تێمای گشتی پرۆژەکە دەربارەی پرسی کارە بەگشتی و ڕۆڵی جێندەر لە پرسی کاردا بەتایبەتی.  خۆشبەختانە  کۆمەڵێک وزە و توانای نایاب و تایبەت ئامادە بوون و ئامادەن  بۆ کارکردن لە پرۆژەکەدا، چونکە بابەتەکەیان بەلاوە گرنگە. هەریەک لە بەشداربووان لە بواری خۆیدا لەسەر بابەتەکە کار دەکات کە بەتەواوی بە شێوازێکی خۆبەخشە.

لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٢١ پڕۆژەکە بە زنجیرەیەک کاری هونەری، کە لە شوێن و کاتی جیاوازدا لە شاری سلێمانی ئەنجام دران دەستی بە چالاکییەکانی کرد. کۆمەڵێک هونەرمەندی شێوەکار و کەسانی تر بە پڕۆژە و کاری گرنگ بەشدارییان کرد، کارەکان لە چوارچێوەی دوو نمایشی گروپی و حەوت نمایشی سەربەخۆدا نمایش کران، کە لە ڕێگای ماڵپەری تایەبت بە پڕۆژەکەوە دەتوانن زیاتر دەربارەی چالاکییەکان زانیاری وەربگرن.

هۆزان مەحموود، نووسەر و شارەزا لە بواری جێندەر و فێمینیزمدا، بە سیمینارێک لە پڕۆژەکەدا بەشدارە لەژێر ناونیشانی: “کارکردن وەک جۆرێک لە توندوتیژی”

لێرەدا هۆزان مەحموود تیشک دەخاتە سەر کار وەک فۆرمێک لە توندوتیژیی دژی مرۆڤ بەگشتی و ژن بەتایبەتی. پاشان خودی کۆنسێپتی کارکردن، گەڕان بەدوای کاردا و مووچەی کار لە سیستەمی کەپیتالیزمدا باس دەکات. ئەمانە کە هەمووی هاوتایە لەگەڵ توندوتیژی، نادڵنیایی، بێباوەڕی، نەپارێزراوی و کاتی زۆری کارکردن بە پارەی کەم، لە پاڵ سەرکۆنەکردن و گەمارۆدان و کۆنترۆڵکردنی مرۆڤ لە پرسی کاردا تاوتوێ دەکات.

باس لە تێڕوانینی نووسەر و فێمینیست سیلڤیا فریدرچی دەکات، کە ئیش وەک فۆرمێکی توندوتیژی دەخاتە ڕوو، ئەمەش زۆر هاوکاری دەکات بۆ تێگەیشتن لە کەڵەکەبوونی سەروەت و سامان لە ڕژێمی سەرمایەداریدا. لە بەشێکی تری قسەکانیدا دەپەرژێتە سەر پرسی ئەو جۆرە کارانەی کە زۆرتر ژن دەیکات، و لەگەڵ گرنگی ئەم کارانەدا دەکرێت وەک فۆرمێک لە توندوتیژیی بەرامبەریان ببینرێت. پاشان گفتوگۆی ئەوە دەکات کە چۆن کار ئایدیاڵایزکراوە و لەناو کۆمەڵگەدا بوونمان و نرخمان وابەستەی کارەکانمانن کراون، بە تایبەتی بۆ ژن کە لە بازاڕی کاردا لەژێر فشارێکی زۆردایە.

لە کۆتاییدا، باسی پلەبەندی و گرنگی و بەهای نیوان کارەکان دەکات، ئەم بڕیارە کێ دەیدات کە چ جۆرە کارێک باشتر و گرنگترە؟ لە زۆرێک لە کۆمەڵگاکاندا هەندێک کار هەن کە زۆر پێویست و سەرەکین بۆ ژیان، بەڵام وەک کارێکی گرنگ هەژمارناکرێن، ئەمە بە پێچەوانەی هەندێک کاری تری ناپێویستەوە کە گرنگ و گەورە کراون، لەژێر ڕۆشنایی تیۆری پرۆفیسۆری ئەنترۆپۆلۆجی (دەیڤید گرەیبەر) باس دەکات کە بە ناوی کاری بێمانا (Bullshit Job) ناو دەبرێت. دەتوانین زۆرێک لەو کارانە بناسین کە مووچەی زەبەلاحیشیان پێ دەدرێت و بە گرنگ هەڵدەسەنگێندرین، لە کاتێکدا هیچ گرنگی ئەوتۆیان نییە لە کۆمەڵگە و ژیاندا. 

لە کۆتاییدا هۆزان ئەوە دەخاتەڕوو کە کارکردن گرنگە بۆ هەموو کەسێک و کۆمەڵگە ناچێت بەرێوە ئەگەر کارە بنەڕەتییەکان و خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان گرنگییان پێ نەدرێت. بەڵام سەرمایەداری ڕۆژ بە ڕۆژ کارە بنەرەتییەکان لاوەکی دەکات و مووچەبڕاویان دەکات، لە ئاست ئەوەدا کارگەلێک گرنگی پێ دەدرێت کە هیچ سوودێکی نییە بۆ ژیانی مرۆڤ و بەرەوپێشچوونی کۆمەڵگە.

هەندێک هێڵی سەرەکیی سیمینارەکە:

• چاودێریکردنی مرۆڤ لە کاتی کارکردندا، بووەتە هۆی ئەوەی مرۆڤ هەمیشە لە دڵەراوکێدا بژی.
• توندوتیژی فۆڕمی زۆری هەیە، کە لە ئێستادا خۆشبەختانە زۆربەیان تیۆریزەکراون.
• تا ئێستاش زۆربەی ئەوکارانەی کە ژن دەیکات لە سپەیسی گشتیدا هێشتا چاودێریکردن و ئاگاداریی ئەوانی ترە، لە کاتێکدا کارەکانی تر وەک بڕیاردان هی پیاوەن.
• ئیشە بنەڕەتی و گرنگەکان لە کۆمەڵگادا لەلایەن سیستەمەوە بێبەها بەرجەستە دەکرێت.
• خەونبینین و هەوڵدان بۆ ئەو کارانەی کە گرنگ پیشان دراون و پێگەیشتنیان قورسە، جۆرێکە لە توندوتیژی کە لەم سەردەمەدا مرۆڤەکان ڕووبەڕووی دەبنەوە.
• مەرج نییە مرۆڤ کار بکات تاوەک گرنگ بێت، بەڵکوو ئەوە ژیانکردنە مانا دەدات بە ژیان.

لەم بەستەرەی یوتیوبدا گوێ لە سێمینارەکەی هۆزان مەحموود بگرن:

The post کارکردن وەک جۆرێک لە توندوتیژی appeared first on ژنەفتن.

تێمای گشتی پرۆژەکە دەربارەی پرسی کارە بەگشتی و ڕۆڵی جێندەر لە پرسی کاردا بەتایبەتی. خۆشبەختانە کۆمەڵێک وزە و توانای نایاب و تایبەت ئامادەبوون و ئامادەن بۆ کارکردن لە پرۆژەکەدا، چونکە بابەتەکەیان بەلاوە گرنگە. هەریەک لە بەشداربووان لە بواری خۆیاندا لەسەر بابەتەکە کار دەکەن کە بە تەواوی بە شێوازێکی خۆبەخشە.

لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٢١دا، پڕۆژەکە بە زنجیرەیەک کاری هونەری، کە لە شوێن و کاتی جیاوازدا لە شاری سلێمانی ئەنجام دران دەستی بە چالاکییەکانی کرد. کۆمەڵێک هونەرمەندی شێوەکار و کەسانی تر بە پڕۆژە و کاری گرنگ بەشدارییان کرد، کارەکان لە چوارچێوەی دوو نمایشی گروپی و حەوت نمایشی سەربەخۆدا پیشان دران. لە ڕێگای ماڵپەری تایبەت بە پڕۆژەکەوە دەتوانن زیاتر دەربارەی چالاکییەکان زانیاری وەربگرن:

شارا تاهیر  نووسەر لە بواری سایکۆلۆژیا و گوتاری ڕەخنەی کۆمەڵایەتی و فیکری، بە بابەتێک لە پڕۆژەکەدا بەشدارە لە ژێر ناونیشانی: “جەستەی ژن وەک کاڵایەکی دەگمەن”.

لەژێر ڕۆشناییی ئەم بابەتەدا و لە چوارچێوەی سمینارێکدا،  شارا تاهیر لە ڕوانگەیەکی دەرونشیکارییانەوە تیشک دەخاتە سەر چەمکی نامۆبوون لای کارل مارکس. لێرەوە ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە ژن پێش ئەوەی وەک کرێکار لە سیستەمی سەرمایەداریدا نامۆ بێت، پێشتر لە ڕێگای پیاوسالارییەوە نامۆ بووە و ڕیشەی ئەمە زۆر قووڵتر و کۆنترە.  ئەمەش وای کردووە کە ژن بخاتە دۆخی خودئەڤینییەکەوە لەگەڵ خۆی و جەستەی خۆیدا بە شێوەیەک کە بینەر و بینراویش بێت لای خۆی، بەڵام بە چاوێکی پیاوانەوە بینەری خۆی بێت. پاشان لە درێژەی سمینارەکەیدا ئاماژە بەوە دەکات کە چۆن سیستەمی پیاوسالاری و سەرمایەداری کە دروستکەری ئەم دۆخەن، لە کۆتاییدا سوودمەند دەبن و بەردەوام بەکاری دەهێننەوە.

هەندێک هێڵی سەرەکیی سمینارەکە:

• کارکردن و بەرهەمهێنان خەسڵەتێکی گرنگی مرۆڤن کە لە سیستەمی سەرمایەداریدا ئەمە دەشێوێندرێت و بەهای ئەو گرنگییە تێک دەچێت.
• ژن پێش ئەوەی بەر نامۆبوون بکەوێت وەک کرێکار، زۆر پێشتر لەناو خێزان و کۆمەڵگادا بەر نامۆبوونی خود دەکەوێت، کە بە میکانیزمی خودئەڤینی لەگەڵ جەستەی خۆیدا دەیبات و دوانەی خۆی دروست دەکاتەوە کە ئەویش ژنێکی ترە تا خۆی پێ بەراورد بکات.
• لە سیستەمی پیاوگەراییدا ژن تەنها سێ ڕۆڵی هەیە، ئەوانیش: دایکایەتی، پاکیزەیی و لەشفرۆشییە.
• گەر نامۆبوونی کرێکار هەوێنێک بێت بۆ شۆڕش، نامۆبوون لای ژن تەواو پێچەوانەیە چونکە ژن دڵخۆش و ڕازییە بەو دۆخە.
• سیستەمی سەرمایەداری لەگەڵ ئەوەی لەسەر نادادی دروست دەبێت، بەڵام لەناو ناچێت، چونکە  بەڵێنێکی لە هەناوی خۆیدا هەڵگرتووە کە وا دەکات بەردەوام و پارێزراو بێت.
• جەستە لە سیستەمی سەرمایەداریدا بەردەوام فۆڕم دەکرێتەوە، هەمیشە بەو شێوەیە دەبێت کە سیستەمەکە دەیخوازێت.

لەم بەستەرەی یوتیوبدا گوێ لە سێمینارەکەی گۆنا سەعید بگرن.

The post ئەم مرۆڤانە کار دەکەن appeared first on ژنەفتن.

تێمای گشتی پرۆژەکە دەربارەی پرسی کارە بەگشتی و ڕۆڵی جێندەر لە پرسی کاردا بەتایبەتی. خۆشبەختانە کۆمەڵێک وزە و توانای نایاب و تایبەت ئامادەبوون و ئامادەن بۆ کارکردن لە پرۆژەکەدا، چونکە بابەتەکەیان بەلاوە گرنگە. هەریەک لە بەشداربووان لە بواری خۆیاندا لەسەر بابەتەکە کار دەکەن کە بە تەواوی بە شێوازێکی خۆبەخشە.

لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٢١دا، پڕۆژەکە بە زنجیرەیەک کاری هونەری، کە لە شوێن و کاتی جیاوازدا لە شاری سلێمانی ئەنجام دران دەستی بە چالاکییەکانی کرد. کۆمەڵێک هونەرمەندی شێوەکار و کەسانی تر بە پڕۆژە و کاری گرنگ بەشدارییان کرد، کارەکان لە چوارچێوەی دوو نمایشی گروپی و حەوت نمایشی سەربەخۆدا پیشان دران. لە ڕێگای ماڵپەری تایبەت بە پڕۆژەکەوە دەتوانن زیاتر دەربارەی چالاکییەکان زانیاری وەربگرن:

گۆنا سەعید چالاکەوان و نووسەر لە بواری یەکسانیی جێندەری و مافەکانی ژناندا بە سیمینارتێک لە پڕۆژەکەدا بەشدار بوو لەژێر ناونیشانی: “ژنانیش کار دەکەن“.

لێرەدا گۆنا سەعید دەربارەی پرسی ژن لە هێزی کاردا دەدوێت. ئەو لە ماوەی کەمتر لە کاتژمێرێک، هەوڵ دەدات تیشک بخاتە سەر هەندێک خاڵی گرنگ سەبارەت بە پرسی ژن لە هێزی کاردا لە کوردستان.

 لە سەرەتای سمینارەکەدا بەگشتی ئاماژەیەک بە مێژووی ئەو جیاکارییە دەدات کە لەنێوان کارکردنی ژن و پیاودا دروست دەبێت، واتە چۆن ژن بە کاری ناوماڵ دەبەسترێتەوە و پیاوانیش بە کاری دەرەوە. پاشان دێتە سەر ئەوەی کە لە وڵاتێکی وەک ئێراق کە پشتی بە ئابووریی نەوت بەستووە و زۆر هێزی کاری پێویست نییە، ئەمە چۆن کاریگەری کردۆتە سەر تاکەکانی کۆمەڵگا بەگشتی و ژن بەتایبەتی. هەروەها بەکورتی کاریگەری و هۆکارەکانی کارکردنی ژن لە دەرەوە و ماڵەوە لە هەمان کاتدا تاوتوێ دەکات.

هەندێک هێڵی سەرەکیی بابەتەکە:

• کار چییە؟ تێگەشتنە جیاوازەکانی کار چین؟
• بەهای کار چییە؟ ماناکان و تێروانینە جیاوازەکانی چین؛ بەهای گۆڕینەوە لە بازاڕ و بەهای بەکارهێنان.
• مێژووی جیاکاری نێوان کارکردنی ژن و پیاو، ئەرکەکانیان لە کوێوە سەرچاوەی گرتووە.
• مەبەست لە کاری ژنان یان کاری ژنانە چییە؟ کاری بەکرێ کامانەن کە ژنان دەیکەن؟ جێگا و ڕێگای ئەم جۆرە کارە چییە؟ 
• جیهانی پیشەسازی ملیۆنەها ژنی بردە نێو کاری بەکرێوە؛ بەڵام ئایا تامی بەهەشتی ئازادی و ڕزگارییان کرد! یان بە پێچەوانەوە کەوتەوە؟ بۆچی؟
• سیستەمی ئابووری لە کوردستان و  کاریگەری لەسەر پرسی کارکردن. ئامار و ژمارەکان چیمان پێ دەڵین؟ کێشەی ئەم ئامارانە چین؟
• هۆکاری بێکاری و کەمی فرسەتەکانی کارکردن بۆ ژنان لە کوردستان.
• ئەرکی ماڵ و دایکایەتی؛ کاری بێکرێ (کاری خۆڕایی) چییە؟ چی دەگرێتەوە؟ گرنگی چییە و کێ کەڵکی لێ دەبینێت؟ بۆچی بە زۆری ژنان کاری خۆرایی دەکەن؟
• ژن و کاری خۆڕایی: چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم پرسە بکەین؟

لەم بەستەرەی یوتیوبدا گوێ لە سێمینارەکەی گۆنا سەعید بگرن.

The post ئەم مرۆڤانە کار دەکەن appeared first on ژنەفتن.

ئەمەش ڕاپۆرتێکی کورتە لەو بارەیەوە کە لێژنەی چیرۆکی ئەنجومەنی ئەدەبیی شنۆ ئامادەی کردووە.

بەڕێوەبەری دانیشتنەکە: فەرهاد بابۆڵی

له دەسپێکی دانیشتنەکە‌دا کۆڕگێڕ وێڕای بەخێرهێنانی سەرجەم ئامادەبووان باسێکی کورتی له مەڕ پێکهاتەی ڕۆمانەکە، ئەو وتارانەی له تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر ئەلف/یا دا بڵاو کراونەتەوە و چەند پرسیاری ڕەخنەیی بەگشتی لە پێوەندی لەگەڵ فۆڕم، پێکهاتە و زمانی ڕۆمانەکە ورووژاند و دەلاقەی باسەکانی بۆ ئامادەبووان کردەوە.

پێشەکی کاک مراد ئەعزەمی لێدوانی خۆی دەست پێ کرد و بە تێر و تەسەلی لە باری هەڵویستی ڕەخنەگران سەبارەت به خوێندنەوەی ڕۆمانی ئەلف/یا، گوتارسازی ڕۆمانەکە، بەراورد لەگەڵ چەند نموونە ڕۆمانی ڕۆژئاوایی، ریوایەت‌ناسی و زمانەوە شڕۆڤە کرد و لێکدانەوەکەی خستە ڕوو.

 له باسی یەکەمی‌دا تیشکی خستە سەر ئەو بابەتە کە پاش بڵاوبوونەوەی ڕۆمانی ئەلف/یا، دوو ڕوانگە لەلایەن ڕەخنەگرانی ڕۆمانەکە بیچمی گرت:

ئـ . دەستەیەک لەسەر ئەو باوەڕه بوون کە ئەلف/یا تەنیا هەندێک ڕیوایەتی مێژوویی به دەکار کردنی چەند تەمهیدی ئەدەبی کۆ کردووەتەوە و پێکهاتەیەکی گێڕانەوەیی بۆ دابین کردووە.

ب . له ڕوانگەی گرووپی دووەم، ڕۆمانەکە له باری ڕیوایەت، گێڕانەوە و هەموو لایەنەکانییەوە لەسەر دەستی نووسەر و توانای خولقێنەرانەی ئەو، ڕۆنراوە و بۆ خۆشیان وەک ڕەخنەگر سەر بە ئەو بۆچوونەیە.

له درێژەی لێدوانەکە‌ی‌دا ئاماژەی بەوە کرد کە ڕۆمان توانیوێتی گوتارێک ساز بکات کە بەر لەو، له ڕۆمانی کوردی‌دا کەمتر خۆی لێدراوە بە جۆرێک کە لەو گوتارسازییه‌دا له زمانی ئاڕکاییک، دەرباری و پرۆفێشناڵی خۆش‌نووسی کەڵک وەرگیراوە.

وتارەکە بۆ جەختکردنە سەر تایبەتمەندیی پێکهاتنی واقیعی چیرۆکی لەسەر ئەمری خەیاڵ کە له ڕۆمانی ئەلف/یا دا کاری بۆ کراوە دوو نموونەی له ڕۆمانی ڕۆژئاوایی هێناوە:

ئـ . بورخێس له ڕۆمانێک‌دا باسی پەرتووکی “خوای لابیرێنتی” دەکا به جۆرێک کە ئەو بەرهەمه نووسەرێکی به نێوی هێربێرت کێوین هەیه. بورخێس ئاماژه دەکا کە تەنیا بەرگێکی لەو پەرتووکە هەبووە و ئەویشی داوەتە خاتوونێک؛ کەچی له جیهانی واقیع‌دا نە بەرهەمێکی وا و نە نووسەرێکی وا دە گۆڕێ‌دا نەبووە.

ب . ژۆزێ ساڕاماگۆ نووسەری نێوبەدەری پۆرتگالی له ڕۆمانی “ساڵی کۆچی دواییی ریکاردۆ ڕێیش”، باس له کەسایەتی ڕیکاردۆ ڕێیش دەکات کە به هەڵکەوت لەناو کەشتییەک‌دا چاوی به پەرتووکی خوای لابیرێنتی دەکەوێ.

لە هەمان‌ کات‌دا خودی کەسایەتیی ڕێیشیش له دەرەوەی ئەو ڕۆمانە کەسایەتیی پزیشکە و ناسنامەی خۆی هەیه کە لە واقیع‌دا فێرناندۆ پێسووا، شاعری پۆرتگالییه.

له ڕۆمانی ئەلف/یا دا، بە هێنانەوەی باسی کەسایەتێکی خەیاڵی لە ڕەوگەی مێژوویەکی دیاریکراو‌دا سنووری نێوان واقیع و خەیاڵ دەبەزێت و خوێنەر تووشی وەهم و گومان دەکات. ئەوەش وەک تەمهیدێکی ئەدەبی بەشێک له زاتی ئەو ڕۆمانەیه.

پاش ئەو باسانەی سەرەوە، لێدوانەکە ڕاستەوخۆ دەپەرژێتە سەر دەقی ڕۆمان و باس له چەند هێڵی بوونی پێکهاتەی ڕیوات دەکات:

دوو هێڵی سەرەکیی ڕیوات کە بریتین له ڕووداوەکانی کاتی ئێستا و ڕووداوەکانی کاتی دووسەد ساڵ پێش و هێڵی سێهەمیش بریتییه له ڕیوایەتی ئەو حەقایەتانەی پێش هەر کام له بەشەکان دەگێڕدرێنەوە.

دوو هێڵی سەرەکیی ڕیوایەت له زۆر لایەن لێک نزیکن و به جۆرێک بەسەرهاتێکی هاوشێوە بۆ هەرکام له کەسایەتییەکانی یووسف و ئامێدی دێتە پێش و دەتوانین وای بۆ بچین کە ئەوە بەسەرهاتی هونەرمەندە له ماوەی دوو سەد ساڵ پێش تا ئێستا. شایانی باسه بگوترێ کە شێوەی ڕیوایەت له باری ڕیوایەت‌ناسییەوە کاری بەرچاوی بۆ کراوە و توانیوێتی گوتارێکی نوێ بخولقێنێت؛ به تایبەت لەو بەشانەی کە جوانی، به تێرمینۆلۆژیای خۆش‌نووسی وەسف دەکرێت.

لە کۆتایی‌دا مراد ئەعزەمی تایبەتمەندییه سەرەکییەکانی دەقی ڕۆمانی ئەلف/یا ئاوا ڕیز بەندی دەکات:

۱. شێوەی گێڕانەوە بە تەمهیدێکی چەند هێڵی بیچمی گرتووە.

۲. گرێ‌دانی دوو کاتی جیاواز به شێوەی هاوتەریب.

۳. خولقانی زمانێک و گوتارێکی تایبەت له سەرینچاوەکانی: فۆلکلۆر، بەیت، حەیران، بەڵگە مێژووییەکان، نووسراوە عیرفانییەکان، نووسراوە ئیداریی میرنشینەکان، پەخشان و شیعری کۆنی کوردی.

بەشی دووەمی دانیشتنەکە و لێدوانی دکتۆر ڕەهبەر مەحموودزادە:

له پێشەکی باسەکانی‌دا ئاوڕێکی له تایبەتمەندیی دەقی ئەدەبی و جۆری ڕوانینی ڕەخنەی ئەدەبی لەو دەقانە داوە و ئاماژەی کرد کە هەر دەقێکی ئەدەبی، هەم کەسایەتییەکی تاکی هەیه و هەم‌ خزمایەتی لەگەڵ دەق‌گەلی دیکەدا هەیە. یانی دەقی ئەدەبی لەگەڵ ئەوەی دەقێکی تاک و سەربەخۆیه، بۆی هەیه خزمی نزیک، دوور یان هەندێک دوورتری دەقی دیکە بێت. کەواتە ڕەخنەی ئەدەبیش پێویستە به دوو چاویلکە چاو له دەقی ئەدەبی بکات: به چاویلکەیەک هەموو تایبەتمەندییه تاکەکانی ئەو دەقە ببینێت و به چاویلکەیەکی تر له گشت تایبەتمەندییه هاوبەشەکان بڕوانێت. ئەگە بێت‌و ڕەخنەیەک به هەر دوو چاویلکه چاو له دەقی ئەدەبی نەکات ڕەنگە ڕەخنەیەکی تێر و تەواو نەبێت. بێجگە لەمە، له لایەنێکی دیکەشەوە ڕەخنەی ئەدەبی دوو فاقه یانی به دوو سەر دەڕوات:

۱.  جاری وایه به چرای تیۆری تیشک دەخرێتە سەر دەق.

۲.  هەندێک جاریش به چرای دەقی دیکە تیشک دەخرێتە سەر دەق.

کەواتە هەرچی ئەو دوو چرایه له جێگای خۆی دابێ، دەقی ئەدەبی ڕێک و پێک‌تر دەخوێندرێتەوە و شڕۆڤە دەکرێ.

له درێژەی ڕەخنەکاریی ڕۆمانی ئەلف/یا دا باسی ئەوەی کرد کە دەقی ڕۆمانەکە لهبەر ئەوەی له لایەک تاکە و له لایەکی‌تر ڕەگەزی هاوشێوەی لەگەڵ دەقەکانی دیکەدا هەیه، پێویستە بە دوو فاق بخوێندرێتەوە.

پاشان چەند پرسیاری ورووژاند و وڵامیشی دانەوە:

گێڕانەوە مەحمووله، کەواتە ئەو شتەی دەگێڕدرێتەوە واتە مەوزووعی گێڕانەوە، چییه؟ ئەوەی مەحموولی گێڕانەوە، پێی نیسبەت دەدرێ کامە؟ چ شتێک دەگێڕدرێتەوە؟

  ڕەنگە ئاسایی‌ترین وڵام بۆ ئەو پرسیارانە، ئەوە بێت کە “ڕووداو” دەگێڕدرێتەوە و ڕووداویش، کەسایەتی و دۆخی تێدایه و به شێوەی مەجازی دەکوترێ کەسایەتی یا دۆخ دەگێڕدرێتەوە. بەڵام له گێڕانەوەی کەسایەتی و دۆخ‌دا ئەوەی لە ڕاستیدا دەگێڕدرێتەوە، ڕووداوە.

له ڕۆمانی ئەلف/یا دا له جیاتیی ئەوەی ڕووداو بگێڕدرێتەوە، زمان دەگێڕدرێتەوە؛ ئەوەش بەو مانایه نییه کە ڕووداوەکان به هۆی زمانەوە دەگێڕدرێنەوە بەڵکوو بەو مانایەیه کە خودی زمان بە هۆی زمانەوە دەگێڕدرێتەوە و زمان کەسایەتی پێ دەدرێ. بەو پێیه بابەتی زمان هەم دەبێتە کەسایەتی و هەم‌ دەبێتە ڕووداو؛ یانی خودی زمان دەبێتە ڕووداو و بابەتی گێڕانەوە.

مەرجەکانی گێڕانەوەی زمان ئەوەن کە:

ئـ . کەسایەتی بدرێ به زمان.

ب . زمانێک که خۆی بووه به کەسایەتی، تووشی هەندێک دۆخ و ڕووداو بکرێ و دەوری پێ‌بدرێت.

کەوابوو ڕووداوی نوێ له ڕۆمانی ئەلف/یا دا ئەوەیه کە زمان دەگێڕدرێتەوە و کەسایەتی دەدرێت به زمان. بەو جۆرەش کەسایەتییه زمانییەکان ڕێ‌و‌شوێنی تایبەت به خۆ دەگرن و هەوێتی دەگرنە خۆ و هەڵس و کەوتی تایبەت وەدەست دەهێنن. هەر چۆن کەسایەتییه مڕۆڤییەکان لەو ڕۆمانە‌دا وەک یووسف، ئایسان، لەیلا، داوود ئامێدی و … هەڵس‌وکەوتی تایبەت بە خۆیان هەیه و حزووریان بۆ خوێنەر به شێوەی کردەکانیانەوە هەست پێ دەکرێ؛ کەسایەتیی زمانیش ئاوایە و ئەگەر بێت و چاک داڕێژرابێت خۆینەر هەستی پێ دەکات کە ئەوە خەریکە لەگەڵ کەسایەتییەکی نوێی زمانی، بەرەوڕوو دەبێتەوە.

 هێنانەوەی نموونە بۆ کەسایەتییه زمانییەکان :

۱.  کەسایەتی ئاسایی و نۆڕماڵی زمان: زمانی گێڕەڕەوە، ئەو کەسایەتییه زمانییه بە شێوەی ئاسایی وەکوو گۆشەنیگای کامێرایی ” هێمینگوێ”ی خونسایه؛ چۆن له گۆشەنیگاکەدا له دەرەوە ڕا به شێوەیەکی ئاسایی و ڕاپۆرت‌ئاسا چاو له ڕووداوەکان دەکرێ و سەرنج بۆ خودی گۆشەنیگا ڕاناکێشرێ، شێوازی زمانیی گێڕەرەوەش، زیاتر ـ نەک هەمیشه ـ له نۆرمەکانی زمانی ستاندارد لا نادا.

۲.  ئەو زمانەی هەڵگری سینتاکس و موفڕەداتی تایبەته.( وەک میناک، زمانی ئەو بەشەی ڕۆمانەکە کە ئامێدی خەریکە باسی بەسەر‌هاتی خۆی دەکات).

مەحموودزادە له درێژەی باسەکانی‌دا تیشکی هاویشتە سەر ئەو بابەتە کە جۆرەکانی گێڕانەوە لە ڕۆمانی کلاسیک، مۆدێڕن و پاش مۆدێڕن‌دا له باری مژاری گێڕانەوە و مەنتقی گێڕانەوە جیاوازن.

بەو پێیە شڕۆڤەی خوارەوەی هێنایە ڕوو:

ئـ . لە ڕۆمانی کلاسیک‌دا ڕووداو، کەسایەتی یا دۆخ به مەنتقی فیلمی ئەکشێن دەگێڕدرێتەوە.

ب . له ڕۆمانی مۆدێڕن‌دا نێو‌ئاخنی زەینی کەسایەتییەکان بە مەنتقی شاڵاوی زەین دەگێڕدرێتەوە.

پ . لە ڕۆمانی پاش مۆدێڕن‌دا زمان، دەق یا گێڕانەوە دەگێڕدرێتەوە. ( ئەو کارەی کە لە ڕۆمانی ئەلف/یا دا ڕووی داوە).

بۆ شڕۆڤەی پتری بەشی (پ)، دەستە‌وداوێنی هێنانەگۆڕی پرسیارێک و وڵامێکی تێر و تەسەل دەبێت:

گێڕانەوە دەگێڕدرێتەوە یانی چی؟

یانی کەڵکەڵەکانی کەسێک کە خەریکە ڕووداوێک دەگێڕێتەوە، دەگێڕدرێتەوە. له ڕۆمانی ئەلف/یا دا ڕاسپێردراوی یووسف ئەوەیه کە تەکووزییەک بداتە ئەو ڕووداوە تێکەڵ پێکەڵانەی حافز بینایی له مەڕ بەسەر هاتی داوود ئامێدی خۆش‌نووس بۆی هێناوە و بیانگێڕێتەوە.

یووسف خەریکە ئەوە بۆ خوێنەر دەگێڕێتەوە کە چۆن ئەو گێڕانەوانەی ڕێک خستووە و وەپاڵ یەکی داون؛ یانی بەگشتی لە ڕۆمانی گۆرین‌دا گێڕانەوەی گێڕانەوە ڕووی‌داوە. کەواتە لەو ڕۆمانە‌دا زمان، گێڕانەوە و دەق دەگێڕدرێتەوە.

گێڕانەوەی دەق زۆرتر لەو بەشانەی ڕۆمانەکە‌دا زەق دەبێتەوە کە ئامێدی خەریکە بەپێی جوانیی شێوە نووسینی پیتەکان باس له هۆگری خۆی بۆ خۆش‌نووسی دەکات و لهسەر تەوەری هاوشێوەیی، بەژن و باڵای بسمێ به پیتەکان دەشوبهێنێ.

بە دەربڕینێکی دیکە باسی جۆرەکانی ڕووداو له سێ شێوە ڕۆمان‌دا کرا:

۱.  ڕووداوی کردەکی، سەر به ڕۆمانی کلاسیک.

۲.  ڕوودوای زەینەکی، سەر به ڕۆمانی مۆدێڕن.

۳.  ڕووداوی دەقەکی ـ زمانەکی، سەر به ڕۆمانی پاش مۆدێڕن.

له کۆتاییی باسەکە‌دا، دکتۆر مەحموودزاده له باری پێکهاتە و زمان، هەڵسەنگاندنێکی سەبارەت به ڕۆمانی ئەلف/یای ڕەزا عەلی‌پوور و ڕۆمانی ئەسفاری کاتبانی ئەبووتۆڕاب خەسرەوی، ڕۆمان‌نووسی فارس، ورووژاند. بەو پێیه، پێی وایه ڕۆمانی ئەلف/یا، توانیوێتی زمانێکی ئارکاییک تاقی کاتەوە و ئەزموونی بکات. ئەو زمانە به شێوەی هونەرمەندانە له بابەتە مێژووییەکان و دەقی فۆلکلۆر و بەندی وەک ئازیزه کەڵکی وەرگرتووه.

بەشی سێهەم؛ لێدوانی کەریم خزری:

خزری له دوو جەمسەری باسی زمانی و کارکردەکانی ئەو زمانانەی لەناو دەقی ڕۆمانەکەدا کەڵکیان لێ‌وەرگیراوە ئاوڕی له ڕۆمانی ئەلف/یا داوە:

لە ڕوانگەی خوێندنەوەی دەروونشیکارانەوە دەق وەکوو نەخۆشێک وایه و خوێنەر و ڕەخنەگریش وەکوو دەروونشیکار(ڕەوانکاو) وان کە خەریکن لایەنە شاراوەکان، عوقدە و گرێ سەرکوت‌کراوەکانی دەق، دەبیننەوە و دەلاقەیەکی تازه بۆ شڕۆڤە و خوێندنەوەی دەقی بەردەست ساز دەکەن.

ئەوەیکە کورد پاشەرۆکێکی ڕێک و پێک و کۆکراوی سەبارەت به دەقی ئاڕکاییک نییه، بۆ نووسەری کورد وەکوو گرێیەک خۆ دەنوێنێت و بۆ نۆژەنکردنەوەی ئەو خەزێنە زمانییه هانی دەدا و بەو پێیه لەو شتانەی کە بەو جۆره زمانە نەنووسراوە دەق‌توێژی دەکات. لەو پێوەندییه‌دا ڕۆمانی ئەلف/یای ڕەزا عەلی‌پوور کارێکی دەگمەنی بۆ سازکردنی زمانێکی ئاڕکاییکی وەئەستۆی خۆی گرتووە.

بهپێی بۆچوونی کەریم خزری سێ جۆر زمان لەو ڕۆمانەی‌دا خۆیا بووە:

١.  زمانی گێڕانەوەی حەقایەت.

۲.  زمانی باو و نۆڕم؛ ئەو زمانەی کە ئەوڕۆکە ڕۆمانی پێ‌دەنووسرێت.

۳.  زمانێکی ڕۆنراو کە هیچ کام لەو دوو زمانەکەی سەرەوە نییه و لە هەمان کاتدا ڕەنگە هەردووکیش بێت.

هەروەها باسی ئەوەشی کرد کە هەر کام لەو زمانە کارپێکراوانە دە نێو دەقی ڕۆمانی ئەلف/یا دا کارکردی خۆی هەیه و کارکردەکان بریتین له:

ـ زمانی حەقایەت (لە حەقایەتی پێش بەشەکاندا) : ئەو زمانە خەسڵەت و تایبەتمەندیی کاتارسیس یان پاڵاوتنی روحی مڕۆڤی هەیه و دەبێتە هۆی لێک نزیک بوونەوەی خوێنەر لەگەڵ دەقی ڕۆمان و کەسایەتییەکان. ئەو حەقایەتانەش هەر کامیان جۆرێک بانگەشەی خوێنەرە بۆ چوونە نێو ژووری جیهانی ڕۆمان. ئەو زمانە زمانی پاییدیا یان کەلتوورێکی تایبەتی نەریتی کوردیشە کە بە گوێچکەی بەرەی نەریتی کوردەواریش ئاشنایە. ئەمە زمانی گێڕانەوەی دوینێی ئێمەیە.

ـ زمانی ئەوڕۆی نووسین: کارکردی ئەو زمانە هەنگاونانە لەپێناو بەرەو بە ستاندار‌کردنی زمانی نووسینی ئێستای کوردی.

ـ زمانێکی ڕۆنراو : کارکردن به زمانێکی ئاڕکاییک بۆ ساغ کردنەوەی زمانێکی نوێ و دەوڵەمەند لەسەر دەستی سامانێکی له مێژینەی زمانی. هەروەها ئەو زمانەیه کە خزمەت بە سازبوونی واقیعێکی ڕۆنراوی چیرۆکی له سەر شانی خەیاڵ و فانتازیا کردووە و دە ئاکام‌دا توانیوێتی سازیشی کات.

هەروەها لە بۆچوونەکەی خزری‌دا ئاماژە بە هەندێک لایەنی تیۆریی ڕەخنەیی بە تایبەت بۆچوونی پیێرماشێری کرا و دەق لەو ڕوانگەیەشەوە شڕۆڤە کرا. ناوبراو پێی وابوو بەتایبەتی لەو ڕوانگەیەوە ڕۆمانی الف/یا کارێکی شاز و بێ وێنە لە پانتاییی ئەدەبیاتی کوردی دێتە ئەژمار.

جێگای ئاماژەیە کە لە نێوئاخنی باسەکان‌دا بەشداربووانی دانیشتنەکە بە پرسیار و ڕا و بۆچوون، نێوە نێوە له مژاری بەرباس وەژوور دەکەوتن.

لەم دوو فایلەدا دەتوانن گوێ لە کۆی سیمینارەکە بگرن.

ڕۆمانی ئەلف/یا، ڕەزا عەلی پوور، چاپەمەنی مانگ ٢٠٢٠

The post لێک‌دانەوەی ڕۆمانی “ئەلف/یا”ی ڕەزا عەلی‌پور appeared first on ژنەفتن.