لە پڕۆژەکەدا بەشدار بوو لەژێر ناونیشانی: “ژنانیش کار دەکەن“.

لێرەدا گۆنا سەعید دەربارەی پرسی ژن لە هێزی کاردا دەدوێت. ئەو لە ماوەی کەمتر لە کاتژمێرێک، هەوڵ دەدات تیشک بخاتە سەر هەندێک خاڵی گرنگ سەبارەت بە پرسی ژن لە هێزی کاردا لە کوردستان.

 لە سەرەتای سمینارەکەدا بەگشتی ئاماژەیەک بە مێژووی ئەو جیاکارییە دەدات کە لەنێوان کارکردنی ژن و پیاودا دروست دەبێت، واتە چۆن ژن بە کاری ناوماڵ دەبەسترێتەوە و پیاوانیش بە کاری دەرەوە. پاشان دێتە سەر ئەوەی کە لە وڵاتێکی وەک ئێراق کە پشتی بە ئابووریی نەوت بەستووە و زۆر هێزی کاری پێویست نییە، ئەمە چۆن کاریگەری کردۆتە سەر تاکەکانی کۆمەڵگا بەگشتی و ژن بەتایبەتی. هەروەها بەکورتی کاریگەری و هۆکارەکانی کارکردنی ژن لە دەرەوە و ماڵەوە لە هەمان کاتدا تاوتوێ دەکات.

هەندێک هێڵی سەرەکیی بابەتەکە:

• کار چییە؟ تێگەشتنە جیاوازەکانی کار چین؟
• بەهای کار چییە؟ ماناکان و تێروانینە جیاوازەکانی چین؛ بەهای گۆڕینەوە لە بازاڕ و بەهای بەکارهێنان.
• مێژووی جیاکاری نێوان کارکردنی ژن و پیاو، ئەرکەکانیان لە کوێوە سەرچاوەی گرتووە.
• مەبەست لە کاری ژنان یان کاری ژنانە چییە؟ کاری بەکرێ کامانەن کە ژنان دەیکەن؟ جێگا و ڕێگای ئەم جۆرە کارە چییە؟ 
• جیهانی پیشەسازی ملیۆنەها ژنی بردە نێو کاری بەکرێوە؛ بەڵام ئایا تامی بەهەشتی ئازادی و ڕزگارییان کرد! یان بە پێچەوانەوە کەوتەوە؟ بۆچی؟
• سیستەمی ئابووری لە کوردستان و  کاریگەری لەسەر پرسی کارکردن. ئامار و ژمارەکان چیمان پێ دەڵین؟ کێشەی ئەم ئامارانە چین؟
• هۆکاری بێکاری و کەمی فرسەتەکانی کارکردن بۆ ژنان لە کوردستان.
• ئەرکی ماڵ و دایکایەتی؛ کاری بێکرێ (کاری خۆڕایی) چییە؟ چی دەگرێتەوە؟ گرنگی چییە و کێ کەڵکی لێ دەبینێت؟ بۆچی بە زۆری ژنان کاری خۆرایی دەکەن؟
• ژن و کاری خۆڕایی: چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم پرسە بکەین؟

لەم بەستەرەی یوتیوبدا گوێ لە سێمینارەکەی گۆنا سەعید بگرن.

The post ئەم مرۆڤانە کار دەکەن appeared first on ژنەفتن.

ئەمەش ڕاپۆرتێکی کورتە لەو بارەیەوە کە لێژنەی چیرۆکی ئەنجومەنی ئەدەبیی شنۆ ئامادەی کردووە.

بەڕێوەبەری دانیشتنەکە: فەرهاد بابۆڵی

له دەسپێکی دانیشتنەکە‌دا کۆڕگێڕ وێڕای بەخێرهێنانی سەرجەم ئامادەبووان باسێکی کورتی له مەڕ پێکهاتەی ڕۆمانەکە، ئەو وتارانەی له تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر ئەلف/یا دا بڵاو کراونەتەوە و چەند پرسیاری ڕەخنەیی بەگشتی لە پێوەندی لەگەڵ فۆڕم، پێکهاتە و زمانی ڕۆمانەکە ورووژاند و دەلاقەی باسەکانی بۆ ئامادەبووان کردەوە.

پێشەکی کاک مراد ئەعزەمی لێدوانی خۆی دەست پێ کرد و بە تێر و تەسەلی لە باری هەڵویستی ڕەخنەگران سەبارەت به خوێندنەوەی ڕۆمانی ئەلف/یا، گوتارسازی ڕۆمانەکە، بەراورد لەگەڵ چەند نموونە ڕۆمانی ڕۆژئاوایی، ریوایەت‌ناسی و زمانەوە شڕۆڤە کرد و لێکدانەوەکەی خستە ڕوو.

 له باسی یەکەمی‌دا تیشکی خستە سەر ئەو بابەتە کە پاش بڵاوبوونەوەی ڕۆمانی ئەلف/یا، دوو ڕوانگە لەلایەن ڕەخنەگرانی ڕۆمانەکە بیچمی گرت:

ئـ . دەستەیەک لەسەر ئەو باوەڕه بوون کە ئەلف/یا تەنیا هەندێک ڕیوایەتی مێژوویی به دەکار کردنی چەند تەمهیدی ئەدەبی کۆ کردووەتەوە و پێکهاتەیەکی گێڕانەوەیی بۆ دابین کردووە.

ب . له ڕوانگەی گرووپی دووەم، ڕۆمانەکە له باری ڕیوایەت، گێڕانەوە و هەموو لایەنەکانییەوە لەسەر دەستی نووسەر و توانای خولقێنەرانەی ئەو، ڕۆنراوە و بۆ خۆشیان وەک ڕەخنەگر سەر بە ئەو بۆچوونەیە.

له درێژەی لێدوانەکە‌ی‌دا ئاماژەی بەوە کرد کە ڕۆمان توانیوێتی گوتارێک ساز بکات کە بەر لەو، له ڕۆمانی کوردی‌دا کەمتر خۆی لێدراوە بە جۆرێک کە لەو گوتارسازییه‌دا له زمانی ئاڕکاییک، دەرباری و پرۆفێشناڵی خۆش‌نووسی کەڵک وەرگیراوە.

وتارەکە بۆ جەختکردنە سەر تایبەتمەندیی پێکهاتنی واقیعی چیرۆکی لەسەر ئەمری خەیاڵ کە له ڕۆمانی ئەلف/یا دا کاری بۆ کراوە دوو نموونەی له ڕۆمانی ڕۆژئاوایی هێناوە:

ئـ . بورخێس له ڕۆمانێک‌دا باسی پەرتووکی “خوای لابیرێنتی” دەکا به جۆرێک کە ئەو بەرهەمه نووسەرێکی به نێوی هێربێرت کێوین هەیه. بورخێس ئاماژه دەکا کە تەنیا بەرگێکی لەو پەرتووکە هەبووە و ئەویشی داوەتە خاتوونێک؛ کەچی له جیهانی واقیع‌دا نە بەرهەمێکی وا و نە نووسەرێکی وا دە گۆڕێ‌دا نەبووە.

ب . ژۆزێ ساڕاماگۆ نووسەری نێوبەدەری پۆرتگالی له ڕۆمانی “ساڵی کۆچی دواییی ریکاردۆ ڕێیش”، باس له کەسایەتی ڕیکاردۆ ڕێیش دەکات کە به هەڵکەوت لەناو کەشتییەک‌دا چاوی به پەرتووکی خوای لابیرێنتی دەکەوێ.

لە هەمان‌ کات‌دا خودی کەسایەتیی ڕێیشیش له دەرەوەی ئەو ڕۆمانە کەسایەتیی پزیشکە و ناسنامەی خۆی هەیه کە لە واقیع‌دا فێرناندۆ پێسووا، شاعری پۆرتگالییه.

له ڕۆمانی ئەلف/یا دا، بە هێنانەوەی باسی کەسایەتێکی خەیاڵی لە ڕەوگەی مێژوویەکی دیاریکراو‌دا سنووری نێوان واقیع و خەیاڵ دەبەزێت و خوێنەر تووشی وەهم و گومان دەکات. ئەوەش وەک تەمهیدێکی ئەدەبی بەشێک له زاتی ئەو ڕۆمانەیه.

پاش ئەو باسانەی سەرەوە، لێدوانەکە ڕاستەوخۆ دەپەرژێتە سەر دەقی ڕۆمان و باس له چەند هێڵی بوونی پێکهاتەی ڕیوات دەکات:

دوو هێڵی سەرەکیی ڕیوات کە بریتین له ڕووداوەکانی کاتی ئێستا و ڕووداوەکانی کاتی دووسەد ساڵ پێش و هێڵی سێهەمیش بریتییه له ڕیوایەتی ئەو حەقایەتانەی پێش هەر کام له بەشەکان دەگێڕدرێنەوە.

دوو هێڵی سەرەکیی ڕیوایەت له زۆر لایەن لێک نزیکن و به جۆرێک بەسەرهاتێکی هاوشێوە بۆ هەرکام له کەسایەتییەکانی یووسف و ئامێدی دێتە پێش و دەتوانین وای بۆ بچین کە ئەوە بەسەرهاتی هونەرمەندە له ماوەی دوو سەد ساڵ پێش تا ئێستا. شایانی باسه بگوترێ کە شێوەی ڕیوایەت له باری ڕیوایەت‌ناسییەوە کاری بەرچاوی بۆ کراوە و توانیوێتی گوتارێکی نوێ بخولقێنێت؛ به تایبەت لەو بەشانەی کە جوانی، به تێرمینۆلۆژیای خۆش‌نووسی وەسف دەکرێت.

لە کۆتایی‌دا مراد ئەعزەمی تایبەتمەندییه سەرەکییەکانی دەقی ڕۆمانی ئەلف/یا ئاوا ڕیز بەندی دەکات:

۱. شێوەی گێڕانەوە بە تەمهیدێکی چەند هێڵی بیچمی گرتووە.

۲. گرێ‌دانی دوو کاتی جیاواز به شێوەی هاوتەریب.

۳. خولقانی زمانێک و گوتارێکی تایبەت له سەرینچاوەکانی: فۆلکلۆر، بەیت، حەیران، بەڵگە مێژووییەکان، نووسراوە عیرفانییەکان، نووسراوە ئیداریی میرنشینەکان، پەخشان و شیعری کۆنی کوردی.

بەشی دووەمی دانیشتنەکە و لێدوانی دکتۆر ڕەهبەر مەحموودزادە:

له پێشەکی باسەکانی‌دا ئاوڕێکی له تایبەتمەندیی دەقی ئەدەبی و جۆری ڕوانینی ڕەخنەی ئەدەبی لەو دەقانە داوە و ئاماژەی کرد کە هەر دەقێکی ئەدەبی، هەم کەسایەتییەکی تاکی هەیه و هەم‌ خزمایەتی لەگەڵ دەق‌گەلی دیکەدا هەیە. یانی دەقی ئەدەبی لەگەڵ ئەوەی دەقێکی تاک و سەربەخۆیه، بۆی هەیه خزمی نزیک، دوور یان هەندێک دوورتری دەقی دیکە بێت. کەواتە ڕەخنەی ئەدەبیش پێویستە به دوو چاویلکە چاو له دەقی ئەدەبی بکات: به چاویلکەیەک هەموو تایبەتمەندییه تاکەکانی ئەو دەقە ببینێت و به چاویلکەیەکی تر له گشت تایبەتمەندییه هاوبەشەکان بڕوانێت. ئەگە بێت‌و ڕەخنەیەک به هەر دوو چاویلکه چاو له دەقی ئەدەبی نەکات ڕەنگە ڕەخنەیەکی تێر و تەواو نەبێت. بێجگە لەمە، له لایەنێکی دیکەشەوە ڕەخنەی ئەدەبی دوو فاقه یانی به دوو سەر دەڕوات:

۱.  جاری وایه به چرای تیۆری تیشک دەخرێتە سەر دەق.

۲.  هەندێک جاریش به چرای دەقی دیکە تیشک دەخرێتە سەر دەق.

کەواتە هەرچی ئەو دوو چرایه له جێگای خۆی دابێ، دەقی ئەدەبی ڕێک و پێک‌تر دەخوێندرێتەوە و شڕۆڤە دەکرێ.

له درێژەی ڕەخنەکاریی ڕۆمانی ئەلف/یا دا باسی ئەوەی کرد کە دەقی ڕۆمانەکە لهبەر ئەوەی له لایەک تاکە و له لایەکی‌تر ڕەگەزی هاوشێوەی لەگەڵ دەقەکانی دیکەدا هەیه، پێویستە بە دوو فاق بخوێندرێتەوە.

پاشان چەند پرسیاری ورووژاند و وڵامیشی دانەوە:

گێڕانەوە مەحمووله، کەواتە ئەو شتەی دەگێڕدرێتەوە واتە مەوزووعی گێڕانەوە، چییه؟ ئەوەی مەحموولی گێڕانەوە، پێی نیسبەت دەدرێ کامە؟ چ شتێک دەگێڕدرێتەوە؟

  ڕەنگە ئاسایی‌ترین وڵام بۆ ئەو پرسیارانە، ئەوە بێت کە “ڕووداو” دەگێڕدرێتەوە و ڕووداویش، کەسایەتی و دۆخی تێدایه و به شێوەی مەجازی دەکوترێ کەسایەتی یا دۆخ دەگێڕدرێتەوە. بەڵام له گێڕانەوەی کەسایەتی و دۆخ‌دا ئەوەی لە ڕاستیدا دەگێڕدرێتەوە، ڕووداوە.

له ڕۆمانی ئەلف/یا دا له جیاتیی ئەوەی ڕووداو بگێڕدرێتەوە، زمان دەگێڕدرێتەوە؛ ئەوەش بەو مانایه نییه کە ڕووداوەکان به هۆی زمانەوە دەگێڕدرێنەوە بەڵکوو بەو مانایەیه کە خودی زمان بە هۆی زمانەوە دەگێڕدرێتەوە و زمان کەسایەتی پێ دەدرێ. بەو پێیه بابەتی زمان هەم دەبێتە کەسایەتی و هەم‌ دەبێتە ڕووداو؛ یانی خودی زمان دەبێتە ڕووداو و بابەتی گێڕانەوە.

مەرجەکانی گێڕانەوەی زمان ئەوەن کە:

ئـ . کەسایەتی بدرێ به زمان.

ب . زمانێک که خۆی بووه به کەسایەتی، تووشی هەندێک دۆخ و ڕووداو بکرێ و دەوری پێ‌بدرێت.

کەوابوو ڕووداوی نوێ له ڕۆمانی ئەلف/یا دا ئەوەیه کە زمان دەگێڕدرێتەوە و کەسایەتی دەدرێت به زمان. بەو جۆرەش کەسایەتییه زمانییەکان ڕێ‌و‌شوێنی تایبەت به خۆ دەگرن و هەوێتی دەگرنە خۆ و هەڵس و کەوتی تایبەت وەدەست دەهێنن. هەر چۆن کەسایەتییه مڕۆڤییەکان لەو ڕۆمانە‌دا وەک یووسف، ئایسان، لەیلا، داوود ئامێدی و … هەڵس‌وکەوتی تایبەت بە خۆیان هەیه و حزووریان بۆ خوێنەر به شێوەی کردەکانیانەوە هەست پێ دەکرێ؛ کەسایەتیی زمانیش ئاوایە و ئەگەر بێت و چاک داڕێژرابێت خۆینەر هەستی پێ دەکات کە ئەوە خەریکە لەگەڵ کەسایەتییەکی نوێی زمانی، بەرەوڕوو دەبێتەوە.

 هێنانەوەی نموونە بۆ کەسایەتییه زمانییەکان :

۱.  کەسایەتی ئاسایی و نۆڕماڵی زمان: زمانی گێڕەڕەوە، ئەو کەسایەتییه زمانییه بە شێوەی ئاسایی وەکوو گۆشەنیگای کامێرایی ” هێمینگوێ”ی خونسایه؛ چۆن له گۆشەنیگاکەدا له دەرەوە ڕا به شێوەیەکی ئاسایی و ڕاپۆرت‌ئاسا چاو له ڕووداوەکان دەکرێ و سەرنج بۆ خودی گۆشەنیگا ڕاناکێشرێ، شێوازی زمانیی گێڕەرەوەش، زیاتر ـ نەک هەمیشه ـ له نۆرمەکانی زمانی ستاندارد لا نادا.

۲.  ئەو زمانەی هەڵگری سینتاکس و موفڕەداتی تایبەته.( وەک میناک، زمانی ئەو بەشەی ڕۆمانەکە کە ئامێدی خەریکە باسی بەسەر‌هاتی خۆی دەکات).

مەحموودزادە له درێژەی باسەکانی‌دا تیشکی هاویشتە سەر ئەو بابەتە کە جۆرەکانی گێڕانەوە لە ڕۆمانی کلاسیک، مۆدێڕن و پاش مۆدێڕن‌دا له باری مژاری گێڕانەوە و مەنتقی گێڕانەوە جیاوازن.

بەو پێیە شڕۆڤەی خوارەوەی هێنایە ڕوو:

ئـ . لە ڕۆمانی کلاسیک‌دا ڕووداو، کەسایەتی یا دۆخ به مەنتقی فیلمی ئەکشێن دەگێڕدرێتەوە.

ب . له ڕۆمانی مۆدێڕن‌دا نێو‌ئاخنی زەینی کەسایەتییەکان بە مەنتقی شاڵاوی زەین دەگێڕدرێتەوە.

پ . لە ڕۆمانی پاش مۆدێڕن‌دا زمان، دەق یا گێڕانەوە دەگێڕدرێتەوە. ( ئەو کارەی کە لە ڕۆمانی ئەلف/یا دا ڕووی داوە).

بۆ شڕۆڤەی پتری بەشی (پ)، دەستە‌وداوێنی هێنانەگۆڕی پرسیارێک و وڵامێکی تێر و تەسەل دەبێت:

گێڕانەوە دەگێڕدرێتەوە یانی چی؟

یانی کەڵکەڵەکانی کەسێک کە خەریکە ڕووداوێک دەگێڕێتەوە، دەگێڕدرێتەوە. له ڕۆمانی ئەلف/یا دا ڕاسپێردراوی یووسف ئەوەیه کە تەکووزییەک بداتە ئەو ڕووداوە تێکەڵ پێکەڵانەی حافز بینایی له مەڕ بەسەر هاتی داوود ئامێدی خۆش‌نووس بۆی هێناوە و بیانگێڕێتەوە.

یووسف خەریکە ئەوە بۆ خوێنەر دەگێڕێتەوە کە چۆن ئەو گێڕانەوانەی ڕێک خستووە و وەپاڵ یەکی داون؛ یانی بەگشتی لە ڕۆمانی گۆرین‌دا گێڕانەوەی گێڕانەوە ڕووی‌داوە. کەواتە لەو ڕۆمانە‌دا زمان، گێڕانەوە و دەق دەگێڕدرێتەوە.

گێڕانەوەی دەق زۆرتر لەو بەشانەی ڕۆمانەکە‌دا زەق دەبێتەوە کە ئامێدی خەریکە بەپێی جوانیی شێوە نووسینی پیتەکان باس له هۆگری خۆی بۆ خۆش‌نووسی دەکات و لهسەر تەوەری هاوشێوەیی، بەژن و باڵای بسمێ به پیتەکان دەشوبهێنێ.

بە دەربڕینێکی دیکە باسی جۆرەکانی ڕووداو له سێ شێوە ڕۆمان‌دا کرا:

۱.  ڕووداوی کردەکی، سەر به ڕۆمانی کلاسیک.

۲.  ڕوودوای زەینەکی، سەر به ڕۆمانی مۆدێڕن.

۳.  ڕووداوی دەقەکی ـ زمانەکی، سەر به ڕۆمانی پاش مۆدێڕن.

له کۆتاییی باسەکە‌دا، دکتۆر مەحموودزاده له باری پێکهاتە و زمان، هەڵسەنگاندنێکی سەبارەت به ڕۆمانی ئەلف/یای ڕەزا عەلی‌پوور و ڕۆمانی ئەسفاری کاتبانی ئەبووتۆڕاب خەسرەوی، ڕۆمان‌نووسی فارس، ورووژاند. بەو پێیه، پێی وایه ڕۆمانی ئەلف/یا، توانیوێتی زمانێکی ئارکاییک تاقی کاتەوە و ئەزموونی بکات. ئەو زمانە به شێوەی هونەرمەندانە له بابەتە مێژووییەکان و دەقی فۆلکلۆر و بەندی وەک ئازیزه کەڵکی وەرگرتووه.

بەشی سێهەم؛ لێدوانی کەریم خزری:

خزری له دوو جەمسەری باسی زمانی و کارکردەکانی ئەو زمانانەی لەناو دەقی ڕۆمانەکەدا کەڵکیان لێ‌وەرگیراوە ئاوڕی له ڕۆمانی ئەلف/یا داوە:

لە ڕوانگەی خوێندنەوەی دەروونشیکارانەوە دەق وەکوو نەخۆشێک وایه و خوێنەر و ڕەخنەگریش وەکوو دەروونشیکار(ڕەوانکاو) وان کە خەریکن لایەنە شاراوەکان، عوقدە و گرێ سەرکوت‌کراوەکانی دەق، دەبیننەوە و دەلاقەیەکی تازه بۆ شڕۆڤە و خوێندنەوەی دەقی بەردەست ساز دەکەن.

ئەوەیکە کورد پاشەرۆکێکی ڕێک و پێک و کۆکراوی سەبارەت به دەقی ئاڕکاییک نییه، بۆ نووسەری کورد وەکوو گرێیەک خۆ دەنوێنێت و بۆ نۆژەنکردنەوەی ئەو خەزێنە زمانییه هانی دەدا و بەو پێیه لەو شتانەی کە بەو جۆره زمانە نەنووسراوە دەق‌توێژی دەکات. لەو پێوەندییه‌دا ڕۆمانی ئەلف/یای ڕەزا عەلی‌پوور کارێکی دەگمەنی بۆ سازکردنی زمانێکی ئاڕکاییکی وەئەستۆی خۆی گرتووە.

بهپێی بۆچوونی کەریم خزری سێ جۆر زمان لەو ڕۆمانەی‌دا خۆیا بووە:

١.  زمانی گێڕانەوەی حەقایەت.

۲.  زمانی باو و نۆڕم؛ ئەو زمانەی کە ئەوڕۆکە ڕۆمانی پێ‌دەنووسرێت.

۳.  زمانێکی ڕۆنراو کە هیچ کام لەو دوو زمانەکەی سەرەوە نییه و لە هەمان کاتدا ڕەنگە هەردووکیش بێت.

هەروەها باسی ئەوەشی کرد کە هەر کام لەو زمانە کارپێکراوانە دە نێو دەقی ڕۆمانی ئەلف/یا دا کارکردی خۆی هەیه و کارکردەکان بریتین له:

ـ زمانی حەقایەت (لە حەقایەتی پێش بەشەکاندا) : ئەو زمانە خەسڵەت و تایبەتمەندیی کاتارسیس یان پاڵاوتنی روحی مڕۆڤی هەیه و دەبێتە هۆی لێک نزیک بوونەوەی خوێنەر لەگەڵ دەقی ڕۆمان و کەسایەتییەکان. ئەو حەقایەتانەش هەر کامیان جۆرێک بانگەشەی خوێنەرە بۆ چوونە نێو ژووری جیهانی ڕۆمان. ئەو زمانە زمانی پاییدیا یان کەلتوورێکی تایبەتی نەریتی کوردیشە کە بە گوێچکەی بەرەی نەریتی کوردەواریش ئاشنایە. ئەمە زمانی گێڕانەوەی دوینێی ئێمەیە.

ـ زمانی ئەوڕۆی نووسین: کارکردی ئەو زمانە هەنگاونانە لەپێناو بەرەو بە ستاندار‌کردنی زمانی نووسینی ئێستای کوردی.

ـ زمانێکی ڕۆنراو : کارکردن به زمانێکی ئاڕکاییک بۆ ساغ کردنەوەی زمانێکی نوێ و دەوڵەمەند لەسەر دەستی سامانێکی له مێژینەی زمانی. هەروەها ئەو زمانەیه کە خزمەت بە سازبوونی واقیعێکی ڕۆنراوی چیرۆکی له سەر شانی خەیاڵ و فانتازیا کردووە و دە ئاکام‌دا توانیوێتی سازیشی کات.

هەروەها لە بۆچوونەکەی خزری‌دا ئاماژە بە هەندێک لایەنی تیۆریی ڕەخنەیی بە تایبەت بۆچوونی پیێرماشێری کرا و دەق لەو ڕوانگەیەشەوە شڕۆڤە کرا. ناوبراو پێی وابوو بەتایبەتی لەو ڕوانگەیەوە ڕۆمانی الف/یا کارێکی شاز و بێ وێنە لە پانتاییی ئەدەبیاتی کوردی دێتە ئەژمار.

جێگای ئاماژەیە کە لە نێوئاخنی باسەکان‌دا بەشداربووانی دانیشتنەکە بە پرسیار و ڕا و بۆچوون، نێوە نێوە له مژاری بەرباس وەژوور دەکەوتن.

لەم دوو فایلەدا دەتوانن گوێ لە کۆی سیمینارەکە بگرن.

ڕۆمانی ئەلف/یا، ڕەزا عەلی پوور، چاپەمەنی مانگ ٢٠٢٠

The post لێک‌دانەوەی ڕۆمانی “ئەلف/یا”ی ڕەزا عەلی‌پور appeared first on ژنەفتن.

ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ دیاردەیەکی پڕ پێچ و پڵووچ وەکوو زمان چێژبەخشە و لە هەمان کاتدا مەترسیدار. “شێخی ئیشڕاق” (شهاب الدین یحیی سهروردی) لە “کلمة التصوف”دا دەڵێ: لە مەحشەردا، کاتێ کە پەردەکان لادران، لەهەر هەزار کەس، ٩٩٩ کەسیان کوژراوی دەستی وشەکانن(نحن قتیل العبارات).

ئەم کوژرانە ڕەنگە بەهۆی تێنەگەیشتن بێ؛ نەگەیشتن بێ؛ یان ڕەنگە بە هۆی!

بە چاونووقاندن بەسەر مەبەستی سەرەکیی “سۆهرەوەردی” لەم ڕستەیەدا و ئەوەی کە هەر مەبەستێکی خوازەیی، هەڵگری ماناگەلی جۆراوجۆرە و هەروەها ئەوەی کە بێ‌گومان هەر خوێنەرێک و هەر دەورەیەکی مێژوویی ئیمکانی ئەوەی هەیە کە مانایەکی نوێی لێ وەرگرێ یان ماناگەلی دیکەی لەسەر دانێ، ئەو واقیعە کە حاشاهەڵنەگرە، گرنگی چەمکی زمانە لە پێوەندی لەگەڵ بوونی مرۆڤ‌دا. کاتێ کە فەیلەسوفێکی تر لە ناخی کولتوورێکی دیکە و لە ئاستێکی تری مێژووییدا بانگ هەڵدێنێ کە زمان “ماڵی بوونە” کە مرۆڤ تێیدا سەقام دەگرێ، ئەو واقیعە زۆر ڕوون‌تر خۆی دەنوێنێ.

وردبوونەوە لەم ڕوانینانە، نزیک بوونەوەیە لە قووڵایی چەمکی زمان و چییەتی ڕاستەقینەی ئەو و لە هەمان کاتدا بەرچاوتر بوونەوەی ڕۆڵی تۆخی زمان لە بوونی مرۆڤ‌دا، بە واتایەکی تر، مرۆڤ لە دڵی زماندایە کە مانا وەردەگرێت؛ مانا دەبێتەوە و شوناسی پێ دەبەخشرێ؛ بێ زمان، مرۆڤ هیچە و تەواو.

ئەمە لە ڕوانگەی “سۆسۆر”ییەوە باس لەسەر زمانە بە مانا عامەکەی، ” فێردینان دۆ سۆسۆر” باس لەوە دەکات کە زمان (langue) دیاردەیەکی کۆمەڵایەتییە کە لە ئاخاوتن و قسە کردندا(parole)  وەکوو شێوازێکی مادی خۆی دەنوێنێ؛

بەم پێیە “زمانی دایک” ئەو زمانەی پێی ئاخاوتن دەکرێ، هەر ئەو ماڵی بوونەیە کە شوناسی مرۆڤ تێیدا مانا دەگرێت و گرنگی بابەتەکە هەر لێرەدایە: زمانێک کە دایکە، بە واتایەک ناسنامەی تۆیە و، بگەڕێینەوە سەر تەعبیرەکەی هایدێگەر: “ماڵی بوون”.

جا ئێستا بۆ تاکی کورد، زمانی دایک وەک “ماڵی بوون”، چۆن مانا وەردەگرێ و دەردەکەوێ؟

منی تاکی کورد لە ماڵی دایکی (و باوکی)دا فێری کوردییەکی ناتەواو دەبێ لەژێر هەژمونی تەواوەتی زمانێکی نامۆدا (فارسی، عەرەبی، تورکی…). بەو زمانە نامۆیە فێری خوێندن و نووسین دەبێ و “بوون”ی داگیرکراوی لەژێر دەسەڵاتی ئەو زمانەدا تا ڕادەیەک بووە کە لە تەواوی ژینیدا هەر بەو زمانیشە بیری کردووەتەوە (بەشی زۆر مەترسیداری باسەکە!).

جا ئێستا ئەگەر خوێندنەوەیەک لەسەر شوناس و زمان و – باشتر بڵێم: – بوونی منی کورد بکرێت، ئاخۆ دەبێ لە “ماڵی بوون”ی خۆیدا سەقامی گرتبێت یان لەتێک لە ئەو هەمیشە لە کۆچدا بێ – یان بە واتایەکی باشتر – لە کۆچ درابێ؟

وەی لەو ڕۆژەی مرۆڤ لە بوونی خۆی کە زمانی دایکە کۆچ درابێ و یەخسیری “شوناسێکی چل تیکە” بێت! ئەمەیە چارەنووسی حەتمی مرۆڤی کورد بە هۆی جەبری جوگرافیا و مێژووی مێزۆپۆتامیاییەوە. جا ئەم مرۆڤە کە لە “ماڵی بوون”ی خۆیدا تووشی هەڵوەدایەکی هەتاهەتاییە و دوور نییه که له زۆر جێگەشدا کوژراوی دەستی وشە بێت(به هۆی ئەوەی نە بەشێکی تەواوی لە “زمانی دایک” ی بەرکەوتووە و نە لە زمانی دووەمدا بوونێکی بۆ خوڵقاوە و لەوانەیە تێنەگەیشتبێ و هەر نەگەیشتبێ!) ئاخۆ کاتێ کە “دێریدا” وتەنی، زمانی مرۆڤەکە جیهانی ئەو دروست دەکات، بۆ تاکێکی وا، دونیا و جیهانی ئەو چۆن بەرهەم دێت و لەم دونیایەدا چۆن خۆی بۆ دەدۆزرێتەوە و بە چ شێوەیەک خۆی دەنوێنێ؟

The post «ماڵی بوون» appeared first on ژنەفتن.

تەوەری سەرەکی ئەم گفتوگۆیە لەگەڵ (کاروان عومەر)ی سەماکار تایبەتە بە ڕێگری و ئاستەنگەکانی بەردەم پرۆسەی سەما و جەستە لە ژیانی تاکی کورد، لە مانگی مەی ساڵی ٢٠١٨ لە وڵاتی سوێد لەلایەن هاوڕێی نووسەرمان (بڕوا عەلادین) ئەنجام دراوە:

کاروان عومەر، لە ١٤ی ٥ی ١٩٧٠ لە شاری سلێمانی کوردستانی باشوور لەدایک بووە، لە ساڵی ١٩٨٥\١٩٩٠ بڕوانامەی دیبلۆمی لە نواندندا لە پەیمانگای هونەرەجوانەکان بەشی شانۆ لە سلێمانی بەدەستهێناوە. لە ساڵی ١٩٩٤ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە بەشی شانۆی ئەکادیمیای هونەرە جوانەکانی بەغدادی تەواو کردووە. لەساڵی ١٩٩٨ەوە لە وڵاتی سویسرا دەژی. لە کۆتایی ساڵی ١٩٩٩ دەستی کردووە بە فێربوونی سەمای هاوچەرخ لە چەند قوتابخانەیەکی جیاواز و پاشان  بڕوانامەی دیبلۆمی لە دوای ساڵێک خوێندنی سەما لە ماڵی سەمای زیوریخ و ساڵێک لە تەکنیکی ئیڤان ڤۆڵف لە سەمای مۆدێرندا لە ساڵی ٢٠٠٥ دا وەک سەماکار بەدەستهێناوە. لە ساڵی ٢٠٠٧\٢٠٠٩  بڕوانامەی ماجستێری لە بواری پەروەردەی سەمای هاوچەرخدا لە خوێندنی باڵای زیوریج لە سەما ئەکادێمی زیوریج بەدەستهێناوە. تا ئێستا نزیکەی ٥٠ بەرهەمی لە بواری نمایشی سەمادا پێشکەشکردوە، سۆلۆ سەما، جوت سەما و سەمای کۆمەڵ و لە ساڵی ٢٠٠٨ وە دەستی کردووە بە پرۆژەی گەورە و بەرهەمهێنانە سەربەخۆکانی کە یەکەمین بەرهەمی سەمای ”فڕینی سپی” بوو. لە ساڵی ٢٠١٢ وە کۆمپانیایەکی سەمای بەرپاکردوە و بەردەوامە لەکاری توێژینەوە و وانەوتنەوەدا، دوا توێژینەوەی بە ناوی “بە سەماكردن كرۆكی خۆت ئاشكرابكە” كە دوو ساڵی خایاندووە، بەرپاكردوە. لە بواری سەمای منداڵاندا نەوەی پێگەیاندوە بە درێژایی ١٠ ساڵی وانەوتنەوە. بەرهەم و ۆرکشۆپە سەماکانی لە وڵاتانی یابان، فەرەنسا، نەرویج، سوید، ئەڵمانیا، بەغداد و کوردستان و سویسرا پێشکەشکراوان. تا ئێستا ٣ خەڵاتی کولتووری لە بواری سەمادا بەدەستهێناوە لە کانتۆنی تسوگی وڵاتی سویسرا.

ئەم گفتوگۆیە بە ڤیدیۆ ڕێکخراوە و لەگەڵ چەندین گرتە لە پیرفۆرمانسەکانی (کاروان عومەر)دا کە پتر لە کاتژمێرێکە، لەلایەن (کامەران کەمال)ەوە وێنەگیراوە و کاری مۆنتاژی بۆ کراوە. هەرچەندە تەوەری سەرەکی ئەم گفتوگۆیە تایبەتە بە ڕێگری و ئاستەنگەکانی بەردەم پرۆسەی سەما و جەستە لە ژیانی تاکی کورد، بەڵام لێرەدا ئاماژە بەو پرسانە دەدەین کە لەم گفتوگۆیەدا خراونەتە بەرباس:

 *جەستە پرۆژەیەکی دامەزرێنەرانەیە، جەستە شتێکە ئێمە دروستی دەکەین یان وەک شۆڕشێک وایە بەرپای دەکەین، بەو مانایە بەشێکی زۆری جەستە لە کولتووری ئێمەدا لەلایەن دەزگاکانەوە(دەزگای ئایینی، کۆمەڵایەتی و تەنانەت پەروەردەییش) دزراون، فڕێنراون، بزرکراون و لاقە کراون.  لەناو ڕیتوال و سرووتە ئیحتیفالی و ئاهەنگ سازییەکاندا جەستەکان ون بوون، بە کۆ دێنە بەرچاو وەک تاک دەرناکەون. ئایا پرۆژەکەی تۆ بۆ دامەزراندنی جەستەیەکی نوێی تاکەکەسییە یان بەو مانایەی دەڵێی بەرپای دەکەم وەکو شۆڕشێک بەرپای دەکەی بۆ ئەوەی ڕزگاری بکەی لە هەندێ کۆت و بەند؟

*جەستە لە کولتووری ئێمەدا بووە بە قوربانی سیاسی، پتر جەخت دەکرێتەوە سەر مانا ڕۆحییەکانی نەوەک جەستەی، چۆن لە دوالیزمی جەستە/ ڕۆح دەڕوانی؟ هەژموونی گوتاری ڕۆحی و گوتاری سیاسی (خۆقوربانیکردن، خۆبەختکردن و شەهیدبوون.. هتد) وایان کردووە جەستە نرخ و بەهایەکی ئەوتۆی نەمێنی، ئەوەی گرنگە مانا ڕۆحییەکانە؟

*جەستەی ئێمە بە حوکمی ئایین و کولتوور و کۆمەڵگا و دابونەریت، جەستەیەکی دەستەمۆکراوە، کۆنترۆڵ کراوە، بۆ ئازادکردنی ئەمە ئایا کاروان بەتەنیا ئەمەی پێدەکرێ یان پیویستی بە کۆمەڵێ تیۆریستیشە شان بە شانی ئەو، هەم وەک دەزگای پیداگۆگی هەم وەک ڕەخنەگری سۆسیۆلۆژی و سایکۆلۆژی بتوانێ ئەم جەستەیە ئامادە بکاتەوە.  دەزگایەک لە پشتیەوە نییە کە سەمای کردبێت بە هۆشیاری، ڕەخنەگر و تیۆریزەکارێک لە پشتیەوە نییە کە سەمای شی کردبیتەوە و فۆرماکانی بۆ خەڵک ڕوونکردبێتەوە.

* جەستەی ئێمە لە دۆخی نامۆبوون بە خۆیدا دەژی، هەڵبەت ئەمە لە ئاستی سەما و پەروەردەدا وایە، بەڵام کە دێینە سەر ئەرزی واقیع، وا نییە بەڵکوو جەستەیەکی هایپەر، فووڵ مەزاج، سەیری هەڵپەڕکی سێ پێیی و سەرچۆپی بکە، تەنانەت لەکاتی ئەزمە و قەیرانیشدا کورد بە بەردەوامی هەڵدەپەڕێ کەواتە ناتوانین بڵێین جەستەیەکمان هەیە ئیفلیجە. ئایا دەتوانین بڵێن ئێمە جەستەیەکمان هەیە بە تەنیا خووی گرتووە بە یەک ستایڵی میللییەوە؟ ئایا لەبەر ئەمە نییە کە سەما نابێ بە کولتوور.

*کولتووری ئێمە هێشتا ناتوانێ جەستە وەک هەڵگری کۆمەڵێ نیشانە و پەیامی نهێنی ببینێ، کە بتوانێ شی بکاتەوە، بتوانێ لە پەیوەندیدا بە خودی جەستەکەوە مانای تازە بەرهەم بهێنیتەوە.

 لەم بەستەرەدا گفتوگۆکە ببینە:

The post “سەما دەربڕینی ڕاستی بوونە” appeared first on ژنەفتن.

The post ون بوون appeared first on ژنەفتن.