سوریالیزم قوتابخانەیەکی فەلسەفی نییە، بەڵام پێش ئەوەی ڕێبازێکی ئەدەبی بێت، ڕیشەی لە هزر و بیرە فەلسەفیەکانیشدا هەیە، بەتایبەتی لای هیگڵ و شۆپنهاوەر و نیچە، تەنانەت نیچە ئایدیای نائاگایی لە بیری ئاگایانە بەرزتر دادەنێت، کەواتە سوریالیزم ڕەهەندێکی فەلسەفیشی هەیە بۆ خوێندنەوە و تێگەیشتنی زیاتر لە مرۆڤ و دەوروبەرەکەی، بەڵام زیاتر لە هونەر و ئەدەبیاتدا سوریالیزم خۆی بەرجەستە دەکاتەوە، کاتێ لە هەوڵی خوێندنەوە و تێگەیشتنی مرۆڤدایە لە ڕێی کەشف و دۆزینەوە و خستنەگەڕی ناخودئاگا و خولقاندنی بان واقعیەت، بەتایبەتی لەسەر دەستی ئاندرێ بریتۆن و گیوم ئاپلۆنەر کە خۆیان پزیشکی دەروونی بوون.

 بەڵام وەکو فردیناند ئالکیە دەڵێت: هیچکام لە سوریالیستەکان فەیلەسوف نەبوون بە ئاوارتەکردنی ژیرارد لێگران[i] Gerard Legrand، لەگەڵ ئەوەشدا لە پێگەیەکی فەلسەفییەوە دەڕواننە شتەکان.

لەم بارەوە فردیناند ئالکیە[ii] چەند خاڵێک وەکوو فەلسەفەی سوریالیزم دەستنیشان دەکات وەکوو ١- ئازادیی هزر ٢ – ئومێد، یاخیبوون و شۆڕش ٣ – خودکاری و ڕێککەوت ٤- پەیوەندی و دۆزینەوە ٥ – عەشق و جوانی.

ئەمەش ئەو تێگەیشتنەمان دەداتێ کە سوریالیزم خەیاڵپڵاوی و دێوانەیی نییە، بەو واتایەی لە ئەزموونی ڕۆژانەماندا بەری دەکەوین بەڵکوو سوریالیزم ڕێکارێکی هزرینی گرنگ و قووڵە کە بەرئەنجامی گومانکردنە لە عەقڵ و ئەو واقعیەتەی هەیە، بۆ پەیبردن بە ڕاستییەکان و تێگەیشتن لەوەی هەیە تەنها پشت بە عەقڵ و لۆژیک نابەستێ بەڵکوو پشت بە ناخودئاگا و خەونی ئاگابەرز، کە لە درێژەی ئەم باسەدا زیاتر ئەم چەمکانە ڕوون دەبنەوە.

لە زمانەوە بۆ ڕووداو بازدانێک لە ئەدەبدا

“سوریالستەکان دەیانویست زمان بەلاوە بنێن، بە گوتەی بریتۆن دەیانویست وێنەکان بە وێنە شیکار بکەن نەک بە یارمەتی زمان”  بابەک ئەحمەدی

 بێگومان ئەم ڕێبازە تەنها بە شیعر و چیرۆک یان ڕۆمانەوە نەوەستا بەڵکوو لە هونەرەکانی وێنەکیشان و پەیکەرتاشی و شانۆ و مۆسیقا و دواتریش لە هونەری سینەمادا ڕەنگی دایەوە.

سوریالیزم کە پشت بە خستنەگەڕی نائاگایی دەبەستێت، بۆ ئەمەش تەکنیکی زۆری داهێناوە بۆ نووسین، بە تایبەتی ئۆتۆماتیکی و ڕەخساندنی ئازادسازی وێنەی زەینی.

 تەکنیکە گرنگەکانی سوریالیزم:

• نووسینی خۆبەخۆ (ئۆتۆماتیکی) خەیاڵداری و یادەوەریی ئازاد.
• فۆکس خستنە سەر ناخودئاگا، خەون، رێککەوت و بان واقعیەت.
• وێنە و میتافۆری ناباو.
• گرنگیدان بە شتی ڕۆژانە.
• درووستکردنی فەزای وەهمی و  شاعیرانە.

بەڵام کێشەی سەرەکی لە ئەدەبی سوریالیستیدا ڕەنگە ئەوە بێت کاتێک ئایدیا و بیرەکان نائاگایی بن بەڵام دەربڕین پشت بە وشە و دەستەواژەکان دەبەستێت ئەمانەش شتگەلێکن لە واقعدا بەشێوەیەک هەن و بوونیان هەیە کە ڕێسا و یاسامەندی خۆیان هەیە و، مانا و ئاماژەکانیان ناسراون ئەمەش پێویستی بە ڕێکخستنێکە کە پشت بە ئاگایی دەبەستێت، ئیتر ژانری هونەری چیرۆک و ڕۆمان بێت یان وێنەکیشان و پەیکەرسازی یان مۆسیقا بێت. ئەمەش لە خۆیدا پارادۆکسێکە. کە نائاگایی پشت بە ئاگایی ببەستێت بۆ نواندنەوە و دەرخستنی خۆی وەکوو بان واقیعەتێک.

بۆیە لە ژانری گێڕانەوەدا ئەدەبی سوریالستی پتر پشت بە وێنە و میتافۆر و ڕووداوی سەیر و گۆتیک و تارمایی و خەون و وەهم و خەیاڵات دەبەستێت تا ئەفسوونی وشە و ئاستی دەربڕین و زمان باڵایی، ئەمەش لە خۆیدا بازدانێکە لە زمانەوە بۆ ڕووداو، چوونکە دەربڕینی سەخت و قووڵ و زیاتر ڕەگی لە واقعدا هەیە، بەڵام دروستکردنی ڕووداوی نائاسایی و هێنانی وێنە و میتافۆری سەیر و سەمەرە و ترسناک و وەهمی ئەوە بیرە دەڕەخسێنن کە بان واقیع بکەوێت و بەمەش ئەدەبی سوریالستی خۆی زیاتر بەرجەستە و تۆکمە دەکات و ڕەگی قووڵ و بنەمایەکی ڕیشەدار و پتەوی دەبێت.          

بە واتایەکی تر ئەدەبی سوریالیزم بە تایبەتی لە چیرۆک و ڕۆماندا هێزی خۆی پتر لە چەشنی ڕووداو و خەون و خەیاڵەوە وەردەگرێت تا زمان و کایەی زمانی و ئەفسونسازی وشە و پیاهەڵدان.

هەروەک دەشبینین لەم ڕۆمانەدا (لە دوای بوومەلەرزە)، زمان سادە و بێگرێ و گۆڵە و گێڕانەوە سادە و زمان سفت و خز و لەبەر ڕۆیشتووە، ڕووداوەکان لەسەر هێڵێکی ئاسۆیی و بەدوای یەکتردا ڕوو دەدەن، گێڕانەوە ڕێک و ئاسان و بێ پێچووپەنا و سادەیە، نەک پەسن و گوشار و ئەفسونی وشە و زمان و زاراوە داتاشین، بەڵام جۆری ڕووداوەکان و نائاساییبوونی دۆخەکە و ئەو کەشەی ڕۆمانەکە دەیخولقێنێت، تەواو سەرسامەکەر و بان واقعییە وەکوو:

• فڕینی چوارچێوەی وێنەکان لە نهۆمە بەرزەکانەوە پاش شکانی شووشە و ڕووخانی هەندێ لە بەشی باڵەخانەکان.
• هەروەها بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی ئینانا و تووشبوونی بەساڵاچووان و دیارنەمانی پیرەکان لە دوای کوتان.
• بارینی مرۆڤ و کەوتنی پیرەکان لە ئاسمانەوە بۆ ناو دەریاچەکە.
•  فڕینی پەیکەرەکان بۆ ئاسمان لەرێگای میزەڵانی هیلۆم و مانەوەیان بە ئاسمانی شارەکەوە.
•  هاتن و دەرکەوتنی کورتەباڵاکان و بەخشینی ڕەهەندێکی ترسناک بە دۆخ و فەزای شارەکە.
•   سپیبوونەوەی لاپەڕەی کتێبەکان و گۆڕینی ناوەرۆکی ڕۆمانەکان بەپێی خەیاڵ و هەستەکانی خوێنەرەکە.
• هەروەها فەنتازیای بارانەکە بەسەر پەیکەرەکاندا.
•  کۆپیکردنی کورتەباڵاکان و بڵاوەپێکردنیان لە شارەکاندا.
•  خەونی پاسەکە و وڕێنە و ونبوونی پیاوەکە لە نێو دارستانەکەدا.
• لە هەموویان گرنگتر بیرچوونەوەی دۆخی خێزانی نەمانی ئەو چوارچێوە فەرمییەی کە هەیە، هەموو ئەمانە کەشێکی تەواو سوریالستی و فەنتازییان لە نێو ڕۆمانەکەدا خولقاندووە.  

لە ناخودئاگاوە تا خەونی ئاگاویست

ئەم ڕۆمانە بە خەون دەست پێ دەکات، لەسەر خەون خۆی بونیاد ناوە و ڕۆ نراوە، خەونێکی سوریالی، یان سوڕەئال، کە ((گوتەوان)) گێڕەرەوە لەناو ڕۆمانەکەدا دەیبێنێت، تییدا دوای ئەوەی بوومەلەرزە هەندێ لە نهۆمی باڵەخانەکان دەڕووخێنێ و پەنجەرەکان دەشکێن و شووشەکان هاڕە دەکەن چوارچێوەی وێنەکان لە پەنجەرەکانەوە دەرباز دەبن و هاوشێوەی باڵندەی ناو قەفەز بە چواردەوردا بڵاو دەبنەوە و دەفڕن!..

دواتر ڕێک دوای ٢٩ ڕۆژ کە ڕۆژی هەینییە و (گوتەوان) ڕێک لە هەمان ئەو مەیدانەی شاردا دەبێت کە لە خەوەکەیدا بوومەلەرزە ڕووی دا، بە هەمان شێوەی خەونەکەی بوومەلەرزە ڕوو دەدات و هەندێ لە باڵەخانەکان درزیان تێدەکەوێت هەندێ نهۆم داڕووخاو دەبن و شووشەی پەنجەرکان دەشکێن و چوارچێوەی وێنەکان لە پەنجەرەکانەوە دەردەچن و وەکوو باڵندە دەفڕن.

خەون یەکێکە لە توخمە هەرە گرنگەکانی ئەدەبی سوریالیستی، خەون و گۆتیک، چوونە ناو خەو و خەیاڵ و پشتبەستن بە ناخودئاگا فەلسەفەی سوریالستەکان پێک دەهێنێت، لەم بارەوە ئاندرییە بریتۆن دەڵێت تایبەتمەندیی سوریالیزم بریتییە لە سێ تەکنیک؛ نووسینی خۆ بەخۆ، گێڕانەوە خەیاڵییەکان، ئەزموونی خەونی موگناتیسی. چوونکە لای ئەمان واقع و ئەوەی وەکوو واقع خۆ دەنونێنێت تەنها ڕووپۆشێکە و دەشێت زۆربەی ڕاستییەکان لە خەونەکانماندا دەربکەون و بیاندۆزینەوە، واقعی ڕاستەقینە دیوە پەنهان و شاردراوەکەی ئەم بوونەیە، ئێمە تەنها لە ڕێگای دۆزینەوە و پەیبردن و بە گەڕخستنی نائاگایی و پشکینی دیوە شاراوەکان دەتوانین پەی بە ڕاستی ببەین و ئەوە هەڵێنجین کە دەبێت بیزانین دەربارەی خودی مرۆڤ و دەستەڵات و ئەم کەتوارە.

 بەم پێیە ئێمە لە بەگەڕخستنی نائاگایییەوە، دەگەین بە خەونێک بان واقعیەتێک کە لێرەدا بە خەونی (ئاگاویست) یان (ئاگابەخش) ناوی دەهێنین، چونکە ئەم خەونە وریایییەکی بەرزمان دەداتێ بەرانبەر ئەو واقعە ڕووپۆشکراوەی هەستیاریمان پێی هەیە و ناکۆکین لەگەڵیدا و دەمانەوێت کەشف و دۆزینەوەی تێدا ئەنجام بدەین و ئاشکرای بکەین بۆ ئەوانی تر، لە ڕێی ئەم خەونە (ئاگاییویست) و (ئاگاییبەخش)ەوە کە لە خۆیدا خەونێکی (ئاگابەرز)یشە واقعی داشاردراو و ڕاستقینە ببینین، نەک تەنها واقعی ڕووپۆشکراو، بەمەش ئێمە لە ئەدەبی سوریالستیدا گەشت بۆ دنیایەکی تر دەکەین کە لە ڕێیەوە لەم دنیایەی ئێستامان تێدەگەین بەبێ ئەوەی لێکچوونێکی هێندەی لەگەڵ واقع هەبێت وەکو ئەوەی لە ئەدەبی ڕیالیزمی جادوویدا هەیە. هەرچەندە سوریالیزم و ڕیالیزمی جادوویی هەردووکیان پشت بە خەون و خەیاڵ و تێکەڵکردنی لەگەڵ واقع دەبەستن بەلام کارکرد و شیوەی کاریان جیاوازە.

ڕیالیزمی جادوویی پەیوەستە بە سەبکێکەوە کە نووسەرانی ئەم شێوازە ڕووداوگەلێکی جادوویی یان بان واقعی دەهێنن لە ناو ڕۆمانە ڕیالستیەکانیاندا دەیگونجێنن، بەجۆرێک خوێنەر گومان لە ئەگەری بوونیان ناکات، مەبەست لەمەش تێکەڵکردنی خەیاڵ و واقعە. بەرهەمی ڕیالیزمی جادوویی خوێنەر بە درکێک دەگەیەنن کە لە جیهاندا هیچ شتێک بەدیهی و ئاشکراو ڕوون نییە و هەموو شتێ قابیلی ڕوودانە. تەیبەتمەندییە ناواقعییەکانی ئەم تەوژمە بە توندی لەژێر کاریگەریی سوریالیزمدایە، ئەم سەبکە تا بڵاوبوونەوەی ڕۆمانی سەدساڵ تەنیایی گابریل گارسیا مارکیز بە زمانی ئینگلیزی لە ساڵی١٩٧٠، نەبووبوو بە دیاردەیەکی ئەدەبی نێودەوڵەتی.

جیاوازی سوریالیزم و ڕیالیزمی جادوویی:

سوریالیزم و ڕیالیزمی جادوویی هەردووکیان کەڵک لە تێکەڵکردنی خەیاڵ و واقع وەردەگرن. جیاوازی سەرەکییان لە ناوەرۆکدایە، ڕیالیزمی جادوویی دنیایەکی لێکچوو بە دنیای ڕۆژانە وێنا دەکات، بەڵام بە ڕەنگ و بۆیەکی تر. نووسەر ڕەنگە لە گۆشەنیگایەکی ناباو یان ڕووداوێکی نائاسایی کەڵک وەگرێت، بەڵام ئەو ڕووداوە ناعەقڵانییە لەناو داستانەکەدا بەشێوەیەکی ئاسایی دێتە بەرچاو.

 بەڵام سوریالیزم ئێمە بۆ دنیایەکی تر دەبات. لە چیرۆکی سوریالستیدا ڕووداوێک ڕوو دەدات تەنها لە زەینی نووسەردا ئەگەری بوون و دەرخستنی هەیە. بەڵام لە ڕیالیزمی جادووییدا توخمە جادوویییەکە سەر بەو کولتوور و نەریت و مێژووەیە کە دەقەکەی تێدا دێتەبوون، بە واتایەکی تر توخمەکانی چیرۆکی جادوویی لە بیروباوەڕو نەریتە گشتی و ناوچەیییەکانی ئەو کەلچەرەدا بوونیان هەیە، هەروەها دوو بنەمای سەرەکیی سوریالیزم بریتین لە:

١ – تێکەڵکردنی توخمی نامۆ و ناپەیوەند، بەشێوەی عەقڵانی لەیەک ژینگەی ناباودا.

٢ – ئۆتۆماتیزم: یان میتۆدی ئازادیسازی وێنە و زەینی نائاگا و دەرچوو لە قەیدی چاودێری عەقڵ لە کاروکردەوەدا.

ئەم دوو بنەمایە لە چیرۆکی ڕیالیزمی جادووییدا نییە، بە واتایەکی تر ئەگەر لە چیرۆکی سوریالستیدا خوێنەر دەچێتە جیهانێکی بێگانەوە، لە ڕیالیزمی جادووییدا، واقعێکی ناباو بەرچاو دەکەوێت، بەڵام ئەو جیهانە بۆ خوێنەر زیاتر جێی باوەڕە.

بەشێوەیەکی ڕوونتر دەتوانین بڵێین سوریالیزم دنیایەکی ترمان بۆ نیشان دەدات کە هەرچەندە بە ئێمە نامۆ بێت بەڵام لەوێدا هەقیقەتی مرۆڤ و کێشەکانی زیاتر خۆ دەردەخەن، پێچەوانەی ئەم واقعەی ئێمە دەیناسین و وەکوو ڕاستی مامەڵەی لەگەڵ دەکەین، ئەو نیشانمان دەدات ئەم واقعە هەمووشتێ نییە، بەڵکوو دنیایەکی ژێر پەردە و شاراوە هەن ڕەنگە زیاتر لەوەی دەیزانین و لەبەرچاومانە فەرمان بەسەر ڕفتار و هەڵسوکەوت و چارەنووس و ژیانمانەوە بکەن، بێ دۆزینەوە و دەرخستنی ئەو ڕەهەندەدا شاردراوانە مەحاڵە بتوانی چارەسەرێکی دروست و ڕاستەقینە بەدەست بهێنین.

هەڵگرتنی سنوور لە نێوان خەون و واقعدا

گوتمان ئەم ڕۆمانە لەسەر خەون ڕۆنراوە بە جۆرێک خەون لەپاڵ خەون و خەون لەدوای خەون بەردەوامی بە گێڕانەوە دەدەن تا دەگاتە ئاستێک کە سنوور لە نێوان واقع و خەیاڵدا نامێنێت یان زۆر کاڵ دەبێتەوە. خەونێکی تر لە خەونەکانی ناو ئەم ڕۆمانە خەونی چوونە ناو پاسەکەیە کە بەناو بیاباندا بەبێ شۆفێر ڕێدەکات و کەسیش لە پاسەکەدا نییە بەڵام لە ناکاو کەسێک یەخەی ((گوتەوان)) دەگرێت و لێپرسینەوەی لەگەڵ دەکات لەسەر ئەوەی کە ژنێکی بێزار کردووە لە کاتێکدا کەس لەنێو پاسەکەدا نەبووە، – بەڵام کاتێ ئەم دەچێتە دادگا بۆ بە دواداچوونی ماڵەکەی خۆیان، ئەوان وەکوو دادوەر پێشوازی لێدەکەن و ژنێک (ئەم ژنە لێرەدا دەبێتە وێژەر) دێت سکاڵا دەکات لەسەر خەوێک کە بینویەتی گوایە لە خەوەکەیدا پیاوێک (کە هەمان ئەو پیاوەیە کە لێپرسینەوەی لەم دەکرد لەخەوەکەیدا کە ئەمیش لە هەمان پاسدا بوو) یەخەی ئەمی گرتووە و گوتوویەتی پیاوێک بێزارت دەکات –  بەڵام لە ڕاستیدا کەس ئەمی بێزار نەکردبوو بەڵکوو ئەم پیاوە کە شێوەیەکی ناشیرینی هەبوو ئەمی ترساندووە.

سەرەتا تا کۆتاییی ئەم ڕۆمانە هاتووچوونە لە نێوان خەون و واقعدا هێڵێکی تۆخ لەم نێوانەدا نابینینەوە، چوونکە سوریالیزم خۆی کاڵ کردنەوە و هەڵگرتنی ئەم سنوورەیە. تەنانەت بەهۆی نەبوونی ئەم سنوورەوە کاریگەریی ئەم خەونانەوە، پەیوەندیی نێوان کارەکتەر و کەسەکانی ناو ئەم ڕۆمانە، هەموویان پەیوەندییەکانیان تێک دەچێت کەس نازانێت ئەوەی لەگەڵی دەژی خوشکیەتی یان ژنیەتی برایەتی یان مێردیەتی، ئەوەی لەگەڵیدا ژیاوە دایکی بووە یان کێیە؟

 دواتر (گوتەوان) کە خۆی کارەکتەری سەرەکیی ڕۆمانەکەیە لە سەر زمانی خۆیەوە واتە کەسی یەکەمی تاک دەیگێڕێتەوە ناشزانین ناوی چییە چوونکە هیچ کەسێک ناوی ئەو ناهێنێت هەڵبەتە لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدا وا دەزانین کە ئەو دادوەرە، هەرچەندە خۆی دەڵێت ئەوەندەی من بیرم بێتەوە من فەرمانبەری وەزارەتی دارایی بووم ئیتر نازانم بۆچی ئیستا بووم بە دادوەر، واتە ناو و پیشەکەی خۆیشیمان لێ دەشێوێنێت.

 هەر لە سەرەتای ڕۆمانەکەوە، دوای ئەوەی بوومەلەرزەکە ڕوو دەدات، (گوتەوان) گێڕەرەوە نزیکەی کاتژمێرێک ڕادەکات بەرەو باکوور تا خۆی لە بوومەلەرزەکە ڕزگار بکات، دواتر لە قەراخی پارکێکدا دەکەوێت، دواتر ژنێک کە وەک بڵێی دایکییەتی بەئاگای دەهێنێتەوە و لەگەڵ خۆی دەیباتەوە بۆ ماڵەوە ئەم ژنەکە ناناسێت بەڵام ئەو وەکوو دایکی هەڵسوکەوتی لەگەڵ دەکات، هەروەها هەر لەو ماڵە کەسێک بە ناوی خەسرەو وەکو باوک ڕفتار دەکات، کچێکی گەنجی جوانیش کە ناوی مینایە لەگەڵیدا سەرەتا وەکو خوشک هەڵسوکەوتی لەگەڵ دەکات دواتر نازانێت بەڕاستی خوشکیەتی یان ژنیەتی.

یەکێک لە خاڵە هەرە گرنگەکانی ئەم ڕۆمانە کە دوای بوومەلەرزەکە دروست دەبێت ئەوەیە چیتر کەسەکان نازانن خێزانی ڕاستەقینە کامەیە ئەوەی لەگەڵیدا دەژی ژنیەتی یان خوشک، ئەمە هەر لای (گوتەوان) و کەسی سەرەکیی ڕۆمانەکە نا بەڵکوو بۆ مینا و  چەند خێزانی تر بەم چەشنە دەیبنینەوە کە ئەوانیش نازانن بەڕاستی ئەوەی لەگەڵیان دەژین برا یان مێردیانن!..

– دوێنێ کە بینیم (مەبەستی مینایە) خۆی و پەروانە و خەسرەویش جۆرێک ڕفتاریان دەکرد کە بەڕاستی خوشکم بێت، بەڵام ئەمڕۆ لە بەیانیەوە ڕفتاریان بە جۆرێک دەردەکەوێت، کە دەبێت ژنم بێت.! تیا ماوم بەڕاستی مینا دەبێت کامیان بێت، تاوەکو ئەو شوێنەی بیرم بێت، نە خوشکم هەبوو نە ژنم هێنابوو..!ل٢٣

-لە نەخۆشخانەکەدا (گوتەوان) گێڕەرەوە لە ژنێک دەپرسێت چی یەکترن؟ ژنەکە گوتی نازانم برامە یان مێردمە!.. ل٩٧

–  نەجیمە گوتی: دوومانگ پێش کاتێ گێتی هات، بە باشی تەماشایم کرد، زوو تێگەیشتم کچی منە، بەڵام بە هیچ شێوەیەک بیرم ناکەوێتەوە کچێکم هێنابێتە دنیاوە.. ل١٨٠

خۆ ئەگەر لەو ماڵە بڕۆن بچنە ماڵێکی تر ئاساییە لەگەڵ هەرکەسێکی تر بژین، هیچ لە باردۆخەکە ناگۆرێت، ئەمە بۆ (گوتەوان) ڕوو دەدات و کیشەیەکی لێ ناکەوێتەوە. ئەم دۆخە بەتەواوی دۆخێکی سوڕەئالە نەک هەر جێی سەرسوڕمانە بەڵکوو گومانمان لەسەر چاکی سیستمی خێزان بۆ درووست دەکات.      

       بەم پێیە سوریالیزم هەڵگەڕانەوەی ئەم واقعە و بەدەستهێنانی واقعێکی شاردراوە و گومناوە لە خودی مرۆڤدا لە ڕوانگەی سوریالیزمدا مرۆڤ هەر ئەوە نییە کە دەیڵێت و نیشانی دەدات و بۆ تۆ ڕوون ئاشکرایە، بەڵکوو مرۆڤ وێنە ڕاست و درووستەکەی دەشارێتەوە و، ئەو خاڵ و پنتانە ئارایشت دەکات کە کۆمەڵگە پەسەندی کردووە و، لە سەری راهاتووە و دەیەوێت، یان ڕاستر بڵێین ئەوەی واقعێکی ساختە و ڕووکەشگەرا دەیخوازێت. بۆ ئەمەش مرۆڤ دەبێت نائاگایی بەگەڕ بخات و خۆی ئازاد بکات تەنانەت کۆتوبەندی زمانیش تێپەڕێنێت و ورێنە بکات و وڕێنە دەتوانێ ئەوەی لە ژێر بەڕەیە بیخاتە سەربەڕە، واتە پێویست نییە ئەو شتێک بڵێت کە پێیوستە واتایان هەبێت، بەڵکوو جوان وتن و خودی جوانی و سەرسوڕماندن ئامانجە. بریتۆن لەمبارەوە دەڵێت: چ شانازییەک لەوە گەورەترە نووسەر نەزانێت زمان چییە، قسە چییە دەستووری نووسین چییە، هەلومەرجی کۆتاییهینانی قسە چییە.              

دەبێت واتا تێپەڕێنین بۆ بان واتا، کە لەوێدا دەشێت واتای نوێ و دەرفەتی نوێ بۆ تێگەیشتن لە خودی ژیان و مرۆڤ و شتەکان بڕەخسێت. بە بۆچوونی بریتۆن زەحمەتە جیهانی خەون و خەیاڵ بە زمانی باو بێتە دەربڕین و نیشاندان، چونکە دەبێت مانای چاوەڕواننەکراو لە وشەکان دەربهێنرێت. هەر بۆیە سوریالستەکان پەنا بۆ ڕووداو و وێنەی سەیرو خەون و نائاگایی دەبەن وەکو جێگرەی زمان یان لانیکەم پاڵپشتیکردن و شاندانە بەر مانا و مەغزای جیاواز. ئەمەش لە ڕێگەی دروستکردنی جیهانی خەون و خەیاڵەوە تا ئاستێک کە لە نێوان خەیاڵ و واقعدا مەگەر سنوورێکی وەهمی هەبێت ئەگەرنا سنوورەکان بەڕاستی دەسڕێنەوە.

لێرەوە بەتەواوی ئەوە ڕوون و ئاشکرایە کە ئەدەبی سوریالستی پشت بە گوتن نابەستێ بەڵکوو پشت بە قەوماندنی ڕووداوەکان و سەرسوڕمان و دۆخی ترس و گۆتیک و شتگەلی ناخودئاگا دەبەستێت.

  فەنتازیای ڕووداوەکان و ئاماژە و ڕەهەندە سیاسییەکانی   

ئەدەبیات یان هەموو شتیکە یان هیچ شتێک. (جۆرج باتای)

بێگومان یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی سوریالستەکان دژایەتی فاشیزم و جەنگ و نەریتە دێرینەکان و هاوکات بەها بۆرژوازییەکان بوو، هەروەها ئەوان مەیلیان بەلای چەپی سیاسیدا هەبوو بەتایبەتی مارکسیزم، بۆیە بەشداری زۆر لە ناڕەزایەتییەکانیان دەکرد و هەمیشە هەڵوێستی تایبەتی خۆیان هەبوو، بەتایبەتی ئاندرێ بریتۆن و پۆل ئیلوار و گیوم ئاپلۆنەر، کەواتە نەک شتێکی ئاسایییە لە ئەدەبی سوریالستیدا کاردانەوە و ڕەهەندی سیاسی خاڵیکی بەهێز بێت بەڵکوو لە ئەدەبی سوریالیستیدا ئەوە دەبێت کارێکی حەتمی بێت. هەرچەندە خاڵی ناکۆک و جیاوازی قووڵ هەبوو لە نێوان سوریالیستەکان و مارکسیزمدا، لە ڕوانگەی مارکسیزمەوە پەیوەندیی سروشت و مرۆڤ کارە، لە ڕوانگەی بریتۆنەوە ئەم پەیوەندییە لە سەرسوڕمان و عەشق پێکهاتووە، لە ڕوانگەی مارکسەوە ئەندێشە کاتێک دەتوانێت ئازاد بێت کە کۆمەڵگەیەکی بێ چین درووست بووبێت، لای بریتۆن کە لە بەیاننامەی ١٩٢٤دا دەریبڕیوە ئەندێشە لە سایەی خەیاڵدا دەتوانێت زۆربەی زنجیرەکان بچڕێنێت.

 لەم ڕۆمانەشدا نەک کاردانەوە و کاری سیاسی ڕەنگی داوەتەوە، بەڵکوو دەتوانین لە ناونیشان و سەرەتای دێڕەکانی دەستپێکی ئەم ڕۆمانەوە هەست بە ڕەخنە و قووڵ و ئاستەنگ و کێشەکانی دنیای ئەمڕۆی سیاسەت و دەستەڵاتدارانی سیاسی بکەین، ئەمە لە کاتێکدا لەم ڕۆمانەدا نە حیزب و ڕێکخراو و بەیاننامە و نە کاری ژێربەژێر نە دەستەواژەی سیاسی و نە خەڵکی چەک بەدەست و نه چیرۆکی سەربازگەلێک و نە هێزی سوپا لەئارادان، بەڵکوو تەنها لەڕێگای ئەو فەزا خنکاو و ڕووداوە سەیر و سەمەرانەی باسمان کردن. دەتوانین بڵێین ئەم ڕۆمانە بە تەواوی ڕۆمانێکی سیاسییە و خەریکی ڕەخنەکەردنی ئەو فەزا سیاسییە کە لەئارادایە بەتایبەتی لە وڵاتی ئێران و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی.

بۆ نموونە ڕووداوی بوومەلەرزە دەتوانین ئەو واتایەی لێ بخوێنینەوە کە هەژانی وڵاتێکە کە پڕە لە ترس و نادڵنیایی و فەزایەکی داگیرکراو و داخراو، فڕینی چوارچێوەی وێنەکانیش کە وەکوو گێڕەرەوە دەڵێت وەکوو پۆلێک باڵندەی ئازادکراوی ناو قەفەز بڵاو ببوونەوە، فڕینی رۆحی ئەو شەهیدانە بێت کە وێنەکانیشیان لە چوارچێوەی ڕەنگە بڵێم شاراوەشدا گیری خواردووە.

خۆ ئەگەر کەمێک سەرنج بخەینە سەر ئەو ڕووداوە ناواقعیانەی لەم ڕۆمانەدا هەن دەتوانین زۆر ڕاستی و دۆخی سیاسی لێ بخوێنینەوە و شتگەلی ون و شاراوەی تێدا کەشف بکەین، بۆ نموونە فڕینی پەیکەرەکان کە بە میزەڵان بەرز بوونەتەوە بۆ ئاسمان دواتر فش دەبنەوە و دەکەونە خوار و تێک دەشکێن، پێمان دەڵێت ئەوانەی بە فووتێکردن بەرز دەبنەوە دەبێت کەوتنەخوارەوەشیان بە چاوی خۆمان ببینین. چوونکە ئەوان پێگەیەکی درۆینەیان هەیە و دنیای ئەوان فشەڵە و لە بناغەوە پشتی بە ستەم و سەرکوت و زۆرداری بەستووە، هەر پێگەیەکی وەهاش لە هەر کاتێکدا ڕووبەڕووبوونەوە بە ڕوویدا ئەگەرێکی کراوەیە و هەڵتەکاندن و تیاچوونی حەتمییە.

هاتن و دەرکەوتنی کورتەباڵاکان و درووستکردنی هەستی نامۆیی لای خەڵک و  بڵاوکردنەوەی ترس و دڵەڕاوکێ تا گرتنی خەڵک و گەمارۆدانی فەزای شارەکە و جومگەکانی دەستەڵات، دەتوانین ئەو ڕەهەندە سیاسییەی لێ بخوێنینەوە، کە دەستەڵات لە ئێراندا نامۆ بووە بە خەڵک و ترس و سەرکوتکاری و بەرهەم هێناوە لە پیناوی مانەوەی خۆیدا، ڕەوایەتی ئەمەش لەو شتانەوە وەردەگرێت کە پەیوەندییان بە خواست و ویست و پێویستی خەڵکەکەیەوە نییە، هەر دەستەڵاتیکیش گەیشت بەم دۆخە بەرەو بچووکبوونەوە و کورتەباڵایی و قەزەم بوون و جیابوونەوەی لە خەڵک و هەنگاونان بەرەو فەنابوون و سڕینەوەی خۆی دەنێت. بە واتایەکی تر دەستەڵات لە خۆیدا هەیبەت و سەروەری و هێزە، قەوارەی نەتەوە و نیشتمانێکە بەڵام کە دەکەوێتە دەست کەسانی ناشایستە و بەرژەوەندخواز و ئایدۆلۆژی و دەروون نەخۆش، ئەو کاتە کورتەباڵا و قەزەم و نامۆکان هێما و ڕەمزەکانی ئەو دەستەڵاتەن و، دەستەڵات لە ڕێڕەوی خۆی لا دەدات دەگۆرێت بۆ نادادی و شپرزەیی و تێکچوونی بارودۆخ و پچڕانی شیرازەی وڵات و بڵاوبوونەوەی ترس و نائارامی، کە ئەم دۆخە بەتەواوی لە ڕۆمانەکەدا ڕەنگ دەداتەوە.

هەروەها کاتێ (گوتەوان) کە کەسی یەکەم و کارەکتەری سەرەکیی ڕۆمانەکەیشە بۆ بەدواداچوونی ماڵە کۆنەکەیان تا بزانێت ئێستا بە دەستی کێوەیە، دەچێت بۆ دادگا بەڵام ئەوان بە جەنابی دادوەر پیشوازی لێ دەکەن و پێی ڕادەگەیەنن کە ئەمڕۆ زۆر قەرەباڵغە و دەکەس چاوەڕوانی ئەو دەکەن تا بە دۆسییەکانیان ڕابگات بۆ چارەسەری کێشەکانیان، دواتر پێمان دەڵێت بەڵام ئەوەندەی لەبیرم بێت کارمەندی دارایی بووم ئێستا چۆن بووم بە دادەوەر. ل١٧٤

ئەمەش ئەوە دەردەخات و ئەو ڕاستییە دەسەلمێنێت، لەم وڵاتانەدا کەس لە شوێنی خۆیدا نییە، لە سەردەمی ئەفلاتونەوە تا ئێستاش لە فەلسەفەی سیاسیدا خاڵێكی گرنگ کە بەهێزەوە جەختی لێ دەکرێتەوە لە سیستمە سیاسییەکاندا، ئەوەیە کە دەبێت کەسی شیاو لە شوێنی شیاودا بێت، واتە هەرکەسێک بەپێی پسپۆڕی خۆی کار بکات و شوێنی هەبێت، بەڵام تا ئێستا ئەمە گرفتێکی گەورەیە لە سیستمە سیاسییەکانی ئەم وڵاتانەدا، چوونکە کەس لە شوێنی خۆیدا نییە وڵات بە مەزاجی کەسی و بەرژەوەندیی کەسیی تایبەتی کۆمەڵە خەڵکێک و بنەماڵەیەکی تایبەتی بەڕێوە دەچێت، وڵات نوقمە لە گەندەڵی بە تایبەتی کە دۆخی دادگاکان بەو چەشنە بێت کە ئەم ڕۆمانە ئاماژەی پێ دەکات، ئەم ئاماژەیە زۆر ترسناکە لای ئەوانەی خەمی وڵات و نیشتمان و هاووڵاتییان و میللەت و گەلی خۆیان هەیە، چوونکە دادگا هەستیارترین دەزگای حوکومەتەکەیە، وەختێک دادگا کارەکانی و کەسەکانی لە شوێنی خۆیاندا نەبن ئیتر وڵات وێرانەیە و بەپێی بەرژەوەندیی کۆمەڵێک لە مافیا و دەستڕۆیشتوو و لە رێگەی زەبروزەنگەوە بەڕێوە دەچێت.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

تێبینی:

لەم نووسینەدا هەردوو وشەی ((وێژەر)) و ((گوتەوان))م بە واتای گێڕەرەوە بەکار هێناوە. وێژەر گێڕەرەوەی لاوەکی ناو هەر ڕۆمانێکە، چوونکە دەشێت لە هەر ڕۆمانێکدا چەندین گێڕەرەوەمان هەبێت، بە جۆرێک هەر کارەکتەرێک چیرۆکی کورتی خۆی هەبێت کە بیگێڕێتەوە.

 بەڵام گوتەوان گێڕەرەوەی سەرەکیی ناو ڕۆمان یان هەر چیرۆک و داستانێکە، وێژەر، قسەکەرێکی ئەدەبییە یان قسەکەرێک کە قسەکانی دواجار دەبێت بە ئەدەب و لە کایەی ئەدەبدایە، واتە ئەدیبێکە لە ناو دەقدا.

من (وێژەر)م  لە (وێژە)وە وەرگرتووە و هێناومە، وێژە – ئەدەب، وێژەیی- ئەدەبی، هەرچەندە کاک د. هیوا شەمس بۆی نووسیبووم لە فەرهەنگەکاندا بۆ ئەدیب بەکار هاتووە، بەڵام لە ڕاستیدا من نەمبینیوە و وشەکەم لە کەس وەرنەگرتووە، بۆ ئەم واتایەش (گێڕەرەوەی لاوەکی) تەواو بە دروستی دەزانم.

     وشەی گوتەوانیش لە چاوگی گوتن’ەوە هێناوەو قەدەکەیم وەرگرتووە و گەردانم کردووە و بووە بە گوتەوان و ئەم ناوەم لێ ئەفراندووە واتە (چاوگ: گوتن، قەد: گوت + پاشگری ە + وان = گوتەوان) ، وەکو چۆن ئاشەوانمان هەیە ئاش دەگێڕێ، ئەمیش کارگێڕی گوتەیە و گوتە دەگێڕێت و ڕستە درووست دەکات، لەزمانی کوردیدا ئاش – ئاشەوان، یان شاخ –  شاخەوان، دار- دارەوان، هەروەها پاڵ – پاڵەوان، مەلە – مەلەوان باخ – باخەوان هتد، ئەم وشەیەشم بۆیە لا درووستترە کە کاری گوتن ڕێک دەخات، وەکوو دەزانین گێڕەرەوەی سەرەکی لە ڕۆمان و چیرۆکەکاندا بەردەوام دەڵێت، گوتی، گوتبووی، دەیگوت، کوڕەکە گوتی کچەکە گوتی دایکی گوتی باوکی گوتی .. مەبەستم ئەوەیە گێڕەرەوەی سەرەکی ئەم گوتیانە بەڕێوە دەبات و ڕێکیان دەخات، کەواتە لە جیاتی وشەی گێڕەرەوە کە وشەیەکی گرێدار و ڕەکیکە لەسەر زمان، هەروەها تەرجەمەی حەرفی ڕاوی عەرەبییە و زۆر نەگونجاوە.

بە بڕوای من بۆ هەر وشەیەکیش تۆ بێیت و وشە و چرای زمانێکی ترەوە بەناو زمانەکەی خۆتدا بگەڕێیت بۆ مانا ئەو کاتە تۆ زمانەکەی خۆت بۆژۆ دەکەیت و هەڵیدەشێلیت، خۆ ئەگەر دواجار لەبەر ئاوێنەی ئەو زمانەی تردا وشەیەک بهینیت کە کتومت واتای وشەی بەرانبەر بدات، ئەوە هەموو کاتێ درووست دەرنایەت بەڵکوو لۆژیکی زمانەوانی پێمان دەڵێت تۆ دەبێت لە ڕوانگەی باوەڕ و دابونەریت و کولتوورەکەی خۆتەوە بەدوای وشە و مانای گونجاودا بگەڕێیت، نەک وشە بێگانەکە بکەیتە سەرچەشن و بەهۆی مانای ئەو وشە بێگانەوە و لەبەر ماناکەی ئەودا مانا لە زمانەکەی خۆتدا بدۆزیتەوە. لەم ڕوانگەوە من ئەم دوو وشەیەم بە گونجاو زانیوە و پڕواپڕ ئەو واتایەش دەدات و هیچ پەیوەندییەکیشی بە وشە عەرەبییەکەوە نییە. کە ڕاوییە.

پەراوێزەکان :

• سەرچاوەکان :

١ – دوای بوومەلەرزە، ڕۆمان، محەممد قاسمزادە، و. هەردی سەیدە، چاپکراوی ناوەندی ڕەهەند، چاپی یەکەم ٢٠٢٥

٢ – مکتبهای ادبی، جلد دوم رضا سید حسینی، چاپ چهاردهم ١٣٨٧

         ٣ – جنبشهای ادبی، ایرا مارک میلین، مترجم معمد تقی فرامرزی- جلد ٣

        ٤ – سرگذشت سورئالیسم، گفتوگۆ با آندرەبرتون، ترجمە عبداللە کوثری

         ٥ – بنەما تیۆرییەکانی شیعری ئاڵۆز تا ئەتمۆسفێری شیعری سادە، نەبەز محەمەد

ئینتەرنێت:

١ – معرفی سورئالیسم در ادبیات      

https://bookland.ir › blog › World-Literature

٢ – سورئالیسم دنیای دیوانگان

https://www.iranketab.ir › blog › surrealism

[i] جیرارد لێگراند (1927-1999) شاعیر و فەیلەسوف و وتارنووس و ڕەخنەگری فیلمی فەڕەنسی بوو. لە کانوونی یەکەمی 1948 چاوی بە ئاندرێ برێتۆن کەوت و بوو بە یەکێک لە نزیکترین هاوکارەکانی و لە گۆڤارەکانی سوریالیستی Medium (1954-1955) و Le Surréalisme, même (1957-1959) کاری کرد.

[ii] •           فێردناند ئالکیە ( Ferdinand Alque ) فەیلەسەوفی فەڕەنسی ١٩٠٦ – ١٩٨٥ ، مامۆستای فەلسەفە لە زانکۆی مون پلیە و مامۆستای مێژووی فەلسەفەی مۆدێڕن لە زانکۆی سۆربۆن بوو، لەساڵی ١٩٥٥ دا کتێبێکی بەناوی فەلسەفەی سوریالیسم بڵاو کردووەتەوە.

The post سوریالیزم و بازدان لە دەقی ئەدەبیدا، لە زمانەوە بۆ ڕووداو  appeared first on ژنەفتن.

ڕاستییەکەی، ڕۆمان ژانەرێکە کە ناتوانین پێناسەیەکی دیاریکراوی بۆ بکەین. ئەمەش زۆر جێی سەرسووڕمان نییە، چونکە زۆر شتی تریش هەیە ناتوانین پێناسەیەکی دیاریکراویان بۆ بکەین وەک جۆری یارییەکان یان ئاستی تووکنێتی مرۆڤێک دیاری بکەین کە چەندە لە مەیمونێک دەچێت. بەڵام ئەوەی لێرەدا ڕۆمان جیا دەکاتەوە، ئەوەیە ڕۆمان نەک هەر پێناسەیەکی دیاریکراو لەخۆ ناگرێت بەڵکوو پێناسەکان لەخۆیدا فڕێ دەدات. ڕۆمان ژانەرێکی دژە ژانەرە. هەموو شێوازە ئەدەبییەکانی تر تێکدەشکێنێت و شتێکی نوێ و جیاوازتریان لێ دروست دەکات. ڕۆمان دەکرێت لە یەک کاتدا هەموو ئەمانە لەخۆ بگرێت: شیعر، دیالۆگی ورووژێنەر، داستانی قارەمانێتی، هەڵبەستی شوانان، تەنز، مێژوو، شیعری ماتەمینی، تراژیدی و چەندان شێوازی تری ئەدەبی. هەر بۆیە ڤێرجینیا وۆڵف (١٨٨٢-١٩٤١) لە شوێنێکدا ڕۆمان بە “ڕامترین شێوازی ئەدەبی” پێناسە دەکات. ڕۆمان سوود لە ژانەرە ئەدەبییەکانی تر وەردەگرێت، و دەیانکات بە شتێکی تەواو جیاواز یان دەکرێت بڵێین دەیانگۆڕێت بۆ پێکهێنەرەکانی خودی ڕۆمان خۆی. بۆیە دەکرێت بڵێین ڕۆمان شاژنی ژانەرە ئەدەبییەکانە، هەرچەندە ئەم ناونانە ڕەنگە بە قەدەر ئەو وشانەی لە کۆشکی بەکینگهام گوێمان لێ دەبێت ئاست بەرز نەبن.

ڕۆمان وەک چێشتی مجێور وایە. هیچ شتێک نییە نەتوانێت لەخۆی بگرێت. دەتوانێت لە هەشت سەد لاپەڕەدا بە شێوەیەکی بنکۆڵکارانە باسی ویژدانی مرۆڤت بۆ بکات. یان سەرکێشییەکانی پیاوێکت بۆ بگێڕێتەوە، مێژووی شەش نەوەی خێزانێکت پێ بڵێت و دووبارە جەنگەکانی ناپلیۆنت پیشان بداتەوە. ڕۆمان ئەو شێوازە ئەدەبییەیە زۆربەی کات گرێدراوی چینی نێوەڕاستە چونکە ئەم چینە حەزی لە ئازادییەکی ڕەهای بێکۆتوبەندە. لە جیهانێکدا کە هەروەک دۆستۆیێڤسکی دەڵێت گەر خودا مردبێت هەموو شتێک ڕێگەپێدراوە. بە هەمان شێوە لە جیهانێکدا کە دەسەڵاتی فەرمانڕەواییی ڕەها باوی نەماوە، چینی نێوەڕاست هەوسارەکەی گرتووەتە دەست. ڕۆمان ژانەرێکی ئەنارکییە[1] و پەیوەستی هیچ یاسا و ڕێسایەک نییە یان دەتوانین بڵێین یاساکانی دژەیاسان. ئەنارکیست کەسێک نییە تەنیا یاساکان دەشکێنێت، بەڵکوو کەسێکە یاساکان دەشکێنێت لەبەر یاساییبوونیان. ڕۆمانیش هەمان شت پەیڕەو دەکات. لە کاتێکدا ئەفسانەکان (myths) دووبارە دەبنەوە، ڕۆمان وەک شێوازێکی ئەدەبی پێشبینینەکراو دەردەکەوێت. ڕاستییەکەی، ڕۆمان بێسنوور بیرۆکە و شێوە لەخۆ دەگرێت، بۆیە دەتوانین بڵێین دنیای ڕۆمان دنیایەکی زۆر بەرفراوانە.

هەروەک چۆن سەختە بڵێین ڕۆمان چییە، سەختیشە بڵێین ڕۆمان کەی سەری هەڵداوە. زۆرێک لە لێکۆڵەران باوەڕیان وایە یەکەم ڕۆمان لەلایەن میگێل دی سێرڤانتێس (١٥٤٧-١٦١٦) و دانیال دێفۆوە (١٦٦٠-١٧٣١) نووسراوە. ئەم باوەڕەیان هەرچەندە عەقڵانیش بێت بەڵام بە تەواوەتی ڕاست نییە. ئەگەر مامۆستایەک لە پۆلدا بڵێت فاقە (paper-clip) لە ساڵی ١٩٠٥ داهێنراوە، کەسێک لە دواوەی پۆلەکە هەڵدەستێتەوە و بە گاڵتەوە پێی دەڵێت گۆڕێکی ئیتروسکانت[2] هەڵداوەتەوە. بیردۆزەوانی کولتووری ڕووسی وەک میخائیل باختین (١٨٩٥-١٩٧٥) سەرەتای سەرهەڵدانی ڕۆمان بۆ ئیمپراتۆرییەتی ڕۆما و داستانی ئەڤینداری (romance) یۆنانییەکان دەگەڕێنێتەوە، لە کاتێکدا مارگرێت ئان دوودی لە کتێبی ‘چیرۆکی ڕاستەقینەی ڕۆمان’دا باوەڕی وایە ڕۆمان لە منداڵدانی شارستانییەتی دێرینی وڵاتانی دەریای نێوەڕاستەوە لەدایک بووە. ڕاستە گەر نەشتوانین پێناسەیەکی ڕوون بۆ مێژووی سەرهەڵدانی ئۆتۆمبێل بکەین، سەخت نییە بی ئێم دەبڵیو بە جۆرێک لە جۆرەکان بە گالیسکەی ڕۆمانی بیبەستینەوە، بەڵام ئەمە بۆ ڕۆمان کاری نەکردەیە. ڕەنگە ئەمە هاوکارمان بێت بۆ ڕوونکردنەوەی بۆچی ئەو هەموو ئاگادارینامانە لەبارەی مردنی جۆرێکی ڕۆمان و سەرهەڵدانی جۆرێکی تر نووسراون. سەرباری هەموو ئەوانە شتێکی وەک ڕۆمان لە سەردەمە دێرینەکاندا دەبینرێت. لە سەردەمی مۆدێرندا سەرهەڵدانی ڕۆمان بە سەرهەڵدانی چینی نێوەڕاستەوە بەستراوەتەوە. بەڵام ئەوە کەی بووە؟ هەندێک لە مێژوونووسان بۆ سەرەتای سەدەی دوازدە و سێزدەی دەگەڕێننەوە.

زۆربەی لێکۆڵەران هاوڕان لەبارەی ئەوەی ڕۆمان ڕەگێکی لە داستانی ئەڤینداریدا هەیە. بێگومان ئەم ڕەگەشی هەرگیز لێ نەبووەتەوە. ڕۆمان داستانی ئەڤیندارین، بەڵام جۆرە داستانێکن سەروکاریان لەگەڵ شارستانییەتی مۆدێرندا هەیە. ڕۆمان پێکهاتەکانی داستانی ئەڤینداریی وەک پاڵەوان و بەدکار، خەیاڵپڵاوی و حیکایەتی پەریانی (fairy-tale) لەخۆی فڕێ نەداوە، بەڵام شێوازی جیاوازتری پێداون. شێوازەکانی دەبێت لە چوارچێوەی ڕەگەز و موڵکایەتی، پارە و هاوسەرگیری، بزووتنی کۆمەڵایەتی و خێزاندا بێت. ڕەنگە یەکێک بڵێت ڕەگەز و موڵکایەتی لە سەرەتاوە تا کۆتایی تێمای ڕۆمانی مۆدێرنن. کەواتە ڕۆمانی ئینگلیزی لە دێفۆوە تا وۆڵف جۆرێکە لە داستانی ئەڤینداری. ڕاستییەکەی ئەگەر بتەوێت وەک ڕۆماننووسێکی سەردەمی ڤیکتۆریا[3] لە نێو ئەو هەموو تەنگوچەڵەمەیەی سەردەمی مۆدێرندا کۆتایییەکی دڵخۆشکەرت هەبێت، هیچ شتێک ئەوەندەی داستانی ئەڤینداری هاوکار نابێت. ڕۆمانەکانی خوشکانی برۆنتێ[4]، جۆرج ئێلییەت (١٨١٩-١٨٨٠)، تۆماس هاردی (١٨٤٠-١٩٢٨) و هێنری جەیمس (١٨٤٣-١٩١٦) تێکەڵەیەکن لە شێوازی پێشمۆدێرنەی وەک ئەفسانە، حیکایەت، داستانی فۆلکلۆر و ئەڤینداری لەگەڵ شێوازی مۆدێرنەی وەک کەتوارخوازی[5]  (realism)، شرۆڤەکاری  (reportage)، بنکۆڵکاری دەروونناسیانە و ئەوانی دیکە. کەواتە ئەگەر ڕۆمان جۆرێکیش بێت لە داستانی ئەڤینداری ئەوا دابڕێنراوە لەو وەهمانەی لەو جۆرە داستانەدا هەیە.

داستانی ئەڤینداری پڕە لە چیرۆکی سەرکێشی و جەربەزەیی، لە کاتێکدا ڕۆمانی مۆدێرن ڕەمەکی دەردەکەوێت بەوەی وێنای دنیایەکی سێکولار و مادییانە دەکات لە جیاتی ئەوەی باس لە دنیایەکی ئەفسانەیی و سەرووسروشتی بکات. هەروەها، تیشک دەخاتە سەر کولتوور نەک سروشت یان بانسروشت. خۆی دەپارێزێت لە ئەبستراکت و ئەزەلیبوون و باوەڕی بەو شتانە هەیە کە لە جیهانی بەرجەستەدا دەتوانێت دەستیان لێ بدات و تامیان بکات. ڕەنگە هەندێک باوەڕی ئایینی لەخۆ بگرێت، بەڵام بە وریایییەوە مامەڵەیان لە تەکدا دەکات و جڵەویان بۆ شل ناکات. ڕۆمانی مۆدێرن لە جیاتی گەردوونێکی هێماییی قەتیسبوو، مێژوویەکی گۆڕاو و بێکۆتاییمان پێشکەش دەکات. کات و چیرۆکبێژی کرۆکی ڕۆمانی مۆدێرنن. لە سەردەمی مۆدێرندا بەر کەمترین نەگۆڕ دەکەوین و هەموو دیاردەیەکیش – تەنانەت خودیش – ڕەگێکی لە مێژوودا هەیە. ڕۆمانی مۆدێرن شێوازێکە مێژوو تا ئەوپەڕی لەخۆ دەگرێت.

هەموو ئەوانەی باسکران لە داستانی ئەڤینداری زۆر جیاوازن، هەروەک لە دۆن کیشۆتی سێرڤانتێسدا بە ڕوونی بۆمان دەردەکەوێت. زۆرجار بە هەڵە دۆن کیشۆت بە یەکەم ڕۆمان ناو دەبرێت. ڕاستییەکەی، دۆن کیشۆت یەکەم ڕۆمان نییە، بەڵکوو ڕۆمانێکە لەبارەی یەکەم ڕۆمانەوە. ئەمەش زۆر بە ڕوونی دەردەکەوێت کاتێک کاراکتەرە سەرەکییەکانی ڕۆمانەکە دۆن کیشۆت و سانچۆ پانزا بەر کەسانێک دەکەون کە بە ڕاستی لەبارەی ئەوانەوە خوێندوویانەتەوە. شاکارەکەی سێرڤانتێس ئەوەمان پیشان دەدات کە چۆن لە ڕۆماندا ئارمانخوازی (idealism) ڕۆمانتیک لەگەڵ جیهانی ڕاستەقینەدا دەرگیر دەبێت. سێرڤانتێس یەکەم کەس نییە بەم شێوەیە بەرەنگاری داستانی ئەڤینداری ببێتەوە. ڕۆمانی پاڵەوانبازی (picaresque novel) پێشتر ناڕاستەوخۆش بووبێت ئەم کارەی کردووە، بەڵام جیاوازییەکەی دۆن کیشۆت لەوەدایە ئەم بەریەککەوتنەی نێوان داستانی ئەڤینداری و کەتوارخوازییەی کردووەتە بابەتی سەرەکیی خۆی.

ئەگەر شوێنێک هەبێت کە تێیدا ئارمانخوازی ڕۆمانتیک و کەتوارخوازی لە وەهم دەرچوو بە یەک بگەن، ئەوە مەیدانی جەنگە. بەدەگمەن دیاردە هەیە وەک ئەوە هەم دنەی ڕەوانبێژییەکی (rhetoric) بەرز و هەم ڕقێکی سەختگیرانەی دابێت. بەڵام ڕۆمانەکەی سێرڤانتێس جەنگێکی بەرپا کردووە کە لە هیچ لەوانە ناسڵەمێتەوە. دۆن کیشۆت کە بە هۆی خوێندنەوەی زۆری داستانی ئەڤیندارییەوە شێت بووبوو، ژیانی خۆی لەسەر بنەمای ئەو کتێبانە ڕێک دەخات کە خوێندبوونییەوە، لە کاتێکدا کەتوارخوازی کتێب لەسەر بنەمای ژیان دادەنێت. دۆن کیشۆت لە کتێبدا دەژی و وەک کاراکتەری نێو کتێبانیش قسە دەکات، بەڵام چونکە ئەو کاراکتەرێکە لە کتێبێکدا، ئەم خەیاڵەش هەر جۆرێکە لە کەتوار. هەر بۆیە لەم ڕۆمانەدا بەر ژیانێکی تەنز لە داستانی ئەڤینداری و دژەئەدەب دەکەوین. ئەم ڕۆمانە لە ڕوانگەیەکی کەتوارخوازییانەی زۆر تووندەوە، خەیاڵ و ڕەوانبێژی بەر ڕەخنە و توانج دەدات. بەڵام چونکە ڕۆمان خۆی بریتییە لە ڕەوانبێژی و خەیاڵ، ئەمە لە خۆیدا دژیەکییەک دروست دەکات. سێرڤانتێس لە دژی کتێب پشتگیریی جیهانی کەتوار دەکات، بەڵام لەنێو کتێبدا ئەو کارە دەکات. بۆ ڕۆماننووسێک کە گاڵتە بە زمانی ئەدەبی بکات، وەک ئەوە وایە قەل بە قەل بڵێ ڕووت ڕەش بێت. ئەو ڕۆمانەی لە دژی ئەدەب پشتگیریی ژیان بکات وەک ئەو خانەدانە (count) وایە بە شێوەزاری کۆکنی[6] قسە بکات.

سێرڤانتێس دەیەوێت دڵنیامان بکاتەوە ئەو مێژووەی بۆمان دەگێڕێتەوە ڕوون و ڕەوانە و هیچ کەرەستەیەکی ئەدەبی تێیدا بەکار نەهاتووە، بەڵام ستایلی نووسینی ڕوون و ڕەوان خۆی ستایلێکی ئەدەبییە. هەڵەیە ئەگەر باوەڕمان وابێت ستایلێکی نووسینی دیاریکراو لە ڕووی ئەدەبییەوە لە جیهانی ڕاستەقینە لەوانی دیکە نزیکترە. بۆ نموونە: لە زمانی ئینگلیزیدا وشەی نەتەر[7] نزیکتر نییە لە جیهانی ڕاستەقینە لە نیەفایت[8]. ڕەنگە نزیکتر بێت لە ئاخاوتنی گشتیی ڕۆژانە بەڵام ئەمە جیاوازە. پەیوەندیی نێوان زمان و کەتوار پەیوەندییەکی واڵا نییە، وەک ئەوەی بڵێیت هەندێک وشە تەواو لە کەتوار دابڕاون و هەندێک وشەش تەواو پێیەوە بەستراون. بەهەمەحاڵ، ئەوەی لای نووسەرێک زمانێکی ڕوون و ڕەوانە لای نووسەرێکی تر زمانێکی تیف‌تیفەدراوە. بە هەمان شێوە، هەندێک کەتوارخواز باوەڕیان وایە قژوشککەرەوەیەک ڕاستترە لە دیاردەناسیی ڕاڤەکارانە (hermeneutical phenomenology) . ڕەنگە دیاردەناسیی ڕاڤەکارانە بەسوودتر بێت بەڵام لە ڕووی ڕێژەی ڕاستەقینەبوونەوە جیاوازە لە قژوشککەرەوەیەک.

کەواتە یەکێک لە یەکەمین ڕۆمانە مەزنەکان (دۆن کیشۆت) لەبارەی خودی ڕۆمان خۆیەوە هۆشداریمان پێ دەدات. خوێندنەوەی خەیاڵی ئەدەبی (fiction) دەتوانێت شێتت بکات. ڕاستییەکەی، ئەوە خەیاڵ نییە بەرەو شێتبوونت دەبات، بەڵکوو لەبیرکردنی خەیاڵیبوونی ئەو خەیاڵەی کە دەیخوێنیتەوە بەرەو شێتیت دەبات. کێشەکە ئەو کاتە سەرهەڵدەدات کە وەک دۆن کیشۆت خەیاڵ و کەتوار تێکەڵ بکەیت. خەیاڵێک ئاگاداری خەیاڵیبوونی خۆی بێت، خەیاڵێکی زۆر ژیرانەیە. هەر بۆیە لەو کاتانەدا تەنیا تەنز (irony) فریادڕەسمان دەبێت. سێرڤانتێس بە پێچەوانەی دۆن کیشۆتی نێو ڕۆمانەکەی نایەوێت داهێنراوەکانی خۆی بە حەرفی وەربگیرێن. سێرڤانتێس نایەوێت هەڵمانبخەڵەتێنێت. ڕۆماننووسان درۆ ناکەن چونکە وای دانانێن ئەوەی ئەوان دەینووسن ئێمە بە ڕاستەقینەی بزانین. ئەمەش بە هەمان شێوەی ئەو دروشمی ڕێکلامەیە کە دەڵێت “ئەم جۆرە بیرەیە ئەو شوێنانەی جەستەت دەبووژێنێتەوە کە بیرەکانی تر پێی ناگەن،” ئەم قسەیە هەرچەندە درۆ نییە بەڵام ڕاستیش نییە.

خاوەن میوانخانەیەک لە بەشی یەکەمی دۆن کیشۆتدا دەڵێت ئاسایییە داستانە ئەڤیندارییەکان چاپ بکرێن چونکە کەس ئەوەندە نەزان نییە بە ڕاستەقینەیان بزانێت. ڕاستییەکەی، دۆن کیشۆت خودی خۆی تژییە لە داستانی ئەڤینداری. بەڵام داستانی ئەڤینداری ئەوەندەش بێمەترسی نییە وەک ئەوەی خاوەن میوانخانەکە دەیڵێت، بەڵکوو داستانی ئەڤینداری جۆرێکە لە خۆشەیدایی (narcissism) ترسناک (هەروەک دۆن کیشۆت لە شوێنێک ئاماژەی پێ دەکات) کە دەتوانیت باوەڕ بەوە بهێنیت ژنێک پاک و جوانە تەنیا لەبەر ئەوەی دەتەوێت باوەڕ بەوە بهێنیت. لێرەدا داستانی ئەڤینداری هیچ پێویستی بەوە نییە شتەکان وەک خۆیان ببینێت. هەرچەند ئارمانخوازی ڕۆمانتیک زۆر چاکەخوازانە دەردەکەوێت بەڵام ڕاستییەکەی زۆر خۆپەرستانەیە بەوەی جیهان لەبەردەمتدا دەکاتە قوڕێکی خەست و بە ئارەزووی خۆت چیت بوێت لێی دەکەیت. ئەو جۆرە خەیاڵکارییەی (fantasy) لە داستانی ئەڤینداریدا هەیە زۆر فریودەرە بەوەی ڕەگێکی لە تاکخوازیدا (individualism) هەیە و جیهان بەو شێوەیە لە قاڵب دەدات کە خۆی دەیەوێت. ڕەتی دەکاتەوە دان بەو شتانە دابنێت کە کەتوارخوازی جەختی لەسەر دەکاتەوە، شتانی وەک سەربزێویی کەتوار بەرامبەر بە ئارەزووەکانمان. دژەکەتوارخوازان ئەوانەن کە ناتوانن بەقووڵی بیر بکەنەوە. ئەمەش جۆرێک لە لێڵبینی (astigmatism) ئاکاری دێنێتە کایەوە. ئەوەندە هەیە کە تاکخوازی لەڕێدەرچووی دۆن کیشۆت لە شێوازی نەریتی مێگەلی و دەرەبەگیدا دەردەکەوێت.

 شتێکی پەسەند لەبارەی ئارمانخوازییەوە هەیە – وەک ئەو ئارمانخوازییەی لای دۆن کیشۆت هەیە لە پاراستنی هەژار و لێقەوماوان – بەڵام بە هەمان شێوە شتێکی پووچیش (absurd) هەیە. کەواتە ئاریشەکە تەنیا ئەوە نییە گاڵتەجاڕانە ئارمانی بین، بەڵکوو بەرزکردنەوە و نزمکردنەوەی بەهای ئارمانە بە هەمان نەفەس. ئەوانەی ناتوانن ڕاست و ڕەوان جیهان ببینن، داری بەسەر بەردەوە ناهێڵن. کەتوارخوازی ئەدەبی، ئاکاری و مەعریفەناسی پێکەوەبەستراون. لە دۆخی دۆن کیشۆتدا خەیاڵ (fantasy) ئیمتیازێکی کۆمەڵایەتییە. ئەو پیاوەی بە هەڵە ژنێکی ئاسایی بە کچێکی خانەدان دادەنێت، هەمان ئەو پیاوەیە کە باوەڕی وایە جیهان قەرزداری ئەوە. دەسەڵات تا سەر ئێسقان سەیر و نامۆیە. خەیاڵیش تا سەر ئێسقان پەیوەستە بە مامەڵەی بازرگانییەوە یان دەکرێت بڵێین “کاڵایەکی لەفرۆشهاتوو”ە وەک ئەو قەشەیەی لە بەشی یەکەمی دۆن کیشۆتدا ئاماژەی پێ دەکات. پەرچوو و بازاڕ زۆر ئاشنان بە یەکتری. خەیاڵ کەتوار لە بەرژەوەندیی خۆی بەکار دەهێنێت، کەتواریش بە ناوی مامەڵەی بازرگانییەوە خەیاڵ بۆ بەرژەوەندیی خۆی بەکار دەهێنێت.

وا پێ دەچێت کەتوارخوازی باوی نەمابێت چونکە خوێنەری ئێستا حەز بە شتی سەیروسەمەرە دەکات. سەیر ئەوەیە ڕۆمان شێوازێکە تەواو بەستراوە بە ژیانی ئاساییی خەڵکی ڕەمەکی، بەڵام خەڵکی ڕەمەکی حەز ناکەن وێنەی خۆیان لە ئاوێنەی هونەردا ببیننەوە. ئەوەندە لە ژیانی ئاسایییان بێزارن، تاقەتی ئەوەیان نییە لەکاتی بەتاڵیدا تێیڕامێنن. کرێکاران زیاتر لە پارێزەران پەنا دەبەنە بەر خەیاڵ (fantasy) هەر بۆیە قەشەکەی نێو ڕۆمانی دۆن کیشۆت باوەڕی وایە کرێکاران هێندەی نان و کار پێویستیان بە سێرک و سەرگەرمییە. ئەوە تەنیا کەمینە ڕۆشنبیرەکانن حەزیان لە هونەرێکی عەقڵانییە. هەر بۆیە سێرڤانتێس بە هۆی جەختکردنەوە لە ڕاستینوێنی (Verisimilitude) لە نووسینەکانیدا پێگەیەکی ئەدەبی بەرزی بەدەست هێنا. لە هەمان کاتدا بە دروستکردنی پاڵەوانێک کە لە خۆیان بچێ، توانی هەستی خەڵکی ڕەمەکیش بۆ لای خۆی ڕابکێشێت.

ئەگەر ڕۆمان ژانەرێک بێت پەیوەست بێت بە ژیانی ئاساییی خەڵکەوە، بە هەمان شێوە ژانەرێکیشە بەهاکانی جۆراوجۆر و ناکۆکن. ڕۆمان لە دێفۆوە تا وۆڵف بەرهەمی مۆدێرنیتەیە. مۆدێرنیتەش قۆناغێکە ئێمە تەنانەت ناتوانین لەسەر شتە بنەڕەتییەکانیش هاوڕابین و بەها و باوەڕەکانمان ناکۆک و لێکدابڕاون. ڕۆمانیش ڕەنگدانەوەی ئەو دۆخە ناهەموارەیە. ڕۆمان فرەچەشنترین شێوازی ئەدەبییە، ئەو شوێنەیە دەنگ، دەستەواژە و سیستەمە باوەڕییەکان بەردەوام تێیدا بەریەک دەکەون. لەبەر ئەم هۆیە کەسیان ناتوانن بێ ململانێ بەسەر ئەوی دیکەدا زاڵ بن. ڕۆمانی کەتوارخواز زۆرجار ڕوانگەیەک لەو ڕوانگانە بۆ سەیرکردنی دنیا لێوەی هەڵدەبژێرێت، بەڵام بە شێوەیەک کە لەگەڵ خۆی بگونجێت. لە ڕوانگەیەکەوە باز دەدات بۆ ڕوانگەیەکی تر، گێڕانەوەکەی دەداتە چەندین کاراکتەری لێکجیاواز و هاوسۆزی ئێمە بەدەست دەهێنێت چونکە لەکاتی خوێندنەوەیدا ژیان بەبەر ئەو دۆخ و کاراکتەرانەدا دەکەین کە ناڕەحەتمان دەکەن. ڕاستییەکەی، ئەوە یەکێکە لەو هۆیانەی کە بۆچی ئەو جۆرە شێوازی ڕۆمانە بە چاوێکی گوماناوییەوە لێی دەڕوانرێت. کەتوارخوازی ئەندێشەئاسا دەتوانێت مێشێک بکاتە گامێشێک.

بۆ میخائیل باختین ڕۆمان وەک ڕووبارێک کە دەیەوێ ڕێی خۆی لەنێو بەردەقسڵدا بکاتەوە بەردەوام لە دەرکەوتن و بزربووندایە. باختین پێی وایە ڕۆمان ئەو کاتانە دەردەکەوێت کاتێک دەسەڵاتێکی دیکتاتۆری دادەڕمێت. لەو کاتانەدا ئایدیۆلۆژیایەکی خۆسەپێن باوی نامێنێت وەک ئیمپڕاتۆریەتەکانی یۆنان یان ڕۆما یان کەنیسەی سەدەکانی نێوەڕاست، کە باختین پێی وایە ڕۆمان لەو کاتانەدا سەری هەڵداوە. ڕەگداکوتاویی شێوازی سیاسی، زمانی و کولتووری دەبێتە هۆی ئەوەی کە باختین پێی دەڵێت هەمەچەشنیی زمانەوانی (heteroglossia)، ئەمەش هەمووی لە ڕۆماندا بەدی دەکرێت. بە بڕوای ئەو ڕۆمان لە بنەڕەتدا دژەپێودانگەیە و شێوازێکی یاخییە کە دژی هەموو بانگەشەیەکی ڕەهایە بۆ حەقیقەت. بێگومان ئەوەش وا دەکات ڕۆمان سەربزێو دەربکەوێت. ئەمەش جۆرە دژایەتییەک لە خۆیدا هەڵدەگرێت چونکە ڕۆمانێکی وەک ‘پارکی مانسفیڵد’ی جەین ئۆستن (١٧٧٥-١٨١٧) هیچ جۆرە یاخیبوونێکی تێدا بەدی ناکرێت و ڕۆمانێکی وەک ‘شەپۆلەکان’ی ڤیرجینیا وۆڵف هەمەچەشنیی زمانەوانی تێدا نابینرێت. بەهەمەحاڵ، هەموو هەمەچەشنییەک پەڕگیر نییە و هەموو دەسەڵاتێکیش سەرکوتکەر نییە. بەڵام باختین ڕاست بوو لەوەدا کە ڕۆمان لە کولتوورێکدا لەدایک دەبێت کە تژییە لە پارچە و لەتی شێوازەکانی تر. لێرەدا ڕۆمان شێوازێکی مشەخۆرە کە لەسەر پاشماوەی کولتوورە باڵاکانی تری پەیوەست بە ژیانەوە بوونی خۆی دەردەخات. ئەمەش ناسنامەیەکی نەرێنی پێی دەبەخشێت. لە تێکەڵبوونی بە زمان و شێوازەکانی ژیاندا. ڕۆمان شێوازێکە لە کۆمەڵگەی مۆدێرن نەک ڕەنگدانەوەی ئەم کۆمەڵگەیە.

هیگڵ ڕۆمانی وەک داستانێکی پاڵەوانێتیی پەخشانی سەردەمی مۆدێرن دەبینی. ڕۆمان، جگە لە ڕەهەندە بانسروشتییەکەی، هەموو تایبەتمەندییەکی داستانی پاڵەوانێتی تێدایە. ڕۆمان لە داستانی پاڵەوانێتی کلاسیک دەچێت لە بەکارهێنانی چیرۆکگێڕی، ڕووداوی هەستبزوێن و جیهانی ماددیدا. بەڵام لەوەدا جیاوازە کە ڕۆمان سەر بە گوتاری ئێستایە نەک ڕابردوو چونکە ڕۆمان پێش هەموو شتێک شێوازێکی هاوچەرخە. هەر بۆیە ڕۆمان ئەوەندە لە گۆڤاری زە تایمزەوە نزیکە ئەوەندە لە شاعیرێکی یۆنانی وەک هۆمیرۆسەوە نزیک نییە. کاتێکیش ڕابردوو لە ڕۆماندا ڕەنگ دەداتەوە لە پێناو نۆستالژیا و هیوایەکی وەهمی نییە. هەر بۆیە دەتوانین بڵێین کەتوارخوازی ئەدەبی بە هەمان شێوە کەتوارخوازی ڕەوشتیشە. گەر لە ڕوانگەیەکی سیاسییەوە لێی بڕوانین دەتوانین بڵێین ئەو ڕەتکردنەوەیەی ڕۆمانی کەتوارخواز بۆ نۆستالژیا و یووتۆپیا نیشانەی ئەوەیە ئەو جۆرە ڕۆمانە نە کۆنەپەرستە و نە شۆڕشگێڕانەیە، بەڵکوو لە ڕۆحی خۆیدا چاکسازیخوازە (reformist) و پابەندە بە ئێستا بەڵام ئێستایەک کە بەردەوام لە گۆڕاندایە. دیاردەیەکە پەیوەستە بە دنیای ئێستا نەک دنیای ئەولا، بەڵام چونکە گۆڕانی بەردەوام بەشێکە لەم دنیایە، بە چاوێکی کەمەوە سەیری دنیای ئەولاش ناکات.

کەواتە گەر ڕۆمان شێوازێکی مۆدێرن بێت، هەرچەندە ڕەگێکیشی لەنێو سەردەمی دێریندا بێت، ڕەتی ئەوە دەکاتەوە ببەسترێتەوە بە ڕابردووەوە. بۆ ئەوەی مۆدێرن بیت دەبێ هەموو ئەوەی دە خولەک بەر لە ئێستا ڕوویداوە بخەیتە ڕابردووەوە. مۆدێرنیتێ تاکە قۆناغە لە مێژوودا تەواو خۆی بە ئێستاوە دەبەستێتەوە. وەک هەرزەکارێکی یاخی، مۆدێرن تەواو خۆی دادەبڕێت لە باوانی. ئەوەش وەک چۆن ئەزموونێکی ئازادانەیە، ئەزموونێکی داخورپێنەریشە. شێوازێکە تەواو خۆی دادەبڕێت لە شێوازە نەریتییەکان. چیتر ناتوانێت پشت بەو نموونانە ببەستێت لەلایەن داب و نەریت، ئەفسانەناسی، سروشت، کۆناری  (antiquity)، ئایین و کۆمەڵگەوە پێشکەشی دەکرێن. ئەمەش زۆر پەیوەستە بە سەرهەڵدانی جۆرێکی نوێی تاکخوازی کە هەموو ئەوانەی سەرەوە بە هەڕەشە بۆ سەر ئازادی دەزانێت. لە کاتێکدا لە داستانی پاڵەوانێتییدا نووسەری دەق دیار نییە کێیە، لە ڕۆماندا نووسەرەکەی دیارە و خاوەن شێوازی تایبەت بە خۆیەتی. بەو پێیەی بەهاکان بە هۆی فرەچەشنییان یەکگرتنەوەیان ئەستەمە، ئەم بەربەرەکانێکردنەی شێوازە نەریتییەکانیش پەیوەندی بە سەرهەڵدانی فرەخوازی (pluralism)یەوە هەیە. بەهاکان چەندە زۆر بن ئەوەندە زیاتر کێشەی بەهاکانمان بۆ دروست دەبێت.

ڕۆمان لە منداڵدانی زانستی مۆدێرنەوە لەدایک دەبێت و لە ڕووی سەنگینی، سێکولاربوون، کەلەڕەقی، ڕۆحی بنکۆڵکاری و گومان لە دەسەڵاتی کلاسیک، لەگەڵیدا هاوبەشە. به‌لاوەنانی دەسەڵاتی دەرەکیش واتە دۆزینەوەی دەسەڵات لە نێوەوەی خۆیدا. ئەوکاتەی هەموو سەرچاوە نەریتییەکانی دەسەڵاتت فڕێ دا دەبێ خۆت جڵەوی دەسەڵات بگریتە دەست. دەسەڵات لێرەدا واتە خۆت بە بنەوانێک (origin) نەبەستیتەوە، بەڵکوو خۆت ببیتە بنەوان.

ئەمەش گرنگیی بنەوانبوونمان بۆ دەردەخات هەر وەک لە خودی وشەی ڕۆمان خۆیدا دەردەکەوێت. بەو واتایەی کە دەسەڵاتی ڕۆمان لە دەرەوەی خۆیدا بێ‌بنچینە و لەرزۆکە، هەر بۆیە ڕۆمان نیشانەیەکە لە بابەتی مرۆڤی مۆدێرن. ئەویش وەک ژنان و پیاوانی مۆدێرن کە بەرپرس و بڕیاردەرن لە بوونی خۆیان بە هەمان شێوە بنەوانە. چیتر خزم، داب و نەریت و پێگەی کۆمەڵایەتی بوونی تۆ دیاری ناکەن، بەڵکوو خۆت بوونی خۆت دیاری دەکەیت. بابەتە مۆدێرنەکان وەک پاڵەوانەکانی نێو ڕۆمانی مۆدێرن خۆیان بنیات دەنێن. خودبنچینە و خودبڕیارن، هەر لەمەشەوە واتا بە ئازادیی خۆیان دەبەخشن. هەرچەندە ئازادییەکەیان زۆر لاواز و نەرێنییە کە هیچ دەستەبەرییەکی نییە. هیچ شتێکیش نییە لە جیهاندا پشتگیری بکات. بەهای ڕەها لە سەردەمی مۆدێرندا تووڕ هەڵدراوە و جێگەی بۆ ئازادییەکی ڕەها خۆش کردووە، بەڵام هەر ئەمەیە وای لەم ئازادییە کردووە بەتاڵ و بێبایەخ بێت. گەر هەموو شتێک ڕێگەپێدراو بێت، واتای ئەوەیە هیچ شتێک لە خودی خۆیدا بەهایەکی باڵای هەڵنەگرتووە.

بینیمان کە ڕۆمان و داستانی پاڵەوانێتی جیاوازن لە ڕوانینیان بۆ ڕابردوو، بەڵام جیاوازییەکی تری بنەڕەتیش لەنێوانیاندا هەیە و ئەویش داستانی پاڵەوانێتی گرنگیی بە پاڵەوانە سەربازی و نەجیبزادەکان دەدات، بەڵام ڕۆمان خەڵکی ڕەمەکیی بەلاوە گرنگترە. ڕۆمان ئەو ژانرەیە بە زمانی خەڵکی ڕەمەکی دەدوێت. ڕۆمان ئەو هونەرە ئەدەبییەیە بە زمانێکی خۆجێیی دەنووسرێت و سەرچاوەکانی لە قسەکردنی ڕۆژانەی خەڵکەوە وەردەگرێت نەک لە زمانێکی ئەدەبی تایبەتمەندەوە. بێگومان ڕۆمان یەکەم شێوازی ئەدەبی نییە کە خەڵکی ڕەمەکی تێدا دەردەکەوێت، بەڵام یەکەم شێوازی ئەدەبییە کە خەڵکی ڕەمەکی کردبێتە سەنگی مەحەک. ئەوەی لە سەردەمی هاوچەرخماندا هاوشێوەی ئەوەیە سۆپ ئۆپێرایە[9] کە ئێمە چێژی لێی دەبینین نەک لەبەر دیمەنە ورووژێنەرەکانی بەڵکوو لەبەر ئەوەی ژیانی ئاسایی ڕۆژانەی خۆمانی تێدا دەبینینەوە. هاوتای مۆدێرنی ڕۆمانی ‘مۆڵ فلاندرس’ی دانیال دێفۆو زنجیرەدرامای بەریتانیایی ئیستئێندەرزە (EastEnders). ئەو جەماوەریبوونی ئەو زنجیرەدرامایانە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە زۆرێک لە ئێمە ئەوەندەی چێژ لە دیمەنی ڕۆتینی و دووبارەی ژیانی ڕۆژانەمان دەبینین ئەوەندە چێژ لە دیمەنێک نابینین کە پڕە لە سەرکێشی.

بەهای ژیانی ئاساییی ڕۆژانەی خەڵک لە ئەدەبدا بابەتی یەکێک لە کتێبە هەرە بەناوبانگەکانی بواری ڕەخنەی ئەدەبییە ئەویش کتێبی ‘لاسایی’ (Mimesis)  ڕەخنەگری ئەڵمانی ئێریک ئاورباخە (١٨٩٢-١٩٥٧). بۆ ئاورباخ کەتوارخوازی شێوازێکی ئەدەبییە کە ژیانی ئاساییی ڕۆژانەی خەڵک زۆر بە بەهادار دەزانێت. یەکێک لە نموونە سەرەتایییەکانی ئەدەبی ئینگلیزی کە ئەمەی تێدا ڕەنگداوەتەوە ‘چامە لیریکییەکان’ی ویلیام وۆردزوۆرس (١٧٧٠-١٨٥٠) و ساموێل تەیلەر کۆڵریجە (١٧٧٢-١٨٣٤). ڕۆمان لای ئاورباخ لە بنەڕەتەوە هونەرێکی دیموکراسییە و دژی هونەری سەردەمی کلاسیکی[10] (Classical antiquity) چەقبەستوو، پلەبەندیخواز، لە مێژووخستن و کۆمەڵگەی داخراوە. گەر دەستەواژەی فەیلەسوفی ئەڵمانی واڵتەر بنیامین (١٨٩٢-١٩٤٠) بەکار بهێنین دەڵێین ڕۆمان هونەرێکە کۆتایی بە خەرمانی هونەری کلاسیک دەهێنێت و ژیان لە ئێمە نزیکتر دەکاتەوە لەوەی وا بکات دەستی ئێمەی پێ نەگات. ئاورباخ لە کتێبەکەیدا ستایشی ئەو نووسەرانە دەکات کە بە زمانێکی سادە و بێگرێوگۆڵ نووسیویانە و ئەو نووسەرانە دەداتە بەر ڕەخنە بە زمانێکی ئاڵۆز، هەڵبژاردە و کەس تێنەگەیشتوو نووسیویانە.

ئاورباخ پێی وایە خەڵکی ڕەمەکی لە سەردەمی کلاسیکدا هیچ پێگەیەکی وا گرنگییان نەبووە. ئەمەش پێچەوانەی کتێبی پەیمانی نوێیە (New Testament) کە پلەیەکی باڵای کۆمەڵایەتیی بەرز دەداتە ماسیگرێکی وەک پیتەر. بە گوێرەی فەیلەسوفی کەنەدی چاڕڵز تایلۆر بیرۆکەی بەهاداربوونی ژیانی ڕۆژانەی ئاساییی خەڵک سەرەتا لەنێو ئایینی مەسیحییەتدا سەری هەڵدا. هەر وەک ئاورباخ باسی دەکات لە ئینجیلی مەسیحییەتدا بە ڕەنگدانەوەی وێنای خودا لە خەڵکی هەژار و ڕەش و ڕووت و بەکارهێنانی زمانێکی کارناڤاڵێسک (carnivalesque) [11]شێوازێکی کەتوارخوازیی خەڵکی ڕەمەکیمان پیشان دەدات. بۆ مەسیحییەت پاکبوونەوە لە گوناح پەیوەستە بە نانپێدانی هەژار و سەردانیکردنی نەخۆش نەک پەنابردنە بەر شێوازێکی پەرستشی نهێنی. ئەوەتا دەبینین مەسیح بە سواری کەرێکەوە وەک تاوانبارێکی سیاسی بەرەو مەرگی خۆی دەڕوات، ئەمەش بۆ پێغەمبەرێکی خودایی ڕەنگە وەک نوکتەیەک بێت.

لەگەڵ سەرهەڵدانی کەتوارخوازی خەڵکی ڕەمەکی دێنە نێو مەیدانی ئەدەبەوە زۆر پێش ئەوەی بچنە نێو مەیدانی سیاسەتەوە. ئەمەش یەکێکە لە قۆناغە هەرە گرنگەکانی مێژووی مرۆڤایەتی. سەختە بۆ ئێمە ئێستا بیر لە سەردەمێک بکەینەوە کە پەیوەندیی نێوان دایک و باوک و منداڵانیان  و ژیانی ئابووریی ڕۆژانە هیچ بایەخێکی کولتووریی ئەوتۆی نەبووە. ئاورباخ کە جوویەکی هەڵاتووی دەستی هیتلەر بوو لەو کاتەدا کە لە مەنفادا بوو لە ئیستانبوڵ ئەو کتێبەی لەبارەی ڕۆمانەوە نووسی، لە هەمان کاتدا باختین ئەو کاتەی هەڵاتوویەکی دەستی ڕژێمی ستالین بوو، لەبارەی ڕۆمانەوە دەینووسی. هەردوو نووسەریش ڕۆمانیان وەک گورزێکی کوشندە لە دژی دەسەڵاتی دیکتاتۆری دەبینی. لە ڕوانگەی باختینەوە کولتووری ڕەمەکی شێوازەکانی کەتوارخوازی لە سەردەمەکانی کلاسیک، سەدەکانی نێوەڕاست و مۆدێرن وەردەگرێت و لە شێوەی ڕۆمانێکدا دەریدەخاتەوە.

ئەم بانگەشەیەی سەرەوە کێشەدارە چونکە کەتوارخوازی و ڕۆمان یەک شت نین. هەر وەک ئاورباخ باسی دەکات نە هەموو کەتوارخوازییەک ڕۆمانە و نە هەموو ڕۆمانێک کەتوارخوازە. هەموو ڕۆمانێکیش ڕەنگدانەوەی خەڵکی ڕەمەکی نییە. هەر وەک لە کاراکتەری جۆرج نایتلی ڕۆمانی ‘ئێما’ی جەین ئۆستن و کاراکتەری خاتوو داڵۆوەی ڕۆمانێکی ڤیرجینیا وڵف دەبینرێت. لە هەموو دۆخێکدا سادەییبوون هەمیشە سەربزێوییە. بەرهەمە هونەرییەکان پەڕگیر نین تەنیا لەبەر ئەوەی ژیانی خەڵکی ڕەمەکیمان بۆ وێنا دەکەن. هەندێک جار وا دەبینرێت ئەو جۆرە کەتوارخوازییەی کە هەژاری و بێدەرەتانی خەڵکی ڕەمەکی دەردەخات بێ ئەملاوئەولا گێڕەشێوێنە. بەڵام ئەوەش پێمان دەڵێت خەڵک بەرانبەر بە هەژاران هەستیان نابزوێت چونکە لێیان بێ ئاگان. کەتوارخوازی لە ڕوانگەی ڕاستی‌نوێنییەوە – حەقیقەتی ژیان – شۆڕشگێڕانە نییە. هەر وەک شاعیر و شانۆنامەنووسی ئەڵمانی بێرتۆڵت برێخت (١٨٩٨-١٩٥٦) ئاماژەی پێی دەکات، کارگەیەک بخەیتە سەر سەکۆی شانۆ هیچ شتێکمان لەبارەی سەرمایەدارییەوە پێ ناڵێت.

ئەگەر کەتوارخوازی پیشاندانی جیهان بێت وەک ئەوەی هەیە – نەک وەک ئەوەی پیاوێکی میسری دێرین یان سوارچاکێکی سەدەی نێوەڕاست بینیویەتی – هیچ شتێکمان لەبارەی ئاریشەکانی جیهانەوە دەست ناکەوێت. با وای دابنێین لە شارستانییەتەکانی داهاتوو کۆپییەکی شانۆنامەی ‘ئێندگەیم’ی ساموێل بێکێت (١٩٠٦-١٩٨٩) دەدۆزرێتەوە کە باسی دوو پیاوی بەتەمەن دەکات کاتەکانی خۆیان لەنێو تەنەکەی زبڵدا بەسەر دەبەن. خەڵکانی سەر بەو شارستانییەتە ناتوانن تەنیا بە سەیرکردنی ڕووکەشەکەی لە شانۆنامەکەدا ئەوە دەرک بکەن کە ئایا ئەو شانۆنامەیە کەتوارخوازە یان نا. بەڵکوو دەبێ بزانن ئایا مانەوەی دوو پیاوی بەتەمەن لەناو زبڵدان نەریتێکی نێوەڕاستی سەدەی بیستەمی ئەوروپا بووە یان نا.

بۆ ئەوەی بە شتێک بڵێیت کەتوارخواز پێویستە دان بەو شتانەدا بنێیت کە ڕاستەقینە نین. تاقمە ددانێک دەکرێت ڕاستەقینە بێت بەڵام ئۆفیسێکی وەزارەتی دەرەوە نا. کولتووری مۆدێرن دەکرێت ڕاستەقینە بێت چونکە پەیوەندییەکی پتەوی لەگەڵ ژوورکەتواری (surreal)، شیزۆفرینیا و هەستە هەڕەمەکییەکاندا هەیە. هونەری کەتوارخواز وەک هەر هونەرێکی تر دەکرێت هونەرێکی دەستکرد بێت. ئەو نووسەرەی دەیەوێت کەتوارخواز دەربکەوێت، ڕەنگە ڕستەیەک وەک ئەوە بنووسێت “پایسکل سوارێکی دەموچاونوورانی بە لەرەلەر بە بەردەمماندا تێپەڕی” یان بنووسێت “کوڕێکی پرچ ڕەنگ‌گێزەری لە ژێر پەرژینەکەدا ئاودیو بوو و بە دەنگێکی جاڕسکەر فیکەی بۆمان لێی دەدا.” ئەم وردەکارییانە بۆ داڕشتنی ڕۆمانێک ڕەنگە هەڕەمەکی بن و تەنیا بۆ ئەوە بن پێیان بگوترێت کەتوارخوازانە نووسراوە. هەر وەک هێنری جەیمس دەڵێت ئەو جۆرە نووسینانە “ڕواڵەتی کەتوارن.” بەم واتایە دەکرێت کەتوارخوازی بە هەڵکەوت دابنرێت. کەتوارخوازی شێوازێکە کە دەخوازێت بە تەواوی خۆی لەگەڵ جیهاندا تێکەڵ بکات، تەنانەت گەر لە پێگەی خۆشی وەک هونەرێک دابماڵرێت. وەک ئەوە وایە ئەو شتانەی کەتوارخوازی دەیانخاتە ڕوو ئەوەندە ڕوون بن لێیانەوە سەیری جیهانی ڕاستەقینە بکەین. خستنەڕوویەکی ئەوەندە تەواو بێت ڕێک لەو شتە بچێت کە دەیخاتە ڕوو. بەڵام ئەوەش وەک ئەوە وایە هیچ شتێکت نەخستبێتە ڕوو. ئەو شاعیرەی لە شیعرەکانیدا سێو هەر سێو بێت و هەڵووژە هەر هەڵووژە بێت، شاعیر نییە، بەڵکوو میوەفرۆشە.

بۆ هەندێک لە لێکۆڵەرانی ئەدەبی کەتوارخوازی لە ئەدەبدا لە کەتوار خۆی زۆر کەتوارترە چونکە جیهانمان وەک ئەوەی هەیە پیشان دەدات. زۆر جار کەتوار بە گوێرەی چاوەڕوانییەکانی ئێمە نییە هەر وەک چۆن وا لە ڕۆبێرت ماکسوێڵ[12] (١٩٢٣-١٩٩١) دەکات لە زەریادا نوقم بێت لەوەی لەسەر کەشتی بێت. نە جەین ئۆستن و نە چاڕڵز دیکنز (١٨١٢-١٨٧٠) لە ڕۆمانەکانیاندا بەرگەی ئەو جۆرە کارەساتەیان نەدەگرت کە بەسەر ماکسوێڵدا هات و کۆتاییی وایان قبووڵ نەدەبوو. لە بارودۆخێکی ژوورکەتوارییدا هێنری کیسینجەر (١٩٢٣-٢٠٢٣) خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی پێی بەخشرا، بارودۆخێک کە هیچ ڕۆماننووسێکی کەتوارخواز بە خەیاڵیشیدا نایەت مەگەر وەک تەنزێکی ڕەش (black humor)[13] نەبێت.

کەواتە مەترسیدارە کەتوارخوازی وا دابنێن کە ژیان وەک ئەوەی هەیە پیشان دەدات یان وەبزانین کەتوارخوازی ئەزموونی خەڵکی ڕەمەکی دەگوازێتەوە. هەردوو بۆچوونەکە نابێت بە هەند وەرنەگرین. کەتوارخوازی پەیوەستە بەوەی دەیخاتە ڕوو و ناکرێت ئەو خستنەڕووانە بەراورد بکەین بە کەتوار بۆ ئەوەی بزانین چەندە کەتوارخوازن چونکە ئەوەی ئێمە پێمان وایە کەتوارە خودی خۆی کێشەی کەتواربوونی هەیە. بەهەمەحاڵ، بۆچی خستنەڕووی کەتوارخوازەکان ئەوەندە کاریگەری لەسەر ئێمە هەیە؟ بۆچی ئێمە بە وێنەی پارچە گۆشتێکی بەراز سەرسام دەبین کە لە پارچە گۆشتێکی ئاسایی نەبێت لە هیچی تر ناچێت؟ ڕەنگە ئەمە بەشێکی بە هۆی سەرسامبوونی ئێمە بێت بەو لێکچوواندنانەی لە مێشکی خۆماندا دەیکەین یان ڕەنگدانەوەی ئەو دۆخە بێت لە دەروونماندا هەڵمانگرتووە. بەو واتایە کەتوارخوازی هەر وەک ئاورباخ دەیبینێت کە هەرچەندە پێگەیشتووترین شێوازی ئەدەبیش بێت لەوانەیە هەندێک جار دواکەوتووترینیش بێت. ئەوەی خۆی وەک جێگرەوەیەک بۆ ئەفسوون و جادووگەری دەبینێت ڕەنگە خۆی نموونەیەک بێت لەوان.

هەموو ڕۆمانێکی سەردەمی مۆدێرن کەتوارخواز نییە، بەڵام کەتوارخوازی شێوازی باوی سەدەی بیستەمی ڕۆمانی ئینگلیزییە. هەروەها، کەتوارخوازی پێوەرێکی ڕەخنە ئەدەبییەکانی سەدەی بیستەمە. ڕەخنەگرە ئەدەبییەکان هەمیشە ئەو کاراکتەرانەیان داوەتە بەر ڕەخنەی توند کە کەتوارخواز نەبوون و دەروونێکی ئاڵۆزیان هەبووە. ئەوە لە کاتێکدایە کە زۆرێک لە شاکارە جیهانییەکان کاراکتەرەکانیان کەتوارخواز نەبوون وەک تایریسیەسی سۆفۆکلێس، ژنە جادووکەرەکانی ماکبێسی شکسپیر، خوداکەی جۆن میڵتۆن، گەلیڤەری جۆناتان سویفت، فەیگنی چاڕڵز دیکنز و پۆزۆی ساموێل بێکێت. کەتوارخوازی ئەو هونەرەیە دانووی لەگەڵ چینی نێوەڕاستی باڵادەستدا دەکوڵێت بەو پێیەی کە ئارەزووی جیهانی ماددی دەکات و جیهانی سەرووسروشتی ڕەت دەکاتەوە. هەروەها، کەتوارخوازی پرسی خود و باوەڕێکی پتەوی بە بەرەوپێشچوونی مێژوویی هەیە. لە کتێبی ‘سەرهەڵدانی ڕۆمان’دا، ئیان وات (١٩١٧-١٩٩٩) هەموو ئەوانەی سەرەوە بە هۆکاری سەرهەڵدانی ڕۆمانی مۆدێرنی ئینگلیزی لە سەدەی هەژدەدا دادەنێت. واتا بەشێکی تری هۆکاری ئەوە بۆ گرنگییدانی چینی نێوەڕاست بە دەروونی تاک، ڕوانگەی سێکولار و ئەزموونخوازی (empiricism) تاک و گرنگییدانی بە بابەتیبوون دەگەڕێنێتەوە. دەکرێت بشڵێین ڕۆمانی کەتوارخوازی شێوازێک نییە وەک شانۆی هۆنراوەیی، چامەی گۆرانی و شیننامە، بە ڕێککەوت لەدایک بێت. ئەوە ئەریستۆکراتەکان بوون خولیای ئەم‌جۆرە هونەرە بوون.

بۆ زۆرێک لە لێکۆڵەرانی ئەدەبی سەدەی هەژدەیەم ڕۆمان بریتییە لە “بەرهەمێکی خەیاڵیی بێمانا کە تەنیا بە کەڵکی خزمەتکار و مێینەکان دێت.” هەر بەو نەفەسەوە جاکی کۆڵینز (١٩٣٧-٢٠١٥) ڕۆمانەکانی نووسیوە، بەڵام ویلیام گۆڵدینگ (١٩١١-١٩٩٣) ئەو پێناسەیەی قبووڵ نەبووە. بۆ ئەو لێکۆڵەرانەی سەدەی هەژدەم ڕۆمان زیاتر لە ڕۆژنامەی وێنەیی نیوز ئۆف زە وۆڕڵد دەچێت تا گۆڤاری زە تایمز. ڕۆمان لای ئەوان زیاتر لە ڕۆژنامەیەک دەچێت کە کاڵایەکە یەکجار دەیکڕیت، دەیخوێنیتەوە و فڕێی دەدەیت، بە پێچەوانەی کتێبێکی فێرکاری کە دەبێت چەندین جار پێیدا بچیتەوە و بیخوێنیتەوە. ئەو لێکۆڵەرانە پێیان وابوو ڕۆمان سەر بە جیهانی زووتێپەڕیوە یان دەکرێت بڵێین وەک نووسینی ئیمەیڵێک لە ئێستادا وایە. ئەوان ڕۆمانیان بە خەیاڵێکی هەستبزوێن دادەنا هەر بۆیە ڕۆماننووسانی وەک هێنری فیڵدینگ (١٧٠٧-١٧٥٤) و ساموێل ڕیچاردسن (١٦٨٩-١٧٦١) بەرهەمە ئەدەبییەکانی خۆیان بە مێژوو ناو دەبرد نەک ڕۆمان. خانەدانەکانی سەدەی هەژدەیەم تازە بابەتەکانیان زۆر بەلاوە گرنگ نەبوو. پێیان وابوو ئەو ڕاستییانەی پێویستە مرۆڤ بیانزانێت زۆر دەمێکە دەرکیان پێکراوە. نوێ لای ئەوان بێبایەخ و پڕوپووچ بوو. ڕۆمان لای ئەوان نە ئەدەب بوو و نە هونەر بوو. لەو سەدەی هەژدەیەدا بۆ ئەوەی چیرۆکەکەت بایەخی پێی بدرابایە، دەبووایە شتێک بنووسیت دەرخەری ژیانی ڕاستەقینەی خەڵک بێت و هیچ هەست و سۆزێکی دڵدارییانەی تێدا نەبێت. تەنانەت گەر شتێکی زۆر جیددیشت نەنووسیبایە تەنیا ئەوەندە پەیڕەوت کردبایە ئەوا چیرۆکەکەت بە بەرهەمێکی زۆر جیددی دەبینرا.

لە کۆتاییدا ڕۆمانی ئینگلیزی تۆڵەی خۆی لەوانە دەکردەوە بە گاڵتەوە ڕۆمانیان بە ژانەرێکی مێیینە دادەنا. ئەمەش بە نووسینی چەند ڕۆمانێک کە کارەکتەری سەرەکییان ژن بوو، لەوانە کلاریسا هاڕلۆی ساموێل ڕیچاردسن، ئێما ودهاوسی جەین ئۆستن، مۆڵی بلوومی جەیمس جۆیس (١٨٨٢-١٩٤١)، و خاتوو ڕامزی ڤیرجینیا وۆڵف. هەروەها، لەو سەردەمەدا کۆمەڵێک ڕەخنەگری ئەدەبی ژنیش دەرکەوتن. ڕۆمان لە ڕووی شێوازی ئەدەبییەوە، گرنگییەکی ئەوتۆی پەیدا کرد چونکە شیعر لەو سەردەمەدا بوو به شێوازێکی زیاتر کەسیی و تایبەتی. دوای ئەوەی شیعر وەک ژانەرێکی گشتی کۆتایی هات – بە تایبەتی لەنێوان سەردەمی پێرسی شێلی (١٧٩٢-١٨٢٢) و ئەڵجیرنۆن سوینبێرن (١٨٣٧-١٩٠٩) – ئەرکی ئاکاری و کۆمەڵایەتی بۆ ڕۆمان بەجێ هێشت. تا نێوەڕاستی سەدەی نۆزدەیەم، شیعر زیاتر لەگەڵ هەستی ناوەکی و ڕۆحیی هاوواتا بوو یان تێڕامانی دەروونیی مرۆڤ کە ئەمەش بێگومان بۆ شاعیرانی وەک دانتێ (١٢٦٥-١٣٢١)، میڵتن و تەنانەت پاپاش مایەی سەرسوڕمان دەبوو. شیعریبوون لەو سەردەمەدا بە پێچەوانەی کۆمەڵگە، بەڵگەهێنانەوەیی، بیردۆزانە و عەقڵانی دادەنرا و هەموو ئەوانە خرابوونەپاڵ پەخشانی ئەدەبی. ڕۆمان گرنگی بە جیهانی دەرەوە دەدا و شیعر مامەڵە لەگەڵ جیهانی نێوەوەی ناخی مرۆڤ دەکات. بێگومان ئەو جیاوازییەی لەنێوان شیعر و ڕۆمان لەلایەن هێنری فیڵدینگ و تەنانەت بێن جۆنسنیشەوە (١٥٧٢-١٦٣٧) بەڕاست دانانرێت. دوورکەوتنەوەی ئەو دوو شێوازە ئەدەبییەیە لە یەکتر ڕەنگدانەوەی ئەو نامۆبوونەیەیە لەنێوان گشت و تایبەتیدا هەیە.

ئاریشەکە لێرەدایە چەندە کەتوارخوازییەکەت ئاشکرا و ڕۆشن بکەیتەوە، ئەوەندە لە حەقیقەتی ئاکاری لا دەدەیت، چونکە هەرچەندە خوێنەر سەرقاڵی وردەکارییە کەتوارخوازییەکان دەبێت، هەر ئەوەندە گوێ بە حەقیقەتە گەردوونییەکان نادات.

لێرەدا کێشەی شیعر – هەروەک کۆمەڵگەی سەرمایەداریی پیشەسازی پێناسەیان دەکرد – ئەوەیە بەردەوام دوور دەکەوێتەوە لە ژیان. ئاشکرایە لە جیهانی کۆمپانیاکانی بیمە و دروستکردنی کولێرەی بە قیمە هیچ جێگەیەک بۆ شیعر نییە. دەستەواژەی “دادپەروەری شیعری” ڕێک بە واتای ئەو جۆرە دادپەروەرییە دێت ئێمە لە ژیانی ڕاستەقینەماندا نایبینین. هەروەها لە ڕۆمانیشدا بە هۆی نزیکی لە کۆمەڵگەوە کێشەیەکی هاوشێوەمان تووش دەبێت. ئەگەر ڕۆمان پارچەیەک بێت لە ژیان، ئەی چۆن دەتوانێت حەقیقەتێکی گشتیمان پێ بڵێت؟ ئەمەش بە تایبەتی بۆ پرۆتستانتێکی تۆخی سەدەی هەژدەمی وەک ساموێڵ ڕیچاردسن کێشە بوو کە باوەڕی وابوو دەبێ ئەدەب حەقیقەتی ئاکاریمان فێر بکات، ئەگەر نا خەیاڵێکی پڕوپووچ و تەنانەت کۆنەپەرستیشە.

ئاریشەکە لێرەدایە چەندە کەتوارخوازییەکەت ئاشکرا و ڕۆشن بکەیتەوە، ئەوەندە لە حەقیقەتی ئاکاری لا دەدەیت، چونکە هەرچەندە خوێنەر سەرقاڵی وردەکارییە کەتوارخوازییەکان دەبێت، هەر ئەوەندە گوێ بە حەقیقەتە گەردوونییەکان نادات. لێرەدا ئاریشەیەکی تریش دێتەئاراوە، ئەویش ئەوەیە تۆ وەک ڕۆماننووسێک بێئەوەی پێمان بڵێیت کێشەی جیهان چییە، ناتوانیت داوای گۆڕینی جیهان بکەیت. بەڵام هەرچەندە بە شێوەیەکی کاریگەرانە ئەوەمان پێ بڵێیت، جیهان هەر ئەوەندە نەگۆڕتر دەردەکەوێت. ڕۆمانەکانی چارڵز دیکنز کۆمەڵگەیان ئەوەندە گەندەڵ و خراپەکار پیشان دەدا کە بۆمان زۆر سەخت بوو بیر لە گۆڕینی بکەینەوە.

ڕیچاردسن دەیزانی بە خوێندنەوەی ڕۆمانی کەتوارخواز خوێنەر لە یەک کاتدا باوەڕ بە گوتاری ڕۆمانەکە دەهێنێت و ناهێنێت. بە تەواوی خۆمان تەسلیمی گێڕانەوەکە دەکەین بەڵام لە هەمان کاتدا بەشێکی مێشکمان پێمان دەڵێت ئەوە تەنیا خەیاڵێکە و هیچی تر. ڕیچاردسن بەو نەفەسەوە قسەی دەکرد، کە “هەرچەندە ئێمە دەزانین ئەوەی دەیخوێنینەوە، بەشێک لە خەیاڵێکی ئەدەبییە، بەڵام هەر دەشیخوێنینەوە.” وەک ئەوەی ئەو بەشەی مێشکمان کە گیرۆدەی چیرۆکەکە نەبووە وانەیەکی ئاکاری لە چیرۆکەکە هەڵبهێنجێت. بەو شێوەیە دەتوانین پارێزگاری لە کەتوارخوازی بکەین، بەڵام دەکرێت کەتوارخوازی خزمەتی زیاتریشمان بکات. لە نووسینی ڕۆمانی ‘کلاریسا’دا، ڕیچاردسن نایەوێت لە پێشگوتەی ڕۆمانەکەدا ئاماژە بەوە بکات کە ڕۆمانەکەی لە خەیاڵێکی ئەدەبی زیاتر هیچی تر نییە، بە هەمان شێوە نایەوێت وەک چیرۆکێکی ڕاستەقینەش دەربکەوێت. لێرەوە بە تەواوی گیروگرفتی کەتوارخوازبوونمان بۆ ڕوون دەبێتەوە. نابێت خوێنەر پێی بگوترێت ئەو کتێبەی دەیخوێنێتەوە بریتییە لە خەیاڵێکی ئەدەبی چونکە سیحری کتێبەکە بەتاڵ دەکاتەوە. بەڵام ئەگەر خوێنەریش ئەو ڕۆمانەی دەیخوێنێتەوە بە خەیاڵی نەزانێت، ئەوا دووبارە ڕۆمانەکە هێزی وێژەییبوونی خۆی لەدەست دەدات. ئەگەر وا بێت، ‘ڕۆمانی کلاریسا’ی ڕیچاردسن دەبێتە ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامەوانی لەبارەی دەستدرێژیی سێکسی، نەک ڕۆمانێک لەبارەی چاکە و خراپە و باڵادەستیی زایەندی.

ئەوە تەنیا نووسەرانی ئاکارباوەڕی وەک ڕیچاردسن نین ڕووبەڕووی ئەم تەنگەژانە دەبنەوە. بەشێک لەوەی ئێمە باوەڕمان وایە دەقێکی ئەدەبییە، خوێنەر هان دەدات بۆ ئەوەی تێگەیشتنێکی گشتی لێ هەڵبهێنجێت. هەربۆیە لە شوێنێکدا کە هێمای “دەرچوون قەدەغەیە” دەبینین – کە نووسینێکی خەیاڵیی ئەدەبی نییە – دەکرێت لێکدانەوەیەکی خەیاڵیی ئەدەبی بۆ دروست بکەین و بڵێین ڕەنگە کەسێکی گۆشەگیر ئەوەی لێرەدا هەڵواسیبێت بۆ ئەوەی کەس لێی نزیک نەبێتەوە. کەواتە خەیاڵی ئەدەبی بە واتای ئەوە نایەت، کە ڕاستەقینە نییە، بەڵکوو بە واتای ئەوە دێت، چیرۆکێک (ڕاستەقینە بێت یان نا) بە شێوەیەک لێی بڕوانرێت، کە گرنگییەکی تایبەتی هەیە. ڕەنگە ئەمە گونجاوترین پێناسە نەبێت، بەڵام خاڵێکی گرنگیش دەخاتەڕوو. هەروەها، ڕەنگە ئەوە هاوکارمان بێت بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی خەیاڵی ئەدەبی زۆرجار (یان هەمیشە) زمان بەکار دەهێنێت بۆ ئەوەی سەرنج بۆ پێگەی وێژەییبوونی خۆی ڕابکێشێت. ئەمەش وەک ئەوەیە پێمان بڵێت “ئەم بەرهەمە ئەدەبییەیە بە حەرفی وەرمەگرە.” هەرچەندە بە ئاشکرا ئەوە بدرکێنیت، ڕەنگە کاریگەریی چیرۆکەکەت کاڵ بکەیتەوە. ئەمەش یارمەتیدەرمان دەبێت بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن خەیاڵی ئەدەبی دەبێتە سەرچاوەیەکی بەهێزی ئایدیۆلۆجیا، چونکە یەکێک لە ئەرکە سەرەکییەکانی ئایدیۆلۆجیا ئەوەیە بارودۆخێک دروست بکات کە تێیدا وەک حەقیقەتێکی گەردوونی دەربکەوێت. گەر چەند قوتابییەکی کوڕ لە قوتابخانەیەکدا، کە بێسەرپەرشت بێت، لە یاری کریکێت سەر و گوێلاکی یەکتر دەربهێنن؟ ئایا ئەوە واتای ئەوە دەدات هەموو مرۆڤەکان دڕندە بن!

کەواتە گەر بەم شێوەیە بێت، دەکرێت بڵێین کەتوارخوازی و نموونەییبوون هەرگیز لەگەڵ یەکتر ناسازێن. ئەگەر ئۆلیڤەر تویستی چارڵز دیکنز تەنیا ئۆلیڤەر تویستێکی ئاسایی بێت، ئەوا هەست بە سیحری تەواوی ئەو کارەکتەرە دەکەین. بەڵام ئەم کارەکتەرە پێناچێت هیچ ڕەهەندێکی سیمبولیی هەبێت. ئێمە ئاشناین بەو جۆرە کارەکتەرە وەک ئەوەی لە فیلمەکان دەبینین کەسێک هەرچەندە ئاشنای بکوژەکەی دراوسێی بێت. دەبینین بکوژەکە کەسێکی زۆر ئاسایی دەردەکەوێت و هەموو کاتێکیش کە دراوسێکەی دەبینێت، زۆر بە ڕێزەوە سڵاوی لێ دەکات. بەڵام گەر ئۆلیڤەر هێما بێت بۆ دڵڕەقی و چەوساندنەوە، ئەوا هەرچەندە گرنگیش دەربکەوێت، تایبەتمەندییەکانی خۆی لەدەست دەدات. ئەمەش بە تەواوی ڕۆمانەکەی چارڵز دیکنز دەگۆڕێت بۆ چیرۆکی هێمایی (allegory) .نموونەییبوون بێ کەتوارخوازی بەتاڵە، لە کاتێکدا کەتوارخوازی بێ نموونەییبوون کوێرە.

ئەوەی پێی دەڵێین خەیاڵی ئەدەبی ئەو شوێنەیەیە کە نموونەییبوون و کەتوارخوازی تێیدا بەیەک دەگەن. ئەگەر بێتو بتەوێت باس لە سیستەمێکی یاسایی بکەیت، باشترین ڕێگە ئەوەیە پەنا بۆ خەیاڵی ئەدەبی ببەیت، ئەمەش هەم بە هۆی کاریگەرییەکەی، هەم بە هۆی ئەوەی دەتوانیت بە ئارەزووی خۆت ئەو بەشانە هەڵبژێریت و جێگۆڕکێیان پێ بکەیت بەو شێوەیەی دەتەوێت بۆ ئەوەی خەسڵەتە نموونەیییەکانی سیستەمەکەت دەربکەوێت. گەر بێتو دەقاودەق باسی سیستەمێکی یاسایی بکەیت کە لە دادگەکان چی دەگوزەرێت، بابەتەکەت زۆر بێزارکەر دەبێت. هەر لەبەر ئەم هۆیانەیە زۆرجار دەگوترێت خەیاڵی ئەدەبی لە ڕاستیی ڕاستیترە. ئەگەر نەخشەی ڕواڵەتە دیارەکانیی ڕووداوێک یان کەسایەتییەک تا ئەو جێگەیەی کە دەتوانیت بکێشیت، بە ئەگەرێکی زۆرەوە خۆت لە خەیاڵێکی ئەدەبیدا دەبینیتەوە. لەوانەیە بارودۆخێک دابهێنیت کە ئەم ڕواڵەتانە گەشاوەتر لە جاران دەربکەون.

ڕەخنەگری بەناوبانگی بەریتانیایی فرانک ڕایمۆند لیڤس (١٨٩٥-١٩٧٨) لە یەکێک لە کتێبەکانیدا بە ناونیشانی ‘کەلەپوورە مەزنەکە’ ڕۆمان بە دوو شێوە پێناسە دەکات: یەکەم، ڕۆمان دەبێت بە ڕووی ژیاندا بکرێتەوە. دووەم، پێویستە ڕۆمان دەرخەری شێوازێکی ئەنداموار (organic) بێت. کێشەکە ئەمەیە ئەم دوو داواکارییە بە ئاسانی لەگەڵ یەکتر ناگونجێن. یان ڕەنگە ئەو کاتە لەگەڵ یەکتر بگونجێن کە ژیان خۆی شێوازێکی ئەنداموار دەربخات. ئەو کاتە ڕۆمانیش بە ڕووی ژیاندا دەکرێتەوە. لە مێژووی ڕۆماندا کەمجار وا هەڵکەوتووە ئەم دووانە پێکەوە کۆ کرابنەوە. لە سەردەمی مۆدێرندا – سەردەمی هەرەگەشی ڕۆمان – ژیانی مرۆڤ لە جاران ناڕێکخراوتر بووە، کەواتە چۆن ڕۆمان دەتوانێت ژیانی مرۆڤ ڕێک بخاتەوە؟ چۆن لێرەدا ئەرکی کەتوارخوازیی ڕۆمان پووچەڵ ناکرێتەوە؟ چۆن ڕۆمان دیاردەیەکی دژیەک نابێت؟ ڕۆماننووسان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە وێنەیەکی دەقاودەقی جیهانمان پیشان دەدەن، بەڵام ئێمە دەرک بەوە دەکەین کە ئەم وێنەیەی ئەوان پیشانمان دەدەن، لە هەگبەی کەسیی خۆیانەوە دەرهاتووە. هەربۆیە دەکرێت بڵێین ڕۆمان ژانەرێکی توانجاوییە (ironic) و خۆوێرانکەرە. هەروەها، وا پێدەچێت شێوازی ڕۆمان ناکۆک بێت لەگەڵ نێوەڕۆکەکەی. ڕۆمان بە هۆی ئەوەی بەردەوام سەروکاری لەگەڵ جیهانێکی ناڕێک و تێکەڵوپێکەڵدا هەیە و هەمیشە هەڕەشەی ئەوەی لەسەرە کە یەکگیریی خۆی وەک خەیاڵێکی ئەدەبی لەدەست بدات.

لە ڕۆمانەکانی دێفۆودا هەمیشە لەسەر حیسابی نێوەڕۆک شێواز وەلاوەنراوە. ڕیچاردسن ڕێگەیەکی هاوشێوەی دەگرێتەبەر و تەکنیکێک بەکار دەهێنێت کە کارەکتەرەکانی ئەزموونی ژیانی خۆیان بەو شێوەیەی هەیە تۆمار بکەن.

ڕۆمانی ئینگلیزی هەر لە سەرەتای سەرهەڵدانەوە تووشی ئەم کێشانە بووە. نووسەرانی وەک دێفۆو و ڕیچاردسن ئەم کێشەیەیان بە قوربانیکردنی شێواز بۆ نێوەڕۆک چارەسەر کردووە. دێفۆو زۆر بەدەگمەن هەوڵی دەدا ڕۆمانەکانی خۆی ڕێک بخاتەوە، بەڵکوو بێشێوازیی گێڕانەوەکەی دەرخەری ناڕێکوپێکی ئەو مژارانە بوون دێفۆو لە ڕۆمانەکانیدا دەیورووژاندن. لە ڕۆمانەکانی دێفۆودا هەمیشە لەسەر حیسابی نێوەڕۆک شێواز وەلاوەنراوە. ڕیچاردسن ڕێگەیەکی هاوشێوەی دەگرێتەبەر و تەکنیکێک بەکار دەهێنێت کە کارەکتەرەکانی ئەزموونی ژیانی خۆیان بەو شێوەیەی هەیە تۆمار بکەن. کارەکتەرەکانی ڕیچاردسن هەر لە لەدایکبوونەوە پێنووس و تێنووسێکیان پێیە بۆ تۆمارکردن. لێرەشدا نێوەڕۆک لە شێواز بەلاوەترە. ڕۆمانەکانی ڕیچاردسن هاوشێوەی ڕۆمانەکانی دێفۆو بەڕووی جیهانی دەرەوەدا کراوەن، بەڵام بۆئەوەی هونەریبوونی خۆیان لەدەست نەدەن، زۆر بە چاوێکی وریایانەتر نووسراون. ڕیچاردسن وەک پیوریتانێک[14] بە چاوێکی گومانەوە سەیری هەموو هونەرێکی دەرکرد. هەروەها، بەگومان بوو لە هەموو شێواز و نەریتێک کە دەستوەر بدات لەنێوان خۆی و ئەو جیهانەی لە ناخی خۆیدا هەڵیگرتووە. جیهانی ناخی خۆی ئەو جیهانەیە تێیدا پاکبوونەوە لە گوناح بەدەست دەهێنێت، بۆیە دەبێ بە هەموو شێوەیەک پارێزگاری لێ بکات.

هێنری فیڵدینگ ڕێگەیەکی جیاواز لەوانی گرتەبەر و هێڵێکی جیاکەرەوەی لەنێوان شێواز و نێوەڕۆکدا نەکێشا و دانی بە خەیاڵیبوونی ڕۆمانەکانیدا نا. فیڵدینگ ناخوازێت ئەو خوێنەرانەی ڕۆمانەکانی دەخوێنەوە لەبیر بکەن ڕۆمانێک دەخوێننەوە. ئەو ئاگادارە کە بۆچوونی باو لەبارەی نووسینی ڕۆمان ئەوەیە قارەمانەکانی سەربکەون و دژەقارەمانەکانی شکست بهێنن، بەڵام ئەم جۆرە شێوازە بە جیهانی ڕاستەقینە ناکۆکە. لە کۆمەڵگەیەکی نادادپەروەردا ناتوانی شتەکان وەک ئەوەی هەن بیانخەیتەڕوو و چاوەڕێی ئەوە بکەی جیهانێکی جوان و ڕێکوپێک وێنا بکەی. دڕندەییی مرۆڤ یەکێكە لەو هۆکارانەی ناتوانرێت تێیدا کەلێنی نێوان شێواز و نێوەڕۆک پڕ بکرێتەوە. یان دەکرێ ئەو کەلێنە پڕ بکەیەوە – وەک ئەوەی فیڵدینگ و ئەوانەی دوای ئەو هاتن کردیان – بەڵام دەبێ سەرەتا خوێنەر لەوە ئاگادار بکەیەوە کە ئەو کەلێنە تەنیا لەنێو ڕۆماندا پڕ دەکرێتەوە. ناکرێ خوێنەر ئەوە بە ژیانی ڕۆژانەی خۆی بەراورد بکات، هەربۆیە ڕۆمان شێوازێکی تەنزاوییە. چەندە ڕۆمان ڕەنگدانەوەی ژیانی ڕۆژانە بێت، ئەوەندە لێی دوور دەکەوێتەوە. لە جیهانی ڕاستەقینەدا کارەکتەرەکانی وەک فانی، جۆزێف و پارسن ئادەمسی ڕۆمانی ‘جۆزێف ئەندروس’ی هێنری فیڵدینگ دەکوژران. بەهەمەحاڵ، هەرچەندە وا دەردەکەوێت کە کەلێنی نێوان شێواز و نێوەڕۆک پڕ بکرێتەوە، بەڵام ئەوە تەنیا هیوایەکی بێهوودەیە. ڕۆمان وێنەیەکی یووتۆپیاییە، نەک لەبەر ئەو شتەی دەیخاتەڕوو، بەڵکوو لەبەر خودی خستنەڕوو خۆی. ڕۆمان کردەیەکە جیهان بەو شێوەیە وێنا دەکات خۆی دەیەوێت، بەبێ ئەوەی زیان بە کەتوارەکەی بگەیەنێت. کەواتە ڕۆمان کردەیەکی ئاکارییە.

ڕۆماننووسی ئێرلەندی لۆرنس ستێرن (١٧١٣-١٧٦٨) دەرکی بە مەحاڵی سازان لەنێوان شێواز و کەتوارخوازیدا کردبوو، ئەمەش لە ڕۆمانە دژە-ڕۆمانەکەیدا بەناوی ‘تیسترم شاندی’دا بەڕوونی دەردەکەوێت. گێڕەرەوەی ڕۆمانەکە تریسترم ناتوانێت مێژووی ژیانی خۆی بەڕاستی بگێڕیتەوە و چیرۆکێکی داهێنەرانەمان پێشکەش بکات. هەربۆیە ئەم ڕۆمانە ئەوەمان بۆ دەردەخات کەتوارخوازی خۆوێرانکەرە. لەمبارەیەوە ڕۆلان بارت (١٩١٥-١٩٨٠) دەڵێت:

کەتوار ناخسترێتەڕوو چونکە هەمیشە هەوڵدراوە بەجۆرێک بخسترێتەڕوو کە بەشێکە لە مێژووی ئەدەب… ئەدەب بێقەید و شەرت کەتوارخوازە بەوەی کە هەرگیز جگە لە کەتوار ئارەزووی شتێکی دیکەی نەکردووە. دەشتوانم بێ دژیەکبوون لەگەڵ بۆچوونەکەی خۆم بڵێم ئەدەب زۆر ناکەتوارخوازە، هەر بۆیەش ئارەزووی کەتوار دەکات، چونکە مەحاڵە پێی بگات.

 ئەگەر ڕۆمان داستانێکی پاڵەوانبازیی مۆدێرن بێت ئەوا هەروەک جۆرج لوکاس (١٨٨٥-١٩٧١) دەڵێت، “داستانی جیهانێکە کە خوا دەستی لێ بەرداوە.” ڕۆمان لەو سەردەمی مۆدێرنەدا دەبێ هەڵپەی دۆزینەوەی مانا بکات چونکە لەو سەردەمەدا هەم مانا و هەم بەهاکان بەو ئاسانییە خۆیان بەدەستەوە نادەن. ماناکان چیتر نابن بە دەقێک کە لەبارەی ئەزموونەوە نووسراوە. فەیلەسوفی نەمسایی ڕۆبێرت موزیل (١٨٨٠-١٩٤٢) لە بەرگی دووەمی کتێبی ‘ئەو پیاوەی هیچ تایبەتمەندییەکی نییە’ دەڵێت، “زۆر بەبەختە ئەو پیاوەی کە هێشتا دەتوانێت بڵێت ‘کەی,’ ‘پێشتر’ و ‘دواتر.’ ” هەروەها، موزڵ دەشڵێت بەحەسرەت ئەوەیە کەسێک لە سەردەمی مۆدێرندا بدۆزێتەوە بتوانێت ڕووداوەکان بە ڕیز یەک لەدوای یەک بگێڕێتەوە. ئەو فەیلەسوفە باوەڕیشی وایە لە پەیوەندیی تاکەکان بە ژیانی کەسیی خۆیانەوە زۆربەی خەڵک وەک چیرۆکبێژێک دەردەکەون، هەربۆیە حەزیان لە گێڕانەوەی یەک بەدوای یەکە. موزڵ باوەڕیشی وایە تاکە کێشەی جیهانی مۆدێرن ئەوەیە بووەتە جیهانێکی ناگێڕانەوەیی.

یەکێک لەو ڕێگەیانەی ڕۆمانی مۆدێرن دەیەوێت بەسەر ئەم گرفتەدا سەربکەوێت، ڕێگای کارەکتەرە. کارەکتەر لێرەدا کۆمەڵێک ڕووداو و ئەزموونی هەمەجۆر یەکدەخات. ڕێگەیەکی دیکە کە ڕۆمانی مۆدێرن دەیگرێتەبەر کردەی خودی گێڕانەوەیە کە هەم شێوە و بەردەوامی و هەم گۆڕان و جیاوازیش لەخۆ دەگرێت. لەم جۆرە گێڕانەوەیەدا هۆ و هۆکرد و کار و کاردانەوە بەشێوەیەکی لۆجیکی بە یەکەوە بەستراون. گێڕانەوە لێرەدا وا پێدەچێت بەشێوەیەکی هەڕەمەکییانە جیهانێکمان بۆ بخوڵقێنێت.

بەڵام هەموو گێڕانەوەیەک لێرەدا ئەوەی لەخۆیدا هەڵگرتووە کە دەکرا بە شێوەیەکی‌تر بگێڕدراباوە. کەواتە هەموو ئەو گێڕانەوانە مایەی گۆڕانن. کەتوار هەموو حیکایەتێک لەبارەی خۆیەوە لەخۆ دەگرێت و ڕاستی و دروستیشیانی بەلاوە گرنگ نییە. چیرۆکەکان تەنیا یەک شێوازی گێڕانەوەیان نییە بەڵکوو دەکرێ بە چەندان شێواز بگێڕدرێنەوە. بۆ زۆرێک لە هونەرمەندە مۆدێرنەکان شێوازێکی گێڕانەوەی باڵادەست بوونی نییە کە پێویستمان بە کردنەوەی کۆدەکانی بێت. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی چۆنیەتیی داڕشتنی ڕۆمان گرنگییەکی ئەوتۆی نەمێنێت. ڕۆمانی مۆدێرن پێشوەختە ماناکانی خۆیان بەدەستەوە نادەن، چونکە لەسەر بنەمای پشکنین و بەدواداگەڕان نووسراون. پیادەڕەویی لیۆپۆڵد بلوومی ڕۆمانی ‘ئۆلیس’ی جەیمس جۆیس گەڕانێک نییە بەدوای هیچ شتێکدا بەڵکوو گەڕانە تەنیا لە پێناو گەڕان خۆی. گێڕانەوە پارچەکانی جیهان – وەک ژیاننامەیەک – لەیەک دەدات بۆئەوەی واتایەک بە ژیانی تاک ببەخشێت. نووسینی مێژووش بەهەمان شێوەیە بەڵام بە ڕووبەرێکی فراوانتر. بەڵام هەم نووسینی مێژوو هەم نووسینی ژیاننامە بەردەوام لە ململانێدان لەگەڵ کاتدا کە ڕێگرە لەوەی مانا بەتەواوی خۆی بەدەستەوە بدات. کات لە مێژوو و لە گێڕانەوەدا گرنگییەکی ئەوتۆی نامێنێت، چونکە ڕووداوەکان بێ ئەوەی پەیوەندییەکی ئەوتۆیان لەگەڵ یەک هەبێت یەک بەدوای یەک ڕوو دەدەن. دەکرێ ئەمە لە ڕۆمانەکانی دێفۆودا ببینینەوە.

ڕۆمان هێمای ئازادیمانە. لە جیهانی مۆدێرندا تەنیا ئەو یاسایانە لە قاڵبمان دەدەن خۆمان بۆ خۆمانی دروست دەکەین.

ڕۆمان هێمای ئازادیمانە. لە جیهانی مۆدێرندا تەنیا ئەو یاسایانە لە قاڵبمان دەدەن خۆمان بۆ خۆمانی دروست دەکەین. لە ڕووی سیاسییەوە بەمە دەگوترێت دیموکراسی. ئەوە ئێمەین شێواز و مانا بە کەتوار دەبەخشین، ڕۆمانیش مۆدێلێکی ئەم کردە داهێنەرەیە. ئەو کاتەی ڕۆماننووس بە شێوەیەکی دەمەلاسکانە (parody) بە ئافراندنی خوا جیهانێکی نوێ دەهێنێتە بوون، هەموو تاکێک دەتوانێت مێژووی ژیانی بێهاوتای خۆی تێدا بدۆزێتەوە. بۆ هەندێک لە لێکۆڵەرانی ئەدەبی ئەوە ئەو شوێنەیە کە کەتوارخوازی ڕۆمان بەشێوەیەکی بەرچاو تێیدا دەردەکەوێت. ڕۆمان ئەوەندە ڕەنگدانەوەی خودی جیهان خۆی نییە، ئەوەندەی ڕەنگدانەوەی ئەو شێواز و بەهایانەیە ئێمە بۆ جیهانی دروست دەکەین. ڕۆمان لەم ڕوانگەیەوە زۆر کەتوارخوازە لەبەر ئەوە نا کە لە ڕۆمانی ‘ئۆڵیڤەر تویست’ی چاڕڵس دیکنزدا گوێم لە قرچەقرچی باسترمەکەی فەیگن دەبێت، بەڵکوو لەبەر ئەوەی ئەو حەقیقەتە دەردەخات کە هەموو بابەتی (objective) بوونێک ڕەگێکی لە ڕاڤەکردندا هەیە.

ئەمە هەواڵێکی ناخۆش نییە. ئایا گەر تاکە جیهان کە پێی ئاشناین ئەو جیهانەیە خۆمان بۆ خۆمانی بنیات دەنێین، ئەوا هەموو ماریفەیەک نابێتە دووبارەیەکی بێمانا؟ ئایا ئێمە تەنیا خۆمان دەناسین لەوەی کەتوارێکی سەربەخۆ لە ئێمە بناسین؟ ئایا ئێمە ئەو شتانە لە کەتوار ناستێنینەوە کە خۆمان پێمان داوە؟ ئەگەر کەتوار ئەوە بێت کە ئێمە دەیسەپێنین، کەواتە هێزی کەتوار لە چیدایە؟ ئەو ڕاستیەی کە من جیهانێک دەهێنمەبوون کە خۆم دەمەوێت وادەکات ئەو جیهانە بەنرختر بێت، بەڵام بەهای بابەتییانەی ئەو جیهانەش دەکەوێتە ژێر هەڕەشەوە. ئەم دۆخە تەنزاوییە لە ڕۆمانەکانی ڤیرجینیا وۆڵفدا بەئاشکرا بەدیدەکرێت.

گەر بەها و مانا لە ناخی تاکەکاندا چەسپابن، ئەو هەستە دروست دەبێت کە ئەو شتانە سەر بە جیهانی ڕاستەقینە نین. ئەمەش وا دەکات بەهاکان نابابەتییانە دەربکەون. هەروەها، ئەمە کەتوار دەخاتە جیهانێکەوە کە خاڵییە لە مانا. بەڵام گەر جیهان لە مانا خاڵی بێت، مرۆڤ هیچ جێگەیەکی نابێت کە ئامانجدارانە تێیدا بژی و دەرک بە بەهای خۆیان ناکەن. هەروەها، مرۆڤەکان لێرەدا لە نێوەوەی خۆیانەوە دادەڕووخێن. ئەگەر کەتوار خاڵی بێت لە بەها، دەروونی مرۆڤ وێران دەبێت. لێرەدا مرۆڤەکان گەر بەهاشیان هەبێت، ئەوا لە جیهانێکی بێبەهادا ڕاستەقینە نابن. مانا و بەها لە جیهانی گشتی وەردەگیرێن، ئەو جیهانەی کە ئێستا لە ڕاستییەکی بێڕۆح زیاتر نییە، ئەو حەقیقەتانەش لە نێواخنی مرۆڤی مۆدێرندا دەچەسپێن و لەپڕ هەر لەوێدا ون دەبن. بەم شێوەیە جیهان دابەش دەبێت بە سەر ڕاستی و بەها، گشتی و تایبەتی، شت و مانا. جۆرج لوکاچ لە کتێبی ‘تیۆریی ڕۆمان’دا ناو لەوە دەنێت دۆخی نامۆبوونی سەردەمی مۆدێرن، ڕۆمانیش ڕەنگدانەوەی ئەو دۆخەیە.

چۆن دەتوانی چیرۆکێک لەم بارودۆخەدا بگێڕیتەوە؟ ڕەنگە زۆر مەحاڵ بێت لە جیهانێکی بێڕۆح و دابڕاو لە ژیان بتوانی چیرۆکێک بگێریتەوە. هەر بۆیە ڕۆماننووسان بۆ گێڕانەوەی چیرۆکەکانیان دەبێ بگەڕێنەوە ژیانی ناخی خۆیان. بەڵام ئەم ژیانەش بەهۆی ململانێکردنی لەگەڵ جیهانی بێڕۆحدا ئەوەندە بە ئاسانی ناچێتە ژێر باری گێڕانەوە. دەتوانین ئەمە لە ڕۆمانەکانی هێنری جەیمسدا ببینین کە هەوڵیداوە لە یەک کاتدا بەبێ هیچ بنبەستێک زۆر شت بڵێت. کەواتە جیهانی دەرەوە بارتەقای گێڕانەوە نایەت و جیهانی نێوەوەش تژییە لە گێڕانەوە. گێڕانەوەکانی جیهانی نێوەوەش بێ‌کێشە نین چونکە دەروونی مرۆڤ چیتر وەک جاران یەک ڕەهەندی نییە. جاران گرنگ بوو باو و باپیرانت کێن و ئایا تۆ چەندە دەتوانی بیر و باوەڕی ئەوان بە منداڵەکانت بگەیەنیت. کەچی ئێستا ڕابردوو، ئێستا و داهاتوو بەتەواوی پێکەوە بەستراون و هیچ شوورەیەک لە نێوانیان نییە. هەروەها، جیهانی نێوەوە پێت ناڵێت چی گرنگە و چی گرنگ نییە چونکە هەر شتێک کە ڕوو دەدات – چ گرنگ بێت یان نا –بەشێکە لە ژیانی تۆ. ئەمەش زۆر بە ڕوونی لە تاکگۆیی (monologue) نێوان لیەپۆڵد و مۆڵی بلوومی ‘ئۆلیس’ی جەیمس جۆیسدا دەبینرێت. ئەم تێکەڵێکەیەش تەنگەژەی بەها قووڵتر دەکاتەوە.

نووسینی ڕۆمان چارەسەری ئەو دۆخی نامۆبوونەیە، چونکە ڕوانگەی بابەتییانەی ڕۆمان بۆ جیهان ڕەگەکەی لە نابابەتیبوونی نووسەرەکەی دایە

زانیمان بۆ لوکاچ ڕۆمانی بە بەرهەمی جیهانێکی نامۆ دەزانی. بەڵام جگە لەوە ڕۆمان بەرانبەر بەم جیهانە نامۆیە کاردانەوەیەکی یووتۆپیایشە. نامۆبوون ئەو دۆخەیە کە مرۆڤەکان بابەتیبوون (objective) و نابابەتیبوون (subjective) تێکەڵ دەکەن. نووسینی ڕۆمان چارەسەری ئەو دۆخی نامۆبوونەیە، چونکە ڕوانگەی بابەتییانەی ڕۆمان بۆ جیهان ڕەگەکەی لە نابابەتیبوونی نووسەرەکەی دایە. نووسینی ڕۆمان سنوورەکانی نێوان بابەتیبوون و نابابەتیبوون دەبەزێنێت. ڕۆمان لەو شتە دەگمەنانەیە لە کۆمەڵگەیەکی بە ماددیکراودا بەشێوەیەکی بابەتیانە نابابەتیبوونی خۆی دەردەخات. بەم شێوەیە، دەکرێت بڵێین بوونی ڕۆمان چارەسەرێکی خەیاڵکراوە بۆ ئەو کێشە کۆمەڵایەتییانەی دەیانخاتە ڕوو.

ئەو بارودۆخەی کە لوکاچ لە کتێبی ‘تیۆریی ڕۆمان’ وێنای دەکات، زیاتر بۆ ڕۆمانی مۆدێرنیستی سەدەی بیستەم ڕاستە تا ڕۆمانی کەتوارخوازی سەدەی نۆزدەیەم. شاکارە کەتوارخوازەکانی سەدەی نۆزدەیەم لە ‘لەخۆباییبوون و کینە’ی جەین ئۆستنەوە تا ‘میدڵماڕچ’ی جۆرج ئێلیەتەوە، هێشتا توانای پەیوەستکردنی ڕاستی و بەها، بابەتی و نابابەتی، نێوەوەی ناخی مرۆڤ و دەرەوەی، تاک و کۆمەڵگەیان هەیە، هەرچەندە بەشێوەیەکی سنوورداریش بێت. ئەمانەش لە مێژووی چینی نێوەڕاستەوە هەڵدەقوڵێن. هەر ئەم مێژووەشە کە لوکاچ لە نووسینەکانیدا لەبارەی ئەدەبی کەتوارخوازی دەیەوێت توێژینەوەی لەبارەوە بکات. ئەدەبی مۆدێرنیزم ئەو کاتە سەرهەڵدەدات کە شارستانیەتی چینی نێوەڕاست تووشی قەیرانێکی ناهەموار دەبێت – وەک ئەو قەیرانەی لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەیەمدا تا کۆتاییی جەنگی جیهانیی دووەم ڕوویدا – لێرەدا ڕۆمان لە کۆمیدیاوە بەرەو تراجیدیا دەچێت.

کەواتە ئەو وەسفکردنەی لوکاچ بۆ ڕۆمان کە بەرەبەرە پێش دەکەوێت ڕاست بوو. ڕۆمان ئێستا بووەتە ئەو هونەرەی چیتر ناتوانێت شێوە بە دژیەکەکان بدات. بەڵکوو، هەروەک لە ڕۆمانەکانی هێنری جەیمس و جۆزێف کۆنراد (١٨٥٧-١٩٢٤) دەیبینین، دژیەکەکان ئێستا خۆیان خزاندووەتە نێو شێوازی ڕۆمان خۆی. دژیەکەکان لەو شێوازانەدا لە ڕۆمان دەردەکەون: تێکشکاندنی زمان، داڕمانی گێڕانەوە، لێدوانی باوەڕپێنەکراو، بەریەککەوتنی نەرێنییە کەسییەکان، لاوازیی بەهاکان و خۆبەدەستەوەنەدانی ماناکان. شێوازە ئەنداموارەکانی ڕۆمان لەو دۆخەدا یان هەر دەست ناکەون یان گەر دەستیش بکەون وەک ‘ئۆلیس’ی جەیمس جۆیس بەشێوەیەکی گاڵتەئامێز دەردەکەون. جیهانی مۆدێرن ئەوەندە لێک ئاڵاو و بەش بەشە کە سەختە بۆ ڕۆمان بتوانێت لە گشتێکدا کۆیان بکاتەوە. ئاستەنگێکی تری بەردەم ڕۆمان لە سەردەمی مۆدێرندا زاراوەی پسپۆڕانە (jargon) و پانتاییی مەعریفی فراوان و لە ژمارە نەهاتووە. ئەوەی  ڕۆمانی مۆدێرنیست پێمان دەبەخشێتن بریتییە لە دالێکی (signifier) خاڵی لە گشتێتی کە چیتر لە کردن نایەت، نموونەش بۆ ئەمە: زیوی ڕۆمانی ‘نۆسترۆمۆ’ی جۆزێف کۆنراد، دەستنووسەکەی ستیڤی لە ڕۆمانی ‘سیخوڕەکە’ی کۆنراد، ئەشکەوتەکانی مارابار لە ڕۆمانی ‘گەشتێک بەرەو هیندستان’ی ئی. ئێم. فۆڕستەر (١٨٧٩-١٩٧٠) و ڕۆمانی ‘منارەکە’ی ڤیرجینیا وۆڵف.

سەرهەڵدانی ڕۆمانی کەتوارخواز لە مێژووی مرۆڤدا شۆڕشێکی کولتووری مەزن بوو. چەندە بزوێنەری هەڵمی و کارەبا لە بواری ماددیدا و دیموکراسی لە بواری سیاسیدا گرنگن، ئەوەندەش ڕۆمانی کەتوارخواز لە بواری کولتووریدا گرنگە. ڕۆمانی کەتوارخواز لەبەر ئەوەی ئەو هونەرەیە کە جیهان بەو شێوەیەی کە هەیە وێنا دەکات، ئێستا مەحاڵە بیر لە جۆرێکی تری هونەری ڕۆمان بکەینەوە. هەر ئەو هونەرە بوو کە لە کۆتاییدا وای کرد خەڵکی ڕەمەکی بێنێتە نێو ئەدەبەوە و ئەو جیهانەیان پیشان بدات کە زەحمەتیان تێیدا کێشاوە. ئەم جۆرە شێوازە ئەدەبییە پێویستیی بە پسپۆڕی ورد نییە بۆ ئەوەی لێی تێبگەیت. ڕۆمانی کەتوارخواز بەتایبەتی دەرگای واڵایە بۆ ژنان کە پێشتر پەراوێز خرابوون بە هۆکاری ئەوەی ناتوانن سەر لە ئەدەبی باڵا دەربکەن.

ژنان لەنێو ڕۆماننووساندا جێگەیەکی باشیان گرتووە چونکە وا زانراوە کە ڕۆمان زیاتر لەبارەی ناخی مرۆڤەوەیە تا دەرەوەی ناخی مرۆڤ. لەبەر ئەوەی ژنان زیاتر بایەخ بە هەستەکانیان دەدەن، بۆیە زیاتر پڕژاونەتە سەر نووسینی ڕۆمان. بەڵام ئەمە بە مانای ئەوە نایەت کە ژنان پێویستیان بە شارەزایی و کارامەییەکی باش نییە بۆ نووسینی ڕۆمان. ژنان بۆ ئەوەی ڕۆمان بنووسن، دەبێت باشتر سەرنجی ئەو جیهانە سەختەی تێیدا دەژین بدەن. هەروەها، ژنان دەبێ هێماناسی باش بن بۆ ئەوەی بتوانن هێماکانی دەسەڵات، نیشانەکانی بەرهەڵستی و مانا شاراوەکان لێک بدەنەوە. هەموو ئەوانەش بە نووسینی خەیاڵی ئەدەبی دەکرێت.

ڕۆمان پەرەی بە بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتەکان دا هەر بۆیە بووە کەرەستەیەکی کولتووری چینی نێوەڕاست.

بەو واتایە، ڕۆمان پەرەی بە بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتەکان دا هەر بۆیە بووە کەرەستەیەکی کولتووری چینی نێوەڕاست. ڕۆمان گەر خزمەتێکی باشی چینی نێوەڕاستی کردبێت لەبەر ئەوە نەبووە کە سەرمەشقی جوتیاران و کرێکاران بووبێت، بەڵکوو لەبەر ئەوە بووە وەک دادەوەرێکی کولتووری بۆ خستنەڕووی چی کەتوارە و چی کەتوار نییە بەکار هاتووە. ئەم شێوەیەی کەتوار پێویستی بە بڕێکی ئێجگار زۆر هەم هەڵەبڕیکردن و هەم بێهاوتاییبوون هەیە. هەروەها، پێویستیشی بە جۆرێک لە لادان لەو زمانە هەیە کە ئێمە پێی ئاشناین. یەکێک لە شتە سەرنجڕاکێشەکانی ڕۆمان ئەوەیە کە هەموو شێوازەکانی ئاخافتن لەخۆ دەگرێت بەبێ ئەوەی زمانێکی تایبەت بەخۆی دابهێنێت. لە جیاتی ئەوە ڕۆمان گوتارەکەی دەگونجێنێت لەگەڵ ئەو شوێن و کاتەی تێدا دەنووسرێت. ئەمەش بەرەوپێشچوونێکی دیموکراتییانەی ڕۆمانە. ڕۆمان جگە لەوەی ڕەنگدانەوەی گوتاری ڕۆژانەی خەڵکە بە هەمان شێوە بەشداریشە لە داڕشتنەوەی یاسا زمانەوانییەکان. ئەوە ڕۆمانە دیاریی دەکات چ شتێک لە ڕووی زمانەوانییەوە قبووڵکراوە و چ شتێک قبووڵکراو نییە.

لە هەندێک شوێن ڕۆمان لە وێژەییبوون لا دەدات. ئەمەش لەو خولانەی نووسینی داهێنەرانەی ئەمریکا دەردەکەوێت، بەتایبەتی ئەوانەی لەسەر ستایلی ئێرنست هێمینگوەی (١٨٩٩-١٩٦١) دەڕۆن. تیشکۆی ئەو خولانە لەسەر بەکارهێنانی ڕستەیە لای هێمینگوەی، ڕستەی وەک “لەسەر بۆنیتە قوڕاوییە چڵکنەکە دانیشتبوو، دەگریا و دەیناڵاند، ددانەکانی شەڵاڵی خوێنی خۆی ببوون، منیش قومێکی گەورەم لە براندییەکەم دا کە وەک بای سیرۆکۆ (بایەکی گەرم و شێدارە، لە ئەفریقاوە بەرەو باشووری ئەوروپا هەڵدەکات) گەرم بوو و گەدەی تەفنیش کردم.” ئەوەی کە جێی سەرنجە لەو زمانەدا وشکی و سواوییەکەیەتی. ئەو جۆرە زمانە ئەو گومانە لای خوێنەر دروست دەکات کە ئەدەب سست و لاوازە. کەتوارخوازی چەندە لە دەوڵەمەندکردنی زمان بەشدارە ئەوەندەش لە لاوازکردنی زمان بەشدارە وەک ئەو ڕۆمانانەی ئەمڕۆ دەبینین لە ئەمریکا و بەریتانیا چاپ دەکرێن. بەکارهێنانی کەتوارخوازی بۆ دەوڵەمەندکردنی زمان ڕواڵەتێکی ئەوەندە باوی کەتوارخوازی هاوچەرخ نییە.

گەر سەیرێکی ڕۆمانی ئینگلیزی بکەین دەبینین کە لە زمانە سادەکەی دێفۆوە بۆ زمانە خوازەییەکەی وۆڵف بەردەوام دەوڵەمەند بووە لە ڕووی پێکهێنانەوە. کاتێک کەتوار ئاڵۆزتر و بەش بەشتر دەبێت ئەوا کەرستەکانی خستنەڕووی ئەو کەتوارە کێشەدارتر دەبن، ئەمەش وادەکات هەم زمان و هەم گێڕانەوە خودئاگاتر بن. جیاوازییەکی زۆر لەنێوان زمانی بێچەندوچوونی هێنری فیڵدینگ و زمانی تەلیسماوی هێنری جەیمس هەیە. سەرەڕای ئەوانە، شاکارەکانی ڕۆمانی ئینگلیزی توانیویانە وێنای جیهانێک بکەن کە نە ئەوەندە سادە بێت وێژەییبوونی خۆی لەدەست بدات نە ئەوەندە ئاڵۆز بێت کەس لێی تێنەگات.

هەموو ڕۆماننووسێک – یان نووسەرێک – لە کاتی نووسینی هەر ڕستەیەکدا دەبێ بەرەنگاری ئەم ئاستەنگانە ببێتەوە. دەبێ هەموو ڕۆماننووسێک پێش نووسینی هەر ڕۆمانێک ئەو پرسیارانە لە خۆی بکات: چۆن بتوانم ئەو ڕۆمانەی کە دەینووسم هەم ڕاست و دروست بێت هەم داهێنەرانە بێت؟ چۆن بتوانم حەقیقەت نەکەمە قوربانی شێواز، بەبێ ئەوەی یەک چرکە لەبیری بکەم ئەوەی کە دەینووسم ڕۆمانە و هەموو ئەو شتانەشی کە تێیدا ڕوو دەدەن لەنێو ڕۆمانێکدا ڕوو دەدەن، جا ڕووداوەکان چەندە کارەساتبار و بەزەییهێن بن، تەنیا لەنێو ئەو زمانەدان ڕۆمانەکەی پێ دەنووسم؟ بینیمان کە شێواز و نێوەڕۆک، داڕشتن و خستنەڕوو لە گێڕانەوەدا ئەستەمە دانوویان لەگەڵ یەکتر بکوڵێت. بەڵام ڕەنگە لە ستایلدا یەک بگرنەوە. کەواتە ڕەنگە ستایل تا ڕادەیەک ئەو گرفتانەمان بۆ چارەسەر بکات کە ڕۆمان ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، ئەو گرفتانەی کە چەندە پێی بنێینە نێو قۆناغی مۆدێرنە قووڵتر دەبنەوە. هەر بۆیە کاتێک لە سەردەمی ڕۆشنگەری جەین ئۆستنەوە بەرەو سەردەمی مۆدێرنەی جەیمس جۆیس هەنگاو دەنێین، ستایل سەرنجڕاکێشتر و گرنگتر دەبێت.

[1] ئەناڕکی: دژە حکومەت و یاسا. پاشاگەردانی.

[2] ئیتروسکان: گەلێکی دێرینن کە شارستانیەتی تایبەت بەخۆیان هەبووە و لە باکوور و ڕۆژئاوای ئیتاڵیا ژیاون.

[3] سەردەمی ڤیکۆتریا: ئەو سەردەمەیە کە شاژن ڤیکتۆریا لە بەریتانیا لە نێوان ساڵانی ١٨٣٧ بۆ ١٩٠١ حوکمی کردووە.

[4] مەبەستی نووسەر چارڵۆت بڕۆنتێ (١٨١٦-١٨٥٥)، ئێملی بڕۆنتێ (١٨١٨-١٨٤٨) و ئان بڕۆنتێیە (١٨٢٠-١٨٤٩).

[5] زۆربەی نووسەرانی کورد ئەم وشەیەیان بە واقیعخوازی یان ڕاستەقینەخوازی وەرگێڕاوە. عەزیز گەردی لە وەرگێڕانەکانیدا وشەی کەتواری بەرانبەر واقیع بەکارهێناوە. هەروەها، لە فەرهەنگی کانیدا کەتوار واتەی واقیع دەدات. هەر بۆیە منیش ئەم وشەیەم وا وەرگێراوە. هیواخوازم لە زمانی کوردیدا جێی خۆی بگرێت.

[6] کۆکنی: شێوازێکی ئاخافتنی دانیشتوانی بەشی ڕۆژهەڵاتی لەندەنە. لێرەدا نووسەر مەبەستی ئەوەیە بۆ کەسیکی خانەدان شیاو نییە بە زمانێکی ڕەمەکی قسە بکات و ئەوە دەبەستێتەوە بە پەیوەندیی نێوان ژیان و ئەدەب.

[7] Nutter: شێت و گەوج

[8] Neophyte: تازەکار، تازەباوەڕ

[9] سۆوپ ئۆپێرا: زنجیرە درامایەکە لە رادیۆ یان تەلەفزیۆن پەخش دەکرێت، ژیان و ئاریشەی کۆمەڵە خەڵکێکی دیاریکراو پیشان دەدات.

[10] سەردەمی کلاسیکی: دەکەوێتە نێوان سەدەی ٨ی پێش زاین تا ٥ی زاینیی لە ئەوروپادا.

[11] ستایلێکی نووسینی ئەدەبییە کە بەشێوازێکی جەفەنگ و تێکەولێکە نووسراوە. نزیکە لە گەڕەلاوژەی نێو ئەدەبی کوردی.

[12] ڕۆبێرت ماکسوێڵ: سیاسەتمەدارێکی بەریتانیایی بوو کە لە بارودۆخێکی تەمومژاویدا لە ساڵی ١٩٩١ بە مردووی لە کەناراوەکانی دورگەکانی کەناری زەریای ئەتڵانتیک دۆزرایەوە. هۆکاری مردنەوەی تاکوو ئێستا بەتەواوی نەزانراوە.

[13] تەنزی ڕەش: جۆرە تەنزێکە کە شتە جددی و حەرامکراوەکان دەداتە بەر تانە و تەشەر.

[14] پیوریتان: گرووپێکی پڕۆتستانتی ئینگلیزی بوون له‌ كۆتایییه‌كانی سه‌ده‌ی شازده‌ و حه‌ڤده‌دا.‌ زۆر توندوڕه‌و و چه‌قبه‌ستوو بوون هاوشێوه‌ی سه‌له‌فییه‌كانی نێو ئیسلام.

The post ڕۆمان چییە؟ appeared first on ژنەفتن.

کارێکی ئاسان نییە بڕیار بدەین؛ ئه‌م ئه‌ده‌به‌ چ ناوێكی هه‌یه‌ و سه‌ر به‌ چ ڕێبازێكه‌. ناونان و جیاكردنه‌وه‌ كارێكی دژواره‌ و شتێك نییه‌ لێره‌ و له‌وێ به‌ قسه‌یه‌ك جێگیر بكرێت. ده‌كرێ ئێمه‌ باس له‌ خه‌سڵه‌تاكان بكه‌ین، تا له‌و ڕێگه‌وه‌ بگه‌ین به‌ هێڵێك بۆ قسه‌كردن له‌سه‌ر فۆڕم و ناوه‌رۆك. ئەدەب – چ جیدی بێت، چ بازاڕی، چ پۆپولیستی، چ ڕادیکاڵ – ده‌شێت وەک ئاوێنەیه‌کی پارچه‌پارچه‌ بوو، ڕووخساره‌ جیاوازه‌کان پێشان بدات. چەمک، دابەشکاری، جیاکردنەوە و ناسینەوەی فۆڕم و جۆری تێکستەکان، زێتر درێژکراوەی ئەو گوتارە بنەڕەتییەن، کە دەکرێ بە دیالێکتیکی ئەدەب ناوی بهێنین، دیالێکتیکێک کە بێکۆتایییە، بەردەوام گەشە دەکات و گفتوگۆی نوێی لێوە پەرە دەسێنێت. له‌م نووسینه‌شدا، هەر پۆڵێنکردن و ڕیزبەندییەک داوه‌ریكردن و بڕیاردان نییه‌ له‌سه‌ر باشی و خراپی، هێندەی هەوڵە بۆ ناسینەوە و تێگەیشتن.

ئەدەبی جیدی

ئەدەبی جیدی لەسەر پایه‌ی قووڵاییی فیکری و هونەریدا وەستاوە. مه‌به‌ستمان ئەو بەرهەمانه‌یه‌ لە ڕووی ناوەڕۆک و شێوازەوە خاوەنی هێڵێکی فیکری و هونەریی باڵان. بە مانایەکی دیکە، تێکستی کراوەن، ئەوەیش بوارمان دەدات تێگەیشتن و بۆچوونەکانمان بە پشتبەستن بە کۆنتێکستەکە، لە زیاد لە ئاڕاستەیەکەوە ئازادانە بخەینە ڕوو. ئەم ئەدەبە لە چوارچێوە گشتییەکەدا، خوێنەر هان دەدات بۆ بیرکردنەوە، تێڕامان و ڕەخنەگرتن لە واقیع. فرەمانایی و فرەدەنگی خەسڵەتی بەرچاوی ئەم ئەدەبەن. له‌ ڕوانگه‌ی ئێستاتیکییه‌وه‌، ئامانجی هونەر و ئەدەب بریتییە لە دروستکردنی چێژی ئێستاتیکی و قووڵکردنەوەی تێگەیشتنی مرۆڤ لە بوون و جیهان. ئه‌مه‌ خۆی پڕۆسه‌ی چێژ و گۆڕانکارییه‌. (کانت) له‌ کتێبی (Critique of Judgment) له‌ باسی ئێستاتیکادا پێی وایه‌: چێژی ئێستاتیکی- چێژێکی بێبەرژەوەندییە (Disinterested Pleasure). لێرەوە ئه‌ده‌بی جیدی- ئێستاتیکا، ناوەندێکە بۆ تێگەیشتنی باڵا، کە مرۆڤ دەتوانێت لێیه‌وه‌ بڕواتە ناو قەوارەی جوانی و ئازادانە ڕابمێنێت. کاتێک تەنیا چێژ لە شێواز، زمان و پێکهاتەی ئێستاتیکی کارەکە وەردەگرین، وه‌ک ته‌ماشاکردنی گوڵێکه‌، ئەمە ڕێک چێژی بێبەرژەوەندییە. چێژی ئامانجدار و مەرجدار، یان ڕووکەش جیاوازن لە چێژی بێبەرژەوەندی. لەم ئاستەدا دوور لە هەر سازش و مامەڵەیەک، خوێنەر یەک تیشک ئاڕاستەی دەکات، ئەویش ڕامان و چێژە. هەروەها کاتێکیش لە ڕێی خوێندنەوەوە بیر دەکەینەوە، گومان دەکەین، شتێک فێر دەبین، لە بوون و دیاردەکان ڕادەمێنین و تێدەگەین، یان بە دوای پرسیارە گەورەکانی ژیاندا دەچین، ئەوا لە دیدی کانتەوە ئەوە چێژێکی بەرژەوەندیخوازانەیە لە چاکەدا. واتا لە ئەدەبیاتی جیدی دەکرێ خوێنەر لە دوو لاوە بە فراوانی لەگەڵ بازنەی ئێستاتیکا تێکەڵ بێت.

ڕه‌خنه‌گری به‌نێوبانگی قوتابخانه‌ی فۆرمالیستی- ڤیکتۆر شکلۆڤیسکی له‌ وتاری (هونه‌ر وه‌ک ته‌کنیک) پێی وابوو ئەرکی هونەر- ئه‌ده‌ب بریتییە لە نامۆکردن یان دوورخستنه‌وه ‌(Defamiliarization)، بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ ئاماده‌ بکرێت، تا شتەکان بە فۆڕمێکی نوێ ببینێت و لە قاڵبی هۆشیاریی ڕۆژانە دەربچێت، واتا له‌ مامه‌ڵه‌ی ئۆتۆماتیکی دوور ده‌که‌وینه‌وه‌ و به‌ شێوه‌ی دیکه‌ سه‌رنج بده‌ین و ڕابمێنین. بەم واتایە، چوارچێوەیەک هەیە بۆ ڕوانین لە دەرەوەی ئاکت و جووڵە ڕۆژانەیییەکان. لێره‌وه‌ ده‌توانین ئه‌ده‌ب و هونه‌ری جیدی له‌ گێڕانه‌وە میللی و ڕۆژانه‌یییه‌کان جیا بکه‌ینه‌وه‌. به‌گشتی ئه‌م ئه‌ده‌به‌ لە ڕووکەش و سادەیی دوور دەکەوێتەوە و ڕیشەی کێشەکان شی دەکاتەوە. بەکارهێنانی زمان بە شێوەیەکی هونەری و نوێ، دوورکەوتنەوە لە کڵێشە و دروستکردنی ستایلی تایبەت بە نووسەر وه‌ک یه‌کێ له‌ بنه‌ماکان ته‌ماشا ده‌کرێت. شێوازی نووسین لێرەدا خودی خۆی بەشێکە لە پەیامەکە و هێزی مانەوەی هه‌یه‌ و کاریگەری لەسەر نەوە جیاوازەکان داده‌نێت، چونکە باس لە پرسه‌ گشتگیر و مرۆیییه‌کان دەکات.

کاتێ تێکست فرەمانایە، بێژمار لێكدانه‌وه‌ هه‌ڵده‌گرێت و خوێنەر ڕۆڵی بنەڕەتی لە بەرهەمهێنانی واتاکاندا دەگێڕێت. (ئومبێرتۆ ئیکۆ) ئه‌مه‌ ناو ده‌نێت: لێڵیی بەرهەمهێنەرانە (Productive Ambiguity). لای (ئادۆرنۆ)یش هونەری ڕاستینە، نەفیی بەردەوامی واقیعە. بەم تێگەیشتنە ئەدەبی جیدی دەبێتە فۆڕمێک بۆ ئازادبوون لە کۆتوبەندی واقع- ڕۆتینی ژیانی ڕۆژانه، واتا جێهێشتنی تاکده‌نگی و تاکمانایی و ڕۆیشتن به‌ره‌و که‌رنه‌ڤاڵ به‌ تێگه‌یشتنه‌ باختینییه‌که‌‌. له‌م ڕووداوه‌دا هەر کاتێ بۆشایییەک لە هۆشیاریدا دروست بوو، واقیع و یەقین دوور خرانەوە، زەمینە دەڕەخسێت، تا ڕەخنە و تێگەیشتنی نوێ بەرهەم بێن و خوێنەر هان بدرێت بۆ تێڕامان و بینینی جیهان بە چاوێکی نوێ. لێرەدا، کواڵێتی و قووڵاییی هونەری کاری لەپێشینەیە. ئه‌ده‌ب و هونەر بەهای خۆی هەیە. گوتاری “هونەر بۆ هونەر” ئەم ڕوانینه‌ی خسته‌ سه‌ر ڕێ.

ئەدەبی جیدی مامەڵە لەگەڵ پرسیارە گەورە و مێتافیزیکییەکانی ژیان دەکات، وەک واتای ژیان، مردن، ئازادی، یاسا، چاکه‌ و خراپه‌. زمان لەم بوارەدا تەنیا ئامرازێک نییە، بەڵکوو بەشێکی سەرەکیی خودی پەیامەکەیە. ئەدەبی جیدی توانای مانەوەی هەیە و دەکارێت کاریگەری لەسەر نەوە جیاوازەکان هه‌بێت، چونکە هه‌ڵکۆڵین لە پرسیارە هەمیشەیییەکانی مرۆڤایەتی دەکات. مامەڵەی ئێمه‌ لەگەڵ پرسه‌ وجودییەکان، کۆمەڵایەتییەکان، سیاسییەکان و مرۆیییەکان بە شێوەیەکی ئاڵۆز و فرەڕەهەند، پڕۆژه‌ی ئه‌ده‌بی جیدییه‌. تێکستی جیدی زۆرجار ڕەخنە لە خۆی دەگرێت و باسی پڕۆسەی دروستبوونی خۆی دەکات. هه‌روه‌ها دابڕاویش نییە لە کاریگەریی نەریتەکان و ڕابردوو، بەڵام بە فۆڕمی نوێ. ڕۆمانی فرەدەنگ- بەرهەمی ئەو تازەکردنەوەیە. به‌رهه‌مه‌ جیدییه‌کان تەنیا هیی سەردەمێکی دیاریکراو نین، بەڵکوو بە بەردەوامی خوێندنەوەی نوێیان بۆ دەکرێت و له‌ کاتی خوێندنه‌وه‌یان، خوێنەر ناچاره‌ بە شێوەیەکی ڕەخنەیی لە جیهان و لە خودی خۆی بڕوانێت. لێره‌وه‌ دەکرێ ئاماژەیەکی کورتیش بە ئەدەبی ڕادیکاڵ بکەین و له‌نێو بازنه‌ی ئه‌ده‌بی جیدیدا جێگه‌ی بۆ بكه‌ینه‌وه‌. ئه‌ده‌بی ڕادیكاڵ فۆڕمێک دەشکێنێت و دۆخی نوێ دروست دەکات. بۆ نموونە: ئەدەبی فێمینیستی، ڕەشپێستەکان و پۆستکۆلۆنیاڵ. مەبەستمان لە ڕادیکاڵ، ڕادیکاڵی فۆڕم نییە، زێتر ئیشکردنە لە تەکنیک. بۆ نموونە: سوریاڵیزم و و ئەبسێرد و ڕیالیزمی ئەفسوناوی، لەم ڕوانگەیەوە ئەدەبی ڕادیکاڵ له‌ هه‌ندێ خه‌سڵه‌ت له‌ ئەدەبی جیدییەوه‌ نزیكه‌، به‌ڵام جیاوازیشه‌. با ڕوونتری بکەینەوە، ئەدەبی فێمینیستی زمانی پیاوسالاری تێک دەشکێنێت و دەنگی ژنان دەردەخات. ئەدەبی پۆستکۆلۆنیاڵ گێڕانەوەی کۆلۆنیاڵ تێک دەشکێنێت و چیرۆکی ململانێ دەگێڕێتەوە. ئەدەبی پێستڕه‌شه‌کان جۆرێک لە بەرهەڵستی سیاسییانەیە دژ بە ڕەگەزپەرستی و هەوڵە بۆ پێشاندان و ستایشکردنی جوانیی پێستڕەشەکان و فەراهەمکردنی ناسنامەی تایبەت… ئەمانە نموونەن لەو ئەدەبەی کە سیاسەت و ئێستاتیک پێکەوە دەخاته‌ ڕوو، ڕه‌نگه‌ به‌هۆی تایبه‌تمه‌ندییه‌كه‌وه‌، جه‌ماوه‌رێكی زۆری ناو بازنه‌كه‌ هۆگری ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ بن، به‌ڵام وه‌ك به‌رهه‌مێكی جه‌ماوه‌ریش نابینرێت.

ئەدەبی بازاڕی

کاتێک ئەدەب دەکەوێتە ناو جیهانی کاپیتاڵیستییەوە، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتیی بەسەردا دێت. لە ڕوانگەی کارڵ مارکس-ەوە، هەموو شتێک لە سیستەمی سەرمایەداریدا دەبێتە کاڵا. ئەدەبیش وەک کاڵایەک دەناسێنرێت، کە بەهای ئاڵوگۆڕی (نرخ) لە پێش بەهای بەکارهێنانی (کواڵێتی) دادەنرێت. ئەدەبی بازاڕی بە پلەی یەکەم بۆ مەبەستی بازرگانی و بەدەستهێنانی زۆرترین فرۆش دەنووسرێت. ئامانجی سەرەکیی، گەیشتنە بە ژمارەیەکی زۆر خوێنەر، بۆیە نووسەرانی ئەم فۆڕمه‌ زێتر گرنگی بەو بابەت و شێوازانە دەدەن؛ کە جەماوەرێکی فراوان حەزیان لێیە و پەسەندی دەکەن. هەندێک لە خەسڵەتەکانی ئه‌م ئه‌ده‌به‌: بەکارهێنانی زمانێکی سادە، چیرۆکێکی ڕوون و هەستبزوێن، کاراکتەری کڵێشەیی و قاڵبی داڕێژراو؛ تا خوێنەر بە ئاسانی تێی بگات. کاتبەسەربردن، که‌ ئامانج لێی دڵخۆشکردنی خوێنەر و پڕکردنەوەی کاتە بەتاڵەکانیه‌تی، نەک هاندانی بۆ بیرکردنەوەی قووڵ. نووسه‌رانی ئه‌م ته‌رزه‌ ئه‌ده‌به‌، ده‌گه‌ڕێن بە دوای بابەت و مۆدی ئەو سەردەمە، بۆ گەیشتن بە جەماوەرێکی فراوان. زۆرجار وەک کاڵایەکی وەرزی تەماشای ئه‌و ئه‌ده‌به‌ دەکرێت.

ئەدەبی بازاڕی بە لۆژیکی “گەورەترین قازانج” کار دەکات، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر له‌ دیدگای سوود و بازاڕی زاڵ تەماشای دۆخەکە بکەین؛ ڕوانینی پشتەوەی ئەدەبی بازاڕی، فۆڕمێکی بازرگانییه‌ و هونەر دەبێت سوودێکی دیاریکراوی هەبێت. ئەمەیش دەبێتە هۆی دروستکردنی پێکهاتەیەکی سەرکەوتوو، کە دووبارە و دووبارە بە کار دەهێنرێتەوە. (ئادۆرنۆ و هۆرکهایمەر) بەمە دەڵێن: “پیشەسازیی کولتوور”، کە تێیدا کولتوور دەبێتە ئامرازێک بۆ کۆنتڕۆڵی کۆمەڵگا. گۆڕینی چێژی هونەری بۆ بەهای ئاڵوگۆڕ، بە شێوەیەک باشیی بەرهەمێک بە ڕێژه‌ و ژماره‌ی فرۆش دەپێورێت، نەک بە قووڵاییی هونەری. ئامانجی سه‌ره‌كی كاركردنه‌ بۆ دروستکردنی بەرهەمێکی عامپەسەند. لە دیدێکی فەلسەفییەوە، له‌ ئەدەبی بازاڕیدا بەها بەرزەکان لە ناو دەچن و جێگەیان بە بەهای بازرگانی پڕ دەکرێتەوە.

له‌ ده‌ره‌وه‌ی پرسی سوود و قازانج، کاتێک ئەدەب وەک کەره‌ستەیەک تەنیا بۆ کاتبەسەربردن ته‌ماشا بکرێت و توانای خۆی بۆ ڕۆچوون و تێگەیشتنی مرۆڤ لە ژیان و بوون لە دەست بدات، مەترسییە. له‌م دۆخه‌دا کۆمەڵگە بەرەو کەمبوونەوەی توانای ڕەخنەیی و چێژوەرنه‌گرتن لە قووڵاییی هونەریدا دەڕوات. مرۆڤەکان دەشێت توانای تێڕامان لەسەر کێشە ئاڵۆزەکانی ژیانیان لە دەست بدەن و تەنیا بە دوای چارەسەری خێرا و سادەدا بگەڕێن، لە فۆڕمی حەپی ئازارشکێن. له‌ به‌رانبه‌ردا ئەگەر دیدگای ئێستاتیکییانه‌ و ئه‌ده‌بی جیدییش تاکڕەوانە زاڵ بێت، لەوانەیە ئه‌ده‌ب وه‌ک پڕۆژه‌یه‌کی تایبەت بە ده‌سته‌بژێرێك ببینرێ و پێوەندیی خۆی لەگەڵ جەماوەردا سنووردار بکات. ئەمەیش ڕەنگە ئەدەب لە ڕۆڵی خۆی وەک هێزێکی کاریگه‌ر له‌ گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری ناچالاک دەربخات.

له‌باره‌ی جیاوازییه‌كانه‌وه‌

جیاکردنەوەی ئەدەبی جیدی و ئەدەبی بازاڕی، ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و ئابووری و ڕۆشنبیرییەکانە. ئەم پێکدادانە فەلسەفییە نوێنەرایەتیی جیاوازییەکی قووڵترە لەسەر دوو تێگه‌یشتنی جیاواز بۆ ڕۆڵی هونەر لە کۆمەڵگادا: ڕوانگه‌ی ئێستاتیکی (هونەر بۆ هونەر) و ڕوانگه‌ی قازانج (هونەر بۆ خەڵک). که‌واته‌: تێگەیشتن و هاوسەنگی لە نێوان ئەم دوو ڕوانینه‌ گرنگه‌. ئەدەبی جیدی پێویستی بە پەرەپێدان و هاندان هەیە، لەکاتێکدا ئەدەبی بازاڕیش دەتوانێت ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕێت لە ڕاکێشانی خوێنەر و هاندان و هێنانی جه‌ماوه‌ر بۆ ڕووبه‌ری کتێب و ئه‌ده‌ب و خوێندنەوە. لای ئێمە زۆرجار هەوڵ هەیە، ئەدەبی بازاڕ وەک ئەدەبی جیدی بناسێنرێت، ئەم تێکەڵکردنە، ئەم هەوڵە جۆرێک لە لێڵیی دروست کردووە. کاتێک هەوڵ و قسە لەسەر ناسینەوەی جۆری ئەدەبه‌کان دەکەین، ئامانج تەنیا دانانی هەردوو جۆر ئەدەبە لە شوێن و پێگەی خۆی، به‌بێ سڕینه‌وه‌ی هیچ یه‌کێکیان‌ و تێکه‌ڵکردنیان. ئەدەبی جیدی بەرگری لە “پاکیی ئه‌ده‌ب- هونەر”ی دەکات، پاڵپشتی ئەو بیرۆکەیە دەکات، کە هونەر دەبێت لە داواکارییە بازرگانییەکان دوور بێت. لە به‌رانبه‌ردا “ئەدەبی بازاڕ”ی بەرگری لە “عامپه‌سه‌ندیی ئەدەب- هونەر” دەکات. ئەو بیرۆکەیەی کە هونەر دەبێت خزمەتی خەڵکی بکات. ئەم ناکۆکییە لەوەیە لە بەرژەوەندیی ئەدەبدا بێت، وەک ئەوەی هێگل دەیگوت، ناکۆکی و پێکدادان؛ دەکرێت ببنە هۆی پەرەسەندنی دیالێکتیکی. ئەدەبی ڕاستینە دەکرێت لە نێوان ئەم دوو جیهانەدا ڕێگایەکی هاوسەنگ بدۆزێتەوە؛ ئەو ڕێگایەی بوار به‌ قووڵاییی فەلسەفی دەدات، بەبێ ئەوەی کاریگەری و بایەخی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی فەرامۆش بکات. ئێستاکە تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی و پلاتفۆڕمەکانی سۆشیاڵمیدیا گۆڕانکاریی بنەڕەتییان لە شێوازی بەرهەمهێنان و بڵاوکردنەوەی ئەدەبدا هێناوەتە کایەوە، ناسینەوە و تێگه‌یشتن له‌ بایه‌خ و ئه‌رکی ئه‌ده‌بیاتی جیدی و جیاوازییه‌کانی له‌گه‌ڵ ئه‌ده‌بیاتی بازاڕیدا، لە هەر کاتێک زیاتر گرنگە. زانیاری و بەرهەمە ئەدەبییەکان بە خێرایی بڵاو دەبنەوە و کێبڕکێی ئەدەبی جیدی و ئەدەبی بازاڕی گه‌رموگوڕتر بووه‌. ئەمە تەنیا باسێکی وابه‌سته‌ به‌ کواڵێتی نییە، بەڵکوو باسێکی فەلسەفی و ڕۆشنبیرییشە لەبارەی ڕۆڵی ئەدەب لە کۆمەڵگەدا. ئایا ئەدەب ئامرازێکە بۆ کاتبەسەربردن، یان بۆ تێڕامان و گەشەکردنی فیکری و ڕۆحیی مرۆڤ؟

پۆپولیزمی ئەدەبی

پۆپولیزم ڕاستە زێتر وەک چەمکێکی سیاسی ناسراوە، بەڵام دەکرێت لە دنیای ئەدەبیشدا مانای دیکەی لێ بار بکرێت. دەشێت بڵێین: ئەدەبی پۆپولیستی بەشێکە لە ئەدەبی بازاڕی و هەوڵ دەدات خۆی وەک دەنگی زۆرینەی خەڵک پیشان بدات و ڕەخنە لە خەڵکی تایبەتمەند و دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکان بگرێت. ئەم ئەدەبە بەوە دەناسرێتەوە لە جیاتیی شیکردنەوەی قووڵ، پشت بە هەست و سۆزی جەماوەر دەبەستێت و ترس، تووڕەیی و خۆشەویستی وەک ئامراز بە کار دەهێنێت. لەو ئاڕاستەیەوە ئەم ئەدەبە دوور دەکەوێتەوە لە لێکدانەوەی فرەڕەهەند، چوونە قووڵاییی تەکنیک و شێوازە هونەرییە جۆراوجۆرەکان، چونکە ئامانجی گەیاندنی پەیامێکی دیاریکراوە. نووسەری پۆپولیستی بانگەشە بۆ بیروڕایەکی تایبەت دەکات و جەماوەر هان دەدات بۆ کاردانەوەیەکی دیاریکراو. ئەم کەسانە زمانی ساکار، میللی و ڕاستەوخۆ بە کار دەهێنن بۆ جیابوونەوە لە زمانی نووسەرانی جیدی و ڕۆشنبیران، لای ئەم نووسەرانە جەماوەر وەک یەکەیەکی یەکگرتوو و گرنگ پێناسە دەکرێت و جیاوازی و فرەبۆچوونی خەڵک نادیدە دەگیرێت، لە بەرانبەردا ڕەخنە، شڕۆڤەی فکری و تیۆری بۆ تێکست، وەک لادان و دوورکەوتنەوە لە ژیانی ڕاستینەی خەڵک دەخرێنە ڕوو.

ئەم ئەدەبە خۆی وەک دەنگی جەماوەر دەناسێنێت و خوێنەر دەخاتە ناو دۆخێکەوە، کە تێیدا چێژی گشتی، بۆچوون و باوەڕی پێشوەختانە، جێگەی هەوڵدان بۆ تێگەیشتن دەگرنەوە. تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی دەرفەتێکی گەورەی بە ئەدەبی پۆپولیستی بەخشیوە. پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکان ڕێگە بە نووسەران دەدەن ڕاستەوخۆ بگەنە جەماوەرێکی فرەوان. هەر کەسێک دەتوانێت وەک نووسەر پەیامەکانی بڵاو بکاتەوە. ئەمە ڕاستە کە دەگوترێت، ئەم دۆخە فۆرمێکی دیموکراسییانەیە، بەڵام لە لایەکی دیکەوە دەروازەیەکی بۆ بڵاوبوونەوەی ئەدەبی میللی و بێکواڵێتی کردووەتەوە. بەم هۆیەیشەوە، دەستەڵاتی ڕەخنەکاران و ناوەندە ئەدەبییەکان کەم بووەتەوە و خوێنەران هەنووکە یەکسەر بڕیار لەسەر بەرهەمەکان دەدەن، زۆرجار بە پشتبەستن بە ژمارەی لایک، کۆمێنت یان شێرکردن شڕۆڤە و هەڵسەنگاندن دەکەن، نەک قووڵایی و ئاستی ئەدەبیی تێکستەکان. واتا دەروازەوانە دیجیتاڵییەکان ئێستا ڕۆڵێكی گه‌وره‌ له‌نێو دۆخی بڵاوكردنه‌وه‌ ده‌گێڕن، پێشتر ڕەخنەگر و سەرنووسەر دەروازەوان بوون، ئێستاكه‌ ئەلگۆریتمەکان ئەو ڕۆڵە دەبینن. جاران تەنیا دوو کولتوور هەبوون، کولتووری زارەکی و کولتووری نووسراو، بەڵام ئێستاکە فۆڕمێکی دیکەیش هاتووە، کە تێکەڵەیەکە لە کولتووری نووسراو و زارەکی، دەشێت بە کولتووری دیجیتاڵی ناوی ببەین. لە پلاتفۆڕمەکانی بڵاوکردنەوە، هەموو جۆرە ناوەڕۆکێک لەسەر سەکۆکە پێشکەش دەکرێن. ئاڵنگاری سەرەکی ئەوەیە چۆن لەم دۆخەدا ئەدەبی جیدی دەتوانێت شوێنی خۆی بپارێزێت؟ ئایا دەتوانین ئەدەبێک وێنا بکەین، لە یەککاتدا قووڵاییی هونەری و جەماوەریی هەبێت، بەبێ ئەوەی سازش لەسەر ئێستاتیکا بکات یان ببێتە کاری ده‌سته‌بژێرێكی داخراو؟ ڕەنگە پلۆڕالیزمی ئەدەبی ناوێکی گونجاو و هاوسەنگ بێت، کە تێکستەکان لە کۆنتێکستی خۆیاندا دەخوێنێتەوە و لەو ڕێگەیەوە ئەرکە جیاوازەکانی ئەدەب دەناسێتەوە. ئایا بنه‌مای ئابووری، سیاسی و تەکنەلۆژی کاریگەریی لەسەر بەرهەم دروست دەکەن؟ چۆن؟ ئایا خوێنەران بە شێوەی جیاواز تێکستەکان دەخوێننەوە؟ ئەم بەرهەمە چ کارێک لە کۆمەڵگە دەکات؟ ئەمە ڕێگایەکی مامناوەندە و بەهۆی پرسیارەکانمان ددان بەوەدا دەنێین، ئەدەب فرەڕەهەندە و دەتوانێت هەم قووڵاییی هونەری و هەم کاریگەریی کۆمەڵایەتیی هەبێت- به‌ڵام گۆڕانکاری و کاریگه‌رییه‌که‌ پڕۆسه‌یه‌کی هێواش و درێژخایه‌نه‌.

لەپاڵ هەژموونی کولتووری سەرمایەداری و تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی له‌ دنیادا، ئێمه‌ بۆ قسه‌كردن و سه‌رپێخستنی ئه‌م پرسوباسانه‌ زۆر نوێین، بۆیه‌ ئەم سه‌رنجانه‌ بەشدارییەکی بچووکن له‌و بازنه‌یه‌دا.

The post لەبارەی ئەدەبی جیدی و ئەدەبی بازاڕییەوە appeared first on ژنەفتن.

له سه‌رده‌می زێڕینی ئەده‌بیاتی ئامریکاوه، هه‌ر له چیرۆکی “من ده‌به‌نگم“ و “هێلکە“ی شێروود ئەندێرسۆنه‌وه گومان له سه‌رگرتنی ئەم خه‌ونه ده‌کرێت. که‌سایه‌تیی گۆڕانخواز و ساده‌ی چیرۆکی ئەندێرسۆن به‌ره‌به‌ره تێده‌گات خه‌ونه‌که سەرتره لە ئیراده‌ی ئەو، ته‌نانه‌ت گه‌یشتن به ئاواتی ساده‌یش دژوار و ئەسته‌مه، وه‌ک ئەوەی هێلکە‌یه‌ک به ساغی بخرێتە ناو بوتری (بوتله‌‌)وه.

فیتزجراڵد له ڕۆمانی “گەتسبیی مه‌زن”‌دا  نیشانی دا هه‌ڵکشان و جێگۆڕکێی چینایه‌تی ‌(راسته له “من ده‌به‌نگم“دا سه‌ری نه‌گرت) ئەگەر به به‌خت و شانسیش وه‌ک نموونه‌ی گه‌تسبی سەربگرێت ئەنجامه‌که‌ی تراژیکه، ده‌ڵێ له ئەنجامی به‌ریه‌ککه‌وتنی چینی باڵای واقعییه‌تی ئەمریکایی له‌گه‌ڵ توێژی “تازەپێگەیشتوو”ی به‌رهه‌می خه‌ونەکە، ئەزقه‌زا تازه ‌پیاکه‌وتوو باشتر ده‌کێشرێتە خوارەوە و ناکام ده‌یێت.

به‌رهه‌مه‌کانی ویلیام فاکنێر و درامه‌کانی تێنێسی ویلیامز نیشانیان دا بنه‌ماڵە ئەو شوێنە پشتیوان و خاوێن و هێمنه نییه وا له خه‌ونی ئه‌مریکاییدا به‌رده‌وام پشتیوانی و به‌رگری له بایه‌خ و به‌هاکانی ده‌کرێت. به‌ پێچە‌وانه‌وه بنه‌ماڵە‌‌ وه‌های پێکراوە نه‌ک هه‌ر پیرۆز نییه به‌ڵکوو هەم خۆی کێشەی تازه به‌رهه‌م ده‌هێنێت هەم کێشە کۆن و نووستووه‌کان بۆ ئەندامانی ده‌گوازێته‌وه. فاکنێر له ڕۆمانگه‌لی “هه‌را و تووره‌یی” و “گۆڕ به گۆڕ“دا هەڵوەشاندنه‌وه‌ و لێک‌ترازانی بنه‌ماڵە و به‌هاکانی، به هۆی باری قورس (تابووتی ناو گۆڕ به‌گۆڕ) و دژوازییە ناوخۆیییەکان و که‌وتنه داوی خه‌ونی به‌خته‌وەریی نزیک‌ و له‌به‌رده‌ست نیشان ده‌دات.

تێنێسی ویلیامز له شانۆنامه‌ی “تراموایه‌ک به‌ناوی مه‌یل“ و “باخچه‌ی ئاژە‌ڵانی شووشه‌یی“ ده‌ریده‌خات  مه‌ترسیی ناو بنه‌ماڵە که‌متر نییه له مه‌ترسییه‌کانی ده‌ره‌وه. ئەو خه‌ونه‌ش ئەوەنده قورسایی ده‌کات به سه‌ر شانی که‌سایه‌تییه‌کانه‌وه که مالیخولیا ده‌بێتە یەکێک لە ئەنجامه‌کانی، بۆیە یان سەری خۆیان هه‌ڵده‌گرن وه‌ک پیاوه‌کانی ناو باخچه‌ی ئاژەڵان یاخۆ تووشی داڕمان و داوه‌شان ده‌بن، وه‌ک زۆربه‌ی ژنه‌کان.

ئارتوور میله‌ر نه‌ک هه‌ر قورسایی، به‌ڵکوو مه‌ترسیداربوونی خه‌ونه‌که ده‌رده‌خات. له “مه‌رگی فرۆشیار“دا نیشان ده‌دا چۆن «کار» نامۆ بووه‌ته‌وه و فرۆشیارێک بە ته‌مه‌نیک کارکردن، نەک به‌خته‌وه‌ری و ڕزگاری، به‌ڵکوو ناتوانێ نیازی ئاسایی خۆی و بنه‌ماڵەی دابین بکات.

دژایه‌تیی “به‌ره‌ی بیت“ له‌گه‌ڵ خه‌ونی ئامریکایی ئاشکراتر له‌وه‌یه بۆ مسداق و نموونه‌‌ بگه‌ڕێین. ئالێن گینزبرگ شیعری “لووره“ به زمان و ڕسته‌ی قامچی‌ئاساوە ده‌کاته شینگێڕییه‌کی هیستریک و تووڕە له ده‌ست سیسته‌م و به‌ها به‌تاڵەکانی خه‌ونی ئامریکایی. ئەو ئاگایییه ناشاده وا ده‌کات کۆی نووسه‌رانی “بیت” له به‌ر هوروژمی واقیع و خه‌ونی ئامریکایی، په‌نا بۆ عیرفانی روژهه‌ڵاتی و ماده‌ی هۆشبه‌ر به‌ر‌ن. 

ڕەنگه له ڕواڵەتدا ئەدەبیاتی پوست مۆدێرنی ئەمریکایی، کایه‌باز و سه‌ر و دڵخۆش ده‌ربکه‌وێت. به‌ڵام به‌کسه‌ر وا نییه، به‌ڵکوو به ته‌وس و ئایرۆنی و گاڵتەپێکردن و شکاندنی نه‌زم و ڕێساکان… هه‌ڵە و کاولکارییه‌کانی داوه‌ته به‌ر ڕەخنه و لانی مرۆڤی بێ ده‌ره‌تانی چۆڵ نه‌کردووه. که‌سانی وه‌ک کورت ڤونێ گات، ریچارد براتیگان، تامس پینچۆن و دان دەلیلۆ  و…  نه‌ ته‌نیا هیچ ئومێدێکیان بە وەدیهاتنی خەونی ئەمریکایی نییە، به‌ڵکوو به سووک و‌ چرووکی ده‌بینن، ده‌زانن ئیتر خه‌ون نا، ئامرازێکە به‌ده‌ست سه‌رکرده‌ سیاسی و ئابوورییه‌کانه‌وه بۆ خافڵاندن و سه‌رقاڵکردن. دان ده‌لیلۆ له شاکاری “نۆیزی سپی“دا نیشان ده‌دا، بنه‌ماڵەی به ر‌واڵەت به‌خته‌وه‌ری “بابێت” و “جه‌ک” که ئێسته ژن و مێردن، هه‌رکامیان سێ چوار جیابوونه‌وه‌ و شکستیان له پشته و  تازه زانیویانه ڕەوتی ژیانیان لە ده‌ستی خۆیاندا نه‌بووه و نییه. ده‌لیلۆ ده‌ریده‌خات خه‌ونی نوێی ئامریکایی، ئەوەنده نه‌زۆک و پووچه‌ڵه به‌ناچار لە ڕێگەی میدیا و سه‌رگه‌رمی و مه‌سره‌فگه‌رایییەوە ژیانی که‌سه‌کان  کۆنتروڵ ده‌کات و مخابن  باشیش کردوویه‌تی.

به هه‌ر حاڵ ململانێی ئەو ئایدیایه و دژایه‌تیی ئەده‌بیات له‌گه‌ڵیدا، دوور و درێژتر له‌م چه‌ند ناوه‌یه، ئەمه بمێنێ که نووسه‌رانی وه‌ک نورمه‌ن میله‌ر، سه‌لینجه‌ر و ئێدوارد ئالبی راسته‌وخۆ په‌رژاونه‌ته سه‌ر به‌تاڵی و تاڵییەکانی ئەو ئایدیایه.

The post ئەده‌بیات و خه‌ونی ئەمریکایی appeared first on ژنەفتن.

***

وشەکان، وشە ئینگلیزییەکان پرن لە زایەڵە، یادەوەری و هاونشینی. ئەم وشانە چەندین سەدە لەسەر لێو و زاری خەڵک، لە ماڵەکانیان، لە شەقامەکان، لە کێڵگەکاندا هەبوون. ئەمەش هۆیەکی گرنگە کە نووسینی ئەم وشانە ئەمڕۆ هێندە ئەستەمە. چونکە وشەکان لەگەڵ یادەوەرییەکانی ئەوی تر لە زەیندا هەڵکۆڵراون و لە ڕابردوودا تێکەڵاوی و پێوەندیی بەناوبانگی زۆریان بەستووە.

بۆ نموونە وشەی پڕشنگداری ” incarnadine”[1]، چ کەسێک دەتوانێ ئەم وشەیە بەکار ببات و “شەپۆلە بێبڕانەوەکان”[2]ی بیر نەکەوێتەوە؟ هەڵبەتە سەردەمێک کە ئینگلیزی، زمانێکی نوێ بوو، نووسەرەکان وشەگەلێکی نوێیان دادەهێنا و بەکاریان دەهێنا. ئەمڕۆش رێی تێدەچێ چێکردنی وشەی نوێ، دەشێ زۆر ئاسان بە بینینی دیمەنێک یان هەستێکی نوێ، وشەیەک خۆبەخۆ بێتە سەر لێومان، بەڵام چونکە ئینگلیزی زمانێکی کۆنە ناتوانین لەم داهێنانانە کەڵک وەربگرین. وشەیەکی نوێ ناتوانین لە زمانێکی کۆن بەکار بهێنین. هۆیەکەی دەزانین و هەڵبەتە هەمیشەش ڕەمزاوییە: ئەم ڕاستییە کە وشە بوونێکی سەربەخۆی نییە بەلكوو بەشێکە لە وشەکانی دیکە. یان بە دەربڕینێکی تر وشە لە ڕاستیدا وشە نییە مەگەر ئەوەیکە بەشێک بێت لە ڕستەیەک.

وشەکان پەیوەست و گرێدراوی یەکترن، هەرچەندە تەنیا نووسەریکی گەورە دەزانێ وشەی ” incarnadine ” سەر بە “شەپۆلە بێىرانەوەکان”ە… تێکەڵکردنی وشە نوێ و کۆن کوشندەیە بۆ بونیادی ڕستەکە. بۆ ئەوەی سوود لە وشەی نوێ وەربگرین، پێویستمان بە داهێنانی زمانێکی نوێیە. بە دڵنیایییەوە بەزوویی زمانێکی نوێمان دەبێ و، ئەمڕۆ کەڵکەڵەمان بیرکردنەوە لە زمانی نوێ نییە. پرسەکە ئەوەیە چۆن دەتوانرێ زمانی ئینگلیزیی ئێستا بەکار بهێنرێ. چۆن دەتوانرێ وشە کۆنەکان بە ڕێسای نوێ ئاوێتە بکەین بۆ ئەوەی گرەنتی مانەوەی وشەکان بکرێت و جوانی چی ببێت و وشەکان بتوانن هەقیقەت بڵێن؟ ئەمە پرسیارە بنەڕەتییەکەیە.

بە کەسێک کە بتوانێ وەڵامی ئەم پرسیارە بداتەوە شایەنی ئەوەیە خەڵاتی شانازیی مەزنی پێشکەش بکرێ. بیهێننە بەرچاوتان گەر بتوانرێ فێری هونەری نووسین-وانەوتنەوە و فێرکارییەکەی- بەدەست بهێنین. ئەوکات هەر کتێبێک یانژی رۆژنامەیەک کە بەدەستەوە بگرن هەقیقەتیان دەوت و جوانییان چێ دەکرد؛ بەڵام بەربەستگەلێک لەسەر ڕێگەی فێرکاریی وشەکاندا هەیە: لانی کەم بە سەدان پرۆفیسۆر لەسەر ئەدەبیاتی کۆن وانە دەڵێنەوە و سەدان ڕەخنەکار سەرقاڵی لێکۆڵینەوەن لەسەر ئەدەبی نوێ. هەزاران ژن و پیاوی گەنجیش بە شانازییەوە لە تاقیکردنەوەکانی پێوەند بە ئەدەبی ئینگلیزییەوە دەردەچن؛ لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا ئایا ئێمە باشتر دەنووسین؟ لەچاو چوار سەد ساڵ پێش – کە وانە و ڕەخنە و فێرکاریمان نەبووە- باشتر دەنووسین و باشتر دەخوێنینەوە؟ ئایا ئەدەبیاتی مۆدێرنی سەردەمی جۆرج[3] تەنیا پینەیەکە لەسەر ئەدەبیاتی ئەلزابیت[4]؟ کێشەکە لە کوێدایە؟ سووچەکە لەئەستۆی پرۆفیسۆر یان رەخنەگر یانژی نووسەر نییە بەڵکوو لە ئەستۆی وشەکاندایە. وشەکان، وەحشیترین و ئازادترین و نابەرپرسیارترین شتەکانن؛ ناتوانرێ وشەکان فێر بکرێن. بەڵێ دەتوانرێ وشەکان بگری و ڕێکیان بخەی و لەسەر بنەمای ئەلفبێ لە فەرهەنگی زماندا ڕیزیان بکەی؛ بەڵام وشەکان لە زەیندا دەژین نەک فەرهەنگی وشەکان. بۆ نموونە لە ساتە هەستەوەرەکاندا واتە کاتێ کە پتر لە هەر کاتێکی تر پێویستمان بە وشەکانە ناتوانین وشەیەک بدۆزینەوە بەڵام فەرهەنگی زمان بە نزیکەی نیو ملیۆن وشەوە کە هەموویان لەسەر بنەمای ئەلفبێ ڕێک خراون لە بەردەستمانن. بەڵام ناتوانین بەکاریان بهێنین چونکە وشەکان لە فەرهەنگی زماندا ناژین لە زەینماندا دەژین.

وشەکان لە فەرهەنگی زماندا ناژین لە زەینمان دەژین

لە فەرهەنگی زماندا دەتوانرێ شانۆنامەیەکی پڕشکۆتر لە “ئانتۆنی و کیلۆپاترا”[5]؛ شیعرێکی جوانتر لە چامەی بولبول[6] و ڕۆمانێک بدۆزیتەوە کە “غرور و دەمارگرژی”[7] و “داڤید کاپرفیلد”[8] لە بەرانبەریاندا، بەرهەمگەلی ئەماتۆر بن. پرسەکە تەنیا دۆزینەوەی وشەی گونجاوە و ڕیزکردن و ڕێکخستنیانە، بەڵام ئەمە ناکرێ چونکە ژیانیان لە زەیندایە نەک فەرهەنگی زمان. وشەکان چۆن لە زەیندا دەژین؟ بە شێوەی جۆراوجۆری سەیر و سەمەرە، ڕێک بە هەمان شێواز کە مرۆڤەکان دەژین: لێرە و لەوێ پەراگەندەن، ئەوینداری یەک دەبن و جووت دەبن، هەڵبەتە ئەوان لە ئێمە کەمتر وابەستەی نەریت و ڕێوڕەسمەکانن. وشە شاهانەیییەکان لەگەڵ وشە ئاسایییەکاندا ئاوێتە دەبن. وشە ئینگلیزییەکان ئەگەر ئەندێشەیان هەبێ لەگەڵ وشە فەڕەنسی، ئەڵمانی، هیندی و ڕەشپێستەکان تێکەڵ دەبن. هەرچەند کەمتر بگەڕێینەوە بۆ ڕابردووی زمانی ئینگلیزی بۆ ناوبانگیی زمان باشترە. چونکە دایکی ئێمە بووەتە کچە دەربەدەرێک. هیچ جۆرە ڕێسا و یاسایەک، سوودێکی بۆ حاڵی ئەم سەرگەردانە نابێت، ئەو چاک نابێ. تەنیا دەتوانین بە چەند یاسا و ڕێسایەکی ڕێزمانی و بژوەیی سنووردار بکرێ. لەگەڵ وشەکان لەسەر لێواری ئەشکەوتێکی قووڵ، تاریک و ترووسکایییەک کە تیایدا دەژین- کە هەمان زەینە- رادێین. وا پێدەچێت ئەوان لە خەڵکیان دەوێت بەر لە بەکارهێنانیان، تێرامێنن و هەست بکەن، بەڵام نەک لەبارەی ئەوانەوە بەڵکوو لەبارەی شتێکی جیاوازەوە. ئەوان بەقووڵی هەستیار و خود-ئاگان.

ئەوان پێیان خۆش نییە لەبارەی پەتی و ناپەتیی بوونیانەوە گەنگەشە بکرێت. ئەگەر ئەنجوومەنێک بە ناوی ئەنجوومەنی ئینگلیزیی پەتی دامەزرێنن، ناڕەزایەتیی خۆیان بە دامەزراندنی ئەنجوومەنی ئینگلیزیی ناپەتی پیشان دەدەن – ئەنجامەکەشی دەبێتە توندوتیژییەکی ناسروشتی کە لە ئاخافتنی مۆدێردندا هەیە؛ ئەمەش ناڕەزایەتییەکە لە دژی پیوریتەنەکان[9]. وشەکان زۆر دیموکراتیکن، هەروەها لەسەر ئەو باوەڕەن کە هەر وشەیەک لە ئاستی باشی وشەیەکی ترە، وشە نەخوێندەوارەکان هێندەی وشە خوێندەوار و ڕۆشنبیرەکان بەها و گرنگییان هەیە. لە کۆمەڵگاکەیاندا هیچ پلە و نازناوێک نییە. ئەوان حەزیان لەوە نییە بە نووکی قەڵەمێک لە جێ بەرز بکرێنەوە و بە جیا هەڵسەنگێنرێن. ئەوان لە ڕستە یان پەڕەگراف و هەندێ جار لە لاپەڕە بەدواییەکەکاندا لەپاڵ یەک دەمێننەوە. رقیان لە سوودمەندبوونیانە؛ بێزارن لە پارە پەیداکردن و هەروەها ئەوەش کە لە شوێنە گشتییەکان لەبارەیانەوە وتار بدەن؛ رقیان لە هەرچییەکە کە بیەوێت ئەوان لە مانایەکدا پێناسە بکات یان لە ڕوانگەیەک سنوورداریان بکات، چونکە گۆڕان سروشتی ئەوانە.

وشەکان خۆیان بە فرەڕەهەندی بوون هەوڵ بۆ تێگەیشتن و گەیاندنی هەقیقەتێک دەدەن کە فرەڕەهەندە.

ڕەنگە هەر ئەم پێویستییە بە گۆڕان، سەرنجڕاکێشترین تایبەتمەندیی ئەوان بێت. وشەکان خۆیان بە فرەڕەهەندی بوون هەوڵ بۆ تێگەیشتن و گەیاندنی هەقیقەتێک دەدەن کە فرەڕەهەندە. بەم پێیە مانای ئەوان بۆ کەسێ شتێکە بۆ ئەوی تر شتێکی ترە؛ بۆ نەوەیەک لەتێگەیشتن نەهاتوو و بێواتایە و بۆ نەوەی دواتر سادەیە وەک کۆپاڵێک. هەر ئەم ئاڵۆزییە- ئەو دەسەڵات و هێزەی کە وشەکان بۆ خەڵکی جیاواز مانای جیاوازیان هەبێت-هۆی مانەوەی ئەوانە.

ڕەنگە هۆی ئەوەی کە ئێمە ئەمڕۆ شاعیر، ڕۆماننووس یان ڕەخنەگری گەورەمان نییە ئەوەیە کە ئیزن نادەین بە وەدەستهێنانی ئازادییەک کە لە ئاستی شکۆی ئەواندایە. لە مانایەکدا ئەوان سنووردار دەکەین، مانایەک کە پێمان وایە سوودمەندە، ئەو مانایە کە بە بەکارهێنانی دەگەینە شەمەندەفەری دواتر یان لە تاقیکردنەوەکە دەردەچین…

[1] ئەرخەوانی کردن

[2] ئاماژەیە بە بڕگەیەک لە پەردەی دووەمی شانۆنامە مەکبێسی شکسپیر

[3] georgian literature قوتابخانەی ئەدەبی ئینگلیزی کە لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەم و سەرەتای پاشایەتی شا جۆرجی پێنجەم دامەزرا.

[4] Elizabethan literature ئەدەبیاتی ئەلیزابێت، کۆمەڵە بەرهەمێکی ئەدەبییە کە لە سەدەمی پاشایەتی ئەلیزابێتی یەکەمی ئینگلیز (١٥٥٨-١٦٠٣) نووسراون.

[5] شانۆنامەیەکی شکسپیرە

[6] چامەی شاعیری ناسراوی بەریتانی (جۆن کێتس١٧٩٥-١٨٢١)

[7] ڕۆمانێکی بەناوبانگی جان ئاسین(١٧٧٥-١٨١٧)ە

[8] ناوی ڕۆمانێکی چارلێس دیکێنز(١٨١٢-١٨٧٠)

[9] puritans پیوریتەنەکان لە سەدەی ١٦ و ١٧ کە دەیانویست بە وەژارتنی کەلیسای ئینگلیز، لە دەستی پەروەردە و فێرکردنی کاتۆلیک ڕزگاری بکەن.

The post وشەکان appeared first on ژنەفتن.

لۆژیک کایەیەکە سەر بە فەلسەفەیە، پێک دێت لە پێشەکییەکی لۆژیکی یان زیاتر بۆ سەلماندنی حوکمێک. ئەرەستۆ بە داهێنەری بنەما زانستییەکانی لۆژیک دادەنرێت کە پێی دەوترێت لۆژیکی ئەرەستۆیی یان (Informal logic)، و لەسەر ئەم بنەمایەش دواتر لۆژیکی فه‌رمی ( – Formal logic المنطق الصوري).

بە گشتی لۆژیک لە کورتترین پێناسەیدا واتە لێکۆڵینەوە و توێژینەوەی میتۆد و بنەماکانی دیاردەیەک بۆ ئەوەی بڕیارێکی ژیرانە و عەقڵیی تەندروست لە ناتەندروست جیا بکرێتەوە.

کاتێک لەبارەی هەر بابەتێکەوە پرۆسەی بەڵگەهێنانەوە (Reasoning) ئەنجام دەدەین، واتە دەمانەوێت ئارگیومێنتێک بەرهەم بهێنین کە پشتگیریی ئەنجامەکەمان دەکات. ئارگیومێنتەکەش هەموو ئەو هۆکارە عەقڵییانە دەگرێتەوە کە وا دەزانین پێویستن بۆ پاسادانی بیر و ڕاکانمان. لەبەر ئەوە بەردەوام دەبێ بپرسین: چ کاتێک لە بەرامبەر ئارگیومێنتێکداین؟ ئایا ئەنجامەکەمان ڕاست دێتەوە لەگەڵ ئەو پێشەکییە لۆژیکییەی هێناومانەتەوە؟[1]

بۆ ڕاست وەگەڕانی ئەم پرسیارانەش، دەکەوینە بەرامبەر چەند کریتریا و پێوانەیەک، کە پێیان دەوترێت هەڵە لۆژیکییەکان (Logical fallacy)، واتە دەبێت بڕیار و حوکمەکەمان، دوور بێت لەم هەڵە لۆژیکییانە.

هەموو حوکم و بریارێک، لە هەر دیاردە و بابەتێکدا بێت، پێویستی بە سێ بنەمای سەرەکیی لۆژیکی هەیە بۆ ئەوەی تەندروست بێت. ئەوانەش پێشەکیی لۆژیکی، حوکمێک، ئەنجامێکی تەندروست و ژیرانە.

گرنگیی لۆژیک لە پێشەکییە لۆژیکییەكه‌یدایە، واتە بەدەستەوەدان و هێنانی بەڵگە یان چەند بەڵگەیەک بۆ ئەوەی لە پەنای ئەوەوە بتوانین حوکمێک تەندروست بەسەر دیاردە یان حاڵەتێکدا بدەین. بۆ ئەمەش پەنا دەبەینە بەر شیکردنەوەی عەقڵی و لێکدانەوەی ئەگەر و گریمانەیەک بۆ سەلماندنی قسەیەک یان حوکمێک کە دەیدەین.

گرنگیی لۆژیک ئەوەیە دەتوانرێت لە هەموو کایەکانی تردا بەکار بهێنرێت، بۆ نموونە لە کاتی قسەکردن و حوکمدان لەسەر دیاردەیەکی سیاسی، ئابووری یان ئەدەب. کەواتە لۆژیک لە هەر کایەیەکدا بەکار بێت، بۆ ئەوەیە قسە و حوکمەکەمان دروست دەربچێت، واتە دوور بێت لە هەڵە و کەموکوڕی یان مەبەستێکی شاراوە و داپۆشین و شاردنەوەی ڕاستی، کە ئەمەش پێوانە و کریتریای تایبەت بەخۆی هەیە.

 بە هەمان گرنگی و ئەرزشی لۆژیک، هەبوونی یەکێک لە هەڵە لۆژیکییەکان لە نووسیندا، جا لە هەر کایەیەکدا بێت، وا دەکات نووسینەکە دروستی و تەندروستیی خۆی لەدەست بدات و نرخی نەمێنێت. وە بکەوێتە ناو یەکێک لە هەڵە و تەڵە لۆژیکییەکان، چونکە لە بنەڕەتدا کە ئەم هەڵانە دانراون، بۆ ئەوەن بگەین بە ئەنجامگیرییەکی دوور لە هەڵە، کاتێک هەڵەیەکی لۆژیکی لە دەقێک یان سەرەتای دەقێکدا هەیە، کۆی ئەنجامگیری و کۆی دەقەکە، دروستی و تەندروستیی خۆی لەدەست دەدات و هەر لە سەرەتاوە دەقێکی هەڵە دەخوێنینەوە.

(٢)

لە بەرانبەردا ڕەخنەی ئەدەبیمان هەیە، کە بریتییە لە چەند میتۆد و دواتر تیۆرەکان بۆ ئەوەی دەقێکی ئەدەبیی (نووسراوی) پێ بخوێنینەوە، دەقەکە (ڕۆمان، چیرۆک، شیعر، شانۆ و تابلۆ و …هتد).

 بەو میتۆد و تیۆری و قوتابخانە و ڕەوتە ئەدەبییەی کە دەقە ئەدەبییەکەی پێ دەخوێنینەوە، ئێمە ڕاستەوخۆ کارمان دەکەوێتە لۆژیک و بنەما و هەڵەکانی.

بەڵام دەبێ ئاگاداریی ئەوە بین کە بەکارهێنانی لۆژیک و بنەما و هەڵەکانی بۆ ڕوانین لە ناواخنی دەقی ئەدەبی، هەڵەیەکە نابێت بکرێت واتە لۆژیک نابێت بەکار بهێنرێت و بپرسین بۆ لە ڕۆمانی (میتامۆرفۆسیس)ی کافکادا (گریگۆر سامسا) بەیانییەک لە خەو هەڵدەستێت و دەبێتە قالۆنچە. یان لە (جەمشید خانی مامم)دا، پیاوێک بۆ هەڵدەفڕێت. یانژی لە (ئەلیس لە وڵاتی سەیر و سەمەرەکاندا) کچێک چۆن بەدوای کەروێشکێکدا دەڕواتە جیهانێکی ترەوە.

بەم مەبەستە دەڵێم کە نابێت دەقی ئەدەبی بە لۆژیک بخوێنرێتەوە (کە ئەم حوکمە زیاتر تایبەتە بە ڕۆمان، شیعر و چیرۆک)، چونکە لۆژیک سەروکاری لەگەڵ حوکمێکدایە، کە ئەمە لە ڕەخنەی ئەدەبی و لێکۆڵینەوەی ئەدەبیدا دەردەکەوێت، نەک لە خودی دەقی ئەدەبیدا، چونکە بۆ خوێندنەوەی دەقی ئەدەبی، میتۆد و تیۆرەی ئەدەبی تایبەتمان هەیە.

(٣)

کەسی لێکۆڵەر، یان هه‌ركه‌سێك كه‌ قسە له‌باره‌ی دەقێکی ئەدەبی دەکات، پێویستییەکی حەتمییان بە شاره‌زابوون له‌ لۆژیکدا هه‌یه‌. واتە ناکرێت تەنانەت کەمترین قسەیەک یان حوکمێک دەربکەیت، بێ ئەوەی شارەزاییت لە لۆژیکدا هه‌بێت. وەگەرنا، ئەوەی دەنووسرێت و ئەو حوکمەی دەدرێت، بنەمای لە نەزانین و خۆهەڵواسین و شەڕفرۆشتنە بە ئەدەب و دەقەکەش کە خوێندنەوەی بۆ دەکرێت، چونکە نەک وا دەکات دەقەکە خراپ بخوێنرێتەوە و بکەوێتە بەرچاو و پڕ بێت لە هەڵەی لۆژیکی، بەڵکوو لەوەش واوەتر، لە بنچینەدا قسەکردن و حوکمەکە فشەڵە و کەمترین ئەرزشی زانستی نییە کە پشتی پێ ببەسترێت، بەڵکوو تەنها دەچێتە خانەی بۆڵەبۆڵ و زیکەزیک، و نزیکە  لە زمانێکی بازاڕی و بێئاگایی، نەک هیچی تر.

بەم مانایە ئەگەر لە بنەڕەتەوە قسە و حوکمەکە بەسەر دەقە ئەدەبییەکەدا هەر نەدرێت قسەیەکی لەبارەوە نەکەین باشترە، یان کە حوکمێک دەدرێت، بەلایەنی کەمەوە ناکرێت یه‌ك هەڵەی لۆژیکی تێدا بێت، بۆ ئەوەی نەچێتە خانەی وڕێنە و قسەی سەرپێی.

کەمترین هەڵەیەکی لۆژیکی کە بکرێت خۆمانی لێ بپارێزین بۆ خوێندنەوە و حوکمدان لەسەر دەقێکی ئەدەبی، بەلایەنی کەمەوە، هێنانەوەی بەڵگەی عەقڵی و پێشەکیی لۆژیکی و سەلماندنە بۆ حوکمەکەمان. واتە کاتێک دەمانەوێ دەقێک بخوێنینەوە بە میتۆد یان تیۆرەیەکی ئەدەبی، پێش هەموو شتێک دەبێ فێری ئەوە ببین، چۆن پێشەکییەکی لۆژیکی دابمەزرێنین بۆ حوکمەکەمان، پاش ئەوە دەست بکەین بە حوکمدان.

(٤)

 کاتێک دەنوسین یان حوكم ده‌ده‌ین ئەم دەقە ئەدەبییە (خراپ یان لاواز یان بێ کەڵکە)، (لە ئاستی چاوەڕوانی من، ئێمەدا نییە و نەبووە)، (دەبوو نووسەرەکە وا بنووسێت و وا نەنووسێت)، (فڵانە نووسەر و دەق بە کەڵکی خوێندنەوە نایەت)، (نووسەرەکە کاتی خۆی و ئێمەشی بەفێڕۆ داوە)، (زمانی دەقەکە، وێنەی شیعری دەقەکە، دایەلۆگی دەقەکە و …هتد) و زۆر حوکمی قورسی تریش، بەلایەنی کەمەوە دەبێت پاش ئەو حوکمە، بیسەلمێن کە حوکم و قسەکەمان دروستە، واتە بەڵگەیەکی عەقڵی بهێنینەوە بۆ ئەم قسەیە. بۆ ئەمەش پێشەکیی لۆژیکی (واتە چەند نموونەیەکی زیندووی ناو دەقەکە ئامادە بکەین) پاش ئەوە جورئەتی ئەوەمان هەبێت وشەگەلی (چونکە، لەبەر ئەوەی، بۆیە، بۆ ئەوەی، لەبەر ئەم هۆکارە، بەم ئەنجامە و …هتد) و زۆر هۆکاری تری سەلماندنیش لە لێکۆڵینەوە و نووسین و حوکمەکاندا بهێنینەوە.

کە من دەنووسم (ڕۆمان یان چیرۆک یان کارەکتەرێکی شانۆیی یان شیعر و فیلمێک بە لاواز و بێکەڵک دەزانم)، (هەقی ئەوەی نییە سەیری بکەم و بیخوێنمەوە و کاتی گرنگی خۆمی پێ بەفیڕۆ بدەم)، (فڵانە نووسەر ڕەد دەکەمەوە و فڵانە نووسەر و شاعیرم پێ باشە)، (فڵانە دەقی ئەم ڕۆماننووسە زۆر جوانە و فڵانە دەقیشی زۆر خراپە)، یان هەر قسە و حوکمێکی تریش، یان ئەوەتا دەبێ بیسەلمێنم کە لەبەر ئەم هۆیە و ئەم هۆکارە و ئەو خاڵە، ئەم دەقە لاوازە، بەم پێوانە و ڕووانین و هەڵسەنگاندنە ئەم دەقە خراپ و ئەدەبی نییە. یان ئەوەی دەینووسم و ئەو حوکمەی دەیدەم بەسەر دەقەکەدا، تەنها وڕێنەیە و زیاتر پەیوەندی بە دۆخێکی تایبەتی وەکوو ڕق، بەکەمزانین، دوژمنایەتییەوە هەیە، نەک بەهای زانستی و زانستی ئەدەبی.

ئەوەی وا دەکات دەقێک بە بەهێز و جوان و گرنگ بزانین، سەلماندن و پاساودان و هێنانەوەی بەڵگەی عەقڵی و پێشەکیی لۆژیکییە، نەک قسەی لابەلا و حوکمی سه‌رپێیی. کاتێک لە دوورەوە کە پۆستێک دەکەین و حوکمێک دەردەکەین، یان ئەوەیە زۆر نەشارەزا و ڕق و گەمژەیی پێمان دەردەکات، یان ڕووکەشی و خۆهەڵواسین و هەڵقورتاندن بۆ ئەوەی ئێمەش قسەی خۆمان لەناو ئەو تۆڕی گەمژەیەتییەدا هەبێت کە هەمووان قسە و حوکمی تێ فڕێدەدەن.

لە دۆخی نەزانین و نەشارەزایی و گەمژەیەتیدا، باشترین بژاردە بێدەنگی و دوورکەوتنەوەیە لە حوکمدان، ڕێزگرتنی خودی کەسەکەشە لە خۆی پێش هەمووان.  وەگەرنا، ئەوەی دەنووسرێت و لە خۆمانەوە حوکم دەبەخشینەوە، نەک بچووکترین بەهای زانستی نییە، بەڵکوو لە باشترین ناوناندا، وڕێنەبازی و گەمژەییە.

 (٥)

ڕەگی هەموو خوێندنەوە، تێڕامان، بۆچوون و ڕەخنەیەک، دەچێتەوە نێو سنووری فیکرەوە. واتە کاتێک خوێندنەوە بۆ دیاردەی کۆمەڵایەتی، ڕووداوی سیاسی، بارگۆڕانی ئابووری، دەقی ئەدەبی یان هەر شتێکی تر دەکرێت، ڕاستەوخۆ ئێمە خەریکی بەرهەمهێنانی فیکرین (بزانین یان نا). واتە دەمانەوێت لە ڕێگەی بیرکردنەوەوە و بە کەرەستەی بیرکردنەوە، قسە لە دۆخێک و حوکم لە دۆخێک بدەین.

هەروەها بەرهەمهێنانی فیکر، بە کەرەستەی فیکری و فەلسەفی دەکرێت. واتە پێوستمان بە بنەما و تیۆرە و زانین هەیە بۆ ئەوەی فیکر بەرهەم بهێنین نەک گەمژەیی. هەر لەبەر سەلماندنی ئەم هۆکارەشە کە فیکری سیاسی، فیکری کۆمەڵایەتی، فیکری ئابووری، فیکری ئەدەبی و …..هتد بەرهەم هاتوون. قوتابخانە و میتۆد و تیۆریەمان هەیە، سەرچاوەی پێشوەختە و بیریار و زانامان هەیە، کتێب و داتامان هەیە و لە بەردەستایە. وە بۆ ئەوەی حوکمەکە دروست بێت، دوور بێت لە هەڵەی لۆژیکی، پێویست دەکات بەردەوام بگەڕێینەوە سەر میتۆد و تیۆرە و سەرچاوەکان، چونکە هەموو قسەکردنێک لەدەرەوەی سەرچاوە و میتۆد، دەچێتە خانەی باری سەرنج و قسەی بەتاڵ و حوکمی شاراوەی مەبەستدار، کە کۆی ئەمانە و زۆری تریش، هەر لە سەرەتاوە حوکمەکە فشەڵ و ناچیز دەکەن.

هەموو بیرکردنەوە و بەرهەمهێنانی فیکرێک، فەلسەفەی تایبەتیی خۆی هەیە، واتە دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی، ناکرێت بە میتۆدی ئابووریناسی، رووداوێکی سیاسی، ناکرێت بە میتۆدێکی ئایینناسی و … هتد بخوێنرێتەوە، جگە لە هەندێک دۆخی تایبەت کە ئەو زانستانە تێکەڵ بەیەک دەکرێن. بۆ نموونە پەیوەندیی ئابووری و داهات و خەرجکردن لە دروستبوونی دیاردە یان حاڵەتێکی کۆمەڵایەتی، کە لەم دۆخەشدا پێویست دەکات زانست و بنەمای زانستی هەردوو زانستی ئابووری و کۆمەڵناسی و دەرووناسی شارەزا بین، بنەما و پێکهاتەکانیان بخەینە ڕوو، دوای ئەوەش پێشەکی لۆژیکی بۆ هەر ڕووداو و دیاردەیەک بهێنینەوە، پاشان حوکم بدەین و بنووسین فڵان خاڵيت لەبەر ئەم چەند هۆکارە، و بەم شێوەیە.

یەکەمین بەرکەوتن لە هەر خوێندنەوە و بیرکردنەوەیەکدا، بەرکەوتنی لۆژیک و بەرهەمهێنانی فەلسەفییە، واتا ناکرێت دوور لە فەلسەفەی کۆمەڵایەتی، فەلسەفەی سیاسی، فەلسەفەی ئەدەبیات، ڕاژه‌ و تیۆره‌ زانستییه‌كان، قسە لە هیچ ڕووداو و دیاردە و نووسراوێک بکرێت. بە پێچەوانەوە، ئەوە دەبێتە ژاوەژاو و غەڵبەغەڵب، نەک بەرهەمهێنانی مەعریفەی ئەو کایەیە، وە دواجار بنەمای دروستی و تەندروستیی خۆی لەدەست دەدات.

نزیکترین و گرنگترین پنتی زانستەکانی دیکە لە فەلسەفە و بەرهەمهێنانی مەعریفەوە، لێرەوە سەرچاوە دەگرێت، واتە کۆی زانستەکانی دیکە لەم ڕێگەیەوە لە فەلسەفە نزیک دەبنەوە. کاتێک دەمانەوێت قسە لە دیاردە یان خوێندنەوە بۆ دەقێک بکەین، واتە ئەگەر بنەما لۆژیکییەکان فەرامۆش بکرێت، دواجار ئێمە قسەی پووچمان بەرهەم هێناوە نەک فیکر و، کاریگەریی حوکمەکانیش، تەنها شەخسی و تایبەت و باری سەرنج دەردەچن، نەک لێکدانەوە و خوێندنەوەی زانستی، چونکە هەموو قسەکردن و حوکمدانێک، باجی قورسی هەیە. قسەکردنی بەتاڵ و بێ ناوەڕۆک، ئەنجامگیریی بەتاڵ و بێ ناوەڕۆکی لێ دەکەوێتەوە، قسەکردن بە ڕق و ناشارەزایی، دواجار ڕق و ناشارەزایی بەرهەم دەهێنێت. هەروەها وەک چۆن لە یاسادا هەموو تاوانێک باجی خۆی هەیە، بە هەمان شێوە گەر بە تەنگ بەرهەمهێنانی مەعریفەی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئەدەبییەوە بین، دەبێت جەخت لەو بنەما لۆژیکییانە بکرێتەوە، بە پێچەوانەوە، ئەوەی نووسیومانە و حوکممان لەسەر داون، دەبێتە ڕووکەش و هیچ نەوتن، دواجار بەرهەم و نووسینێکی نازانستی و پڕ کەموکوڕی.

[1] Carl Cohen (Author), Kenneth McMahonIntroduction to Logic 14th Edition p.2

The post لۆژیکی ئەدەب appeared first on ژنەفتن.

نیچه

‌

“جوانیناسیی هونه‌ری مودێڕن ئه‌وه‌نده‌ سێبه‌ری داناوه‌ له‌سه‌ر هونه‌ر، کاری هونه‌ری چیتر وه‌ک ڕابردوو‌ نابێته‌ پێوه‌ر و مه‌حه‌کی ڕه‌سه‌نی نێشته‌جێبوونی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویندا”

ئاگامبێن

ده‌سپێکی باس

به‌ وته‌ی ئاگامبێن هونه‌ری مودێڕن تاکوو داهێنه‌ره‌که‌ی تیرۆر نه‌کا ڕاناوه‌ستێ، ئه‌م بڕیاره‌ داچڵه‌کێنه‌ره‌ی ئاگامبێن بۆ لێکدانه‌وه‌ی هونه‌ر به‌گشتی و به‌تایبه‌تی هونه‌ری مودێڕن و گرنگتر له‌مه‌ش به‌ مه‌به‌ستی گه‌ڕاندنه‌وه‌ی پێگه‌ی له‌ ده‌ستچووی هونه‌ره‌ له‌ ئێستادا. به‌ وته‌ی ئاگامبێن یه‌که‌مین قوربانیی هونه‌ری مودێڕن هونه‌رمه‌نده‌که‌یه‌تی‌. ئاگامبێن ده‌ڵێ: کار و چالاکیی هونه‌ری، بێگومان ئه‌و شته‌یه‌ که‌ ساز ده‌کرێ، به‌ڵام هونه‌ر شتێک ده‌ڵێت به‌ده‌ر له‌و شته‌ی که‌ هه‌یه‌، واته‌ ئه‌و شته‌ی که‌ به‌یانی ده‌کات به‌ده‌ر له‌و شته‌یه‌ که‌ هه‌یه‌، ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ خودی زمان، زمان‌‌ له‌ هه‌مان کاتدا‌ ئاماژه‌ به‌ خۆی ده‌دات ئاماژه‌یه‌ بۆ شتێکی تر به‌ده‌ر له‌ خۆی، به‌ڵام  کاری هونه‌ری شتێکی تر به‌دیار ده‌خات، کاری هونه‌ری زیاتر وه‌ک شوبهاندن (ته‌مسیل) ده‌رده‌که‌وێ، چونکه له‌ کاری هونه‌ریدا ‌هاوکات له‌گه‌ڵ ئه‌و شته‌ی که‌ ساز ده‌کرێ، شتێکی تر به‌رهه‌م دێت، ئه‌وه‌ی که‌ به‌رهه‌م دێت به‌شی تاریک و به‌تاڵی هونه‌ره‌، هه‌ما‌ن سیاچاڵه‌که‌یه‌، “هونه‌ری مودێڕن به‌و جۆره‌ی که‌ ئاگامبێن ئاماژه‌ی بۆ ده‌کا به‌ مه‌به‌ستی سه‌وادی گه‌یشتن به‌ مانایه‌کی ڕه‌ها به‌ شێوه‌یه‌کی ئۆختاپووسی له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ ته‌واوی ماناکان قووت بدا و له‌ کۆتاییدا شوێن بۆ مانه‌وه‌ی نیشانه‌ و فۆرمگه‌لی بێمانا بکاته‌وه‌”. بۆیه‌ ئاگامبێن باس له‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی پێگه‌ی له‌ده‌ستچووی هونه‌ر ده‌کا و هاوکات باس له‌ گه‌ڕاندنه‌وی مانا بۆ هونه‌ر ده‌کات، چونکه‌ ئه‌و پێی وایه‌ هونه‌ری مودێڕن به‌ هۆی ناڕازیبوون به‌ جیاوزایی نێوان دووانه‌ی (پۆئێسیس و پراکسیس) و هاوکات جێگۆڕکێی پراکسیس به‌ پۆئسیس له‌ ڕاستیدا دۆخی ڕه‌سه‌نی نێشته‌جێبوونی مرۆڤی له‌سه‌ر زه‌میندا تێک داوه‌.  

“حه‌قیقه‌ت و هونه‌ر، چیه‌تیی هونه‌ر، حه‌قیقه‌ت و ئیستاتیکا، هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و هونه‌ری ئاسایی”

کاتێک باس له‌ چه‌مکێکی وه‌کوو هونه‌ر به‌ گشتی و به‌تایبه‌تی هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ ده‌که‌ین بێگومان له‌گه‌ڵ پرسێکی باسهه‌ڵگر، فره‌ڕهه‌ند و پلۆراڵی وه‌ک “حه‌قیقه‌ت و جوانیناسی (aesthetics ) که‌ بیرمه‌ندێکی وه‌ک نیچه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی زۆر هه‌ستیارانه‌ لێی دواوه‌‌، رووبه‌ڕوو ده‌بینه‌وه‌. هونه‌ر و حه‌قیقه‌ت وه‌ک فه‌رهادپوور ده‌ڵێ: هونه‌ر وه‌ک فۆرم و به‌شێک له‌ حه‌قیقه‌ت، پێوه‌ندیی نێوان ئه‌م دوو چه‌مکه‌ و  حه‌قیقه‌تی هونه‌ر و له‌ولاتریش پێوه‌ندیی نێوان هونه‌ر و جوانیناسی چۆنه‌ و لێره‌ش به‌ چ جۆره‌ هونه‌رێک ده‌ڵێن هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و جیاوازیی نێوان هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و هونه‌ری ئاسایی ‌ یان به‌ ته‌عبیره‌ گشتییه‌که‌ی هونه‌ری “عامه‌” چییه‌ و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌یش که‌ ده‌بێته‌ هۆی جیاکه‌ره‌وی هونه‌ری ئاسایی و هونه‌ری داهێنه‌رانه‌، ئه‌مانه‌ و ده‌یان پرس و بابه‌تی تر به‌م باسه‌وه‌ له‌ پێوه‌ندیی نێوان (حه‌قیقه‌تی هونه‌ر و جوانیناسی و پێوه‌ندیی نێوان هونه‌ر و جوانیناسی) جێی باس و لێدوانی وردی فه‌لسه‌فی، ئه‌ده‌بی و هونه‌ری چه‌ندین بیرمه‌ندی وه‌ک “کانت، هێگل، نیچه‌، کی یرکگور، بنیامین، ئادۆڕنۆ و دیکه‌ی بیرمه‌ندانی قوتابخانه‌ی فرانکفۆرت” بووه‌. له‌ کۆی ئه‌و پرسیارانه‌دا ئه‌وه‌ی کە زیاتر  سه‌رنجمان راده‌کێشێ ئه‌وه‌یه‌ که‌ بڕیاره‌ هونه‌ر له‌ چ جۆره‌ حه‌قیقه‌تێک له‌ گه‌ڵ ئێمه‌دا بدوێ؟ حه‌قێقه‌تێکی ڕه‌ها؟ یان حه‌قیقه‌تێکی ڕێژه‌یی؟ پرسێکی تر له‌ کۆی باسه‌که‌دا ئه‌وه‌یه‌ هونه‌ر چ جۆره‌ پێوه‌ندییه‌کی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ جوانیناسیدا؟ بۆچی هه‌موو کاڵا و شتومه‌کێک له‌ هه‌و‌ڵی ئه‌وه‌دایه‌ وه‌ک هونه‌ر ده‌ربکه‌وێ و  خۆی به‌دیار بخات؟ هه‌ر چه‌شنه‌ ڕوانینێکی ئوبژه‌کتیڤ له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ حه‌قیقه‌تی هونه‌ردا وه‌ک فه‌رهادپوور ئاماژه‌ی پێ ده‌دا له‌ خۆیدا جۆرێک چه‌واشه‌کردنی حه‌قیقه‌تی هونه‌ره‌، ئه‌م چه‌واشه‌کردنه‌ی حه‌قیقه‌تی هونه‌رە ته‌نانه‌ت له‌ خودی وشه‌ی “هونه‌ر”یشدا به‌ ئاشکرا ده‌بینرێ.

ئه‌مه‌یش له‌ کاتێکدایه‌ هه‌ر کات باس له‌ حه‌قیقه‌تێکی ئیستاتیکی وه‌ک هونه‌ر ده‌که‌ین ته‌واوی ئاگایی و زانیاریی ئێمه‌ له‌ هونه‌ر به‌ هۆی ئاگاییمانه‌وه‌یه‌ له‌ به‌رهه‌می هونه‌ری نه‌ خودی چه‌مکی هونه‌ر، به‌مه‌وه‌ هونه‌ر حه‌قیقه‌تێکی جوانیناسانه‌ی هه‌یه‌، به‌ڵام به‌رهه‌می هونه‌ری به‌رده‌وام له‌ هه‌ناوی دۆخێکی مێژوویییه‌وه‌ له‌ گه‌ڵمان ده‌دوێ، بۆیه‌ هه‌ر ئه‌م جیاوازییه‌ی نێوان (هونه‌ر و به‌رهه‌می هونه‌ری) یه‌کێک له‌و ناته‌بایییه‌ دیالیکتیکییانه‌یه‌ که‌ خودی هونه‌ری کردووه‌ به‌ گۆڕه‌پانی پڕ له‌ کێشه‌ی ده‌رکه‌وتنی حه‌قیقه‌ت. له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ زۆربه‌ی بیرمه‌ندان و ڕه‌خنه‌گرانی ئه‌ده‌بی و هونەری به‌ گومانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ پێناسه‌کردنی (هونه‌ر چییه‌ و ئه‌ده‌بیات چییه‌)دا هه‌ڵسوکه‌وتیان کردووه‌. پێناسه‌ی هونه‌ر و ئه‌وه‌ی که‌ هونه‌ر چییه‌؟ به‌ جۆرێک پرسیاری چیه‌تیی هونه‌ر و ماهیه‌تی هونه‌رمان بۆ ده‌ورووژێنێت، هه‌ندێک له‌ نووسه‌ران و ڕه‌خنه‌گران له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ ئه‌م بابه‌ته‌دا باس له‌ چه‌ندین شێوازی جۆراوجۆریان کردووه‌، له‌وانه‌ “سامۆیل بێکێت” له‌ وتووێژێکدا له‌ وڵامدانه‌وه‌ به‌م پرسیاره‌ (چیه‌تیی هونه‌ر) و ئه‌وه‌ی که‌ هونه‌ر چییه‌؟ ده‌ڵێت: له‌ زۆر ڕێگاوه‌ هه‌وڵ ده‌درێ بێهووده‌ شتێک بگوترێ که‌ من ئێستا بۆ وتنی وه‌ها شتێک خه‌ریکم بێهووده‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م، تاکوو ئێستا من دووسه‌د تا سێسه‌د له‌م رێگایانه‌م ئەزموون‌ کردووه‌.

نووسه‌رانێکی وه‌کوو بێکێت که‌ ژیانیان به‌ ته‌واوی تێکه‌ڵ به‌ هونه‌ر و ئه‌ده‌بە، ‌باس له‌ دووسه‌د تا سێسه‌د رێگای جۆراوجۆر ده‌که‌ن‌ بۆ داڕشتنی پرسیاری چیه‌تیی هونه‌ر، ئه‌مه‌ش سه‌یر نییه‌، نه‌وه‌‌ک هه‌ر بێکێت به‌ڵکوو “ئادۆڕنۆ”یش له‌ کتێبی “تیۆریی جوانیناسی”دا ده‌یان شێوازی جیاوازی بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ پرسی (چیه‌تیی هونه‌ر)دا ئەزموون‌ کردووه‌، گرنگترینیان رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ و ناته‌باییی نێوان دوو جه‌مسه‌ری پارادۆکسیکاڵ و دژبه‌که‌، که‌ ده‌رخه‌ری جۆرێک له‌ دیالیکتیکی مێژوویی و ماناییی نێوان ئه‌و دوو جه‌مسه‌ره‌یه‌ کە باسی ده‌کات، ئه‌ڵبه‌ت ئه‌و دیالیکتیکه‌ی که‌ “ئادۆڕنۆ” له‌نێوان دوو جه‌مسه‌ری دژبه‌ک به‌ مه‌به‌ستی ده‌رکه‌وتنی حه‌قیقه‌ت له‌ به‌رهه‌می هونه‌ریدا یان باشتر بڵێم له‌پێناو به‌دیارکه‌وتنی حه‌قیقه‌تی هونه‌ردا باسی ده‌کا له‌گه‌ڵ ئه‌و دیالیکتیکه‌ی هێگڵ که‌ ده‌رئه‌نجامی “سەنتێز” یان “کوللیه‌ت”ی لێ‌ ده‌که‌وێته‌وه‌ جیاوازه‌، چونکه‌ ئادۆڕنۆ پێی وایه‌ حه‌قیقه‌تێک که‌ له‌ هونه‌ردایه‌ نه‌ حه‌قیقه‌تێکی ڕه‌ها و سه‌رمه‌دییه‌ و نه‌ حه‌قێقه‌تێکی ‌‌مه‌به‌ستدار (غایی).

موراد فه‌رهادپوور له‌ وتارێکدا که‌ باس له‌ هونه‌ر و حه‌قیقه‌ت ده‌کا به‌پێی ئه‌م تیۆره‌ی ئادۆڕنۆ و ئه‌و دیالیکتیکه‌ی که‌ له‌نێوان دوو جه‌مسه‌ری دژبه‌یه‌کدا به‌ مه‌به‌ستی ده‌رکه‌وتنی حه‌قیقه‌تی هونه‌ری ده‌یخاته ‌ڕوو، ئاماژه‌ به‌ چوار جۆر ناته‌بایی ده‌کات.

یه‌که‌م: ناته‌بایی نێوان به‌ کاڵابوونی به‌رهه‌می هونه‌ری و به‌رگری و مه‌قاومه‌تی به‌رهه‌می هونه‌ری له‌ هه‌مبه‌ر ئه‌م به‌ کاڵابوونه‌دا. دووه‌م: ناته‌باییی نێوان به‌شتبوون(فێتیشیسم)ی به‌رهه‌می هونه‌ری و “نه‌فی” ئه‌و به‌شتبوونه‌یه‌. سێیه‌م: دژایه‌تی و ناته‌باییی نێوان “هونه‌ر و ژیان”ه.‌ چواره‌م: ناته‌بایی و دژایه‌تیی نێوان فۆرم و مانایه‌ له‌ به‌رهه‌می هونه‌ریدا.

دیاره‌ من نامهه‌وێ بچمه‌ ناو ورده‌کارییه‌کانی ئه‌م باسه‌وه‌ و لێره‌دا به‌و دیالیکتیکه‌وه‌ سه‌رقاڵ ببم، مه‌به‌ست له‌م باسه‌ش ته‌نیا بۆ ئه‌وه‌ بوو نیشانی بده‌م حه‌قیقه‌تێک که‌ له‌ هونه‌ردا هه‌یه‌ حه‌قیقه‌تێکی ڕه‌ها و ئه‌به‌دی نییه‌ و هاوکات خاوه‌نی کوللیه‌تێکی گشتگیر و مه‌به‌ستدار نیه‌. به‌ڵکوو حه‌قیقه‌تی هونه‌ر ڕێژه‌ییه‌ و وه‌ک نیچه‌ له‌ وته‌یه‌کدا ده‌ڵێ: “پێوه‌ندیی جوانی و حه‌قیقه‌ت ترسی موقه‌ده‌سی ته‌واوی ژیانم بووه‌”. به‌مه‌وه‌ هه‌ر چه‌شنه‌ پێناسه‌یه‌‌کی تاکڕه‌هه‌ند و یه‌کده‌ست که‌ حه‌قیقه‌تی هونه‌ر وه‌ک شتێکی ئه‌به‌دی ، ڕه‌ها و مه‌له‌کووتی  یان کوللیه‌تێکی گشتگیر پێناسه‌ بکا، له‌ ڕاستیدا پێناسه‌یه‌کی چه‌واشه‌کارانه‌یه‌ له‌ خودی هونه‌ر و ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌ی که‌ له‌ هه‌ناوی هونه‌ردایه‌.

“هونه‌ر و جوانیناسی”

له‌ پێوه‌ندیی نێوان “هونه‌ر و جوانیناسی”دا زیاتر باس له‌ پێوه‌ندیی نێوان “هونه‌ر و حه‌قیقه‌ت” و هاوکات چیه‌تیی هونه‌ر، دێته‌ ئاراوه‌. بۆ ئه‌م باسانه‌ش بۆچوونی جیاواز و جۆراوجۆر و دژبه‌یه‌ک و ناته‌با بوونی هه‌یه‌، له‌ تیۆریی جوانیناسیی کانته‌وه‌ بگره‌ تا بۆچوونه‌کانی هێگڵ و نیچه‌ و بنیامین و پۆل ڤالێری و شۆنبێرگ و شوپێنهاور و، هاوکات بۆچوونی تایبه‌تی ئادۆڕنۆ سه‌باره‌ت به‌ چه‌مکی جوانیناسی به‌ ده‌یان و سه‌دان بۆچوون و ڕوانگه‌ی جیاواز سه‌باره‌ت به‌م چه‌مکه‌ و پێوه‌ندیی نێوان هونه‌ر و جوانیناسی له‌ لایه‌ک و لایه‌کی تر هونه‌ر و حه‌قیقه‌ت و له‌م دواییانه‌شدا کتێبه‌ به‌ ناوبانگه‌که‌ی ئومبرتۆ ئێکۆ (مێژوویی جوانی و دزێوی) له‌ به‌ردستدایه‌. لێره‌دا بۆ ئه‌م باسه ئاماژه‌ به‌ دوو پارادایمی جیاواز ده‌ده‌م، یه‌که‌م پارادایمێکی ڕه‌ها و جاویده‌ به‌ نیسبه‌ت هونه‌ر و حه‌قیقه‌تی هونه‌ره‌وه‌ ئه‌مه‌ش ده‌ڕواته‌وه‌ سه‌ر شێوازی هونه‌ر بۆ هونه‌ر یان هونه‌ری بێخه‌وش و په‌تی، “شێوازی هونه‌ر بۆ هونه‌ر یان هونه‌ری په‌تی و بێخه‌وش که‌ هه‌ڵگری دیدێکی لاهووتی و نیرڤانایییه‌ و به‌ جیاکردنه‌وی ته‌واوه‌تی هونه‌ر له‌ واقعیه‌ت  کار ده‌کا” له‌ لایه‌ک و له‌لایه‌کی تره‌وه‌  تێڕوانینێکی گشتگیر و گشتیشه‌ به‌ نیسبه‌ت ئه‌مری جوانیناسی.

 وه‌ک دیاره‌  ئه‌م پارادایمه‌ لای شوپێنهاور کاری پێ ده‌کرێت، چونکه‌ ڕوانینی ئارتۆر شۆپێنهاور ده‌رباره‌ی ئه‌شیا به‌ گشتی ڕوانینێکی جوانیناسانه‌یه‌، شۆپێنهاور سەبارەت بە هونه‌ر باوه‌ڕی به‌ حه‌قیقه‌تێکی نیرڤانایی و ئه‌به‌دی هه‌یه‌ و پێی وایه‌ به‌ هۆی هونه‌ره‌وه‌ و له‌ ڕێگای هونه‌ره‌وه‌ ده‌گه‌ین به‌ نیرڤانا و ئه‌به‌دییه‌ت، به‌مه‌وه‌ له‌ ته‌واوی ره‌نج و نه‌هامه‌تییه‌کانی ژیان ڕزگارمان ده‌بێت. ئه‌م پارادایمه‌ که‌ هه‌ڵگری دید و بۆچوونی شوپێنهاوره‌ سه‌باره‌ت به‌ ئه‌مری جوانیناسی و هاوکات هونه‌ر و حه‌قیقه‌تی هونه‌ر له‌ ڕاستیدا هه‌ڵوشێنه‌ری ئه‌و دیالیکتیکه‌یه‌ که‌ ئادۆڕنۆ باسی ده‌کا.

پارادایمی دووه‌م که‌ پارادایمێکی ‌ کانتییه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی پارادایمی یه‌که‌مه‌وه‌ که‌ پێی وابوو حه‌قیقه‌تی هونه‌ر، حه‌قیقه‌تێکی نیرڤانایی و جاویده‌ و له‌ ڕێگه‌ی هونه‌ره‌وه‌ ده‌گه‌ین به‌ ئه‌به‌دییه‌ت و نیرڤانا و هاوکات بۆ ده‌ربازبوون له‌ هه‌موو ڕه‌نج و کۆسپه‌کانی به‌رده‌م ژیان ده‌بێ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ لای هونه‌ر و حه‌قیقه‌تی هونه‌ر، به‌ڵام لای کانت ئه‌م پارادایمه‌ ته‌واو به‌ پێچه‌وانه‌ی پارادایمی یه‌که‌مه‌وه‌یه‌،‌ جوانی نه‌وه‌ک هه‌ر چه‌مک نییه‌ به‌ڵکوو ناکرێ وه‌کوو کانسێپتیش تاوتوێی بکه‌ین و هه‌ڵسوکەو‌تمان له‌ گه‌ڵیدا هه‌بێ، به‌مه‌وه‌ جوانی نابێته‌ شوێنکه‌وته‌ی‌ وته‌زا و چه‌مکۆی ئه‌ره‌ستوویی، کانت ده‌ڵێ: جوانی ئه‌زموونێکه‌ به‌ هۆی چه‌‌مکه‌کانه‌وه‌ ناناسرێ، به‌مه‌وه‌ ناکرێ پێناسه‌ی مه‌فهوومی و په‌یوه‌سته‌ له جوانی ئاراسته‌ بکرێ، بۆ نموونه‌ بڵێین ئه‌م شته‌ جوانه‌ یان ئه‌مانه‌ نموونه‌ی جوانین، بۆیه‌ ڕوانگه‌ی جوانیناسانه‌ی “کانت” یان با بڵێم جوانیناسیی کانتی لایه‌نی ناجیاکاری و مێژوویی زیاتر ده‌سته‌به‌ر ده‌کا و هاوکات به‌ نیسبه‌ت لێکدژه‌کانه‌وه‌ هه‌ستیارتر هه‌ڵسوکه‌وتیش ده‌کات، ئه‌مه‌ یه‌کێک له‌و بۆچوونانه‌ی کانته‌ سه‌باره‌ت به‌ ئه‌مری جوانی و چه‌مکی جوانیناسی. بۆچوونی دووه‌می کانت سەبارەت بە پرسی جوانی، نامه‌به‌ست بوونه‌ له‌ ئه‌زموونی جوانیناسیدا. کانت پێی وایه‌ له‌ کاتی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌مان له‌گه‌ڵ پرسی “جوانی”دا، ئیتر ئه‌و جوانییه‌ سروشتی بێت یاخود هونه‌ری، پێویسته‌ ته‌واوی داواکاری و ئاره‌زووه‌کانمان وه‌لابنێین و به‌ حاڵه‌تێکی بێ مه‌به‌ست سه‌یری جوانی بکه‌ین، ئه‌م بێ مه‌به‌ست سه‌یرکردنه‌ی جوانی، ئیتیک(ئه‌خلاق)یش ده‌گرێته‌وه‌، به‌مه‌وه‌ کانت ده‌ڵێ جوانی له‌ خۆیدا نه‌ چاکه‌ و نه‌ خراپه‌، واته‌ نه‌ خێره‌ و نه‌ شه‌ڕه‌. هاوکات پرسی جوانی له‌گه‌ڵ هیچ کام له‌ چه‌مکه‌کانی ئاوه‌زی هزری و کرده‌یی به‌روارد ناکرێ، ئه‌م بێ مه‌به‌ست ڕاونینه‌ به‌ نیسبه‌ت جوانییه‌وه‌ ده‌لاله‌ت ده‌کا له‌سه‌ر حاڵه‌تی  ئۆتۆنۆمی به‌ر‌هه‌می هونه‌ری و ئه‌وه‌ی که‌ ئادۆڕنۆ وه‌کوو ئۆتۆنۆمی ده‌ق باسی ده‌کا و به‌ هۆی لۆژیکی ده‌روونیی خۆیه‌وه‌ له‌ هه‌مبه‌ر به‌شتبوون و به‌کاڵابوونی ده‌قدا به‌رگری ده‌کات. سێیه‌مین بۆچوونی کانت سه‌باره‌ت به‌ “جوانیناسی” یان با بڵێم مانای کانتی له‌ جوانیناسی ئه‌م وته‌یه‌ی کانته‌ که‌ ده‌ڵێ: مه‌به‌ستداربوونی بێ مه‌به‌ست (قصدیت بدون قصد) لێره‌دا ئه‌و دیالیکتیکه‌ی نێوان به‌شتبوونی ده‌ق و بەرهەمی هونه‌ری له‌ لایه‌ک و مه‌قاومه‌ت و به‌رگریی ده‌ق له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و به‌شتبوونه‌دا پێکهاته‌ی لۆژێکی زمان تێک ده‌شکێنێت، کانت ده‌ڵێت: بەرهەمی هونه‌ری ده‌بێ به‌ شێوه‌یه‌ک خۆی ده‌ربخات که‌ ده‌رکه‌وتنی مه‌به‌ستی هونه‌رمه‌ند تیایدا به‌دیار نه‌بێ، بێگومان ئێمه‌ هیچ ده‌قێکی هونه‌ری له‌ ئه‌نجامدا نابینینه‌وه‌ که‌ مه‌به‌ستێکی تایبه‌ت له‌ هێنانه‌ئارای ئه‌و ده‌قه‌ له‌ پشتییه‌وه‌ نه‌بێت، به‌ڵام کانت پێی وایه‌  نابێ ئه‌و مه‌به‌سته‌ له‌ ده‌قدا ‌دیار بێت، بۆیه‌ ئێمه‌ به‌رده‌وام له‌گه‌ڵ دوو ڕه‌هه‌ندی (مه‌به‌ستدار و بێ مه‌به‌ست) له‌ ده‌ق و بەرهەمی هونه‌ریدا به‌ره‌وڕوو ده‌بینه‌وه‌.

“هونه‌ری داهێنه‌رانه‌”

هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ چییه‌ و له‌ کۆی ئه‌و پێناسانه‌ی له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ (حه‌قیقه‌ت و هونه‌ر، حه‌قیقه‌ت و جوانیناسی، حه‌قیقه‌تی هونه‌ری و جوانیناسی) که‌ باس کران هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ وه‌ک خۆی چ پێناسه‌یه‌ک وه‌رده‌گرێ؟ به‌ جۆرێکی تر هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ که‌ خۆی له‌ پێناسه‌یه‌کی گشتی و گشتگیری وه‌ک “پۆئێسیس– پراکسیس”دا ده‌بینێته‌وه‌ و جیاوازی‌ له‌گه‌ڵ هونه‌ری ئاساییدا چییە؟

بۆ لێکدانه‌وی ئه‌م باسه‌ پێویسته‌ بچینه‌وه‌ لای ئه‌فلاتوون و پێناسه‌که‌ی ئه‌فلاتوون له‌ کتێبی “سیمپۆزیۆم-میوانی”دا سه‌باره‌ت به‌ دوو چه‌مکی “پۆئێسیس و پراکسیس” وه‌ربگرین. ئه‌فلاتوون له‌ کتێبی “سیمپۆزیۆم”دا ئێمه‌ به‌ مانای سه‌ره‌کیی چه‌مکی “پۆئێسیس” ئاشنا ده‌کا، پێناسه‌ی ئه‌فلاتوون له‌ “پۆئێسیس” به‌م جۆره‌یه‌؛ (هه‌ر شتێک ببێته‌ هۆی به‌دیهاتنی شتێکی تر که‌ پێشتر بوونی نه‌بووه‌) له‌ نه‌بوونه‌وه‌ بۆ بوون، واته‌ بوونی شتێک له‌ نه‌بوونه‌وه‌ بۆ بوون، یان له‌ (نه‌بوون و شاردراوه‌یی به‌ره‌و بوون و ده‌رکه‌وتن) واته‌ شتێ که‌ بەرهەمهێنراو‌ و داده‌هێنرێ، واته‌ له‌ حاڵه‌تی داهێناندا بێ، “پراکسیس”یش کرداره‌، هه‌ر چه‌شنه‌ کار و چالاکییه‌کی ئینسان لای ئه‌فلاتوون ده‌بێته‌ پراکسیس. به‌ڵام  پێم باشه‌ بۆ ڕوونکردنه‌وه‌ی زیاتری چه‌مکی‌ “پراکسیس” بچمه‌وه‌ لای ئه‌رەستوو، ئه‌ره‌ستوو ئه‌گه‌رچی تا ڕاده‌یه‌ک له‌گه‌ڵ پێناسه‌که‌ی ئه‌فلاتوونه‌، به‌ڵام هه‌ندێ جیاوزایی ‌دیاریشی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌فلاتوون به‌ تایبه‌ت سەبارەت بە چه‌مکی پراکسیس. لای ئه‌ره‌‌ستوو “کار” یان کردار به‌ مانای چالاکییه‌ک دێت که‌ له‌ حاڵه‌تی ده‌رکه‌وتندا بێت، (دەرکەوتنی شتی نوێ-حدوث) ئه‌مه‌ مانای ته‌واوی “پراکسیس”ه‌ لای ئه‌ره‌ستوو. ده‌رئه‌نجامی ئه‌و چالاکییه‌ هه‌ر شتێک بێت، ده‌بێته‌ “پراگما” بۆیه‌ به‌و که‌سانه‌ی که‌ زیاتر ئه‌هلی کار و چالاکی و به‌ کردارکردنن، ده‌گوترێ “پراگماتیست”. به‌پێی بۆچوونه‌که‌ی ئه‌ره‌ستوو، “پراگما” هۆکاری “فۆرمالی-صوری”یه‌ و سه‌ربه‌خۆیه‌ له‌ هۆکاری “فینالی-غایی”، واته‌ پراگما به‌پێی پۆلێنه‌به‌ندییه‌ لۆژیکییه‌که‌ی ئه‌ره‌ستوو هۆکاری مه‌به‌ست نییه‌، به‌ڵکوو هۆکاری فۆرمالییه‌، چونکه‌ چالاکییه‌ک به‌ مه‌به‌ست نه‌گه‌یشتبێ هێشتا باس له‌ بنه‌ماکانی خۆی ده‌کات.

 پێناسه‌ی‌ ئه‌فلاتوون له‌ چه‌مکی پۆئێسیس به‌ مانای (داهێنان و بەرهەم) هه‌موو داهێنانێکی مرۆڤ له‌ هه‌ر بوارێکدا ده‌گرێته‌وه‌ و هه‌ر جۆره‌ کار و چالاکییه‌ک که‌ ده‌رئه‌نجامه‌که‌ی داهێنان بێت ده‌ڕواته‌ خانه‌ی هونه‌ری داهێنانه‌وه‌. بۆیه‌ کاتێک باس له‌ پۆئێسیس و پراکسیس دێته‌ ئاراوە‌، ئێمه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی یونانییه‌کاندا له‌گه‌ڵ دوو وشه‌ی (ئارخێ-ἀρχή) به‌ مانای بنه‌ما و ئاخێزگه‌ (خاستگاه‌) که‌ پێوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆی له‌گه‌ڵ چه‌مکی “پۆئێتیک”دا هه‌یه‌ و هاوکات وشه‌ی (تێخنێ-‌Τέχνες) هه‌مان وشه‌ی “تەکنیک” ناوێ که‌ یونانییه‌کان بۆ هه‌ر چه‌شنه‌ کارێکی هونه‌ری وه‌کوو (پیشه‌گه‌ری)، ئه‌و زه‌رفه‌ی که‌ دروستیان ده‌کرد و بۆ هه‌مارکردنی خۆراک و خواردنه‌وه‌ به‌کاریان ده‌هێنا. یان په‌یکه‌رتاشێک که‌ هه‌یکه‌ل و په‌یکه‌رێک ساز ده‌کا و شاعیرێک که‌ شیعرێک ده‌ڵێ، هه‌موویان جۆرگه‌لێکن له‌ داهێنان و ئافراندن، یونانییه‌کان به‌ ته‌واوی ئه‌م چالاکییانه‌یان ده‌گوت “تێخنێ” واته‌ تەکنیک، کردارێ که‌ ده‌گات  به‌ داهێنان. به‌م پێناسه‌یه‌ ئێمه‌ جیاوازییه‌ک له‌نێوان هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ (خلاقانه‌) و هونه‌ری ئاساییدا نابینین، ته‌نانه‌ت ئه‌و کرێکاره‌ش که‌ ڕۆژانه‌ خه‌ریکی ئه‌نجامدانی کار و چالاکییه‌ ده‌رئه‌نجامی  کاره‌که‌ی ئه‌ویش ده‌بێته‌ جۆرێک داهێنان، به‌مه‌وه‌ چالاکی ئه‌و کرێکاره‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و شاعیر‌ و په‌یکه‌رتاشه‌ی که‌ داهێنان ده‌کات جیاوازییه‌کی نییه‌. به‌ڵام جۆرجیۆ ئاگامبێن له‌ ڕاڤه‌ و لێکدانه‌وه‌ی دوو چه‌مکی “پۆئێسیس و پراکسیس”دا باس له‌ جیاوازییه‌کی سه‌ره‌کی له‌نێوان هونه‌ری “داهێنه‌رانه‌ ” و هونه‌ری “ئاسایی”دا دەکات.

“لێکدانه‌وه‌ی دوو چه‌مکی پۆئێسیس و پراکسیس له‌ ڕوانگه‌ی ئاگامبێن”ه‌وه‌

ئاگامبێن له‌ باس و لێکدانه‌وه‌ی دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس”دا که‌ دوو چه‌مکی فه‌لسه‌فی و هونه‌رین‌ و یۆنانییه‌کان بۆ یه‌که‌مجار به‌کاریان هێناوه‌ و دواتر له‌ زمانی لاتیندا ئه‌ره‌ستوو له‌ وشه‌ی ئارخێ به‌ مانای بنه‌ما و ئاخێزگەی‌ هونه‌ر، هه‌روه‌ها تێخنێ، چالاکی و کرده‌ی مرۆڤ که‌ڵک وه‌رده‌گرێ باس له‌ چه‌ند شتێک ده‌کا. یه‌که‌م: ڕاڤه‌ و لێکدانه‌وه‌ی وه‌زعیه‌تی پۆئێتیکی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویندا به‌ خوێندنه‌وه‌ی وته‌ به‌ناوبانگه‌که‌ی هوڵدەرلین به‌وه‌ی که‌: مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویندا شاعیرانه‌ ده‌ژی. دووه‌م: لێکدانه‌وه‌ی دووانه‌ی (پۆئێسیس و پراکسیس) لای ئه‌فلاتوون و ئه‌ره‌ستوو. سێیه‌م: ڕه‌خنه‌ له‌ هونه‌ری مودێڕن به‌وه‌ی که‌ جێگۆڕکێی کردووه‌ به‌ دووانه‌ی پۆئێسیس و پراکسیس و له‌ شوێنی پۆئێسیس، پراکسیس به‌کار دێنێت. چواره‌م: جیاوازیی‌ نێوان هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و هونه‌ری ئاسایی‌. پێنجه‌م: به‌رزتر نرخاندنی پۆئێسیس له‌ پراکسیس و کشانه‌وه‌ به‌ لای ئه‌ره‌ستوودا.

ئاگامبێن کۆی باسه‌که‌ی له‌ ڕاڤه‌ و لێکدانه‌وه‌ی  دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس”دا سه‌باره‌ت به‌ وه‌زعیه‌تی شاعیرانه‌ی نیشته‌جێ بوونی مرۆڤه‌ له‌سه‌ر زه‌میندا (که‌ هایدیگه‌ر به‌‌ خوێندنه‌وه‌ی وته‌که‌ی هوڵدەرلین باس له‌ دۆخی شاعیرانه‌ی نیشته‌جێ بوونی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌وی ده‌کا و له‌‌ هه‌ناوی هه‌موو هونه‌رێکدا شیعر ده‌بینێ) وه‌زعییه‌‌تی شاعیرانه‌ی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویدا به‌ چالاکیی داهێنه‌رانه‌ لێک ده‌داته‌وه‌، به‌و مانا کاتێک ده‌ڵێین مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویندا وه‌زعییه‌تی شاعیرانه‌ی هه‌یه‌، واته‌ چالاکیی داهێنه‌رانه‌ی هه‌یه‌. ئاگامبێن ده‌ڵێت چالاکیی داهێنەرانه‌ (فعالیت فر- آورانه‌) له‌ ئێستادا به‌ مانای پراکسیسه‌، ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدایه‌ چالاکی داهێنه‌رانه‌ لای یونانییه‌کان و به‌تایبه‌ت به‌ پێناسه‌ی ئه‌فلاتوون “پۆئێسیس” بووه‌، نه‌وه‌کوو پراکسیس، به‌ڵام ئاگامبێن ‌ چالاکیی داهێنه‌رانه‌ له‌ ئێستادا وه‌ک پراکسیس ناو ده‌بات نه‌وه‌کوو “پۆئێسیس”. ئاگامبێن ڕه‌خنه‌ له‌ هونه‌ری مودێڕن ده‌گرێت به‌وه‌ی که‌ جیاوازیی نێوان دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس” نابینێ و به‌ هه‌ڵه‌ به‌کاریان ده‌هێنێت، ئاگامبێن له‌و باوه‌ڕه‌دایه‌ جیاوازیی نێوان دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس” یان فه‌ر ئاوه‌ری- داهێنان و کردار له هونه‌ری مودێڕندا نه‌ماوه‌. ئاگامبێن ده‌ڵێت یونانییه‌کان قایل بوون به‌ جیاوازییه‌کی بنه‌مایی له‌نێوان دووانه‌ی “پۆئێسیس – پراکسیس”دا.

 لای یونانییه‌کان چالاکیی پیشه‌گه‌رێک و چالاکیی هونه‌رمه‌ندێکی شێوه‌کار یان شاعیرێک جۆرێک له‌ پۆئسیس بووه‌، به‌م مانا هه‌موو توێژه‌کان به‌ پیشه‌گه‌ر و شاعیر و شێوه‌کار و په‌یکه‌رتاشه‌وه‌ خه‌سڵه‌تێکی هاوبه‌شیان هه‌یه‌، ئه‌ویش هاوبه‌شبوونه‌ له‌ خه‌سڵه‌تی پۆئێسیس بووندا و به‌‌ جۆرێک هه‌موویان سه‌رقاڵی ‌داهێنانن واته‌ خه‌ریکن شتێک له‌ نه‌بوونه‌وه‌ ده‌خولقێنن و ده‌یهێننه‌ پانتایی بوون و ده‌رکه‌وتن، به‌ڵام پراکسیس به‌ مانای ئه‌نجامدان و کاراکردنه‌وه‌یه،‌ واته به‌ کرده‌ییکردن و وه‌ک ئه‌ره‌ستوو ده‌ڵێت چوونه‌ حاڵه‌تی “پراگما”وه‌. ئه‌م خه‌سڵه‌ته‌ پۆئێتیکی یان شاعیرانه‌ هه‌موویان گرێ ده‌داته‌وه‌ به‌ سروشته‌وه‌ یان به‌ مانا یونانییه‌که‌ی (فووزیس)ه‌وه.‌ به‌ بووچوونی ئاگامبێن، ئه‌فلاتوون پێی وابووه‌ هه‌موو شتێک ته‌نانه‌ت “فوزیسیش” که‌ بۆ خۆی هۆکاری خۆیه‌تی له‌وه‌ی که‌ خۆی ده‌ێنێته‌ گۆڕه‌پانی ده‌رکه‌وتن و هاوکات کار و چالاکیی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ش که‌ به‌ هۆی ئه‌وه‌وه‌ شتێکی تر دێته‌ گۆڕپانی بوون و ده‌رکه‌وتنه‌وه‌، وه‌ک یه‌ک خاوه‌نی خه‌سڵه‌تێکی پۆئێتیکی یان شاعیرانه‌ن. به‌ڵام ئاگامبێن له‌م بابه‌ته‌دا زیاتر به‌ لای ئه‌ره‌ستوودا ده‌ڕوات تاکوو ئه‌فلاتوون، بۆچی ئاگامبێن زیاتر به‌ لای ئه‌رستوودا ده‌شکێته‌وه‌ و خۆی به‌ ئه‌ره‌ستووه‌وه‌ ده‌به‌ستێ نه‌وه‌ک ئه‌فلاتوون؟ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی “ئه‌ره‌‌ستوو له‌ ماتماتیکدا قایل بوو به‌ جیاوازی سەبارەت بە دوو شت‌، یه‌که‌م ئه‌و شته‌ی که‌ به‌ هۆی خودی سروشته‌وه‌ بوونی هه‌یه‌، دووه‌م ئه‌و شته‌ی که‌ بوونی ئه‌و به‌ستراوه‌ به‌ هۆکارێکی تره‌وه‌ له‌ چه‌شنی ته‌کنیک یان لێهاتووییی شتێکی تر. ئه‌ره‌ستوو جیاوازی داده‌نێت له‌نێوان ئه‌م دوو شته‌دا. واته‌ شتێ که‌ به‌ هۆی سروشته‌وه‌ دێته‌ بوون وه‌کوو خودی سروشت و دیارده‌کانی ناو سروشت که‌ به‌هۆی ” فووزیس”ه‌وه‌ ده‌رده‌که‌ون و له‌ نه‌بوونه‌وه‌ دەگوازرێنه‌وه‌ بۆ گۆڕه‌پانی بوون  و حزوور په‌یدا ده‌که‌ن، هه‌روه‌ها ئه‌و شتانه‌ش که‌ به‌ هۆی هۆکارگه‌لێکی تره‌وه‌ ده‌رده‌که‌ون و سه‌ر هه‌ڵده‌ده‌ن، بۆ نموو‌نە شیعرێ که‌ به‌ هۆی شاعیرێکه‌وه‌‌ ده‌خولقێ یان تابلۆیه‌ک که‌ به‌ هۆی شێوه‌کارێکه‌وه‌ ده‌رده‌که‌وێ یان خود په‌یکه‌رێ که‌ به‌ هۆی په‌یکه‌رتاشێکه‌وه‌ دێته‌ گۆڕه‌پانی بوونه‌وه.

ئێستا شیعره‌که‌ و تابلۆکه‌ و هه‌روه‌ها په‌یکه‌ره‌که‌ به‌ هۆی ته‌کنیک و لێهاتووییی هه‌رکام له‌ هونه‌رمه‌ندێکی شێوه‌کار/شاعیر و په‌یکه‌رتاش له‌ نه‌بوونه‌وه‌ گواستراونه‌وه‌ته‌وه‌ بۆ گۆڕه‌پانی بوون و ده‌رکه‌وتوون‌، یان به‌ ته‌عبیری ئه‌فلاتوون له‌ حاڵه‌تی شاردراوه‌ییدا گواستراونه‌ته‌وه‌ بۆ حاڵه‌تی رووناکی. به‌پێی بۆچوون و به‌ڵگاندنه‌که‌ی ئاگامبێن، ئه‌ره‌ستوو پێگه‌ی پۆئێسیس به‌رزتر له‌ پراکسیس ده‌بینێت. ئاگامبێن پێی وایه‌ خه‌سه‌ڵه‌ت و جه‌وهه‌ری پۆئێسیس ئه‌وه‌یه‌ که‌ پۆئێسیس حاڵه‌تێکه‌ له‌ حه‌قیقه‌ت. بۆیه‌ ئاگامبێن لێره‌دا به‌ رێگاکه‌ی ئه‌ره‌ستوودا ده‌ڕوا و هه‌مان پێگه‌ بۆ پۆئێسیس قایل ده‌بێ که‌ ئه‌ره‌ستوو پێی قایل بووه و شکۆ و پێگه‌ی پۆئێسیس له‌ پراکسیس به‌ به‌رزتر ده‌زانێ، چونکه‌ ئاگامبێن پێی وایه‌ پۆئێسیس فه‌زای ڕه‌سه‌نی مرۆڤ وه‌ک هه‌بوونی دۆخی شاعیرانه‌ لەسه‌ر زه‌ویندا وێنا ده‌کات، به‌مه‌وه‌ هایدیگه‌ر و ئاگامبێن هه‌وڵ ده‌دن ئه‌م جۆره‌ ڕوانینه‌ی ئه‌ره‌ستوو سەبارەت به‌ پۆئێسیسه‌وه‌ به‌ مانای کردنه‌وه‌ی جیهان بۆ نیشته‌جێبوونی ته‌واوی مرۆڤ بگه‌ڕێننه‌وه‌، بۆیه‌ هه‌وڵی ئاگامبێن ئه‌وه‌یه‌ که‌ پێگه‌ و شکۆی ڕه‌سه‌نی کار و چالاکیی هونه‌ری به‌ وێرانکردنی بۆچوون و تێڕوانینی ئیستاتیکای چه‌قبه‌ستوو له‌ سه‌رده‌می ئێمه‌ی مودێڕندا بگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ئه‌و به‌ستێنه‌ی که‌ پێویست بوو پرسیاری بونیادی له‌ مانای ئیستاتیکا وه‌ک زانستێک که‌ چاودێری کاری هونه‌ری ده‌کا بڕه‌خسێنێت، بۆیه‌ مه‌به‌ستی سه‌ره‌کیی ئاگامبێن له‌ باس و لێکدانه‌وه‌ی  دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس”دا گه‌ڕانه‌وه‌ی پێگه‌ و شکۆی پێشووتری کار و چالاکیی هونه‌رییه‌، هونه‌ر وه‌کوو پێکهێنه‌ر و  سازده‌ری راسته‌قینه‌ی کردار و باوه‌ڕه‌کان.

“هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی”

وه‌کوو پێشتر ئاماژه‌م پێدا پێناسه‌که‌ی ئه‌فلاتوون له‌ چه‌مکی پۆئێسیس له‌ کتێبی “سیمپۆزیۆم”دا به‌ مانای داهێنان (فه‌ر ئاوه‌رده‌) هه‌موو کار و چالاکییه‌کی ئینسان له‌ هه‌ر بوارێکدا ده‌خاته‌ نێو که‌یسی هونه‌ری داهێنانه‌وه‌  (پۆئێسیس) له‌ فه‌لسه‌فه‌ی یونانییه‌کاندا ئێمه‌ له‌گه‌ڵ دوو وشه‌ یان ده‌سته‌واژه‌ی (ئارخێ) به‌ مانای ئاخێزگه‌ و بنەما که‌ پێوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆی له‌گه‌ڵ پۆئێسیسدا هه‌یه‌ و هه‌روه‌ها (تێخنێ‌) هه‌مان تەکنیکی زمانی ئینگلیزی که‌ یونانییه‌کان له‌و سه‌رده‌مه‌دا بۆ هه‌ر چه‌شنه‌ کارێکی هونه‌ری له‌ چه‌شنی (پیشه‌گه‌ری ، مسگه‌ری، زێڕینگه‌ری، کرێکاری، په‌یکه‌رتاشی، شاعیری) به‌کاریان ده‌هێنا. تایبه‌تمه‌ندیی هاوبه‌شی ته‌واوی ئه‌م چالاکییانه چ ئه‌و پیشه‌گه‌ره‌ی که‌ سوفاڵ یان خشتێ ساز ده‌کا یان ئه‌و په‌یکه‌رتاشه‌ی که‌ په‌یکه‌رێ ساز ده‌کا یان ئه‌و کرێکاره‌ی که‌ سه‌رقاڵی چێکردنی کارێکی نوێیه‌ و  یان خود ئه‌و شاعیره‌ی که‌ شیعرێک ده‌خولقێنێ به‌م پێناسه‌یه‌ی ئه‌فلاتوون لە خانه‌ی پۆئێسیسدایە‌‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر کام له‌م که‌سایه‌تییانه‌ سه‌رقاڵی چالاکی و داهێنانی تایبه‌ت به‌ خۆیه‌تی، بۆیه‌ یۆنانییه‌کان به‌ ته‌واوی ئه‌م چالاکییانه‌یان ده‌گوت تێخنێ‌ واته‌ کار و چالاکییه‌ک که له‌ ئه‌نجامدا‌ ده‌بێته‌ داهێنان، به‌مه‌وه‌ چیتر جیاوازییه‌ک نامێنێ له‌نێوان هونه‌ری “داهێنه‌رێتی‌” و هونه‌ری “ئاسایی”دا، بۆ نموونه ئه‌و په‌یکه‌رتاشه‌ی که‌ له‌ زه‌ینی داهێنه‌رانه‌ی خۆی که‌ڵک وه‌رده‌گرێ بۆ ئه‌وه‌ی شتێکی نوێ ساز بکات، یان ئه‌و شاعیره‌ی که‌ خۆی به‌ زمانه‌وه‌ سه‌رقاڵ ده‌کا و له‌گه‌ڵ زمان کایه‌ ده‌کات بۆ ئه‌وه‌ی شیعرێکی نوێ بخولقێنێ له‌گه‌ڵ ئه‌و کرێکاره‌ی که‌ به‌ ئامێر و که‌ره‌سته‌ی به‌رده‌ست ڕۆژانه‌ کار ده‌کا و به‌رهه‌می کاره‌که‌ی له‌ ئه‌نجامدا ڕه‌نگه‌‌ شتێکی تازه بێت جیاوازییه‌‌کی نییه‌، جورجۆ ئاگامبێن له‌ باس و لێکدانه‌وه‌ی دووانه‌ی پۆئێسیس و پراکسیسدا له‌م جیاوزاییه‌ ده‌دوێت. ئاگامبێن داهێنانی هونه‌ری له‌ ته‌واوی به‌ستێنه‌کانی هونه‌ردا چ‌ هونه‌ری که‌لامی (virbal art) له‌ چه‌شنی (شیعر و چیرۆک و ڕۆمان)  یان هونه‌ری به‌سه‌ری و دیداری له‌ چه‌شنی (سینه‌ما، فۆتۆگرافی، شانۆ، شێوه‌کاری و په‌یکه‌رتاشی) به‌ پراکسیسی داهێنه‌رانه‌ ده‌زانێ. ئاگامبێن له‌ ڕاستیدا پراکسیسی داهێنه‌رانه‌ به‌ یه‌کێک له سه‌ره‌کیترین ‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ داده‌نێ و به‌ زیادکردنی  پاشگری (داهێنه‌رێتی) بۆ هونه‌ر قامک ده‌خاته‌ سه‌ر ئه‌و جیاوزاییه‌ی نێوان هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و هونه‌ری ئاسایی. ئاگامبێن کاتێک باس له‌ جیاوازیی پراکسیس له‌ پۆئێسیس ده‌کا، پراکسیس به‌ ده‌رکه‌وتنی ئیراده‌ و هێزی داهێنه‌رانه‌ لێک ده‌داته‌وه‌ بۆ ئه‌م باسه‌ش ئاماژه‌ به‌ پێناسه‌ شیعرییه‌که‌ی “نۆڤالیس” ده‌دات “که‌ڵکوه‌رگرتنی داهێنه‌رانه‌ (پۆئێسیس ) و پراکتیکی (پراکسیس) و ئاگایانه و ویسته‌کی (ارادی) له‌ ئه‌ندامه‌کانی ئێمه‌. ئاگامبێن له‌ باس و لێدوانی ئه‌م پێناسه‌یه‌ی “نۆڤالیس” سه‌باره‌ت به‌ هونه‌ری داهێنه‌رانه‌  ئاماژه‌ به‌ چه‌مکی “پراکسیس” ده‌دا و ده‌ڵێت پاش ئه‌وه‌ی که‌ هونه‌ر ده‌بێت به‌ کارێکی پراکتیکی  به‌ هۆی داهێنه‌رێتییه‌وه‌ له‌ حاڵه‌تی پراکسیسێکی ئاسایی ده‌رباز ده‌بێ و ده‌بێت به‌ پاراکسیسێکی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ له‌ چه‌شنی دا‌هێنانی ئیستاتیکی، واته‌ هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وی که‌ پراکسیسێکی داهێنه‌رێتییه‌ هاوکات داهێنانێکی ئیستاتیکیشه‌. به‌مه‌وه‌ کاتێک باس له‌ هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ ده‌که‌ین له‌ ڕاستیدا باس له‌ کار و ڕه‌وتێکی داهێنه‌رانه‌ی ئیستاتیکیش ده‌که‌ین، کاتێک باس له‌ هونه‌رمه‌ندێکی ئافرێنه‌ر ده‌که‌ین، دیاره‌ مه‌به‌ستمان هونه‌رمه‌ندێکی چالاک و ئافرێنه‌ره‌ که‌ به‌ هۆی تایبه‌تمه‌ندیی داهێنه‌رێتییه‌وه جیا ده‌بێته‌وه‌ له‌ هونه‌رمه‌ندێکی ئاسایی که‌ داهێنانێکی ‌ئاسایی ده‌کات، به‌م پێناسه‌یه‌ی ئاگامبێن له‌ که‌سایه‌تیی هونه‌رمه‌ندی ئافرێنه‌ر و هونه‌ری داهێنه‌رێتی، دیاره‌ له‌نێوان کاری سیاسه‌تمه‌دارێک و پیشه‌گه‌رێکدا و هاوکات  شاعیر و ڕۆماننووس و شێوه‌کارێکدا جیاوازییه‌کی بونیادی بوونی هه‌یه‌، کار و چالاکیی سیاستمه‌دار یان کرێکارێک،  له‌وانه‌یه‌ به‌تاڵ بێت له‌ داهێنانێکی ئیستاتیکی، به‌ڵام کاری شاعیر یان ڕۆماننووس  یان خود تابلۆی شێوه‌کارێک وه‌ک پراکسیسێکی هونه‌ری به‌ هۆی ئه‌و داهێنه‌رێتییه‌ی‌ که‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی کاره‌که‌دا خه‌رج کراوه،‌ هه‌ڵگری داهێنانێکی ئیستاتیکی هونه‌رییه‌.

ئه‌و سه‌رچاوانه‌ی بۆ ئه‌م بابه‌ته‌‌ که‌ڵکی لێ وه‌رگیراوه‌

1-(بین کانت و هگل) تقریراتی درباره‌ ایده آلیسم ‌آلمانی، دیتر هنریش: ترجمه‌ هومن قاسمی.. تهران کتاب رایزن، ١٣٩٥ پاورقی  درس دوم: تجربه‌ درونی و نظریه‌ فلسفی، ص ٣٤ اصطلاح پراگما نزد ارسطو.

2- (انسان بی محتوا) جورجو آگامبن؛ ترجمه‌ داود میرزایی؛ نشر .. چاپ اول  تهران شب خیز.. ١٤٠٠ فصل ٨ “پوسیس و پراکسیس”

3-( انسان بی محتوا ) …. فصل٧  و ٩ .. ساختار کار اصیل هنری..فقدان شبیه‌ چهره‌ است.

4- (پاره‌های فکر) هنر و ادبیات؛ مراد فرهادپور؛ انتشارات طرح نو. چاپ دوم؛ 1392؛ هنر، صورت حقیقت؛ نکاتی پیرامون زیبایی شناسی آدرنو.

5-(هنر و زبان) هانس گئورگ گادامر، پل ریکور، ترجمه‌. مهدی فیضی؛ نشر شب خیز؛ چاپ اول ١٣٩٩.

The post هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و خوێندنه‌وه‌یه‌ک بۆ دووانه‌ی “پۆئسیس و پراکسیس” له‌ ڕوانگه‌ی “جۆرجیۆ ئاگامبێن”ه‌وه‌ appeared first on ژنەفتن.

ژان پۆل سارتەر بە پێچەوانەی فەیلەسووفەکانی کلاسیکی یۆنان، بە شێوەی زارەکی یان لە ڕێگەی گوتارەکانییدا بە ناو جیهانی فەلسەفەکەی پەلکێشمان ناکات. سارتەر بەردەوام دەنووسێت، ڕەنگە تاکە فەیلەسوفی سەدەی بیستەم بێت کە بەو شێوە فراوانە هەزاران پەڕەی دەستنووسی لە دوای خۆی بەجێ هێشتبێت. سارتەر بە درێژاییی تەمەنی هەرگیز بیرۆکە قووڵە فەلسەفییەکانی لە گوتارەکانیدا باس نەکرد. تەنیا هەندێک گوتاری نەبێت کە بە شێوەیەکی گشتی قسە لەسەر بوونخوازی دەکات. بۆ خوێندنەوەی سارتەر و تێگەیشتن لێی پێویستە بۆ کتێب و وتارەکانی بگەرێینەوە. خوێندنەوەی سارتەر سانا نییە، چونکە کتێب و وتارەکانی پەنتایییەکی زۆری ڕەفەی کتێبخانەکانی داگیر کردووە. زۆری نووسین لە بوارە جیایەکانی ئەدەب و فەلسەفدا و ئەو وتار و کتێبە قەبارە گەورانەی کە بەرهەمی ساڵانێکی دوورودرێژی نووسەرە، زۆرجار خوێنەر تێیدا ون دەکات و لە ئەنجامدا بە سەرلێشێواوی لێی دێتە دەرەوە. ئەو لە منداڵییەوە دەنووسێت، تامەزۆری بۆ نووسین وای لێ دەکات دەرمانی وزەبەخش بەکار بهێنێت، تا بە درێژاییی شەو بەردەوام بێت. شەونخوونی سارتەر و خوێندنەوە و نووسینی بێ پچڕان بۆ ماوەی چەندین کاتژمێر هێدی هێدی کاریگەری لەسەر چاوەکانی دروست دەکات و بەو ڕادەیەی کە لە کۆتایییەکانی تەمەنیدا نابینا دەبێت.[1]

دابەشکردنی تێڕوانین و ڕەوتی فکری سارتەر بەسەر دوو قۆناغی جیاوازدا، ڕەنگە هێندە سانا نەبێت، چونکوو سارتەر کۆمەڵێک بیرکردنەوەی نەگۆری فەلسەفی هەیە، کە لە بەرهەمە ئەدەبییەکانیدا ڕەنگی داوەتەوە و تا کۆتایییەکانی تەمەنی بەرگریی لێیان کردووە. لێرەدا زیاتر مەبەستمانە دوو جۆری جیاوازی تێڕاونینی سارتەر بۆ هونەر و ئەدەبیات بەسەر دوو قۆناغدا دابەش بکەین. قۆناغی یەکەم پێش جەنگی جیهانیی دووەم و قۆناغی دووەم پاش جەنگی جیهانیی دووەم. لە قۆناغی پێش جەنگی جیهانیی دووەمدا سارتەرێک دەبینین کە بایەخێکی ئەوتۆ بە کۆمەڵگای مرۆڤایەتی نادات و زیاتر بەناو خود و تاکێتیی خۆیدا ڕۆ چووە. گرنگیدان بە فەلسەفەی بوونخوازی و بە پووچ زانینی ئەو دۆخ و واقیعەی ژیانی مرۆڤ کە بەبێ ویستی خۆی تێی کەوتووە، لە بیرۆکە سەرەکییەکانیدان. ئەو بۆ هێوربوونەوەی ململانێی و دۆخە نائارامە دەروونییەکەی، بەردەوام دەنووسێت و خۆی لە جیهانی خەیاڵ دانابرێت. سارتەر هونەر و ئەدەبیات بە ئامرازێک دەزانێت بۆ هەڵاتنی تاک لەو پووچییەی کە تێی کەوتووە. کارەکتەری دەقە ئەدەبییەکانی بۆ دۆزینەوەی واتای بوون لە هەوڵێکی بەردەوامدان. کارەکتەرەکان بۆ گەیشتن بە ئارامی و ژیانێکی ئاسودە، تێکەڵی مرۆڤەکانی تر نابن و لە تەنیاییی خۆیاندا، سەرقاڵی هونەر و ئەدەبیاتن. هونەر وەک تاکە چەکی دەستی کارەکتەرەکان، خۆیانی تێدا ون دەکەن و لە جیهانێکی خەیاڵیدان. سارتەر لەم قۆناغەدا خەیاڵی کردووەتەوە ناوەندی بیرکردنەوەکانی لە دژی واقیعدا هەر بۆیە دەڵێت، خەیاڵ واتا دژەدنیا (anti-monde). یان خەیاڵ خۆی لە خۆیدا نەفیکردنەوەی واقیعە. یان بە دەربڕینی خودی سارتەر، خەیاڵ نەفیکردنەوەی هەڵومەرجی بوونە لە جیهاندا.[2] (Négation des conditions d’étredans le monde)

لە تێڕوانینی سارتەردا گەرچی ژیان لە جیهانی خەیاڵدا، وەک واقیع نییە، بەڵام وەڵامدەرەوەی مەیلی واقیعی ژیانە، بۆ ئەو کەسانەی کە هونەر و ئەدەبیات وەک تاکە ڕێگەی ڕزگاریی خۆیان لە پووچی دەبینن. هەر بۆیە ئەم قۆناغەی ژیانی سارتەر زیاتر هەڵاتنە لەو واقیعەی کە تیدا دەژی و پەنابردنێتی بۆ جیهانی خەیاڵ. سارتەر تابلۆیەکی شاڕڵی هەشتەم وەک نموونە دەهێنێتەوە و دەڵێت، کاتێک لە جیهانی واقیعدا لێی دەڕوانین، تەنیا هەست بە ڕەنگ و تێکەڵبوونی ئەو کەرەستانە دەکەین کە تیدا بەکار هاتوون، بەڵام بەم جۆرە وێنەی ڕاستەقینەی شاڕل نابینین. بۆ بینینی تابلۆیەکە تەنانەت گەر چاویشمان لەسەری بێت، پێویستە خۆمان لە کەرەستە ماددییەکان ڕزگار بکەین پەنا بۆ جیهانی خەیاڵ ببەین و تابلۆ ماددییەکە فەرامۆش بکەین. لێرەدا سارتەر مەبەستێتی کە چێژی ڕاستەقینەی هونەر کەرەستە و ڕەنگەکان نین، جوانیناسیی هونەر نەک لە جیهانی واقیعدا، بەڵکوو لە جیهانی خەیاڵدا واتا پەیدا دەکات. سارتەر لە درێژەی ئەم بابەتدا باس لە حەقایەتی جەنگاوەرێک دەکات، کە ئالودەی خۆشەویستیی ئافرەتێک بووە. کاتێک جەنگاوەرەکە ناچارە گەشتێکی دوورودرێژ بکات و ناتوانێت خۆشەویستەکەی لەگەڵ خۆی ببات، داوا لە وێنەکێشێک دەکات وێنەی خۆشەویستەکەی بۆ بکێشێت. جەنگاوەرەکە بە درێژاییی گەشتەکەی کاتێک بیری خۆشەویستەکەی دەکات، وێنەکە لە بەرانبەر خۆی دادەنێت و بەوردی لێی دەڕوانێت و بەم جۆرە دڵی خۆی دەداتەوە. چەند مانگێک تێدەپەڕێت و دواجار جەنگاوەرەکە بۆ شارەکەی دەگەرێتەوە. کاتێک لە دوورەوە لە خۆشەویستەکەی دەڕوانێت بە تامەزرۆیی بەرەو ڕووی هەنگاو دەنێت، بەڵام کاتێک لێی نزیک دەبێتەوە، لە پڕدا ئەم هەستەی بەسەردا زاڵ دەبێت، کە چیتر ئەڤین و تامەزرۆییی جارانی بۆ خۆشەویستەکەی نەماوە. ئەگەرچی وێنەکە و خۆشەویستەکەی جیاوازییەکی ئەوتۆیان نییە و لێک دەچن، بەڵام وێنەکێشەکە ڕەهەندێکی خەیاڵی داوەتە وێنەکە و هەر ئەم وێنە خەیاڵییە جەنگاوەرەکەی دیلی خۆی کردووە. جەنگاوەرەکە بە هەر تێڕوانینێکی بۆ وێنەکە، ڕاستەوخۆ لە جیهانی واقیع دوور دەکەوێتەوە و تابلۆکە چیتر وەک ڕەنگ و کەرەستە ماددییەکان نابینێت. ئەو دزەی کردووەتە خەیاڵی وێنەکێشەکە و تابلۆیەک دەبینێت کە لە جیهانی واقیعدا بوونی نییە. ڕوخساری ماددی خۆشەویستەکەی چیتر ئەو چێژەی پێ نادات کە لە جیهانی خەیاڵدا، وەریدەگرت.[3]

قۆناغی دووەمی تێفکرین و بیرکرنەوەی ژیانی سارتەر، دەکەوێتە پاش جەنگی جیهانیی دووەمدا. گەرچی بابەتە فەلسەفییەکانی سارتەر لەم قۆناغەشدا بەردەوامن و هێشتا لەگەڵ بووندا دەستەویەخەن، بەڵام چیتر سارتەرێکی تاکخواز و بێهیوا نابینین، بۆ ئاسودەیی و ئارامیی خۆی مرۆڤەکان پشتگوێ بخات و پەنا بۆ جیهانی خەیاڵ بەرێت. کاریگەرییەکانی جەنگی جیهانیی دووەم و گیان لەدەستدانی هەزاران مرۆڤی بێتاوان، بێگومان تێفکرین و ڕوانگەی سارتەر بۆ کۆمەڵگای مرۆڤایەتی دەگۆرێت. سارتەر لەم قۆناغەدا هونەر بە شێوە گشتییەکەی لە تاکخوازییەوە بەرەو کۆمەڵخوازی دەبات. گەر لە قۆناغی یەکەمدا مرۆڤەکان زیاتر لە تەنیاییی خۆیاندا دەژیان و پەیوەندییەکی ئەوتۆیان بە کەسانی ترەوە نەبوو، لە قۆناغی دووەمدا نەک هەر پەیوەندی لەگەڵ مرۆڤەکانی تر دروست دەکەن بگرە بەرپرسیاریشن لە بەرامبەر یەکتریدا. کرداری تاکێک دەتوانێت، کاریگەری لەسەر کۆی مرۆڤەکاندا هەبێت. فەرماندەیەکی سەربازی دەتوانێت بە بڕیارەکەی ببێتە هۆی هەڵگیرساندنی شەڕ یان دامرکاندنەوەی. هەمووان بەرپرسن لەبەرامبەر کردارەکانیان لە هەمبەر کەسانی تردا. سارتەر بوونی مرۆڤ پەیوەست دەکات بە ئەنجامدانی کارێک کە کاریگەری لەسەر مرۆڤەکانی تردا هەبێت و هەموو تاکێک وەک تاکێکی دەروەست (پابەند) دەربکەوێت. گەر دەرکەوتنی هێڵی تێفکرینی سارتەر لە هەردوو قۆناغدا بە شێوەیەکی بەرجەستەکراو دەرنەکەوێت کە هەمووان هەستی پێ بکەن، هۆکارەکەی تێکەڵبوونی بیرۆکە فەلسەفییەکانی سارتەرە لە دەقە ئەدەبییەکانیدا. بۆیە لە هەر دوو قۆناغەدا هەست بە گۆڕانی بنەمای فەلسەفەی بوونخوازی سارتەر ناکرێت و تەنیا تێڕوانینی سارتەر بۆ هونەر و ئەدەبیات دابەشی سەر دوو قۆناغ دەبێت. قۆناغی یەکەم هەڵاتنە لەو واقیعە پووچەی کە تاک تێی کەوتووە و بەڕێژەیەکی بەرچاو بێهیوایی و ڕەشبینی تێدا دەبینرێت. قۆناغی دووەم، دۆزینەوەی چارەسەرێکە بۆ پەیوەندیی نێوان مرۆڤەکان و ئەو ئەرک و بەرپرسیاریەتییەی کە لە کۆمەڵگادا لە سەریانە، بەڵام بە هیوا و ئومێدەوە. من ئازادم لە ژیاندا و خۆم دەتوانم چارەنووسێک بۆ خۆم دیاری بکەم.

ڕەنگە هەردوو بەرهەمی هێڵنج[4] (La Nausée) و مێشەکان^٥ (Les Mouches) باشترین نموونە بن، کە تێڕوانین و ڕوانگەی سارتەری لە هەردوو قۆناغدا تێدا بدۆزینەوە. هێڵنج یەکەمین ڕۆمانی سارتەرە کە لە ساڵی (١٩٣٨) پێش جەنگی جیهانیی دووەمدا، نووسراوە و بە کاریگەرترین ڕۆمانی دادەنرێت. بەڵام شانۆنامەی مێشەکان لە ساڵی (١٩٤٣) لە پاش جەنگی جیهانیی دووەمدا چاپ کراوە. کاتێک لە کارەکتەری سەرەکیی ڕۆمانی هێلنج ورد دەبینەوە، مرۆڤێک دەبینین کە لە تەنیاییدا خەریکە پێچ دەخوات و خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ کەسانی تر دەدزێتەوە. ئەو تەنانەت پەیوەندی لەگەڵ خێزانەکەشی پچڕاندووە و بێ دۆست و هاورێ، خەریکی وردبوونەوەیە لە کەلوپەلە بێگیانەکان و چۆنییەتیی ڕەنگدانەوەیان لە دەروونی خۆیدا. ئەم کارەکتەرە کۆمەڵگا و مرۆڤەکانی پشتگوێ خستووە و شەڕ لەگەڵ بوونی خۆیدا دەکات و لە سووچێکدا دانیشتووە و دەنووسێت. ڕەشبینی و ڕشانەوە بە ڕووی ژیاندا لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی ئەم کارەکتەرەن.  بە پێچەوانەوە کاتێک شانۆنامەی مێشەکان دەخوێنینەوە، هەست دەکەین کە مرۆڤەکان چیتر تەنیا نین، بەڵکوو خەریکی ململانێ و کێشمەکێشن لەپێناو ژیاندا. مێشەکان بە نزیکی پازدە کارەکتەرەوە، گێڕانەوەی خەیانەت و درۆ و دووڕوویی و ئەڤین و ڕەق و سەردەمی گەنجی و پیرییە کە هەرکام لە کارەکتەرەکان لە دۆخی جیاوازدا تێی دەکەون. هەڵسوکەوت و کرداری کارەکتەرەکان کاریگەرییان لەسەر ژیانی یەکتردا دەبێت. وەک بڵێی سارتەر کارەکتەری ڕۆمانی هێڵنج لە تەنیایی دەردەهێنێت و بە ڕوخساری جیاواز دەیخاتە کۆمەڵگاوە بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی مرۆڤەکانی تر ببێتەوە. لێرەدا مرۆڤەکان دەتوانن لە ڕێگەی ئازادیی خۆیانەوە هەڵبژاردن بکەن و بێهیوا نەبن لە چارەنووسی خۆیان.

بە بڕوای سارتەر نووسین هێزێکی ڕزگاریخوازی هەیە و ئەمەش لە بیرۆکە و پرۆژەکانی نووسەرەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەمە ئەرکی نووسەرە کە کێشمەکێش لە زەینی خوێنەر دروست بکات و جیهان بەو هەموو ململانێی و نادادپەروەرییەوە بەو شێوەیە کە هەیە

هەروەک ئاماژەی پێکرا، سارتەر لە ڕێگەی داهێنانی هونەری و ئەدەبیاتەوە مەبەستێتی تەنیایی و بۆشاییی ناخی مرۆڤ پڕ بکاتەوە هەر بۆیە ئەرک و بەرپرسیارەتییەکە دەخاتە سەرشانی نووسەرەوە. لە ڕوانگەی سارتەردا نووسەر دەتوانێت کۆمەڵگایەک وێنا بکات، کە پایەکانی بە دەست خوێنەرەوە بلەرزێت. ئەو دەتوانێت هاوسەنگی ئێستای کۆمەڵگا تێک بدات و هەموو شتێک سەرەوژێر بکات. پرۆژەی تازە ڕابگەیەنێت و دەست بۆ تابۆکان ببات. ئەوە نووسەرە کە دەتوانێت بیر و ئەندێشە خوێنەر هەڵبتەکێنێت و کۆمەڵگا ڕووبەڕووی نۆرمی تازە بکاتەوە. وشەکانی نووسەر دەتوانن کاریگەری دروست بکەن و ڕێگەی نوێ بۆ خوێنەرانیان بکەنەوە. بە بڕوای سارتەر نووسین هێزێکی ڕزگاریخوازی هەیە و ئەمەش لە بیرۆکە و پرۆژەکانی نووسەرەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەمە ئەرکی نووسەرە کە کێشمەکێش لە زەینی خوێنەر دروست بکات و جیهان بەو هەموو ململانێی و نادادپەروەرییەوە بەو شێوەیە کە هەیە، بەڵام لە دۆخێکی خەیاڵیدا (کە ئەگەری ڕوودانی هەبێت) وێنا بکات و بیخاتە بەردەم خوێنەرەوە. نووسەر بۆ ئەوەی بخوێنرێتەوە و هەموو ئەو بابەتانەی کە لە زەینیدا وێنای کردوون، بۆ جیهانی واقیع بگوازرێتەوە، پێویستی بە هزری داهێنەرانەی خوێنەرە. کاتێک دەقێکی ئەدەبی دەخوێنرێتەوە، چیتر وەک بەرهەمێکی زەین و خەیاڵی نووسەر نامێنێت بەڵکوو خەیاڵی خوێنەریشی تێکەڵ دەبێت کە لەلایەن هێزی داهێنەرانەی خوێنەرەوە ڕێگەی خۆی بۆ جیهانی واقیع دەکاتەوە. گەر سارتەر باوەڕی بە نووسەری دەروەست (پابەند) بێت، لە هەمان کاتدا باوەڕیشی بەو خوێنەرە هەیە کە بێدەنگیی ناو هەر دەقێکی ئەدەبی بخوێنێتەوە. ڕاستە نووسەر پەنا بۆ جیهانی خەیاڵ دەبات، بەڵام ئەرکی خوێنەرە لێی تێبگات و بۆ واقیع بیگوازێتەوە. هەر بۆیە ئەرکی خوێنەر لە ئەرکی نووسەر کەمتر نییە.

[1]بۆ زیاتر قوڵبوونەوە بەناو ژیان بەرهەمەکانی سارتەردا بڕوانە کتێبی: احمدی، بابک، سارتر کە می نوشت، چاپ پنجم، تهران، نشر مرکز، ١٣٨٣.

[2] آذری، جمشید (١٣٨٩)، دنیای تصور، هنر و ادبیات از منظر سارتر، پژوهش ادبیات معاصر جهان، شمارە ٥٨، ص٢١

[3]سعیدی، حجتی (١٣٩٧)، بازخوانی نسبت ادبیات و اخلاق در دورە اندیشەورزی سارتر، مجلە نقد و نظریەی ادبی) سال دوم، دورەی دوم، شمارە پیاپی ٤. ص١٥٧-١٥٩

[4] Sartre, Jean-Paul( 2007),La Nausée, Paris, Gallimard.

The post ئەدەب و هونەر لە تێڕوانینی ‘ژان پۆل سارتەر’دا appeared first on ژنەفتن.

بەڵام ئەوەى سەبارەت بەم کتێبەیە ئەوەیە بە هیچ جۆرێک هاوشان بە وەڵامدانەوەى ئەم پرسیارانە نەڕۆشتووە و ڕەوتێکى دیکەى خۆى وەرگرتووە، ڕاستە بابەتەکانى ناو کتێبەکە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ پەیوەستن بە بابەتى پێشنیازکراو بۆ توێژینەوەکە، بەو پێیەى تایبەتن بە سیستەمى خێڵەکى کوردى و ژیانى خێڵەکى، ئەدەب، حەیران، جاف، خۆشناو، میراوەدەلى، هەورامى، مەولانا خالدى نەقشبەندى، بەڵام ڕاستەوخۆ وەڵام نین بۆ پرسیارەکانى توێژینەوەکەش، ئەمە سەربارى ئەوەى کەوا بە هیچ شێوەیەک ئێمە ناتوانین دەستمان ڕابگات بە وەڵامەکانی ئەو سێ پرسیارە، هەر بۆیە دەتوانین بڵێین پێ دەچێت دواى نووسینى کتێبەکە پلان و پرسیارەکانى توێژینەوەکە داڕێژرابێت، بوونى ئەو پرسیارانە بە زیان دەکەونەوە بۆ کتێبەکە، بۆ وەڵامدانەوەى پرسیارەکان دەبێت توێژینەوەیەکى تر بنووسرێت و زیاتر پەیوەست بێت بە پرسى خێڵ دواى ١٩٥٨ نەک سەدەى ١٨و ١٩کە کۆى بابەتە کۆمەڵناسییەکانى کتێبەکەى لەخۆ گرتووە، دەبێت توێژینەوەیەک بێت وەڵامى ڕاستەخۆ بێت بۆ ئەو پرسیارانە، هەرچەندە بابەتەکانى کتێبەکە هەوڵێکى ناڕاستەوخۆن بۆ وەڵامدانەوەى ئەو پرسیارانە، وەک ئەوەى دەیەوێت بڵێت مانەوەى پابەندبوونى مرۆڤى کورد بە خێڵەوە سەڕەرای لە بەریەکترازانى ژێرخانى ئابووریى خێل دواى بڕیارى ئیسلاحى زەراعى ١٩٥٨ و چۆڵپێکرانى گوندەکان و گەورەبوون و دروستبوونى شارەکان دەگەڕێتەوە بۆ ئەو پێشیینە کولتوورییەى ئەم مرۆڤە کوردە دەبەستێتەوە بە خێڵەوە لە چەندەها سەدەى ڕابردووەوە، بەڵام لە ڕاستیدا وەڵامى پرسیارەکانى توێژینەوە دەبێت ڕاستەوخۆ بن، هەروەها کۆتاییی توێژینەوەکە هیچ دەرئەنجامێکى تیا نییە کە بڵێت ئەمە کورتەى دەرئەنجامەکانى کۆى “بابەتە کۆمەڵناسی”یەکەیە، ئێمە دەڵێین و پێمان وایە بابەتەکانى توێژینەوەکە بە فەرامۆشکردنى ئەو پرسیارانە لێکۆڵینەوەیەکى کۆمەڵایەتى و مێژووییی قووڵن، و پڕن لە سەرنجى شێکەرەوانەى مێژوویى و کۆمەڵناسى، هەروەها هەوڵێکە بۆ هێنانى مێژوو بۆ ناو کۆمەڵناسى، هەروەک چۆن هەوڵێکیشە بە پشتبەستن بە ئەدەب و هونەر بۆ خوێندنەوەى کۆمەڵگا لەگەڵ بوونى هەندێک سەرنجدا کە لە خوارەوە ئاماژەیان پێ دەدەین.

کۆمەڵناسى و، ئەدەب و هونەر:

یەکێک لە لقە نوێیەکانى کۆمەڵناسى، کۆمەڵناسیى ئەدەبە، کۆمەڵناسیى ئەدەب لەو سۆنگەیەوە پەیدابووە کە ئەدەبیش دیاردەیەکى ترى گرنگى کۆمەڵگایە، کۆمەڵناسى ناتوانێت بیرکردنەوە و زەوق و خەیاڵى ئەدەبى تاک نادیدە بگرێت وەک سەرچاوەیەک لە سەرچاوەکانى مەعریفە، چ جاى ئەگەر ئەو ئەدەبە ئەدەبێکى دەستەجەمعى بێت وەک فۆلکلور، بۆ ئێمەى کورد کە دەمانەوێت خوێندنەوەى کۆمەڵناسى بکەین بۆ چەند سەدەى پێشوومان بێگومان لەبەر کەمى دەقى ئەدەبى ناچارین بەتەواوەتى پشت بە فۆلکلۆر ببەستین کە بەشێکى زۆرى ئەوەى کۆ کراوەتەوە ڕوژهەڵاتناسەکان کۆیان کردووەتەوە، کۆمەڵناسیی ئەدەب ئامانجى ئەوەیە بگات بە جیهانبینیی هۆنەر و نووسەر و ئەدیب و حەیرانبێژەکان دەربارەى کۆمەڵگا، ئەمەش لەپێناو دەستخستنى زانیارى دەربارەى بونیادى کۆمەڵگا بەتایبەت لەو ساتە مێژوویییانەدا کە بەڵگە و تۆمارى پێویستمان لە بەردەستدا نییە لە بارەیانەوە¹، یەکێک لە بابەتەکانى کتێبەکە هەوڵدانە بۆ ئەنجامگیرى چەند پرسێکى کۆمەڵایەتى لە ڕێگەى حەیرانەوە، توێژەر گەشتووە بەوەى حەیران دەرخەرى بوونى پەیوەندیى سۆزدارانەیە لەنێوان ڕەگەزەکاندا، لەنێوان ژن و پیاوى کورددا، بە تایبەت ئەو پەیوەندییانەى لە دەرەوەى چوارچێوەکانى خێزانن، هەروەها بابەتەکانى ڕەدووکەوتن و هەڵگرتن و سەندنى یار بە زۆر، حەیران وەزیفەى دەرخستنى جۆرێک لە تابۆ و نەریت شکاندنى تێدا بووە بێ ئەوەى لە زۆرینەى حاڵەتەکاندا بەر بە دەزگا خێڵەکى و ئایینى و بەهایەکانیان بکەوێت، بەڵکوو ئەو دەزگایانە قبوڵیان کردووە و لە بەرانبەریدا لێبوردەیییان نواندووە، وەک لە کتێبەکەدا ئاماژەى پێ دراوە، حەیران دەرخەرى بوونى خەیاڵێکى میللی، تاکى کوردە بۆ شکاندنى ئەو چوارچێوە ڕێکخراوەی بەهایى و ڕەوشتیانەى خێزان و خێڵى کوردى لەسەر دامەزراوە، واتە ئەم هونەرە دەرخەرى بوونى خەیاڵێکە بۆ بەزاندن و تێکشکاندنى هەندێک لە نەریتە خێزانییەکان، پرسیار ئەوەیە چەند ئەم بابەتە دەچێتە خانەى بوونى ئایدیایەکى لادەرانەى میللییەوە؟ یان بە پێچەوانەوە دەربڕى ئایدیایەکى میللیی بێزار لەو قەیدوبەندانەى خێزانى خێڵەکى کوردی بەسەر تاکەکانیدا سەپاندویەتى؟ یاخود ئەمە بە تایبەت “ڕەدووکەوتن” هەر دەربڕى بوونى دیاردەیەکى کۆمەڵایەتى سازاوە لەگەڵ کۆى هزرە کوردییە خێڵکییەکەدا، ئەمەیە کە ئێمە دەمانەوێت بیڵێین، بەو پێیەى ئەم دیاردەیە ڕێگایەکى تر بووە لە ڕێگا ئاسایییەکانى خێزان دروست کردن لە ڕێگەى سەندن و سەپاندنەوە لە سەردەمێکدا کە لۆژیکى باوى ئەو هزرە خێڵەکییە کوردییە هەر سەندن و سەپاندن بووە، ئەمەش پێویستى بە لێکۆڵینەوەى سەربەخۆیى جودا هەیە کە بیسەلمێنێت ئایا ئەم دیاردەیە “ڕەدووکەوتن” لە کوێى ئەم هزرە گشتییە خێڵەکییە کوردییەدایە کە هێز و باڵادەستى و سەپاندن و سەندن پێوەرەکانییەتى، بە هەر حاڵ ئەم بەشە هەوڵێکى بوێرە بۆ دامەزراندنى کۆمەڵناسییەکى کوردى کە ئەدەب و هونەر بە یەکێک لە سەرچاوەکانى مەعریفە بزانێت.

مێژوو و کۆمەڵناسى:

فەزاى سەرەکیى ئەم کتێبە و بابەتەکانى مێژووە، هەر لە ڕێگەى تۆمارى مێژوویەکى دیاریکراوەوە کتێبەکە هەوڵی داوە لێکۆڵینەوە لەبارەى دیاردەیەکى گرنگى کۆمەڵگاى کوردى بەڵکوو سیستەمى کۆمەڵگاى کوردى بکات کە خێڵە، بەتایبەت لە سەدەکانى دەسەڵاتدارێتیى عوسمانى و قاجاریدا، بۆ هەر نووسەرێک بەتایبەت بۆ مێژوونووس، گەر بیەوێت پشکنینى کۆمەڵناسییانە لەناو مێژوویەکى دووردا بکات پێش هەموو شتێک دەبێت ئاگادارى سنوورەکانى نێوان ئەم دوو زانستە بێت، دەبێت میتۆدەکانیان، چەمکەکانیان بە باشى لێک جودا بکاتەوە و شارەزا بێت دەربارەیان، هەر مێژوونووسێک یان لێکۆڵەرێک بیەوێت لێکۆڵینەوەیەکى کۆمەڵناسییانە لەناو مێژوودا ئەنجام بدات دەبێت چەمکە پێویستەکانى ئەو زانستە شارەزا بێت کە هاوکار دەبن لە گەشتن بە ڕاستییەکان، لەوانە چەمکى “وەزیفە” و “بونیاد” و “ڕۆڵ” و…هتد، چەمکى وەزیفە واتە وەزیفەى هەر بەشێک لە کۆمەڵگا ئەوەیە گشت بپارێزێت، پاراستن واتە هاوسەنگى ڕاگرێت، بێگومان بێ ڕەتکردنەوەى بوونى ڕەگەزى دینامیکیەت و گۆڕان لە هەموو پنتێکدا بەڵام لە سیاقى گشتیدا بێ تێکدانى هاوسەنگى، وەک چۆن چەمکى بونیاد “البنیە” واتە تەماشاکردنى کۆمەڵگا وەک یەک یەکەى یەکگرتوو کە هەر گۆڕانێک لە یەکەیەک یان بەشێکدا ڕوو بدات کاریگەرى لە بەشەکانى تردا دروست دەکات². هەروەها چەمکى “ڕوڵ” کە لە زیاد لە شوێنێکى ئەم کتێبەدا گرنگییەکى تایبەتى هەبووە، ڕۆڵى کۆمەڵایەتى بەو شێوە ڕەفتارە دیاری دەکرێت کە لە یەکێک چاوەڕوان دەکرێت بە حوکمى پێگە و شوناسەکەى لەناو کۆى بونیادە کۆمەڵایەتییەکەدا³، بۆ نموونە ڕۆڵى “مەولانا خالد” لەناو سیستەمى ئایینى کۆمەڵگاى بابان و لەناو دەسەڵاتدارێتیى باباندا، نموونەیەکى تر گفتوگۆى نێوان “مستەر ڕیچ” و “عوسمان بەگ” دەربارەى ڕۆڵى لاوازى پیاوانى ئایینى لە سیستەمى سیاسیى بەریتانیادا و نیشاندانى بێزارى لە بوونى ڕۆڵیان لە سیستەمى فەرمانڕەوای باباندا لەلایەن ئەمە دووەمیانەوە⁴، کە ئەم خاڵەش کەرەستەى لێکدانەوەیەکى چاکە بۆ هەر لێکۆڵینەوەیەکى ئایندەیى لەسەر پێگەى ئایین لە سیستەمى خێڵەکى کوردیدا.
نووسەرى ئەم کتێبە پاشخانێکى گەورەى هەیە وەک توێژەرێکى بوارى مێژوو، بەڵام ئەم کتێبەى یەکەم هەوڵیەتى لە بوارى کۆمەڵناسیدا، من وەک خوێنەرێک بە درێژایی کاتى خوێندنەوەى کتێبەکە لە هەوڵى ئەوەدا بووم بزانم من کتێبێکى مێژووى دەخوێنمەوە یان کۆمەڵناسى، لە هەندێک جێگەدا دڵنیا دەبووم لەوەى کتێبێکى مێژوویى دەخوێنمەوە بەڵام خێرا لە پەڕەیەکى تردا ڕام دەگۆڕى بەوەى من مامەڵە لەگەڵ کتێبێکى کۆمەڵناسیى کوردى دەکەم، سەرئەنجام دواى تەواوکردنى کتێبەکە هەر لەنێوان ئەو دوو ڕایەدا مامەوە. بەڵام ئەم کتێبە وەک هەوڵێک دەمێنێتەوە بۆ دروستکردنى کۆمەڵناسییەکى کوردى کە دەستى بردووە بۆ مێژوویەک کە پێشتر تەنها کارى مێژوونوسە کورد و بێگانە و ڕۆژهەڵاتناسەکان بووە، ئەم کتێبە وەک کتێبێک لەنێوان مێژوو و تێڕوانینى کۆمەڵناسییانە بۆ چەردەیەک بابەت لە مێژووى کورددا دەڕواتە کتێبخانەى کوردییەوە، پێدەچێت لە داهاتوودا وەک هەوڵە بەرایییەکانى مێژووى کۆمەڵایەتیى کوردى زیاتر بناسرێت.
مێژوو کاتێک لە هەر کتێبێکى کۆمەڵناسیدا بەکار دەهێنرێت مەبەست لێى تۆمارکردنى ڕووداوەکان نییە ئەوەندەى مەبەست لێى بەکارهێنانیەتى وەک ڕێگایەک، میتۆدێک بۆ زانینى ڕەگ و ڕیشەکانى دیاردەیەکى کۆمەڵایەتى، بۆیە لەناو هەر توێژینەوەیەکى کۆمەڵناسیدا مێژوو خۆى لە هەموو ئەو وردەکارییە بچووکانە بەدوور دەگرێت کە وەزیفەیەکى گرنگییان لە توێژینەوەکەدا نییە، بۆ نموونە خۆى لە هەموو ئەو شیعرانەى مەولانا خالد لا دەدات کە بریتین لە مەدح و سەناى ئایینى.
بەڵام لە ڕوویەکى ترەوە دەکرێت ئەم کتێبە وەک هەوڵێک بناسرێت بۆ هێنانى مێژوو بۆ ناو لێکۆڵینەوە کۆمەڵناسییەکان، لە کاتێکدا کۆمەڵناسیى ئەکادیمیى کوردى -کە تاڕادەییەک کاریگەرى لە دەرەوەى بەشەکانى کۆمەڵناسیى ناو زانکۆکاندا لە ئاستى نەبووندایە-، یەک میتۆد پەسەند دەکات ئەویش میتۆدى ئیمبریکى و ئامرازى ئامارە، لە کاتێکدا ئەم میتۆدە سەرەڕاى باشییەکانى بەڵام کێشەى گەورەشى هەیە، دیارە لە ڕێگەى بەکارهێنانی ئامار وەک ئامرازێکی توێژینەوەى زانستی دەکرێت ئەنجامى دەقیق و ورد و جێ متمانە بەدەست بهێنین لە دیاردەیەکی کۆمەڵایەتیی دیاریکراودا یان ڕوویەکی دیارىکراوى دیاردەیەک یان بەشێک لە بەشەکانى کۆمەڵگادا، بەڵام ئەم میتۆدە کەمتوانایە لە پێدانى مەعریفە و ڕووئیایەکى هەمەکى و گشتگیر دەربارەى کۆمەڵگا، پشت بەستن بە مێژوو و بە بوونى جیهانبینییەکى مێژوویى وەبەکارهێنانى وەک میتۆد لە توانایدایە ئەم کەموکورتییە پڕ بکاتەوە کە مێتۆدى ئیمبریکی ناتوانێت ئەنجامى بدات، پشت بەستنى کۆمەڵناسى بە مێژوو شارەزاییەکى هەمەکیمان پێ دەبەخشێت دەربارەى ڕەگوڕیشەکانى بونیادى کۆمەڵایەتى، لە کاتێکدا ئێمە زۆر پێویستمان بە دروستکردن و دامەزراندنى ڕوئیایەکى گشتگیر هەیە دەربارەى کۆمەڵگاى کوردى کە لەم بوارەدا زۆر دواکەوتووین، ئەمەش هۆکارەکەى بە پلەى یەکەم دەگەڕێتەوە بۆ تازەیی و کەمتواناییی کۆمەڵناسیى ئەکادیمى کوردی، یەکێکیش لە کێشە بنەڕەتییەکانی ئەو کۆمەڵناسییەى لەناو بەشەکانى کۆمەڵناسیدا هەیە و نەیتوانیوە بێتە دەرەوە بۆ ناو کۆمەڵگا و بۆ ناو جەدەلە ڕۆشنبیرییەکەى ڕۆشنبیریى کوردى نەبوونى دیدێکى ڕوونە بۆ میتۆد، هەروەها بۆ کارپێکردنى زیاد لە میتۆدێک لە مەیدانى توێژینەوەدا، هەر بۆیە کۆمەڵناسیى کوردى دانەمەزراوە کە تیۆرى جیاواز جیاوازمان لەسەر کۆمەڵگاى کوردى پێ بدات، بێگومان ئەم کارە تەنها بە مێتۆدى ئیمبریکی و بەکارهێنانی ئامار ناکرێت، لەگەڵ ئەوەى ئەم میتۆدە لە نرخى کەم ناکرێتەوە و هەر وەک یەکێک لە میتۆدە گرنگەکان دەمێنێتەوە کە تواناى هەیە مەعریفەى باوەڕپێکراومان دەربارەى بەش پێ بڵێت، بەڵام دەکرێت هاوشان بەوە میتۆدی مێژوو، وە میتۆدى بەراوردکارى کارى پێ بکرێت، کاتێک مێژوو و کۆمەڵناسى هاوکارى یەک دەبن لە توێژینەوەیەکدا دەکرێت ئەم میتۆدە بەکار بهێنرێت کە “ئیمیل دۆرکایم” لە گرنگیدا وتویەتى “وەک ئەزموونێکى ناڕاستەوخۆ وایە”⁵، هەروەک دەکرێت هاوشان بە مێژوو، ئاماریش وەک ئامرازێک بۆ دەستخستنی زانیارى و هەروەها وەک هاوکارێک لە هەمان توێژینەوەدا بەکار بهێنرێت.
مێژوو لە لێکۆڵینەوەیەکى کۆمەڵناسیدا وەک چەردەیەک بەڵگەنامە و تۆمار مامەڵەى لە گەڵدا دەکرێت بۆ لێکدانەوەى دیاردەکان و ڕەگوڕیشەکانیان و ڕەوتیان لەناو مێژوودا. یەکەم کار کە لێکۆڵینەوەى کۆمەڵناسى لەگەڵ ئەم تۆمارانەدا دەیکات ئەوەیە ڕووداوە شاز و بچووک بێ کاریگەرەکان دەخاتە لاوە، هەروەها مێژووى کەسى فەرمانڕەوا و کەسایەتییە کاریگەرەکان ئەگەر بێسوود بن فەرامۆش دەکرێن، ئەوەى دەمێنێتەوە دیاردەکان و ڕەوتیانە لەناو مێژوودا، کتێبەکە لە هەندێک جێگادا ئەمەى ڕەچاو نەکردووە بەتایبەت لە باسى “مەولانا خالید“دا، بۆ هەر توێژینەوەیەکى کۆمەڵناسى ئەوەى گرنگ بێت لە باسى مەولانادا دیاردەى مەولانایە نەک کەسى مەولانا خالد، هەموو ژیانى مەولانا بۆ لێکۆڵینەوەیەکى کۆمەڵناسى گرنگ نییە، ئەوەى تێیدا گرنگە مەولانایە کە دەبێتە ڕەوت، هەروەها ڕۆڵى ئەوە لەناو سیستەمى فەرمانڕەواى باباندا، هەروەها تێکەڵبوونى ئەم تەریقەتە سۆفیگەرییە بە دەزگاى دەرەبەگى، بەشى هەرە زۆرى شعرەکانى مەولانا بۆ کتێبێکى ئەدەبى دەست دەدەن و وەزیفەیەکیان لەناو ئەم کتێبە کۆمەڵناسییەدا نییە، ئەوەى گرنگە لە شیعرەکانیدا مەدحەکانى نین بەڵکوو شیعرەکانیەتى بۆ میر و فەرمانڕەواکانى بابان، هەروەها نامەکانى، بەتایبەت ئەوانەى باس لە چۆنیەتیی دابەشکردن و ئیدارەکردنى سامانى خانەقاکەى دەکات، کە نووسەر ئاماژەى بە ئاماژەکانى پشت ئەو نامانە کردووە کە بەڵگەن بۆ تێکەڵبوونى خانەقا بە سیستەمى باجگیرى دەرەبەگى.
ئەوەى دەمێنێتەوە لە بابەتى مێژوودا بێڵین ئەوەیە کە کاتى ئەوەیە مێژوونووسەکانى کورد دەست ببەن بۆ توێژینەوە دەربارەى دیاردەى دیاریکراوى کۆمەڵایەتى بەڵام دواى ئەوەى ئامراز و چەمکە پێویستییەکانى ئەم بوارە لە زانستەکانى تر وەردەگرن و بەکاری دەهێنن، هەروەها کاتى ئەوەشە کە کۆمەڵناسى کورد و ڕوشنبیر و توێژەرە کۆمەڵایەتییەکان لە سایەى دوو دەستەوەستانى ڕەها و دژ بە یەک خۆیان ڕزگار بکەن کە یەکەمیان میتۆدى ئەمبریکىیە کە دەبێت خۆیان شارەزا بکەن بەرامبەر توناکانى ئەم میتۆدە و سنوورەکانى، بەبێ ئەوەى ڕەتى بکەنەوە، دووەمیان دەبێت دیدێکى ڕوون بەرانبەر فەلسەفە و میراتە میتافیزیکییەکەى بەرهەم بهێنن، شارەزایى بەرانبەر سنوورەکانى توانای فەلسەفە و میراتەکەى بۆ خوێندنەوەى کۆمەڵگا بەدەست بهێنن بێ ئەوەى ئەم شارەزایییە بیانگەیەنێتە ئەوەى فەلسەفە ڕەت بکەنەوە، ئەم دوو هەوڵە پێکەوە دەبێتە هۆى لەدایکبوونى کۆمەڵناسیى کوردى خۆى.

بەڵام سەبارەت بە باسى ئایین لەناو خێڵە کوردییەکاندا کە هیچ بەشێکى سەربەخۆى لە کتێبەکەدا وەرنەگرتووە، چەند ئاماژەیەکى خێرایى تێدایە دەربارەى ئایین و ڕۆڵى پیاوانى ئایینى، لە وێنەى بوونى مزگەوت لە لاى گوندە جێگیرەکان و نەبوونى لە لاى کۆچەرەکان و وەزیفەکانى مەلا لەو سیستەمەدا، هەروەها بەریەکنەکەوتنى بڕوا ئایینەکان بە دیاردەى دزى “بەڵکوو بەهاى دزى” لەناو خێڵە کۆچەرەکاندا، کە جێگاى لێکۆڵینەوەیەکى قووڵە.

بیروباوەڕى خورافى و ناڕاست شتێک نییە داهێنراوى کۆلکەمەلا یان مەلاکان بێت، بەڵکوو ئەوە دەربڕى قۆناغێکە لە قۆناغەکانى عەقڵی مرۆیی، قۆناغێکە لە قۆناغەکانى بیرکردنەوەى پێش زانست

دوا سەرنج دەمەوێت ئاماژەى پێ بدەم بابەتى ڕۆڵى مەلا و کۆلکەمەلایە لە سیستەمى خێڵەکیى کوردى و هزرى خێڵەکىی کوردى کە نووسەر ئاماژەى خێراى پێ داوە، بەڵام کۆلکەمەلا (واتە ئەوەى بەتەواوەتى نەبووە بە مەلا و وەزیفەى ئەو دەبینێت)، نووسەر بەرپرسى کردووە لە بڵاوکردنەوەى خورافیات و بیروباوەڕى ناڕاستدا، لە ڕاستیدا بیروباوەڕى خورافى و ناڕاست شتێک نییە داهێنراوى کۆلکەمەلا یان مەلاکان بێت، بەڵکوو ئەوە دەربڕى قۆناغێکە لە قۆناغەکانى عەقڵی مرۆیی، قۆناغێکە لە قۆناغەکانى بیرکردنەوەى پێش زانست، مەلا یان کۆلکەمەلا بەرپرس نییە لەو عەقڵە بەڵکوو ئەو ڕۆڵ دەبینێت لە ناو کۆدا وەک هەر کەس و توێژێکى تر، وەزیفەى ئەو گەیاندنى پەیامەکانى ئایین و هەروەها وەزیفەى واقیعی و گرنگى ئەو توێژە بۆ ئەو سەردەمە پاراستنى ئەو بیروباوەڕانەیە کە لە سەردەمەدا باو بووە، لە ناویاندا وەزیفەى بەخشینى چارەسەرى نازانستییە بە نەخۆشەکان لە کاتێکدا پزیشک و زانست لە ئارادا نییە، لە عەقڵیەتێکدا نەخۆشى لە ئەنجامى سزایەکى خوداییەوە یان لە ئەنجامى سزا و دەستوەشاندنى بوونەوەرە غەیبیەکانەوە دروست بووبێت ئەوا دەبێت پیاوانى ئایینى ڕۆڵ بگێڕن، واتە ئەو هزرە خورافییە هەیە و کۆلکەمەلا و مەلاکان ڕۆڵ دەگێڕن تێیدا باشترین بەلگەش هەر لە کتێبەکەدایە، ئەویش بەڵێنى چارەسەرکردنى کوڕە نەخۆشەکەى مەحموودپاشا لەلایەن زاناى گەورە “مەولانا خالد”ەوە، بەڵام دواتر مردنى نەخۆشەکە و هەڵاتنى مەولاناى لێ دەکەوێتەوە، مەلاکان دروستکەرى ئەو عەقڵیەتە نین، بەڵکوو هەڵگرى عەقڵیەتەکەن وەک کۆى کۆمەڵگا، عەقڵیەتەکە بارودۆخێکى گەورەى مێژوویی دروستى کردووە کە زیاد لە هۆکارێک لە پشتیەوە وەستاوە، لەوانە ژێرخانى ئابووریى خێڵەکى، نەبوونى شار، نەبوونى دەزگاى فەلسەفى و زانستى لەناو ئەو سیستەمە خێڵەکییەدا، هەروەها ئەو قۆناغە قۆناغێکى سروشتىیە لە قۆناغەکانى بیرکردنەوەى مرۆڤ، بەڵام کورد و خێڵە کوردییەکان دواى سەدەها ساڵ تا ڕادەیەک لێ دەرباز بوون، بۆیە عەقڵیەتى خورافیى کوردى پێش زانست شتێکى لەوە گەورەترە داهێنراوى توێژێکى وەک کۆلکەمەلا یان مەلا، تەنانەت ئایین خۆشى بێت، بەڵکوو ئایین خۆشى لەناو چوارچێوەى ئەو هزرەدایە و بنەما و بونیادەکانى ئەو کۆمەڵگایانە هەم دەستیان هەبووە لە دروستبوونى ئایینەکان و هەم دەستیان هەیە لە جۆرى تەفسیرەکانیان بۆى، کە کۆى ئەمەى پەیوەندى بە کوردەوە هەیە پێویستى بە لێکۆڵینەوەى تایبەت هەیە لەژێر ناوى “هزرى کوردى پێش زانست”دا.
بەڵام ئەوەى دەمێنێتەوە بیڵیین ئەوەیە کە خوێندنەوەى ڕاستەقینەى کۆمەڵگاى کوردى شتێک نییە بە تەنها لە ئەستۆى کۆمەڵناسى کوردى بێت، بەڵکوو دەبێت دەرگا بکرێتەوە لە بەردەم خوێندنەوەى مێژووییی کۆمەڵایەتى، هەروەها خوێندنەوەى دەروونیى کۆمەڵایەتى، و جوگرافیى کۆمەڵایەتى و دەیەها لقە زانستى مرۆیی تر، بەم شێوەیە کۆى زانستەکان هاوکارى یەک دەبن لەم کارەدا، بە یەک زانست و بە تەنها بە یەک میتۆد ئەم کارە ناکرێت، واتە ناکرێت دیدێکى گشتگیر دەربارەى کۆمەلگاى کوردى بەرهەم بێت لە ڕێگاى یەک زانستەوە بە فەرامۆشکردنى زانستە مرۆییەکانى تر، بەڵام هەر هەوڵێک بۆ خوێندنەوەى کۆمەڵگاى کوردى لە ڕێگاى زیاد لە زانستێکەوە هەوڵێکى بەرهەمدار و بە ئەنجام دەبێت.

پەراوێزەکان

The post کتێبى (بەدەم ڕێگاوە گوڵچنین؛ “چەند بابەتێکى کۆمەڵناسى”) appeared first on ژنەفتن.

لەم بوارەیەدا لە چەند ڕەهەندی جیاوازەوە ئاماژە بەم خاڵە دراوە، کە چما لەنێوان خۆکوژی و دنیای هونەر و بەتایبەت نووسیندا پێوەندییەکی چڕوپڕ هەیە. سەبارەت بە خۆکوشتنی هەندێ نووسەری وەک فێرناندۆ پێسۆئا¹، چێزارێ پاڤێزێ²و سێلڤیا پلات³کۆمەڵێک لێکۆڵینەوەی تۆکمە کراوە. کۆی ئەم لێکۆڵینەوانە ئەوەمان بۆ دەردەخەن کە تایبەتمەندیی ژیانی کۆمەڵێکی بەرچاو لە نووسەران، وەسوەسەی خۆکوشتن و ململانێیەکی بەردەوام بووە لەگەڵ ئەم دیاردەیەدا. بەتایبەت بۆ نووسەرانی سەردەمی ڕۆمانتیک و دواتریش داداییستەکان، ستایشی خۆکوژی دەبێتە ئایدیاڵێکی ئەدەبی و هەروەها بەشێک لە تێگەیشتنی هونەریی نووسەر. ئەگەرچی هێشتا پێوەندیی نێوان نووسین و خۆکوشتن بەگشتی وەک بابەتێکی لێڵ و نادیار ماوەتەوە. ڕاستە وەسوەسەی خۆکوشتن چ بە ئاشکرا یان نهێنی، چ لە ڕووی هەست یان نەستەوە بێ، لە کۆڵی نووسەر نابێتەوە، بەڵام ژمارەیەکی بەرچاو لە نووسەران بەسەر ئەم وەسوەسەیەدا زاڵ بوونە و لە ئاکامیشدا بە مەرگی سروشتی ماڵاواییان لە ژیان کردووە و تەنانەت تەمەنێکی درێژیان هەبووە و بەجۆرێک توانیوویانە کە لەگەڵ کاری نووسین و فریوی خۆکوشتن، بە خەیاڵێکی ئاسوودەوە ڕابێن.

چ لە ڕابردوو، چ لە سەردەمی ئێمەدا، کۆمەڵێک هونەرمەند دەناسین کە ڕایانگەیاندووە “تەنیا هەر هونەر” توانیوویەتی ڕێگر بێت لە بەردەم خۆکوشتنیاندا. بەڵام بۆچی تەنیا هەر هونەر؟ بۆ نموونە بۆچی گۆزەگەری یان کۆکردنەوەی پوول نە؟ چ شتێکی تایبەت لە جەوهەری نووسیندا هەیە کە لە بری ئەوەی مرۆڤ مەجبوور بە خۆکوشتن بکات -کە ئاسایی دەنوێنێ- دەبێتە لەمپەرێک لە هەمبەر خۆکوشتندا؟

پێش ئەوەی درێژە بە باسەکەم بدەم، دەمەوێ خاڵێک ڕوون بکەمەوە: لێرەدا قسەکانی من هەموو نووسەر یان هونەرمەندێک ناگرێتەوە. بە هیچ شێوەیەک نامەوێ گریمانەیەکی گشتی سەبارەت بە خۆکوشتن ئاراستە بکەم. هۆکار و پاڵنەری سەرەکیی جۆرێک لە خۆکوشتن وەها ڕوون و بەرچاوە کە دەکرێ وەک کارێکی عاقڵانە چاوی لێکەین. لە لایەک تریشەوە جۆرێک لە خۆکوشتن هەیە کە هۆکارەکەی نەخۆشیی دەروونییە و دەکرێ لەگەڵ کردەوەیەکی ناوشیار بەراورد بکرێ. ئەم دوو جۆرە خۆکوشتنە لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە سەرنجڕاکێش نین و لەم نووسینەشدا ناخرێنە بەر باس. ئەمەش بەو واتایە نییە کە بمەوێ لەسەر بنەمای پووچی یان مەبەستمەند بوونی مرۆڤ سەبارەت بە مژاری خۆکوشتن گریمانە و بیرۆکەیەک بخەمە ڕوو. ڕەنگە هەق بە “کامۆ” بووبێت کە پووچی و بێهوودەیی یان ئامانجداربوونی مرۆڤی هێناوەتە ئاست جیدیترین مژاری فەلسەفییەوە. بەڵام ئەو بیرۆکەیەی هەڵە بوو کە پووچی بوونی مرۆڤی وەک هۆکاری خۆکوشتن زانیبوو. ئەگەرچی زۆر جار ئەم شتە دەوترێ – بەڵام هەڵەیەکی گەورەیە – کە تاکی خۆکوژ وەک کەسێ چاو لێ بکەین کە بەم دەرئەنجامە گەیشتووە کە ژیان بێهوودەیە. بە پێچەوانەوە تاکی خۆکوژ ئەو کەسەیە کە چیتر هۆگری ژیان نییە و ئەمەش بابەتێکی زۆر جیاوازە. تاکی خۆکوژ ئەو کەسەیە کە چیتر تامەزرۆی ژیان نییە، بەبێ ڕەچاوکردنی چۆنیەتی تێپەڕبوونی ئەم ژیانە. تەنانەت ئەگەر ئەم ژیانە زۆر پڕواتا و جوانیش بێت. بێگومان ئەم بابەتە لە ڕووی فەلسەفییەوە گرینگە، چونکە ئەم پرسیارە دێنێتە ئاراوە کە بۆچی ژیان تەنانەت لەو کاتەشدا کە بەپێی ویست و حەزی مرۆڤ تێپەڕ دەبێت، بۆ هەندێ کەس کەموکووڕی هەیە؟ یان بەپێچەوانەوە هەندێ کەسی تایبەت چ خەون و خولیایەکیان لە سەردایە کە هەرگیز ئیمکانی وەدیهاتنیان بۆ نییە.

هەروەها لەنێو نووسەراندا تاقمێک هەن کە دەبێ قەت لە بەرچاو نەگیردرێن. جۆرە نووسەرێک هەن کە وەک فەرمانبەرێک لە فەرمانگە کار دەکەن: واتە لە کاتژمێر هەشتی بەیانییەوە هەتا دوازدە و لە کاتژمێر دووەوە هەتا پێنجی سەر لە ئێوارە و بە درێژاییی ڕۆژ ئەوەندە لاپەڕە دەنووسن، بەبێ هیچ حەز و شەوقێکی وەها یان وەڕەزبوونێک، بە کۆمەڵێک بەرهەمی سەرنجڕاکێشەوە، بەڵام ناسەرکەوتوو. هەروەها تاقمێک تایبەت لە نووسەریش هەن وەک ئاگاتا کریستی⁴و….کە بە دۆزینەوەی دنیای خەیاڵاوی باشترین هەلی ڕابواردن بۆ خۆێنەر دەڕەخسێنن و بە قەڵەم سووڕانێک کتێبێکی ئەستوور دەنووسن. بە پێچەوانەی ئەمانەوە ئەو نووسەرانەی مەبەستی باسەکەی منن ئەوانەن وا بەرانبەر بە کاری خۆیان هەستێکی شاراوە و ئاڵۆزییان هەیە. زۆر نووسەر هەن کە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، بە شێوازی بژاردە پەیڤ یان لە نامەکانیاندا ئاماژەیان داوەتە بابەتی ئەم شاراوەییە، بێ ئەوەی بتوانن شرۆڤەیەکی لەسەر بکەن.

یەکێک لە نووسەری بەرهەمە خەیاڵی- زانستییەکان واتە فرێدریک براون⁵، وتوویەتی: “من ئێجگار ڕقم لە نووسینە، بەڵام لە هەمان کاتدا پێی سەرسام دەبم کە چۆن تا ئێستە نوسیوومە!”، ئەم وتەیە لەوانەیە رۆر نووسەر هەبن کە ئامادەن بڕە پارەیەکی زۆریش بدەن تاکوو وای پیشان بدەن کە ئەم ڕستەیە ئەوان وتوویانە. ئەوەی لێرەدا دەبێ شرۆڤەی بۆ بکرێ ئەمەیە کە لە زەینی ئەم جۆرە نووسەرانەدا کۆمەڵێک توخم و ڕەگەزی دژواز بە شێوەیەکی سەرسووڕهێنەر، یەکجێ کۆ بوونەتەوە: جەبرێکی ڕەها و دەروونی بۆ نووسین، بە چەشنێک کە ئەگەر بۆ ماوەیەک دەست لە نووسێن هەڵگرن، تووشی جۆرێ شڵەژان و دڵەڕاوکێ و هاوکات ناڕەزایەتی دەبن و هەست بە گوناهێکی گەورە و تاوانێکی قورس دەکەن و لە لایەک تریشەوە خودی نووسین بۆ کەسیان چێژبەخش نییە. بەرخۆدانی سەرسەختانەی نووسینی ڕستەیەک و بڕێجاریش وشەیەک کە دەبێ لەسەر ڕێگە لاببرێ، سزایەکی تاقەت پڕووکێنە و تەواوکردنی بەرهەمێکی دەستپێکراو وەک هەڵکەندنی کێوێک وایە لە بنەوەڕا و دواتریش کە نووسینی ئەو بەرهەمە کۆتایی پێهات، کەیف خۆشییەکی لە ڕادەبەدەر، هەستکردن بە دەربازبوون و جۆرێک لە بەختەوەری کە چیتر “مەجبوور بە نووسین نابم”، ئەو شتەی کە ڕەنگە نووسەر چیتر هەرگیز نەیویستبێت. ئاوەهایە دۆخی ناخهەژێنی نووسەری ئێمە کە ئەو دەمەی وا نانووسێ، تێک دەچێ، هەست بە کەیف خۆشی ناکا و لە کاتی نووسینیشدا دۆخی لەمە باشتر نابێ. ئەو تەنیا کەڵکەڵەی، کۆتاییهێنان بە نووسینی بەرهەمەکەیەتی. لە هەمان کاتدا بە تێپەڕبوونی کات ڕەزامەندی لە بەر چاپ و بڵاوبوونەوەی بەرهەمەکەی، خوێندنەوە لە لایەن بەردەنگەوە، ڕاکێشانی سەرنجی ڕەخنەگرەکان، وتووێژ لەگەڵ گۆڤارە ئەدەبییەکان سەبارەت بەم بەرهەمە و لە کۆتاییشدا بوون بە کەسایەتی یان دەموچاوێکی ئەدەبی هەموو ئەو شتانەیە کە نووسەر پێی دڵخۆشە و تەنیا بەم شێوەیە کە ڕۆحی یاخی و سەربزێوی دەسرەوێ. نووسەر چەندە لە کاری تاقەتپڕوکێنی خۆیدا پێشکەوێت بە هەمان ڕادەش وردبینانەتر فێر دەبێ کە چۆن بە یارمەتی کۆمەڵێک توانای پسپۆڕانە لەگەڵ ژیان ڕابێ و بە ڕەنج و ئازارێکی کەمترەوە، درێژە بە کاری نووسین بدات. بەڵام بەردەوام کێشەیەکی ناحەز لە ئارادایە کە بەرۆکی هەموو نووسەرێ دەگرێ و ئەویش فرێدریش براون وتەنی: “بە هەر حاڵ دەبێ بەرەو ڕووی نووسین ببینەوە، تا بەرهەمێک بنووسرێ و بێتە دی”.

ئێستە بێینەوە سەر باسی ئەوەی وا دەست بۆ خۆکوشتن دەبات. ڕنگە بکرێ وەها کەسێک، بەو جۆرە پێناسە بکەین کە زۆرتر تامەزرۆی ئەوەیە کە “ژیابێت” تا ئەوەی کە بژیت. بەڵام ئەم شتە مومکین نییە، چوون مرۆڤ بۆی هەیە سەبارەت بە ژیانی ڕابردووی بە ڕەزامەندی یان داخ و کەسەرەوە هەندێ شت بڵێ: بۆ نموونە کەسێکی لە ژیانیدا خۆش ویستووە، خەریکی کارێک بووە، بۆ مەبەست یان ئامانجێک خەباتی کردووە و…هتد، بەڵام ناکرێ بوترێ کە “ژیاوە”. بەپێی تێڕوانینی فرۆید، یەکێ لە گەورەترین حەز و ئاواتەکانی نەستی ئێمە کە بەشێوەی جۆراوجۆر لە خەونەکانماندا دەردەکەون، ئەمەیە کە چاومان لە ڕێوڕەسمی ناشتن و ئەسپەردە کردنی خۆمان بێت. ئەم بابەتە ئاماژەیەک نییە بۆ ئەوەی کە ئێمە لە ژیان وەڕەز یان تێر بووینە، یان ئاماژە نییە بۆ وێستی خۆکاولکارانەی ئێمە، بەڵکوو بەپێچەوانەوە بە وتەی فرۆید ئەمە ڕێک دەلالەت لەسەر جۆرێک خۆشەیدایی و تامەزرۆیییەک دەکات کە ئێمە بەم شێوەیە دەمانەوێ بە مەرگی خۆمان، ناخی ئەوانی تر بهەژێنین. بەڵام من لام وایە لە کرۆکی خۆکوشتندا، کۆمەڵێک واتای جوان هەن، کە لەگەڵ کۆمەڵێک چەمکی وەک خۆشەیدایی و ستایشی ئەوی تردا یەک ناگرنەوە، تەنانەت لە ڕووی ئەخلاقیشەوە خۆکوژی، لەگەڵ ژان و سادیزم و ستایشی ڕەنجدا ناتەبا دێتەوە. بەڵکوو دەبێ لە سۆنگەی هونەر و ڕەهەندی جوانیناسانەوە لێک بدرێتەوە.

لە ناخی هەر هەموو ئێمەدا تامەزرۆیییەکی قووڵ هەیە بۆ گشتخوازی، بۆ گەیشتن بە ترۆپک و تەشقەکان، بۆ سامان بەخشین بە ژیانی خۆمان تا لە ئاکامدا بکرێ وەک “دەستکەوت”ی ژیان ئاراستەی ئەوانی تری بکەین و خۆشمان بە نهێنی لەنێو گۆڕێکدا لە دوورەوە چاو لەم دەستکەوتانە بکەین. یەکێ لە ڕووە ناحەز و ناخۆشەکانی ژیان ئەمەیە کە لە لووتکە و ترۆپکی خۆیدا کۆتایی پێ نایەت، بەڵکوو لە ساتەوەختێکی ئەم ژیانەدا هەر هەموو ئەو شتانەی وا خۆشمان ویستوون، یان حەزمان لێیەتی و لە چرکەساتی دواتردا لە دەستی دەدەین  یان خوازیاری شتێکی تر دەبین. لە ساتەوەختێکدا کەیف خۆش و تەندروست و جێی ڕێزین و لە چرکەساتی دواتردا تێک دەچین یان دەشڵەژێین و ناڕازین و جێگەی بەزەیین و بێڕێزیمان پێ دەکرێ. بێگومان هەر ئەم هەوراز و نشێوە بەردەوامەشە کە ژیان تێکەڵ بە هەڵزنین و هەڵچوون دەکا و هانمان دەدات کە تا دواخاڵ درێژە بەم گەمەیە بدەین. بەڵام لە بەسەرهاتێکدا کە ناگاتە کۆتایی، یان لانیکەم ئێمە ئاگاداری کۆتاییەکەی نابین، چیتر چەمکێکی وەک “هەڵچوون” چ واتایەکی دەبێ؟ ئێمە هەر هەموو پێمان وایە کە “لە کۆتایی”ی ژیاندا، هەر دەمرین. بابەتێک کە نە تەنیا عەقڵانییە، بەڵکوو عادڵانە و تەنانەت جوانیشە. بەڵام ئەوەی ڕاستی بێ، مەرگ لە وەها ساتەوەختێکی ناکاودا بەرۆکمان پێدەگرێ کە لەنێو ڕێگەداین تا منداڵەکانمان لە فێرگە بەرەو ماڵەوە بێنینەوە، یان لە حەمام و لە کاتی خۆشتندا و یان لە کاتی گوێگرتن لە پرۆگرامێکی هونەری لە ڕادیۆدا. لە ڕواڵەتدا ئێمە ڕێک لە چرکەساتێکی نەگونجاودا دەمرین و هەموو ئەو شتانەی کە دەبوو بیکەین و هەموو شتانەش کە دەمانویست بیڵێین، نیوەچڵ دەمێنێ. ژیانی ئێمە بە هۆی مەرگەوە “دادەبڕێ” بەڵام قەت “ناگاتە کۆتایی.”.

ئامۆژگاری دەدەینە ئەو کچانەی وا لە قۆناغی دواناوەندیدا عاشق بوونە و پێیان دەڵێین کە زۆر وریا و ئاگادار بن کە “ژیان، ڕۆمان نییە”. مەبەستمان ئەمەیە کە ژیان جیدیتر و ڕەنگە پڕمەترسیتر لەم قسانەش بێت. لەم ئامۆژگارییەدا حەقیقەتێکی مەزن هەیە، ئەم حەقیقەتە بەڵام کەمترین پێوەندیشی بە “جیدی”بوونەوە نییە. لە ژیانی ڕاستەقینەدا ساتەوەختی وا هەیە کە زۆر خەیاڵاوییتر لە ڕۆمانێکی عاشقانەیە و زۆربەی خەڵک تەنانەت ژیانێکی دڵخوازتر لە ژیانی پاڵەوانی نێو چیرۆکەکانیان هەیە، جیاوازیی نێوان ژیان و ڕۆمان لە جوانی ڕۆمان و جیدی بوونی ژیادا نییە، بەڵکوو لەم جیاوازییە ساکارەدایە کە ژیان بە واتای ڕێکخستن، گشتکاری، گەیشتن بە ترۆپکدا، کۆتاییەکی نییە. لەخۆڕا نییە کە سەبارەت بە ڕووداو و بەسەرهاتەکانی ژێانێکی کڵێشەئاسا، دەڵێین: “شانامە کۆتاییەکەی خۆشە” واتە بەسەرهاتێک خۆشە کە ئاکامەکەشی خۆش بێت. بەڵام ئەم قسەی نەستەقە بۆ واقێعی ژیان ناشێ، لەبەر ئەوەی ژیان ئاکامێکی ڕاست و چاوەڕوانکراوی نییە. لە لایەک تریشەوە، وەهاش نییە کە ژیان لەگەڵ واقێعی مەرگدا، بەردەوام کۆتایییەکی ناحەزی هەبێ، ئەگەر واش بێ، جۆرە ژیانگەلی وەها و ئا لەم چەشنە دەکرێ لەگەڵ هەندێ ڕۆمانی وەک “ئانا کارنینا” یان “ڕەنجەکانی ڤۆرتێری گەنج” بەراورد بکرێن. لەبەر ئەوەی لەم بەرهەمانەدا نە لە ڕووی چێژپەرستی و زۆرخۆش ڕابواردنەوە، بەڵکوو لە ڕووی جوانیناسییەوە، لەو شتەی کە دەگاتە کۆتایییەکی “ناحەز”، بەرهەمێکی “دڵخواز” دێتە ئافراندن؛ چوونکە لە پێکهاتەی هەموو ڕۆمانێکدا هێڵەکان و ئاستە جیاوازەکان و پاژە لاواز و ناهاوسەنگەکان پەیوەستی یەکتر دەبن و جۆرێک لە یەکگرتوویی و یەکانگیرییەکی هونەری دێتە ئاراوە.

ڕەنگە بکرێ ژیان بە لانی زۆرەوە لە گەڵ ڕۆمانێکی چارلێز دیکێنز⁶ واتە: The Mystery of Edwin Drood بەراورد بکرێ کە کۆتایییەکەی بە هۆی مەرگی نووسەرەوە زۆر پڕ راز و ڕەمزە. لە سەرسامییەکانی سەردەم هەر ئەمەیە کە ئەم کتێبە ناخوێندرێتەوە. بۆ ئەوەی وا ئاگای لێیەتی کە ئەم کتێبە کۆتایییەکی بۆ نییە، ئەم بەرهەمە هەر لە دەستپێکەوە خوێنەر تووشی هەیەجان و هەڵچوون ناکات و وەک ڕۆمان سەیری ناکات و ئەوەش وا ئاگای لێ نییە و بە تامەزرۆییەوە درێژە بە خوێندنەوەی دەدات، لە کۆتاییدا پەژیوان دەبێتەوە و هەست بەوە دەکات کە خەسارێکی قورسی لێکەوتووە و پێی خۆشە بگەڕێتەوە لای کتێبفرۆشەکە و ئەو پارەیەی وا بۆ کڕینی ئەم کتێبە پێی داوە، لێی وەرگرێتەوە.

کاتێ بیر لە مەرگی خۆمان دەکەینەوە، بەردەوام وەک ناواقێعی، وێناهەڵنەگر و تەنانەت نامومکین دێتە پێش چاومان. لە کاتێکدا لۆژیک بە شێوەیەکی حاشاهەڵنەگر فێری کردووین کە “هەموو مرۆڤێک هەر دەمرێ”. تەنانەت هەر بەمەشەوە دیسان هەق بەو هەستەی ئێمەیە. لەبەر ئەوەی ئەگەر چی لە ڕووی سروشتییەوە هەموو کەس دەمرن، بەم حاڵەشەوە، لەنێو ئێمەدا کەسێ بوونی نییە کە “مردبێ”. مەرگ بابەتێک نییە کە ئێمە تێمان پەڕاندبێ یان ئەزموونمان کردبێ. مەرگ تەنانەت ڕووداوێک نییە کە لە ئێمەوە تێپەر ببێ. بەکورتی مەرگ، “بەسەرهات” نییە. وەها نییە هەموو ڕۆژێ کە لە ماڵ دێینە دەرێ، ڕۆژێ لەبەر دەرکەی ماڵەوە ڕەت ببین و بمرین و بۆ چرکەساتی دواتریش بتوانین ئاوڕ لە دواوە بدەینەوە.

حەز و خولیای ئامادەبوون لە ڕێوڕەسمی ناشتن و ئەسپەردەکردنی خۆماندا شتێک نییە جگە لە خولیای ئەمەی کە دوای مردن، تەنانەت بۆ چرکەساتێکیش سووکە ئاوڕێک لەپاش خۆمان بدەینەوە. ئەو ڕەزامەندییەی کە مرۆڤ لەم گەڕانەوەیە، چاوڕێی دەکا، لەوانەیە لەگەڵ دەقی کتێبێک بەراورد بکرێ کە کۆتایییەکی دڵخوازی نییە. پاڵەوانی سەرەکی مردووە و دنیایەک داڕووخاوە، بەم حاڵەشەوە کتێبێکی چاک بووە: لە پڕێکدا لەوە تێدەگەین کە ئەم کتێبە هەر لە سەرەتاوە، بۆ وەها کۆتایییەک پلانی بۆ داڕێژراوە و دەستی پێ کردووە؛ ئەوەی وا لە سەرەتاوە قەت جێی تێگەیشتن نەبوو، لەم ڕێڕەوەشدا تەنانەت دەرفەتە لە کیسچووەکان واتامەند و پڕبایەخ بوونە. حەزی ئامادەبوون لە ڕێوەڕسمی ناشتن و ئەسپەردەکردنی خۆماندا، ئەگەرچی هەندێک ئاڵۆز دێتە پێش چاو، بەڵام ئەمە لە هەمان کاتدا حەز و خولیای نەمری و مانەوەیە بۆ هەتایی. خولیای ئەمەیە کە مردبێتین، تا چیتر قەت نەتوانین بمرین. خولیای هەڵوێستێکە وا لەوپەڕی تیاچوونی ئێمەوە دێتەگۆڕێ. هەڵوێستێک کە بکرێ لێیەوە بڵێی: “من مردووم” و بە پشتڕاست کردنەوەی مەرگی خۆمان، لانیکەم ڕواڵەتی زیندووبوون، ڕاگرین. فێرناندۆ پێسۆئا دەیگوت: هەموو شتێ بەلامەوە یەکسانە. لەبەر ئەوەی لەو چرکەساتەیەدا، شتێک بەسەر شتێکی ترەوە زاڵ نییە. بەڵام خۆ دیار بوو درۆ دەکات: لەبەر ئەوەی ئەو پێی خۆشتر بوو کە لای خۆی وا بیر بکاتەوە کە مردنی بەتەواوەتی بێ بایەخە. کە دیسان بەهار دێتەوە و شکۆفەی گوڵ وەکوو جاران دەپشکوێن و دارەکانیش سەرلەنوێ وەکوو جاران چرۆ دەکەن، وەک ساڵی پار و ئەویش بە نهێنییەوە لەوێیە تا شکۆفەی گۆڵان و چرۆی داران بە بەراورد لەگەڵ ساڵی ڕابردوودا، هەڵسەنگاندنیان بۆ بکات.

ئێستا لە بابەتی ئاڵۆزی خۆکوشتندا هاندەری سەرەکی چییە و لە کوێیە؟ ئایا لێرەدایە کە – ئەمەش لەگەل سەلیقەی گشتی یەک دەگرنەوە – ئێمە هەر هەموو حەزێکی شارەوەمان بۆ خۆکوشتن لە دەرووندایە؟ بێگومان هەر واشە. بێگومان ئێمە هەر هەموو “شتێ” لە بکوژەکان و “شتێ” لە شێتەکانیشمان لە دەرووندایە. بەڵام بەم قسانە هیچ بابەتێ ڕوون نابێتەوە. جیا لەمانەش ئەم جۆرە گشتبێژییە نە تەنیا ئاسانە و هیچ تێچوویەکیشی نییە، بەڵکوو بەتایبەت، لەبەر ئەوەی بە شوێن دەربڕینی شتێکیشەوە نییە، لە ڕاستیدا بێڕێزییە بەرانبەر بە تاکی خۆکوژی “ڕەسەن”.

ئەم جۆرە تێڕوانینە بۆ تامەزرۆبوونی گشتیی مرۆڤ لە هەمبەر تەواو کردن و کۆتایی پێهێنان کە لە هەمان کاتیشدا تامەزرۆییە بۆ مردن و هەرمان بوون، مژارێکە زۆر ئاڵۆز و تێگەیشتن لێیشی نامومکینە، کە بە گشتبێژی و سازکردنی مودیلێکی پاساودراو و جڤاک پەسەند، شێ جگە لە چەواشەکاری نییە: چۆنە کە کۆمەڵێک مرۆڤی تایبەت لە نەبوونی خۆیاندا بە شوێن سەرچاوەکانی کەماڵ و بێنیازیدا دەگەڕێن و چلۆن کردەوەی تاکی خۆکوژ – کە لە هەمان کاتدا کردەوەیەکی کاولکارانەشە – شایەتی لەسەر هاندەرێکی دەروونی زۆر داهێنەرانە و هونەرمەندانە دەدات؟

زۆربەی کات وا پێدەچێ کە تاکی خۆکوژ لە سەردەمی کلاسیکدا، کەسێکی ناوچاو گرژ، گۆشەگیر، پەشێو و شڵەژاو، یان خەمۆک، بێورە و هەروەها کەسێکی خوێنتاڵە کە لەگەڵ شۆخی و جەفەنگیشدا نییە، بە دوو چاوی دەرپەڕیووەوە کە پشتی لەژێر باری بێهیواییەکی قورسیشدا چەماوەتەوە. بەڵام لە ڕاستیدا تاکی خۆکوژ لای خەڵکی پسپۆڕ و شارەزای دۆخەکە، کەسێکی پڕ لە ورە و وزە، لە ڕادەبەدەر چالاک و لێهاتوو، بەرزەفڕ، پڕکار، کۆڵنەدەر، سەرکەوتوو و زۆربەی کاتیش پڕ لە بەهرە و بەتوانایە. شاعێری لاو، سێلڤیا پلات، ژنێکی زۆر بەهرەمەند، چالاک، خوێندکارێکی لێهاتوو، سەرۆکی چەندان سەندیکای جیاواز، براوەی زۆر خەڵاتی بەناوبانگ، لە تەمەنی نۆزدە ساڵیدا لە مەودای نێوان وەرگرتنی دوو خەڵاتدا، بە شێوەیەکی جیدی دەستی دایە خۆکوشتن کەچی هەوڵەکەی سەرنەکەوت و بێئاکام بوو. دە ساڵ دواتر، ئەو کاتەی وا بۆ سێهەم جار هەوڵی خۆکوشتنی دا، دایکی دڵۆڤانی دوو کۆرپەی ساوا و لە بواری کاری ئەدەبیشدا داهێنەرتر و گەشاوەتر لە هەمیشە بوو. چێزارێ پاڤێزێ نووسەرێک بوو لە ترۆپکی ناوبانگ و لووتکەی شانازیدا و لە هەمان ڕۆژانیشدا خەڵاتی بەناوبانگی “ستێرگا”ی پێ بەخشرا بوو، کە هاوکات بە هۆکاری نادیارەوە دەستی دایە خۆکوژی. هەروەها کەسێکی وەک هەمینگوەیش وە دووی هەمان ڕێباز کەوت و پاش تەمەنێکی خاوێنی ئەدەبی و گەیشتن بە لووتکە، دوای وەرگرتنی خەڵاتی ئەدەبیی نوبێل و لە تەمەنی شەست و یەک ساڵاندا بە گوللەیەک کۆتاییی بە ژیانی خۆی هێنا. ئەم بابەتە کە زۆربە ئەو کەسانەی هەوڵی خۆکوشتن دەدەن کە تەنیا، هەژار و دەستنەڕوێشتوو، یان تووشبووی نەخۆشییەکی بێ چارەسەرن، تا ڕادەیەک پاساوهەڵگر و جێی تێگەیشتنە، بەڵام ئەو کاتەی وا کەسانی بەناوبانگ و بەرسەرنج، خاوەن بەهرە و دەستڕوێشتوو بڕیار لە خۆکوشتن دەدەن، لە ڕواڵەتدا ئەم کارەیان زورتر لە کاڵفامی، زێدەڕەوی و ناسپاس بوونیانەوە سەرچاوە دەگرێ کە ئەمەش خۆی بەرهەمی تێکچوونی لە ناکاوی حەواس و ناجێگیر بوونی باری دەروونیانە. بەڵام ئەمەشەمان لە بیر نەچێ کە هەوڵی بێوچانی ئەم کەسانە بۆ نووسین، دیسیپلینی هونەری، داهێنانی سەرسووڕهەێنەر و بێسنوور و هەروەها بەرهەمی شاز و دەگمەنی ئەم کەسانە هەر هەمووی دەسکەوتی هەمان شپرزەیی حەواس و تێکچوونی باری دەروونییە. باکۆنین⁷ لەم بارەیەوە دەڵێ: “تامەزرۆبوون بۆ کاولکردن، هاوکات تامەزرۆبوونێکی داهێنەرانەشە“.

بەم پێیە، دەکرێ وێنەی خەیاڵاویی تاکی خۆکوژی ئێسک سووک وەها بنوێندرێ: کەسێک کە زۆرتر لە هەموو کەسێکی تر بێئۆقرەیی و ناڕەزایەتییەکی بەردەوام هاندەریەتی. ئەو ناتوانێ هیچ کارێک دەست پێ بکات بەبێ ئەوەی لە هەمان کاتدا بیەوێ کارەکەی کۆتایی پێهاتبێ. چوونکە ئەو وای بۆ دەچێ کە ئەوکات ڕازییە و ئۆقرە و ئارامی خۆی دەدۆزێتەوە. بەڵام ئەو خۆی فریوو دەدات، چوون هەر ئەمەی کە کۆتایی بە کارێک هێنا، یان زۆربەی کاتەکان تەنانەت پێش کۆتاییهێنان بە کارێک، دیسان دەیەوێ کارێکی تر دەست پێ بکات کە دەبوو زۆر پێشتر کۆتایی پێ هێنابا. ئەم بابەتە هەم ئاماژەیە بۆ بەردەوام بوونێکی بێبڕانەوە و هەوڵێکی ماندوونەناسانە و هەم بێزکردنیەتی لە ئەنجامی کارەکانیدا. لە حاڵێکدا ئەو بەپێچەوانەی هاوکارانی تری کە زۆربە دەتوانن بەئاسانی و لە پڕێکدا لە کارەکەیان داببڕێن، ئەو بۆ کات ڕابواردن یان بۆ سەرقاڵبوون بە شتێکەوە ئیش ناکات بەڵکوو تەنیا هەر لەبەر ساتەوەختی کۆتاییی کارەکەیەتی، کە ئیش دەکات. جیا لەمەش ئەو زۆر کاری لە پێشدایە کە دەبێ کۆتاییان پێ بهێنێت، ئەو دەیەوێ هەموو کتێبێکی خوێندبێتەوە، هەموو تێزێکی باڵای وەرگرتبێ، براوەی هەموو خەڵاتێ ببێ و هەموو ژنێکی لە خشتە بردبێ. جیا لە هەموو ئەمانەش بە شێوازێکی پەڕجووئاسا بە ورەیەکی بێسنوورەوە کە بۆ کەسانی تر جێی سەرسووڕمانە، لە دنیای خۆیدا وەک شۆفێرێک لە کێبەرکێی ئۆتۆمۆبیلی ڕالیدا، دەست بەکار دەبێ. هەر لە هەمان سەرەتاوە ئەم بوونەوەرە سەرنجڕاکێشە هەموو ژیانی خۆی لە پێش چاودایە؛ وەک پلانێک کە لە پێشدا داڕێژراوە و کەس نازانێ بە هۆی کامە پێویستیی دەروونییەوە بگاتە سەرئەنجامێک.

هەڵبەت جێی سەرسووڕمانە کە هەندێ جار هەموو شت بەپێی ویست و حەز و خولیای ئەو دەڕۆنە پێش، وەها کە هیچ هۆکارێک بۆ ناکامی و کەیف ناخۆشی نادۆزێتەوە. خودی کوشندەی ناخی ئێمە بە شێوازێکی بێبڕانەوە، ماندوونەناسانە و لاسایی هەڵنەگر بە خێراییی سەردەمی خۆی تێپەڕ دەکات. دواتریش لە پڕێکا چۆک دادەدات و تیادەچێ. ئەو چیتر لەمە زیاتر ناتوانێ و لەمە زۆرتریشی ناوێ. ئەو لەسەر کورسییەکەی دادەنیشێ و نایەوێ لە جێگەی خۆی هەڵسێ. بۆ دەروبەرییەکان بابەتەکە زۆر ڕوون و ئاشکرایە. ئەو بە هۆی کارکردنی زۆرەوە ماندوو بووە و دەبێ بحەوێتەوە. بەڵام ئەو چۆن دەیەوێ بحەوێتەوە؟ لە حاڵێکدا لە ساتەوەختی حەوانەوەدا چاوەڕێی ئەوە دەکات کە ئاسەواری هیلاکی و ماندووێتی لە خۆوە لە بە جەستەیەوە نەمێنێ. ئەوەی ئەو لە ئەساسدا نایتوانێ، ئەوەیە کە ئۆقرە بگرێ، دەست بۆ کارێک نەبات، بیر لە هیچ نەکاتەوە و ڕۆڵی خودی خۆی لە بیر بباتەوە. لەم ڕووەوە بۆ نموونە بەدژواری دەتوانێ بخەوێ و لە ژیان چێژ بەرێت، تەنانەت ئەو کاتانەش وا ژیانی پڕاوپڕە چرکەساتی خۆش و دڵخواز. ئەو لە “چێژەکانی ژیان” تەنیا جۆری شەیتانی لە چێژ دەناسێ: ئەلکول، مادی هۆشبەر، خۆشویستنی سەرشێت ئاسا، ئەو حاڵەتەی وا تێیدا ڕۆڵی خودی چالاکی ئەو نە بە شێوەیەکی خۆویستانە، بەڵکوو بە زەبری گوشار لە گۆڕپانەکە وەدەردەنرێ و دەخرێتە پەراوێزەوە.

تاکی خۆکوژ ئەو کەسەیە کە بەردەوام  بێبڕانەوە ئاگاداری خودی مەرگە. نە ئەوەی کە تامەزرۆی مردن بێ یان هیوایەتی بێ، بەڵکوو مردن لە ڕیزی سامناکترین شتەکانە بە لایەوە و زۆرێش ڕقی لێیە.

بۆ ئەو کە پێویستییەک وەک چاولێکردن، ناسین و تاقیکردنەوە تەلیسمی کردووە، بەپێی ڕێسا دەبێ لێی ڕوون بێت کە ناکرێ بەسەر مەرگدا زاڵ بین. ئەگەر ئەو دەیزانی کە هەر بەیانی دواڕۆژ تووشی بە تووشی مەرگەوە دەبێ، ڕەنگە بکرێ کارێک بێتە ئەنجام. بەڵام ڕەنگە مەرگ هەر ئەمڕۆ، لە ساتەوەختێکدا کە ئەم خەریکی کارێکی گرینگ بێت، بەرەو ڕووی ببێتەوە یان ڕەنگە لە خەودا کە ئەو هیچ ئاگای لە خۆی نییە. هەر ئەم شتەش زۆر جێی بێڕێزی و سووکایەتییە. ئەم شتە بەگشتی بابەتێکی ناڕەوایە. بەپێچەوانەی کەسانی تر کە ترسی مەرگیان لێ دەنیشێ و نکۆڵی لێوە دەکەن یان هەوڵ دەدەن مەرگ بەگشتی لە بیر بکەن، تاکی خۆکوژ ئەو کەسەیە کە بەردەوام  بێبڕانەوە ئاگاداری خودی مەرگە. نە ئەوەی کە تامەزرۆی مردن بێ یان هیوایەتی بێ، بەڵکوو مردن لە ڕیزی سامناکترین شتەکانە بە لایەوە و زۆرێش ڕقی لێیە. لە سەرسامییەکانی ڕۆژگار ئەمەیە کە تاکی خۆکوژ ئەو کەسەیە مەرگ بۆی بە هیچ شێوەیەک قەبووڵ ناکرێ و بەپێچەوانەی ئەوەشەوە ئەو دەمەی وا هیلاک و ماندوو لە پێ کەوتووە و لە سەر کورسییەکەی دانیشتووە و خزم و کەسوکاری لە تەنیشتییەوەن و لێی دەپرسن لە هەموو دنیا چ شتێکی زۆرتر لە هەموو خۆش دەوێ و دواتر لێی دەبیسن کە زۆرتر لە هەموو شتێ حەزی لە مەرگە و پێی خۆشە کە مردبێت. ئەوانەش وا بە دەورییەوەن، پێی سەرسام دەبن و ئاماژە بە لێهاتوویی و سەرکەوتنەکانی دەدەن لە ژیاندا. بەڵام کەس بیر لەم شتە ناکاتەوە – تەنانەت ئەویش بۆ خۆی قەت وەها بیر ناکاتەوە – کە ئەو لە هەر سەرکەوتنێکدا بەردەوام بیری لە مەرگ کردۆتەوە و بە شوێنیدا گەڕاوە، بە شوێن دۆزینەوەی ساتەوەختێکدا کە ژیان تێیدا دەگاتە کۆتایی و کەماڵی خۆی.

چرکەساتێک کە ئەو تێیدا وەک خواوەند لە حەوتەمین ڕۆژی خیلقەتدا، دەست لە کار بشوا و بە چاوخشاندنێکی خێرا بۆ سەر ئەو جیهانەی کە خولقاندوویەتی، بتوانێ ببێژێ: “دەسکارم باش دەرچووە.”

ئەمەیە ئەو چەشنە لە مردن کە ئەو تامەزرۆیەتی. وەها مەرگێک کە بە واتایەکی تر نە تیاچوونە و نە دابڕانی  کاتیی ژیان، بەڵکوو ئەمە لووتکەی شکۆمەندی، ئەوپەڕی ئاگامەندی و داو بڕیارە لە دوا چرکەساتی ژیاندا کە شایەنی ئۆقرەیی و ئاسوودەییە.

تاکی خۆکوژ بە مانای گشتی کەسێکی شکۆویست و پاوانخوازە، لەبەر ئەوەی ئەو بەردەوام پێش ئەوەی ڕێ بکەوێ، گەیشتۆتە ئەو شوێنەی وا مەبەستیەتی. ئەو تەنیا بەم ئامانجەوە دەتوانێ لە شوێنی خۆیدا ببزوێ. ئەو کەسێکی ترۆپکخوازە و هەر لەم ڕوانگەشەوە چاو لە هەموو شتێ دەکات. ترۆپکخوازی بە واتای تێپەڕین، جێبەجێکردن و گەیشتن بە خاڵی کۆتایی و تەواوکەری شتەکانە. یەکێ لە دوا شیعرەکانی سیلڤیا پلات کە تێیدا وەسفی ژنێک دەکات کە پێش خۆکوشتنی، مردووە، وەها دەست پێ دەکات: “ژن، تەواو و پێگەیشتوو بوو”. لەم شیعرەدا زایەڵەی چەمکی کۆتایی، کامڵ بوون، تەواوەتی و ترۆپک، هەر هەموو پێکەوە دەبیسترێن.

بەپێی ئەو بیرۆکەیەی “جان دووەی”، خۆکوژی کردارێکی هونەرییە کە سەرچاوەکەشی جۆرێک لە ناڕەزایەتی جوانیناسانەیە

ئەم “تەواوەتی”یە لەخۆگری ڕەهەندێکی کاتییە کە بەردەوام سەرنجی کەسی خۆکوژ بەرەو لای خۆی ڕادەکێشێ. خاڵی چەقبەستنی خودئاگای ئەم ڕەهەندەش چرکەساتی هەنووکە نییە، چوونکە ساتەوەختی ئێستا، جیهانی ڕابواردن و خۆشگوزەرانییە. لە ڕابردوویەکی ڕەهاشدا نییە، کە جیهانی مرۆڤی ناوچاوگرژ و خوێنتاڵە. لە داهاتووی دنیای کەسانی خەیاڵاوی یان ئەوانەش وا بۆ دەستەبەرکردنی ژیان و پاشەڕۆژێکی باشتر لە هەموو درکەیەک دەکوتن، نییە. بەڵکوو کاتی کەسی خۆکوژ، کاتێکی تایبەتە کە تەنانەت لە ڕێزمانیشدا گرینگییەکی ئەوتۆی پێنادرێ. کاتی کەسی خۆکوژ “داهاتوو، گەیشتۆتە کۆتایی”یە. کاتی “من، گەیاندبێتمە کۆتایی”یە. یان کاتی “من ژیابێتم”ە. ویست و تامەزرۆییی ئەو، لە ڕاستیدا ویست و تامەزرۆیی گەیاندنە بە خاڵی کۆتایی. دەمەوێ ئەمەش بڵێم کە ئەم تامەزرۆییە بۆ گەیاندن بە خاڵی کۆتایی، پێویست بەوە ناکات وەک جۆرێک بە لاڕێدا ڕۆشتن، نێهیلیستی یان وەک بابەتێکی کاولکارانە سەیر بکرێ، بەڵکوو پێش هەموو شتێک خاوەنی کرۆکێکی جوانیناسانەیە. وەک پاڵپشتیکەری ئەم گریمانەیە دەگەڕێمەوە لای “جان دووەی“⁸ کە لە بەرهەمێکی خۆیدا لەژێر ناوی “هونەر وەک ئەزموون” باسی لێوە کردووە. بەپێی ئەو بیرۆکەیەی “جان دووەی”، خۆکوژی -هەر چەند بۆ خۆی قەت هەوڵی خۆکوشتنی نەداوە- کردارێکی هونەرییە کە سەرچاوەکەشی جۆرێک لە ناڕەزایەتی جوانیناسانەیە. هەر بەپێی ئەم بیرۆکەیە دەبێ جیاوازی دانێین لەنێوان جوانیناسی بە واتا گشتیییەکەی وەک جوانیناسیی دیمەنێکی سروشتی، چێشت یان بیرۆکەیەکی فیزیکی و هەروەها جوانیناسیی تایبەتیی هونەری کە بە شێوازێکی تایبەت تەنیا ئاراستەکردنی بەرهەمە هونەرییەکان دەگرێتەوە. “دووەی” لە شرۆڤەی وتەزای یەکەمدا ئایدیای “ڕووداو” لە ناوەندی ئەو بیرۆکەیەی خۆی دادەنێ و لە وتەزای دووهەمێشدا ئایدیای “سەرنجڕاکێشان”ی پێ زیاد دەکات. دووەی دەڵێ: هەر هەموو ژیان، ڕەوتی بەردەوام و بێبڕانەوەی ئەزموونە جیاوازەکانە. برسێتی، سەرما و سۆڵە، خەون و بێداری و هەروەها کاری ڕوژانە، هەر هەمووی کومەڵێک “ئەزموون”ی ئێمەن. بەڵام لە ژیانی ڕۆژانەدا ئەو ئەزموونانەی کە بکرێ وەک “ڕووداو” ناودێریان بکەین، زۆر دەگمەنن. جیاوازیی نێوان ئەزموونی ئاسایی و ڕووداو پێش هەموو شتێک ئەمەیە کە ڕووداو، کۆتایییەکی خەست و خۆڵ و ڕاستەقینەی هەیە کە چیتر ناکرێ بە دەستتێوەردانی شتێکی لێ بسڕینەوە یان جێگۆڕکێی پێ بکەین. جیاوازی تریشیان ئەمەیە کە ڕووداو “گشتییەت”ێکی یەکپارچەیە، یەکبوونێکی ئۆرگانیکە کە پاژەکانی شپرزە یان پرژ و بڵاو نین، بەڵکوو لە پێکهاتەیەکی یەکگرتوودا، داکۆکیی لەسەر شوناس و کێیەتی خۆیان دەکەن و پشتڕاستی دەکەنەوە.

ئەگەر بمانەوێ بۆ ڕووداو هەڤۆک یان نموونەیەک بە دەستەوە بدەین، خێرا وەبیر هەندێ ڕووداوی سەرسووڕهێنەرێ وەک بوومەلەرزە، ڕفاندنی فڕۆکە و ڕاوی نەهەنگ لە چۆمی ئامازۆن دەکەوین. بەڵام زۆرێک لە ئەزموونە ئاساییەکانێش وەک ڕووداوێک وان. وەکوو خواردنی شێو لە ڕیستۆرانتێکی بەشکۆ لە پاریسدا، یان بینینی باخچەی ئاژەڵان لە ئامستەردام، یان سەیری گەمەی تۆپی پێ لە تەلەڤزیۆندا. بەپێی شرۆڤەی “دووەی” هەمووی ئەم ئەزموونانە خاوەنی جۆرێک لە کوالێتی جوانیناسانەن بە مانا گشتییەکەی کە لە تایبەتمەندیی ڕووداوبوونیانەوە سەرچاوە دەگرێ. بەپێی هەمان شرۆڤە، ڕووداو کاتێک وەک خودی ڕووداو دەردەکەوێ کە “تێپەڕ کرابێ”. ئەمە بەو واتایە دێ کە ئەزموونەکان لە کاتی ڕوودانیاندا، هەرگیز وەک ڕووداو دەرناکەون، بەڵکوو دواتر و تەنیا پاش ڕوودانیان، واتە پاش ئەوەی کە کۆتاییی ئەزموونێک، ڕواڵەتێکی یەکگرتووی بەخشیبێته هەموو پاژەکان، وەک ڕووداوێک دەردەکەوێ. جیا لەمەش هۆی ئەمەی کە بڕێجار گرینگترین ڕووداوەکانی ژیانمان بە کەسەر و سەرسامییەوە، وەبیری خۆمانی دێنینەوە، ڕێک هەر ئەمەیە، وەک بڵێی ئەمە  قەت ئێمە نەبووین کە لە ڕاستیدا وا شتێکمان بە سەردا هاتووە، یان چما لە شوێنێکی ژیانماندا شتێکی پێویستمان پشتگوێ خستبێ. بەم پێیە خوکۆژیی کردارێکی ڕادیکاڵ و بناژۆخوازانەیە، ئەگەر چی لەوانەیە کردارێکی نابەلەدانەش بێت، بەڵام بە مەبەستی ئەوەی کە لە گشتییەتی ژیانی خۆمان، ڕووداوێک بخۆلقێنین. دیارە کە خۆکوشتن کردارێکە بە مەبەستی کۆتاییهێنان بە ژیان، بەڵام خۆکوژیی بەپێچەوانەی مەرگی سروشتییەوە کە دابڕانێکی تا هەتاییە لە ژیان و لە ڕاستیشدا ژیان لەوێدا دەگاتە خاڵی کۆتایی. کەسی خۆکوژ، ژیان لەو ساتەوەختەیدا کە بۆ خۆی هەڵیبژاردووە، بەشێوەیەک کە خۆی ویستوویە و پاش ئەوەی هەموو ئەو شتەی کە ویستوویەتی، جێبەجێی کردووە، دەگەیەنێتە کۆتایی. بەم شێوە لە بەرەو کۆتایی بردنە، لە هەمان کاتدا دووهەم مەرجی بەرایی بۆ بە “ڕووداو”بوونی ژیان، مسۆگەر دەبێ: ژیان کە پێش لە خۆکوژی گاڵتەجاڕێک لە ئەزموونی بەهەڵکەوت و لێکدابڕاو بووە، دەبێتە کۆگایەکی تەواو، یان دەبێتە پێکهاتەیەکی یەکپارچە کە ڕەوتی ژیانی کەسی خۆکوژ بەپێی لۆژیکی ناوەکی و لە هەمان کاتدا بەپێی ناچارییەکی پەرەسەندوو، کە بە سووکە ئاوڕێک لەسەر دوا کرداری ئەو دەردەکەوێ: لە دایکبوونێکی نەخوازراوەوە بگرە هەتا سەردەمی پڕ لە وەیشوومەی منداڵی لە دۆڕاندنی یەکەم ئەزموونی خۆشەویستییەوە بگرە هەتا مەرگی دایک، بە باچوونی حەز و خۆزگە و خولیاکان و دواتریش بە هۆی “سروشتێکی دەروونییەوە کە مەیلی بەرەو لای خۆکوشتنه”.

دست بردن بۆ خۆکوژی بە مەبەستی ئەوەی کە ژیان بۆ خۆمان بکەینە ڕووداوێکی جوانیناسانە، بێگومان هەوڵێکی بێهوودەیە، لەبەر ئەوەی کرداری خۆکوژی، بکەری بەسەرهات لەنێو دەبات. ڕەنگە لەم ڕووەوە بکرێ ئەو خۆکوشتنانەی کە نەگەیشتوونەتە ئاکام، تا ڕادەیەک وەک هەوڵێکی سەرکەوتوو لەم چەشنە بێنە ئەژمار کە لەم حاڵەتەدا کرداری خۆکوشتن دەبێتە فریوو یان چەواشەکارییەک تاکوو بکرێ وەک بکەری ڕووداوێک دەرکەوین کە لە هەناوی ئەو ڕووداوەدا خودی خۆمان تەفروتوونا کردووە. ڕەنگە هەر ئەم بابەتە ئەم ڕاستییەشمان بۆ دەرخات کە دەست بردن بۆ خۆکوژییەکی بێئاکام ڕێک وەک خۆکوشتنی ڕاستەقینە، بەڵام جێاواز لەگەڵ ئەودا، دەتوانێ وەک شتێکی دڵخواز و سەرنجڕاکێش بێت.

سەبارەت بە “خۆکوشتنی بێئاکام ” بەردەاوم کەسی چاودێر دەیەوێ بە گرینگی نەدان پێی وا بیر دەکاتەوە کە مەبەستی ئەمە نەبووە کە بێئاکام بمێنێتەوە، بەڵکوو لە ڕاستیدا هەر بێئاکام ماوەتەوە. بەڵام کۆمەڵێک خۆکوژیی بێئاکامیش هەن کە دەبێ وەک مەشق و ڕاههێنانی سەرەتایی چاو لێبکرێن. کومەڵێک مەشق و موماریسە کە تەنانەت پێگەشیان بەرزە. ڕێک وەک کێبەرکێی بازبردن ، کە تێیدا هەر وەرزشوانێک سێ جار بۆی هەیە باز ببات و هەر جارەشی زۆر جیددی و ڕاشکاوانە دەرخەری هەموو توانا و کارامەییی کەسی وەرزشوانە.

خاڵی بە هێزی خۆکوشتنی بێئاکام بە بەراورد لەگەڵ خۆکوژی ڕاستەقینە ئەمەیە کە بکەری ئەو دۆخە تیا ناچێ و ژیان لای ئەو کۆرتە مەودایەکە کە بایەخی هونەری و جوانیناسانەشی هەیە. بەڵام کێشەکە لێرەدایە کە هەر هەمان کارتێکردنی لەسەر ئەوانی تر نییە. لەبەر ئەوەی خۆکوشتنی بێئاکام بۆ “ئەوانی تر” هەڵگری وەها کۆتایییەک نییە کە پڕ بێت لە سەرسامی. بەڵام لە خۆکوشتنی ڕاستەقینەدا هەر ئەم خاڵی کۆتایییەیە کە خەرمانەی پیرۆزی ئیلزام و ئیجبار هەموو ژیان لەبەر دەگرێ. دیسانیش لەسەر بنەمای بیرۆکەی “دووەی” دەکرێ بڵێین دەست بردن بۆ خۆکوژی تەنیا ڕووداوێکی جوانیناسانەیە، لە حاڵێکدا خۆکوشتنی ڕاستەقینە، جیا لەمەش بایەخێکی جوانیناسانەی هەیە، لەبەر ئەوەی تاکی خۆکوژ لە ژیانی خۆی بۆ “ئەوانی تر” ڕووداوێک دەخولقێنێ.

دیارە کە سازکردنی ڕووداوێک لە ژیانی خۆمان پێوەندییەکی ئەوتۆی لەگەڵ لە خۆبوردەیی و نەفس بەرزیدا نییە، بەڵکوو هەوڵێکە بۆ ڕاکێشانی سەرنجی ئەوانی تر و هەروەها خولیای بە هەند وەرگیرانە لە لایەن کەسانی ترەوە. دووەی بەسەرهاتی تایبەتی هونەرمەندانە لە چوارچێوەی کۆمەڵێک بەسەرهاتی جوانیناسانەدا، وەک بەسەرهاتێک پێناسەی دەکات کە پێکهاتەکەی بە شێوەیەکی هۆشیارانە دەرکەوتەی کاریگەریی ڕووداوەکانە لەسەر چاودێرە دەرەکییەکان. ئەم بابەتە لە هەر حاڵدا ئەوەمان پیشان دەدات کە بۆچی ئەم هەمووە سەبارەت بە کاری “مۆندریان”⁹ شتی فەلسەفەئاسا دەوترێت، بەڵام گەڵاڵەیەک هەر لەو چەشنە کە کۆمپیۆتەر دایڕشتووە، دەخرێتە پەراوێزەوە؟ یان بۆچی بەرهەمی بەناوبانگی “دۆشان”¹⁰بە نێوی “فۆنتەین” دەخرێتە نێو مووزەوە. لە حاڵێکدا شتی لە هەمان چەشن لە توالێتدا بۆ ئاودەست کەڵکی لێ وەردەگیرێ. بەم پێێە ڕەنگە ئاشکرا بێت کە بۆچی ژیانی کەسێکی ئاسایی کە بە مەرگی ئاسایی دەمرێ، بابەتێکی جێی بایەخدان نییە و خێراش لە بیری هەموو کەس دەچێتەوە، لە حاڵێکدا ژیانی کەسی خۆکوژ، لە پڕێکدا دەبێتە ڕووداوێکی مێژوویی کە بۆ توێژینەوە و لێکدانەوەی، ئارشیڤی زۆر کۆ دەکرێنەوە. هەر بەو جۆرەی کە بەرهەمێکی ساختە و بێبایەخ، کاتێک بە هونەرمەندێکەوە نیسبەت دەدرێ، لە پڕێکدا بۆ بینەر یان بەردەنگی ئەم بەرهەمە وەک شتێکی مەزن و جێی سەرنج دێتە پێش چاو و سەیر دەکرێ. هاوکات خۆکوشتنیش جۆرێک لە مۆر و واژۆیە لە خوارەوەی بەڵگەنامەی ژیاندا. بەو واتایە کە ئەو بەڵگەنامەیە لەخۆگرێ کۆمەڵێک بابەتی گرینگ و پڕبایەخە و کەسی خۆکوژیش بە وردی ئاگاداری ئەم شتەیە. کەسێک وا لە ژیانیدا ناتوانێ مانا و خولیایەکی دڵخواز بۆ ژیانی بدۆزێتەوە -هەر ئەو مانا و خولیایەی کە لە ڕووداوێک چاوەڕوان دەکرێ- لە ئەنجامدا کۆتایی بە ژیانی خۆی دێنێ و وەک کتێبێک ئاراستەی مرۆڤایەتی دەکات، بەو هیوایەی کە کتێبەکەی بخوێندرێتەوە، تێیدا ڕابمێنن و جێی ڕەزامەندی خەڵکیش بێت. ئەم هیوایە نە تەنیا وەهەم یان خەیاڵاوی نییە، بەڵکوو ئەگەر وردبینانە لێی بڕوانین، بە تەواوەتی واقێع بینانەشە. چوونکە مەرگ وەک بژاردەیەک کە کەسی خۆکوژ هۆشیارانە و بە ویستی خۆی هەڵیدەبژێرێ، زۆرتر لە جۆرەکانی تری مردن -جگە لە شەهید بوون- مەرگێکە کە نە تەنیا بۆ کەسەی وا هەڵیبژاردووە، بەڵکوو بۆ بنەماڵە و تازیەبارانیش وێنای بەردەوەام بوونی ژیان و بوونێکێ تاهەتاییە. نازانرێ کە کەسی بێهیوا و بێئومێد بە مەرگی خۆی، بە شوێن چ شتێکەوە بووە کە لە ژیانیدا دەستی نەکەوتووە؟ بێگومان بەڵام گەیشتۆتە شتێ: ئەویش ئەمەیە کە خەڵک لە بارەیەوە قسە دەکەن و بەم زووانە لە بیر ناچێتەوە.

ئەدەبیات وەک مۆسیقا ئەو شکڵەیە لە هونەر کە نەک هەر بەرهەمهێنانی بەڵکوو تێگەیشتن لێیشی زۆربە گرێدراوی بابەتی کاتە و لە کاتدا دێتە ئەنجام.

ئێستاکە پێوەندیی نێوان خۆکوژی و نووسین یان هونەر بەگشتی چیتر بۆمان نائاسایی نییە. چوون بە وردی شرۆڤەمان لە سەری کرد کە لە ڕەهەندی جوانیناسی و لە ڕووی هونەرییەوە بەگشتی دەکرێ خۆکوشتن (بە هۆی سڕینەوەی بکەر) وەک ویستێکی ئایدیال یان دڵخواز تەوسیف بکرێ. ئەم پێوەندییە، پێوەندییەکی ناوەکییە لەنێوان دوو شێوە هەڵسوکەوتی مرۆییدا کە هەردوو بە شێوەیەکی ئاشکرا و لێکدژ، بە شوێن دۆزینەوەی شتێکەوەن. چونکە سەبارەت بە هونەر – و پێش هەموو شتێک سەبارەت بە هونەر- دەکرێ بڵێین کە هونەر جۆرێک لە تامەزرۆییە بۆ کۆتایی پێهێنان. “دووەی” دەنووسێت کە سەرقاڵ بوونی هونەرمەند لە ڕاستیدا لە هەر قۆناغێک لە کارەکەیدا ئەوەیە کە کۆتایی پێ بێنێت؛ بەم واتایە کە لە بیچم بەخشین بە هەریەک لە پاژەکانی ئەو بەرهەمەی وا پێیەوە سەرقاڵە، بەردەوام گەڵاڵەی کۆتاییی ئەو بەرهەمەشی لە پێش چاودایە. ڕوونترین بابەت لەم بارەیەوە لە ئەدەبیاتدا دەبینرێ، چوون ئەدەبیات وەک مۆسیقا ئەو شکڵەیە لە هونەر کە نەک هەر بەرهەمهێنانی بەڵکوو تێگەیشتن لێیشی زۆربە گرێدراوی بابەتی کاتە و لە کاتدا دێتە ئەنجام.

لە ڕۆمانی “ئانا کارنینا”ی تۆڵستۆی¹¹دا هەر لە سەرەتای ڕۆمانەکەوە، ڕووداوێکی هاتوچۆ لەسەر سەکۆی وێستگەی شەمەندەفەر ڕوو دەدات کە ئانا و ڤرۆنێسکی -کە دواتر حەزیان لە یەکتر دەبێ- لەوێ بۆ یەکەمجار یەکتر دەبینن. ئەم ڕووداوە لە خۆیدا لەوانەیە ڕووداوێکی گرینگ و سەرنجڕاکێش نەبێ و زۆرتر وەک نوکتەیەک وایە. تازە لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدا، ئەو کاتەی وا ئانا خۆی فڕێ دەداتە بەر شەمەندەفەر و خۆی دەکوژێ، لێرەدایە کە خوێنەر ئەو ڕووداوە وەک پێش ئاراستەیەکی دراماتیک کە کۆمەڵێک دەرئەنجامی چارەنووسسازی لێ دەبێتەوە، سەرلەنوێ دەناسێتەوە. ئەمە بەو واتایە دێ کە تۆڵستۆی لەو ڕۆمانە ئەستوورەیدا کە نووسیویە، هاوکات لەگەڵ دەستپێکی ڕۆمانەکە، کۆتایییەکەشی نووسیوە و بە پێچەوانەی ئەوەی وا مودیلێکی تایبەت لە داهێنانی ئەدەبی بانگەشەی بۆ دەکات، بە هیچ چەشنێک لەژێر کاریگەری لێشاوی ڕووداوەکان و وشەکاندا نەبووە. لە زۆر نووسەری تریش بیستراوە کە هاوکات لەگەڵ یەکەم دێڕدا، ئاگاداری دوا دێڕی ڕۆمانەکشیان بوونە و ئیتر هەر چەندەیان نووسیبێت هیچ نەبووە جگە لە پڕکردنەوەی کەلێن یان بۆشاییی نێوان ئەم دوو مەودایە. ڕاستە کە پڕکردنەوەی ئەم بۆشایییە لە ڕواڵەتدا ئاسان دێتە پێش چاو، بەڵام ڕەنج و دوودڵی و بەرخۆدان لە واقێعدا لە تایبەتمەندیی بەڵگەنەویستی هەر جۆر چالاکییەکە وا پەیوەستە بە کۆتایی پێهێنانییەوە. بۆ هەموو هونەرمەندێک ئەو بەرهەمەی وا دەستی پێ کردووە، لە دنیای خەیاڵدا کۆتایی پێ هێناوە و ئەو وردەکارییەش کە ئەو دەبێ بەو پەڕی تاقەتەوە ئەنجامی بدات، لە ڕاستیدا جۆرێک کۆتاییهێنان بە کارێکی بە کۆتایی گەیشتووە؛ چوونکە بەرهەم دەبێ کونترۆڵ بکرێ و هاوکات دەبێ بگاتە کۆتاییش. لەبەر ئەوەی بەرهەمی هونەری بێئاگا لە خودی خۆی، بە ڕوانینێکی عاشقانە “بۆ هەموو دنیا” بێکات و بێکۆتاییە. لەم ڕووەوە سەرخۆشی ڕاستەقینە تەنیا لە حەوتەمین ڕۆژدا سەر هەڵدەدات، ئەو ڕۆژەی وا خولقاندنی دنیا کۆتایی پێ دێت و لە ئاکامدا ڕوون و ئاشکرا دەبێ کە “کارەکە بەباشی دەرکەوتووە”. واتە لە هەمان دەستپێکەوە، مەبەستی خولقێنەر، خولقاندنی بەرهەمێکی تەواو -بە هەموو وردەکارییەکانەوە- و کۆتایی پێهێنانی بووە. پەڕجووی سەرسووڕهێنەری خولقێنەر پاش ئەوەی پرۆسەی خولقاندن کۆتایی پێ هات، جگە لە زاتی خواوەند، تەنیا بەر هونەرمەند کەوتووە. بێ سەرنجدان و لەبەرچاوگرتنی ئیمکانی نەمری وهەرمان بوونی هونەرمەند پاش مردن، نیعمەنی ئافراندن ئەم ئیمکانەی بەخشیووەتە ئەم بوونەوەرە مەرگ هەڵگرە کە تەنانەت لە ژیانیشدا -ئەگەرچی زۆر کۆرت- نەمری و هەرمان بوون ئەزموون بکات. جۆرێک لە نەمری لە چەشنی لازاروس: سەرلەنوێ ژیانەوەی پەڕجووئاسای بێوێنە لە پەنای هەموو چرکەساتە سەرخۆشەکانی ژیاندا. بەڵام بە متمانەیەکی تەواو بەم بابەتە کە نە تەنیا ژیان درێژەی هەیە، بەڵکوو بۆ جارێکی تر دەبێ بمرین و یان گەڕانەوەیەکە پاش خۆکوشتنی بێئاکام کە چیتر ئەو شکۆ و شانازییەی خۆکوژیی راستەقینەی نییە. سیلڤیا پلات لە شیعری “خاتوو لازاروس”¹²دا کە تێیدا سەبارەت بە خۆکوژیی بێئاکامی خۆی دادوەری دەکات، وەها دەنووسێت: “مردن، هونەرێکە وەک هەموو شتێکی تر. من ئەم شتە بەباشی جێبەجێ دەکەم.” بەڵام مەبەستی لە مردن کە ئەو تێیدا شارەزا بوو، مەرگی جەستەیی نەبووە، کە لە مەرگێکی هونەری ناچێت، بەڵکوو مەبەستی مەرگێکی هونەرمەندانەیە. واتە کۆتاییهێنان کارێک بە شێوازێکی بێبەزەییانە و عەینییەت بەخشین بە شوناسی خود، تەنانەت ئەگەر باج و بەهاکەشی کاولکردنی خودی خۆی بێت. ئەم تامەزرۆییە هونەرمەندانە کە بینەری کۆتایی و مەرگی خۆمان بین، یان بە زمانی فرۆید، ئامادەبوون لە ساتەوەختی ناشتنی خۆماندا، تامەزرۆییەکی نائاساییە. ئەمە وەک ئەو هیوایە وایە کە ببین بە “کەسێکی تر”. پێسۆئا لە یەکێک لە خەمبارترین شیعرەکانیدا وای هۆنیوەتەوە : “چ بەختەوەرییەکی سەیرە کە من چیتر خۆم نەبم”. ئەو سەبارەت بە “کەسانی ماڵی بەرانبەر” تا ئەو ڕادەیە دەچێتە پێشەوە کە پێی وایە: “ئەوان بەختەوەرن، لەبەر ئەوەی ئەوان من نین”. ئەم هیوایە لە ناعەقڵانیترین شێوەی خۆیدا، ڕەنگدانەوەی ئەم ئاواتەیە کە مرۆڤ هەر ئەو جۆرەی کە هەیە بمێنێتەوە، بە هەمان ڕواڵەت و قەڵافەتی پێشوو، بە هەمان هەست و هەمان گۆڕانکاری لە ژیاندا؛ بەڵام بەپێچەوانەی ئەمەوە، لەهەر حاڵدا “کەسێکی تر” بێت. جۆرێک برای ئاوەڵدوانە یان هاوزادی خۆی. لەم تەوسیفەدا لە یەکەم تێڕوانیندا شتێکی ئەوتۆمان دەست ناکەوێ. مەگەر ئەوەی کە مرۆڤ بتوانێ لە ژیانی هەنووکەیدا، چاودێریی ڕۆژگاری خۆی بێت.

لە بەرهەمی نووسەراندا هەڵاتن بەرەو لای خۆکوژیی بە زۆر شێوەکانی جیاواز سەر هەڵدەدات. ئەم هەڵاتنە هەندێجار بە شێوەی شاراوە و نهێنێ دەردەکەوێ و هەندێ جارێش شێوازێکی دڵخواز دەگرێتە خۆ

سارتەر لە کتێبی “ئەدەبیات چییە”دا، سەرنجی ئێمە بۆ لای دۆخێکی تایبەت ڕادەکێشێ کە نووسەر “قەت” ناتوانێ خوێنەری بەرهەمی خۆی بێ، لەبەر ئەوەی ئەو هەرگیز ناتوانێ کە دڵخۆش بێ بە کارتێکردنی هەنگاو بە هەنگاو و هەروەها بیچمگرتنی پێکهاتەیەک کە ئەو بۆ خۆی لە پێشەوە ئاگای لێیە و بەباشی دەیناسێ. دواتر کە تاڕادەیەک ئەو بەرهەمە لە بیر چۆتەوە، نووسەر لە ساتەوەختی خوێندنەوەی دووبارەی بەرهەمەکەی خۆیدا دەتوانێ بزانێ کە چی بە چییە. هەستێک کە لەوساتە وەختەدا هەیەتی، تا ڕادەیەک هەستی “کەسێکی تر”ە. هەروەها بۆب دیلان دوای ماوەیەک کاتێ وتووێژێکی خۆی دەخوێنێتەوە، دەڵێ: “جێی بەختەوەرییە کە من خۆم نیم”.

لە بەرهەمی نووسەراندا هەڵاتن بەرەو لای خۆکوژیی بە زۆر شێوەکانی جیاواز سەر هەڵدەدات. ئەم هەڵاتنە هەندێجار بە شێوەی شاراوە و نهێنێ دەردەکەوێ و هەندێ جارێش شێوازێکی دڵخواز دەگرێتە خۆ: بۆ نموونە متمانە بەخۆبوونێکی لە ڕادەبەدەری هەندێ لە نووسەران، یان ئەم پێویستییە دەروونییە کە دەبێ هەموو وردەکارییەکان ڕەچاو بکرێن، کۆمەڵێک تایبەتمەندیی دڵخوازن بۆ کەسێ کە دەیهەوێ دنیایەکی نوێ بحولقێنێ یان دەستدرێژییەکی منداڵانە کە زۆرێک لە نووسەران بەرانبەر بە پاڵەوانی سەرەکیی چیرۆکەکانیان ئەنجامی دەدەن و حەزێک کە بۆ کاولکردنی ئەو پاڵەوانگەلە هەیانە، کارێک کە لە کۆتاییی کتێبەکەدا بە حەزێکی تەواوەوە دەیکەن و لە ڕاستیشدا جۆرێک بەرەوڕووبوونەوە و فریوودانی خۆکوژییە و هاوکات بەرەنگاربوونەوەشیەتی.

هیوادارم ئەوەی لێرە وتراوە، ڕوانینێکی نوێ بێت بۆ پێوەندیی نێوان هونەر و خۆکوژی. ئەمە هونەر نییە کە خۆکوژیی بە شێوازێکی لادەرانە “جوانیناسانە” دەکاتەوە. بەڵکوو خۆکوژیی بە شێوازێکی دیاریکراو، بایەخێکی هونەری و جوانیناسانەی هەیە و هەر بەم بۆنەشەوە دەتوانێت لە بواری هونەر یان بابەتی پێوەندیدار بە هونەرەوە، مژارێکی زۆر گرینگ بێت. شعوور و زانیاریی جوانیناسانە بەگشتی کرۆکێکی “خۆکوژانە”ی هەیە، یان بە زمانێکی نەرم و نیانتر کەماڵگەرا و کۆتاییخوازە. کەماڵ بە واتای بێ کەموکۆڕی بەڵام کۆتایی پێ هێنراو. ئەمە بەو واتایە دێت کە گەڵاڵەی ژیانی هونەرمەندانە یان پلانی “هونەرمەندی ژیان” – واتە کەسێک کە تێدەکۆشێ تا لە کۆی ژیانی خۆی بەرهەمێکی هونەری بخولقێنێ – لە ئەساسدا هەڵگری جۆرێک دژوازییە. هیچ هونەرێک لە ئارادا نییە کە هونەری کۆتایی پێهێنان نەبێ و مرۆڤ بۆ ئەوەی بتوانێ لە ژیانی خۆی بەرهەمێکی هونەری بخولقێنێ، بەپێی ‌لۆژیک دەبێ بتوانێ لە کۆتاییی خودی ئەم ژیانە ئیلهام وەربگرێت. دەکرێ ڕەنگدانەوەی وا ئیلهامێک لە فەلسەفەی ئێپیکۆریسمدا ببینین: “وەها بژی کە چما چیتر دواڕۆژێک لە ئارادا نییە”. بەڵام ئەم شیعرە کە شۆڕ بووەتەوە به ناو چێژە ڕەها جەستەییەکاندا، بێگومان ژیان دەکاتە شتێکی نامومکین و لە هەمان کاتدا تاقەتپڕووکێن، وەک ڕۆمانێک کە لە هەر لاپەڕەیەکیدا دەیەوێ کۆتایی پێ بێت. هەر ئەم بێتاقەتبوونە و بێهیوابوون بە دواڕۆژ و هەروەها چێژخوازییە وا لە کەسی خۆکوژ دەکات -خۆکوژی ڕەسەن و بێهیوا- کە بە کوشتنی خۆی لە ژیانی ڕووداوێک ساز بکات. لە زۆر ڕووەوە نووسین بۆ تامەزرۆی ڕووداو گەلێک باشترە لە خۆکوشتنی ڕاستەقینه و دەکرێ بە متمانەیەکی تەواوە ئەمەش بڵێم: کەیفخۆش بوونی مرۆڤ پاش کۆتاییهێنان بە ڕۆمانێک هەر چەندەش کورتخایەن و پووچ بێت، دیسانیش گەلێک زیاترە لە کەیفخۆشی پاش کۆتاییهێنان بە ژیان و خودی خۆمان.

پەراوێزەکان

The post خۆکوژی و ئەدەبیات appeared first on ژنەفتن.