ئەو تیۆرییە گێڕانەوەیییەی ئێستا دەیخەینە ڕوو، لە یەک کاتدا زۆر تازەیە بەو پێیەی لە فۆڕمی گەشەسەندوودا مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ فۆڕمالیستە ڕووس و چیکییەکانی دەیەی بیست و سییەکان، بونیادگەرە فڕەنسییەکانی شێست و حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو، لە هەمان کاتدا تیۆرییەکی تەواو کۆنیشە بەو پێیەی دەتوانین وێنایەکی پێشوەختەی لە “پۆیەتیکا – هونەری شیعر”ی ئەرستۆدا ببینین. ڕاستە ئەرستۆ تەنیا سێ ژانری ئەدەبیی ناسیوە و خستوونیەتە ڕوو، کە ئەوانیش «داستان، تراژیدیا و کۆمیدیا»ن، بەڵام شیکارییەکەی ئەوەندە گشتگیر و ڕوواڵەتی بووە کە مەودای بۆ گواستنەوەی مۆدێرنە جێ هێشتووە. لێرەوە من چەمکی ناوەندی “ئیمپلۆتمێنت – بونیادنان” دەپارێزم، کە بە زمانی یۆنانی «مووثۆس»ە هەم  ئەفسانە «بە مانای چیرۆکێکی خایاڵی» و هەمیش پڵۆت «بە مانای چیرۆکێکی باش بونیادنراو» دەگەیەنێت. هەر ئەم لایەنە دووهەمەی مووثۆسی ئەرستۆیە کە وەک ڕێبەرێک لێرەدا وەریدەگرم، لە دەرەوەی چەمکی پڵۆت کە هیواخوازم هەموو ئەو توخمانەی دەتوانن یارمەتیمان بدەن بۆ دووبارەداڕشتنەوەی پەیوەندیی نێوان ژیان و گێڕانەوە، بکێشم.

ئەوەی ئەرستۆ بە پڵۆت ناوی دەبات پێکهاتەیەکی ئێستاتیکی نییە، بەڵکوو کردەیەکە وەک پڕۆسەیەکی یەکگرتوو کە دواتر هەوڵ دەدەم ڕوونی بکەمەوە، تەنیا لە خوێنەر یان بینەردا تەواو دەبێت، مەبەست لە یەکخستنی پڕۆسەی پێکهاتەکەیە کە ناسنامەیەکی داینامیکی بە چیرۆکی گێڕدراوە دەبەخشێت؛ ئەوەی دەگێڕدرێتەوە چیرۆکێکی تایبەتە، یەکەیەکی تەواوە لە خۆیدا، هەر ئەم پڕۆسەی پێکهاتەیی و بونیادنانەیە کە لە بەشی یەکەمی پێشکەشکردنەکەمدا دەیخەمە بەر تاقیکردنەوە.

  بونیادنان   (١)

     من بە شێوەیەکی بەرفراوان کردەی بونیادنان وەک یەکخستنەوەی توخمە نایەکسانەکان و فرەچەشنەکان پێناسە دەکەم، دەبێت بپرسین یەکخستنەوە لە نێوان کامە توخمانەدا؟ سەرەتا یەکخستنەوە و پێکهێنانی هەموو ئەو ڕووداو و پێشهاتانە کە فرەن و چیرۆکەکە یەکگرتوو و تەواو دەکەن، لەم ڕوانگەیەوە پڵۆتەکە خزمەت بە دروستکردنی چیرۆکێک دەکات کە چەندین ڕووداون، یان بە جۆرێکی دیکە ڕووداوە زۆرەکان دەگۆڕێت بۆ یەک چیرۆک. لەم ڕووەوە ڕووداوێک زیاترە لەوەی تەنیا ڕووداوێک بێت، مەبەستمان زیاترە لە شتێک کە تەنیا ڕوودەدات؛ ئەوە ئەو شتەیە کە بەشدارە لە پێشخستنی گێڕانەوەکە لە سەرەتاوە تا کۆتایی. بە شێوەیەکی پەیوەندیدار چیرۆکی گێڕدراوە هەمیشە زیاترە لەوەی تەنیا ڕیزکردنێک بێت، بەڵکوو ڕێکخستنی زنجیرەیەک ڕووداوی یەک لە دوای یەکە لەناو کۆیەکی ئاشکراتردا. بەڵام پڵۆتەکە هەر چۆنێک بێت لە ڕوانگەی دووهەمیشەوە یەکخستنەکە دەکات؛ پێکهاتەکان پێکەوە ڕێک دەخات بە ئەندازەی بارودۆخە نەخوازراوەکان، دۆزینەوەکان، ئەوانەی کردارێک ئەنجام دەدەن و ئەوانەشی تووشی ئازار دەبن، بەریەککەوتنی بەڕێکەوت یان پلان بۆ داڕێژراو، کارلێکی نێوان کارەکتەرەکان لە ململانێ بەرامبەر هەماهەنگیی یەکتر، بەو مانایەی کە ئایا بە باشی یان خراپی لەگەڵ ئامانجەکاندا ڕێک دەخرێن، لە کۆتاییدا یەکخستنی هەموو ئەو ڕووداو و پێشهاتانە لە یەک چیرۆکدا پڵۆتەکە دەکاتە کۆیەک کە دەتوانرێت بڵێین لە یەک کاتدا هەم کۆکە و هەمیش ناکۆک. «هەر لەبەر ئەمەشە پێویستە قسە لە بارەی کۆکبوون و ناکۆکیی دژەکان  بکەم». ئێمە لە ڕێگەی کردەی شوێنکەوتنی چیرۆکێکەوە تێگەیشتنێک لەم پێکهاتەگەرایییە بە دەست دەهێنین؛ شوێنکەوتنی چیرۆکێک کردەیەکی یەکجار ئاڵۆزە، بە ڕێنماییی چاوەڕوانییەکانمان سەبارەت بە ئاکامی چیرۆکەکە دەست پێ دەکات، چاوەڕوانییەک لەگەڵ هەر جووڵەیەکی چیرۆکەکەدا خۆمان ڕێک دەخەینەوە، تاوەکو هاوکات دەبێت لەگەڵ دەرەنجامەکەدا.

ڕەنگە دووبارەگێڕانەوەی چیرۆکێک بە باشترین شێوە ئەم یەکخستەی پێکهاتەکان ئاشکرا بکات، تا ئەو ڕادەیەی کە ئێمە کەمتر سەرنجمان لەسەر لایەنە پێشبینینەکراوەکانی چیرۆکەکە دەبێت، بە ئەندازەی ئەوە و زیاتر گرنگی بەو شێوازە دەدەین کە دەمانگەیەنێتە ئاکام و کۆتاییی چیرۆکەکە. لە کۆتاییدا بونیادنان بە مانا قووڵ و فراوانەکەی بریتییە لە یەکخستنی نایەکسانەکان، کە دواتر بە کاری دێنین بۆ تایبەتمەندکردنی کاتی دیاریکراوی هەموو چیرۆکەکە. دەتوانین بڵێین هەموو چیرۆکێک کە دەگێڕدرێتەوە دوو جۆر “کات”ی تێدایە، یەکێکیان کراوە و پچڕپچڕە، لە ڕووی تیۆرییەوە نادیار و پێناسەنەکراوە، زنجیرەیەک ڕووداو کە هەمیشە بواری ئەوەت بۆ دەهێڵێتەوە پرسیار چێ بکەی لە بارەی کاتەکەیەوە، چونکە کاتەکەی نادیارە و زەمەنی ڕووداوەکان یەک لە دوای یەک نین لە ڕووی کاتبەندییەوە، لە لایەکی دیکەوە چیرۆکەکە لایەنێکی دیکەی کات دەخاتە ڕوو، کە هەمەکییە و لە ساتی یەکخستنی ڕووداوەکان دەگاتە لووتکە و بە داخستن و کۆتاییهاتنی  چیرۆکەکە لای خوێنەر شێوەبەندییەکی کاتی تایبەت وەردەگرێت. کەواتە چنینی چیرۆکێک لە ڕوانگەی کاتەوە، کێشانی شێوەبەندییەکی یەک لە دوای یەکە، بۆیە هەر لە سەرەتاوە دەتوانین گرنگیی ئەم شێوازە لە ڕێکخستنی چیرۆکەکە لە ڕوانگەی کاتبەندییەوە لە بەرچاو بگرین، بەو پێیەی بۆ ئێمە “خوێنەر” کات هەم ئەوەیە کە تێدەپەڕێت و لە جووڵەدایە، هەمیش ئەوەیە کە بەرگە دەگرێت و دەمێنێتەوە “دواتر دەگەڕێینەوە سەر ئەم خاڵە”. با بۆ ئەم ساتە خۆمان لە دەستنیشانکردن و تایبەتمەندکردنی چیرۆکێکی گێڕدراوە وەک کۆیەکی کاتی و کردەی شیعری و دروستکردنی نێوەندگیرییەک لە نێوان کات وەک تێپەڕبوون و کات وەک خایاندندا بهێڵینەوە. ڕەنگە ئەگەر باس لە ناسنامەی «کات»ی چیرۆکێک بکەین، ئەوا دەبێت ئەو شتە دەستنیشان بکرێت کە دەمێنێتەوە و ڕاگوزەر نییە لە بەرامبەر ئەو شتەی تێدەپەڕێت و لە جووڵەدایە. لەم شیکارییەدا چیرۆک وەک کۆکردنەوە و یەکخستنی نایەکسانەکان دەتوانین سێ ئەدگار دەستنیشان بکەین کە ئەمانەن:

١- ئەو نێوەندگیرییەیە کە پڵۆت لە نێوان ڕووداوە فرەچەشنەکان و چیرۆکێکی یەکگرتوودا ئەنجامی دەدات.

٢- سەرکەوتنی کۆدەنگییە بەسەر دژیەکیدا.

٣- لە کۆتاییشدا ململانێیە لە نێوان ڕێکخستن و پێکهاتەدا.

لێرەوە دەمەوێت دەرەنجامێكی ئیپستمۆلۆجی «ماریفەتناسی» بۆ تێزی بونیادنان وەک یەکخستن و کۆکردنەوەی فرەچەشنەکان بخەمە ڕوو، ئەم دەرەنجامەش پەیوەندیی بەو جۆرە تێگەشتنەوە هەیە کە دەگەڕێتەوە بۆ کردەی ڕێکخستن. ئەرستۆ هیچ دوودڵ نەبوو کە بڵێ: «هەموو چیرۆکێکی باشگێڕدراوە و بونیادنراو، شتێکمان فێر دەکات»، جگە لەوەش دەیگوت کە چیرۆک لایەنە گشتگیرەکانی بارودۆخی مرۆڤ ئاشکرا دەکات و لەم لایەنەشەوە شیعر فەلسەفیتر بووە لە مێژوو، کە ئەمیان زیاتر وابەستەی لایەنە حیکایەتییەکانی ژیانە. هەرچییەک لەسەر ئەم پەیوەندییەی نێوان شیعر و مێژوو بگوترێت، بێگومان هێشتا تراژیدیا، کۆمیدیا و داستان، ئەو ژانرانەن کە ئەرستۆ دەیانناسێت، جۆرێک تێگەیشتن پەرە پێ دەدەن کە  دەتوانرێت ناو بنرێت “تێگەیشتنی گێڕانەوە” و لە کرداردا زۆر نزیکترە لە ژیریی حوکمە ئەخلاقییەکان، تا بۆ زانست، یان بە شێوەیەکی گشتگیرتر بەکارهێنانی تیۆرییانەی عەقڵ. ئەمەش دەتوانرێت بە شێوەیەکی زۆر سادە نیشان بدرێت. ئەخلاق وەک ئەوەی ئەرستۆ بیری لێ کردۆتەوە و وەک ئەوەی ئەمڕۆش دەتوانرێت بیری لێ بکرێتەوە، بە شێوەیەکی ئەبستڕاکت باس لە پەیوەندیی نێوان فەزیلەت و گەڕان بە دوای بەختەوەریدا دەکات. ئەرکی شیعر لە فۆڕمی گێڕانەوە و دراماتیکیدا، خستنەڕووی نێوەندگیرییەکە لە نێوان ئەندێشە و کارەکتەرە هەمەجۆرەکان کە کۆمەڵێک بیری ئەزموونی پێک دێنن و بەهۆیانەوە فێر دەبین لایەنە ئەخلاقییەکانی ڕەفتاری مرۆڤ و شادی و ناشادی بەیەکەوە ببەستینەوە. لە ڕێگەی شیعرەوە فێر دەبین کە چۆن پێچەوانەبوونی چارەنووس لە ئەنجامی ئەم یان ئەو ڕەفتارەوە دێتە ئاراوە، چونکە ئەمە لەلایەن پڵۆتەوە لە گێڕانەوەکەدا پێکهاتووە. هۆکاری ئاشنابوونی ئێمەش بەم پڵۆتانە ئەوەیە کە لە خودی کولتوورەکەمانەوە سەرچاوەیان گرتووە، هەر ئەمەشە فێرمان دەکات کە فەزیلەتەکان، یان باشترە بڵێین فۆڕمەکانی نایابی، بە خۆشی و ناخۆشییەوە ببەستینەوە. ئەم وانانەی شیعر کە ئەرستۆ قسەیان لەبارەوە دەکات گشتگیرن، چونکە لە پلەیەکی نزمتردان لەچاو لۆژیک و بیری تیۆریدا. سەرەڕای ئەوەش دەبێت قسە لەبارەی تێگەیشتنەوە بکەین بەڵام بەو مانایەی ئەرستۆ بەخشیویەتی بە فرۆنێسیس «کە لاتینییەکان بە مانای دووربینی وەریانگێڕاوە، واتای فرۆنێسیس ئەو فەزیلەتە هزرییەیە کە یارمەتیی گۆڕینی غەریزە ئەخلاقییەکان دەدات بۆ ئەخلاقی کردەیی، بە دابینکردنی ئەو مەعریفەیەی پێویستە بۆ گۆڕینی فەزیلەت بۆ کردەیەکی سەرکەوتوو». بەم مانایە من ئامادەم باس لە تێگەیشتنی فرۆنێتیک «داناییی کردەیی» بکەم بۆ ئەوەی لەگەڵ تێگەشتنی تیۆریدا بەراوردی بکەم، بەم پێیەش گێڕانەوە هیی پێشووترە، نەوەک هیی دواتر.  

ئەم دەرەنجامە ئیپستمۆلۆجییە لە شیکارییەکەی ئێمەدا بۆ پڵۆت، کاریگەرییەکی زۆری لەسەر هەوڵەکانی گێڕانەوەناسیی هاوچەرخ هەیە بۆ بنیاتنانی زانستێکی ڕاستەقینەی گێڕانەوە. بە بڕوای من ئەم هەوڵانە کە بێگومان بەجێ و ڕەوان، بەڵام تا ئەو ڕادەیە خۆیان بە ڕەوا دەبینن، کە هەمیشە بیرێکی پێشوەختە لە پێش خۆیانەوە دابنێن، بۆیە بەم هاوشێوەکردنە پێکهاتە قووڵەکان دەخە ڕوو، کە تا ڕادەیەکی زۆر بۆ ئەوانەی چیرۆک دەگێڕنەوە و شوێن چیرۆکەکان دەکەون نادیارە، بەڵام گێڕانەوەناسی لە هەمان ئاستی عەقڵانییەتی زمانەوانی و زانستەکانی تری زمان دادەنێن. تایبەتمەندکردنی عەقڵانییەتی گێڕانەوەناسیی هاوچەرخ بەم هێزی هاوشێوەکردنە لە ڕیزبەندی دووەمی گوتاردا، شتێکە کە پێشتر وەک منداڵێک لێی تێگەیشتبووین، واتە وەک چیرۆک بە هیچ شێوەیەک گومان ناخەینە سەر ئەرکە هاوچەرخ و مۆدێرنەکانی، بەڵکوو بە سادەیی مەبەست لێی ئەوەیە بە وردی لە پلەبەندیی پلەکانی زانین و مەعریفەدا دایانبنێین.

بۆیە لەبری ئەرستۆ دەتوانم لە شوێنێکی دیکە پشکنینی مۆدێلێکی بیرکردنەوەی مۆدێرنتر بکەم، وەکوو  مۆدێلی بیرکردنەوەی “کانت”. بۆ نموونە ئەو پەیوەندییەی لە کتێبی «ڕەخنەی عەقڵی بێگەرد»دا لە نێوان «سکێماتیزم و پۆلەکان»دا دایدەمەزرێنێت. بەگوێرەی دابەشکارییەکەی کانت، سکێماتیزم ناوەندی داهێنەریی کاتیگۆری و پۆلەکان دیاری دەکات و پۆلەکانیش بنەمای ڕێکخستنی تێگەیشتن و زانین دیاری دەکات. بە هەمان شێوە بونیادنان «ئیمپڵۆتمێنت» ناوەندی داهێنەریی گێڕانەوە پێک دەهێنێت و گێڕانەوەش بنایتنانەوەی یاساکانی عەقلانییەت و بناغەی چالاکیی شیعری پێک دەهێنێت. بەم پێیە بونیادنان زانستێکە کە خۆی پێداویستییەکانی خۆی لە خۆ دەگرێت؛ ئەوەی هەوڵی دووبارەبنیاتنانەوەی دەدات سنووردارکردنە لۆژیکی و نیشانەیییەکانن، لەگەڵ یاسا گۆڕاوەکان، بە جۆرێک کە نوێنەرایەتیی کردەی گێڕانەوە دەکەن. بۆیە تێزەکەم هیچ بەرابەرییەک بەرانبەر گێڕانەوە دەرنابڕێت؛ بەڵکوو دیاری کراوە بۆ ئەوەی بڵێت گێڕانەوە گوتارێکی پلە دووە، کە هەمیشە تێگەیشتنێکی پێش گێڕانەوەیە و لە ئەندێشەی داهێنەرەوە سەرچاوە دەگرێت.

بۆیە لەمەودوا تەواوی شیکارییەکانم لە ئاستی ئەم تێگەیشتنە گێڕانەوەیەی پلە یەکدا دەبێت، بەڵام بەر لەوەی ڕوو لە پرسی پەیوەندیی نێوان چیرۆک و ژیان بکەم، دەخوازم سەرنجی دەرەنجامی دووەم بدەم، کە دەمخاتە سەر ڕێڕەوی دووبارەلێکدانەوەی پەیوەندیی نێوان گێڕانەوە و ژیان. بۆیە دەبێت بڵێم ژیانێکی چالاکی گێڕانەوەیی هەیە کە لە چەمکی نەریتی تایبەتمەندیی چوارچێوەی گێڕانەوەدا تۆمارکراوە، ئەگەر بڵێین خودی چوارچێوە «سکێما»ی گێڕانەوە مێژوویەکی تایبەتی خۆی هەیە و ئەم مێژووەش هەموو سیمایەکی نەریتی هەیە، بە هیچ شێوەیەک پۆزش نییە لە نەریتێک وەک گواستنەوەی پاشماوەیەکی بێگیانی نەبزۆک، بە پێچەوانەوە بریتییە لە دەستنیشانکردنی نەریت، وەک گواستنەوەیەکی داهێنەرانەی زیندوو کە هەمیشە دەتوانرێت بە گەڕانەوە بۆ دیارترین ساتەوەختەکانی، بە پێکهاتەی شیعری، چالاک بکرێتەوە. گەڕانەوە بۆ دیاردە نەریتییەکان کلیلی کارکردنی مۆدێلەکانی گێڕانەوەیە و دواجاریش دەستنیشانکردن و ناسینەوەیانە. لە ڕاستیدا پێکهێنانی ئەم نەریتەش پەیوەستە بە کارلێکی نێوان دوو هۆکار، ئەوانیش بریتین لە «داهێنان و پوختەکردن/ لەبێژنگدان» هەر ئەم پوختەکردنی بونیادنانەیە کە ڕێگەمان دەدات پۆلێنی ژانرە ئەدەبییەکان بکەین. بەڵام نابێت ئەو ڕاستییە لە بەرچاو نەگرین کە ئەم مۆدێلانە جەوهەری ئەبەدی پێک ناهێنن، بەڵکوو لە مێژوویەکی باڵفتەکراوەوە سەرچاوە دەگرن کە سەرەتایەکی نادیاریان هەبووە. بەڵام ئەگەر ئەم پڕۆسەی پوختەکردنە ڕێگەمان بدات بەرهەمێک وەک «تراژیدیا، ڕۆمانێکی پەروەردەیی، درامایەکی کۆمەڵایەتی، یان هەر شتێک…» دەستنیشان بکەین، ئەوا ناسینەوەی بەرهەمێک هەرگیز بەهۆی ئەو مۆدێلانەی کە لەوێ پوختەکراون، دواییی نایەت.

هەروەها دیاردەیەکی تر دەشێت لە بەرچاو بگرین، ئەویش «دیاردەی داهێنانی پێچەوانە»یە، بۆچی؟ چونکە مۆدێلەکان کە خۆیان لە داهێنانێکی پێشووترەوە سەرچاوە دەگرن، جۆرێکیش لە ڕێنمایی بۆ ئەزموونێکی دواتر لە بواری گێڕانەوەدا دابین دەکەن. یاساکان لەژێر فشاری داهێنان و نوێگەریدا دەگۆڕێن، بەڵام بە هێواشی دەگۆڕێن، تەنانەت بەهۆی پڕۆسەی پوختەکردنەوەوە بەرەنگاری گۆڕانکاری دەبنەوە. بەم پێیە داهێنان وەک جەمسەری پێچەوانەی نەریت دەمێنێتەوە.

هەمیشە بوار بۆ داهێنان و نوێگەری هەیە، تا ئەو ڕادەیەی ئەوەی بەرهەم هاتووە بە مانا بنچینەیییەکەی لە دەرکەوتن و پەیدابوونی شیعردا، هەمیشە ئەم بەرهەمە بەرهەمێکی تاکەکەسییە. بۆیە هەر کارێک بەرهەمێکی ڕەسەنە، بوونێکی نوێیە لە کایەی گوتاردا، بەڵام پێچەوانەکەشی کەمتر نییە لە ڕاستی، داهێنان وەک ڕەفتارێکی باڵا و ڕێبەرێکی هەمیشەیی دەمێنێتەوە؛ کاری خەیاڵسازییش لە هیچ شوێنێکەوە پەیدا نابێت، بە جۆرێک لە جۆرەکان بەستراوەتەوە بەو مۆدێلانەی کە نەریتێک دەیگوازێتەوە، بەڵام دەتوانێت بچێتەوە ناو پەیوەندییەکی گۆڕاوەوە لەگەڵ ئەم مۆدێلانەدا. لە ڕاستیدا مەودای شیکارییەکان هێجگار بەرینن لە نێوان جەمسەرەکانی دووبارەبوونەوەی ملکەچی و لادانێکی پێشبینیکراو، بۆیە دەبێت هەموو پلەکانی شێواندنێکی ڕێکخراو تێپەڕێنێت.

حیکایەت و ئەفسانە باوەکان، گێڕانەوەی نەریتی، بە گشتی لە جەمسەری دووبارەبوونەوە نزیکترن، هەر لەبەر ئەمەشە کە شانشینێکی باشتر و پەسندکراوتری پێکهاتەگەرایی پێک دەهێنن. بەڵام هەر کە لە مەیدانی ئەم گێڕانەوە نەریتییانە تێپەڕین، لادان بەسەر یاسادا سەردەکەوێت. بۆ نموونە ڕۆمانی هاوچەرخ دەتوانرێت تا ڕادەیەکی زۆر وەک دژە-ڕۆمان پێناسە بکرێت، چونکە هەر خودی یاساکانن کە دەبنە بابەتی تاقیکردنەوە و ئەزموونی نوێ. هەرچی بتوانین لەسەر ئەم بەرهەم و ئەو کارە بیڵێین، ئەوا ئەگەری لادان لە پەیوەندیی نێوان پوختەکردن و داهێناندا دەگرێتەوە کە نەریتێک پێک دەهێنێت. هەر گۆڕانکارییەکی نێوان ئەم جەمسەرانە مێژووییبوونی خۆی بە خەیاڵی بەرهەمدار دەبەخشێت و نەریتی گێڕانەوەش بە زیندوویی دەهێڵێتەوە.

     لە گێڕانەوەوە بۆ ژیان (٢)  

      ئێستا دەتوانین سەرنج بخەینە سەر ئەو پاڕادۆکسەی کە پێشتر ئاماژەمان پێ دا: «چیرۆکەکان دەگێڕدرێنەوە و ژیان مانەوەیە و ناگێڕدرێتەوە»، پێ دەچێت بۆشایییەکی پڕنەکراوەی خەیاڵ و ژیان لە یەکتر جیا بکاتەوە. بۆ تێپەڕاندنی ئەم کەلێن و بۆشایییەش بە بڕوای من دەبێت بە کۆی دەربڕدراوە پاڕادۆکسەکەدا بچینەوە. با بۆ ئەم ساتەوەختە هەر لەسەر لایەنی گێڕانەوە بمێنینەوە و لێرەوە بزانین خەیاڵ بە چی شێوەیەک دەمانباتەوە بۆ ژیان. تێزەکەی من لێرەدا ئەوەیە (پڕۆسەی داڕشتنی پێکهاتەکان لە دەقدا تەواو نابێت، بەڵکوو لە خوێنەردا تەواو دەبێت) و لەژێر ئەم مەرجەشدا دەلوێت دووبارە ژیان بە گێڕانەوەوە ڕێکبخرێتەوە.   

«گرنگی و بایەخی گێڕانەوەیەک لە بەیەکگەیشتنی جیهانی دەق و جیهانی خوێنەرەوە سەرچاوە دەگرێت».

پێویستە ڕوونتر بڵێم: «گرنگی و بایەخی گێڕانەوەیەک لە بەیەکگەیشتنی جیهانی دەق و جیهانی خوێنەرەوە سەرچاوە دەگرێت». بەم پێیەش کردەی خوێندنەوە دەبێتە ساتەوەختێکی ڕەخنەیی لە تەواوی شیکارییەکەدا، کە بەندە بە توانای گێڕانەوە بۆ گۆڕینی ئەزموونی خوێنەر. ڕێگەم بدەن سەرنج بخەمە سەر ئەو تێرمانەی لێرەدا بە کارم هێناون، ئەوانیش «جیهانی دەق و جیهانی خوێنەرن». باسکردن لە جیهانی دەق باساکردنە لە کۆمەڵە ئەدگار و سیمایەک کە سەر بە هەموو بەرهەمێکی ئەدەبین، کە ئاسۆیەکی ئەزموونی و ئەگەری لە بەردەمیدا دەکاتەوە، جیهانێک کە توانای مانەوەی هەبێت. دەق شتێک نییە بەسەر خۆیدا داخرابێت، بەڵکوو ڕاگواستنە بەرەو جیهانێک کە زۆر جیاوازە لەوەی تێیدا دەژین. خۆگونجاندن لەگەڵ بەرهەمێک لە ڕێگەی پڕۆسەی خوێندنەوەوە، ئاشکراکردنی ئاسۆی جیهانێکە کە تێیدا “کردە و کارەکتەر و ڕووداوەکانی چیرۆکێک” لە خۆ دەگرێت. لە ئەنجامدا خوێنەر لە یەک کاتدا هەم سەر بە ئاسۆی ئەزموونی بەرهەمەکەیە و هەمیش سەر بە ئاسۆی ڕاستەقینەی خۆیەتی وەک خوێنەر. ئاسۆی چاوەڕوانی و ئاسۆی ئەزموونی، بە بەردەوامی ڕووبەڕووی یەکتر دەبنەوە و پێکەوە ئاوێتە دەبن.

 هانس گادامێر (١٩٠٠-٢٠٠٢)  باس لە بایەخی بنچینەیی تێکەڵبوون و یەکگرتنی ئاسۆکان دەکات بۆ هونەری تێگەیشتن لە دەقێک. من باش ئاگادارم ڕەخنەی ئەدەبی وریایە بۆ پاراستنی جیاوازیی ناوەوەی دەق و دەرەوەی دەق. هەر گەڕان و هەوڵدانێک بۆ دنیای زمانەوانی لە دەرەوەی مەودای خۆی دەبینێت، کەواتە شیکاری دەقەکە درێژ دەبێتەوە تا دواسنوورەکانی دەقەکە خۆی و هەر هەوڵ و هەنگاونانێک بۆ دەرەوەی دەقەکە قەدەغە دەکات. لێرەدا پێم وایە جیاوازیی نێوان ناوەوە و دەرەوە، بەرهەمی خودی میتۆدی شیکاریی دەقەکانە و ناکۆکە لەگەڵ ئەزموونی خوێنەردا. ئەم ناکۆکییەش دەرەنجامی تایبەتمەندی و ئەدگاری ئەو یەکانەیە کە زمان کاریان لەگەڵ دەکات بۆ ئەدەب، بۆ نموونە [فۆنێم، لێکسیم و وشە]کانن. بۆ زمانەوانی، جیهانی ڕاستەقینە دەرەوەی زمانەوانییە. کەتوار نە فەرهەنگ و نە ڕێزمان لە خۆ دەگرێت. ڕێک ئەم لێکدانەوە و دەرهێنانە لە زمانەوانییەوە بۆ شیعرییەت وام لێ دەکات ڕەخنەیییانە لێی بنواڕم.

بڕیاری میتۆدۆلۆژی، شیاوە بۆ شیکاریی پێکهاتەیی و مامەڵەکردنی ئەدەب لەگەڵ پۆلە زمانەوانییەکان، کە خاڵی جیاکەرەوەی ناوەوە و دەرەوەی دەق دەسەپێنن. لە ڕوانگەی هێرمێنۆتیک (دەقناسی)ییەوە، واتە لە ڕوانگەی لێکدانەوەی ئەزموونی ئەدەبییەوە، دەقێک مانایەکی تەواو جیاوازی هەیە لەو دەقەی کە شیکاریی پێکهاتەیی بە خواستن لە زمانەوانی، لە خۆیدا دەیناسێتەوە. هێرمێنۆتیک نێوەندگیرییە لە نێوان مرۆڤ و جیهان، مرۆڤ و مرۆڤ، مرۆڤ و خۆی: خود، نێوەندگیریی نێوان مرۆڤ و جیهان ئەوەیە کە ئێمە پێی دەڵێین ئاماژەگەرایی، نێوەندگیریی نێوان مرۆڤ و مرۆڤ بریتییە لە توانای پەیوەندیکردن، نێوەندگیریی مرۆڤ و خۆی بریتییە لە تێگەیشتن لە خود، کەواتە بەرهەمێکی ئەدەبی ئەم سێ ڕەهەندە لە خۆ دەگرێت: «ئاماژە و پەیوەندی و تێگەیشتن لە خود». بەم پێیە کێشەی هێرمێنۆتیک لەو شوێنەوە دەست پێ دەکات کە زمانەوانی وازی لێ دەهێنێت، هەوڵ دەدات ئەدگاری نوێی ئاماژەگەرایی بدۆزێتەوە کە ڕوون و باسەنی نین، کۆمەڵەسیمایەکی پەیوەندیکردن کە بەرژەوەندیخوازی نین، بە هەمان شێوە ئەدگارەکانی خود کە ڕەنگدانەوەی کەسی نەرگسی”خۆویست” نین، چونکە ئەمانە لە کارە ئەدەبییەکانەوە سەرچاوە دەگرن. یەک وشە: «هێرمێنۆتیک» بە خاڵی بەیەکگەیشتنی پێکهاتەی (ناوخۆیی) دەقەکە و ڕێکخستنەوەی (دەرەوە)ی ژیان دادەنرێت. بە بڕوای من هەموو ئەو شتانەی سەبارەت بە داینامیکی پێکهاتەگەراییی ئەدەبی باس کران، تەنیا ئامادەکارییەکی درێژخایەنە بۆ تێگەیشتن لە کێشە ڕاستەقینەکە، ئەویش گواستنەوەی داینامیکییەتێکی گوانجاوە بۆ دەقە ئەدەبییەکە، لەم ڕووەوە “بونیادنان” کاری هاوبەشی دەق و خوێنەرە. بۆیە پێویستە ئێمە یاوەری و شوێنکەوتەی پێکهاتەکە بکەین و توانستی ئەوەمان هەبێت تا دواسنوورەکانی کارەکە لەگەڵی بڕۆین. شوێنکەوتنی گێڕانەوەیەک، کاردانەوەی کردەی ڕێکخستنە کە فۆڕمێک بە کارەکە دەبەخشێت. هەروەها کردەی خوێندنەوەیە کە یاوەری و ئاوێزانیی دەقێک لە نێوان داهێنان و پوختەکردندا دەکات. لە کۆتاییدا ئەوە کردەی خوێندەنەوەیە کە کارەکە تەواو دەکات و دەیگۆڕێت بۆ ڕێبەرێکی خوێندنەوە، هەوڵی کەشفکردنی سنوورە نادیار و کپکراوەکانی دەدات، بە لێکدانەوەکانی، کارەکە بەنرختر و دەوڵەمەندتر دەکات، هەوڵی دووبارە لێکدانەوە بە شێوازی نوێ و بە کۆنتێکستێکی مێژووییی نوێ دەدات. کەواتە بەپێی ئەم شیکارییە لە ئێستاوە دەتوانین وردە وردە بزانین چۆن دەتوانرێت گێڕانەوە و ژیان لەگەڵ یەکتر ئاشت بکرێنەوە، چونکە خوێندنەوە خۆی لە ئێستاوە شێوازێکی ژیانە لە جیهانی ئەندێشەی کارەکەدا؛ بەم مانایە بەر لەوە دەتوانین بڵێین: «چیرۆکەکان دەگێڕدرێنەوە، بەڵام لە دۆخی خەیاڵی و ئەندێشەییشدا دەژین». ئێستا پێویستە تێرمەکەی تری ئەم دژایەتییە، ئەوەی پێی دەڵێین “ژیان” ڕێک بخەینەوە، دەبێت ئەو خۆبەڵگە هەڵەیە بخەینە ژێر پرسیارەوە کە بە گوێرەی ئەو ژیانە دەژین، نەک گێڕانەوە.

ئەوەی دەبێت بخرێتە ژێر پرسیارەوە ئەو هاوکێشە زۆر سادەیەیە کە لە نێوان ژیان و ئەزمووندا دروست کراوە. «ژیان لە دیاردەیەکی بایۆلۆژی زیاتر نییە، تا ئەو کاتەی لێك نەدراوەتەوە».

بۆ ئەم مەبەستەش دەمەوێت جەخت لەسەر توانای پێشگێڕانەوەی ئەو شتە بکەمەوە کە ئێمە پێی دەڵێین ژیان. ئەوەی دەبێت بخرێتە ژێر پرسیارەوە ئەو هاوکێشە زۆر سادەیەیە کە لە نێوان ژیان و ئەزمووندا دروست کراوە. «ژیان لە دیاردەیەکی بایۆلۆژی زیاتر نییە، تا ئەو کاتەی لێك نەدراوەتەوە». وە لە لێکدانەوەشدا خەیاڵ ڕۆڵی نێوەندگیری دەگێڕێت بۆ کردنەوەی دەروازەی ئەم قۆناغە نوێیەی شیکارییەکە. بۆ ئەمە پێویستە ئاماژە بە تێکەڵەی «ئازار و نواندن» بکەین کە خودی بەرگی ژیان پێک دەهێنێت، هەر ئەم تێکەڵەیەیە کە گێڕانەوە هەوڵ دەدات بە شێوەیەکی داهێنەرانە لاسایی بکاتەوە. پەیوەست بە ئەرستۆوە لە ڕاستیدا ئێمە ئەو پێناسەیەمان قرتاند کە بۆ گێڕانەوە دەیکات، ئەو ناوی دەنێت: «لاساییکردنەوەی ڕووداوێک» (The imitation of an action / Mimesis of the praxis). بۆیە دەبێت بە دوای ئەو خاڵە کۆمەکییانەدا بگەڕێین کە گێڕانەوە دەتوانێت لە ئەزموونی زیندووی نواندن و ئازاردا بیدۆزێتەوە و لەم ئەزموونەشدا داوای کۆمەک لە گێڕانەوە دەکات و پێویستییەکەی ڕوون دەکاتەوە. یەکەم خاڵی چەسپاو و لەنگەری کە بۆ تێگەیشتنی گێڕانەوە لە ئەزموونی ژیاندا دەیدۆزینەوە، لە خودی پێکهاتەی نواندن و ئازارەکانی مرۆڤ پێکدێت. لەم ڕووەوە ژیانی مرۆڤ جیاوازییەکی زۆری لەگەل ژیانی ئاژەڵاندا دەبێت. ئێمە لە ڕێگەی توانستەوە دەزانین ڕووداو و سۆز چییە و بەکارهێنانیان بە شێوەیەکی مانادار لە تەواوی ڕایەڵەی دەربڕینەکان و ئەو چەمک و زاراوانەش کە لەلایەن زمانە سروشتییەکانەوە پێمان دەبەخشرێن تا جیاوازی بکەین لە نێوان ڕووداو و تەنیا جووڵەیەکی فیزیکی و ڕەفتاری سایکۆ-فیسیۆلۆژیدا. بەم شێوەیە تێدەگەین کە بە بیرۆکە، ئامانج، ئامراز، بارودۆخ و… هتد چی ئاماژەدار و واتابەخشە. هەموو ئەم چەمکانە بەیەکەوە وەرگیراون تا ڕایەڵەی ئەو شتە پێک بهێنن کە دەتوانین بە [واتاسازیی ڕووداو] ناوی ببەین. لەم تۆڕەشدا هەموو ئەو بەشە بنچینەیییانە دەدۆزینەوە کە بوونە هۆی دروستکردنی توخمە نایەکسانەکان. لەم ڕووەوە ئاشنابوونمان بە ڕایەڵەی چەمکی نواندنی مرۆڤایەتی هەمان ڕیزبەندی و ئاشنایەتییە کە لە پڵۆتی چیرۆکەکاندا هەیە و بۆ ئێمە ئاشنایە. ئەمەش هەمان تێگەیشتنی “فرۆنێتی”یە کە ڕێبەریی تێگەیشتن لە جووڵە و سۆز و سەرانسەری گێڕانەوەدا دەکات. دووەم خاڵی چەسپاو ئەوەیە کە گێڕانەوە خۆی لە تێگەیشتنی پڕاکتیکیدا دەبینێتەوە، واتە لە سەرچاوە سیمبۆلیکییەکانی بواری پڕاکتیکیدایە. ئەم تایبەتمەندییە بڕیاردەدات کە ئەم لایەنانە چین و چۆن دەتوانرێت بەهۆیەوە بزانین، سەر بە کام جێگۆڕکێ و گواستنەوەی شیعرییە.

ئەگەر بە ڕاستی بتوانرێت ڕووداوێک بگێڕدرێتەوە، ئەوا لەبەر ئەوەیە کە پێشتر لە نیشانە و یاسا و نۆرمەکاندا ڕوون کراوەتەوە؛ واتە هەمیشە بە شێوەیەکی سیمبولی و ڕەمزی نێوەندگیری دەکرێت. ئەم تایبەتمەندییەی ڕووداو لەلایەن ئەنترۆپۆلۆژیای کولتوورییەوە زۆر جەختی لەسەر کراوەتەوە. ئەگەر ڕوونتر لە بارەی میانگیریی سیمبولییەوە بدوێم، بۆ ئەوەیە لە نێوان هێماکانی سروشتێکی کولتووریدا ئەوانە جیا بکرێتەوە کە بنەمای ڕووداون، تا ئەو ڕادەیەی کە مانا سەرەتایییەکەی پێک دەهێنن؛ پێش ئەو کۆمەڵە سەربەخۆیانەی کە سەر بە ئاخاوتن و نووسینن و لە ئاستی پڕاکتیک جیا دەکرێنەوە. کاتێکیش درک بەمانە دەکەین، کە پرسی ئایدۆلۆژیا و یۆتۆپیا دێتە گۆڕێ. بۆ ئەم ساتە سەرنجەکانم لە چوارچێوەی ئەوەدا گیر دەکەم کە دەتوانرێت ناوی لێ بنرێت: «هێماگەریی ناڕاستەوخۆ، یان ناوەکی» لە بەرانبەر هێماگەریی ئاشکرا یان ئۆتۆنۆمییدا. لە ڕاستیدا بۆ مرۆڤناس(ئەنترۆپۆلۆژیست)ێک، تایبەتمەندیی ئەو هێماگەرییە ناڕاستەوخۆیەی لە ڕووداودا هەیە ئەوەیە، کە کۆنتێکستێکی وەسفی و تاریفی بۆ ڕووداوە تایبەتەکان پێک دێنێت. بە واتایەکی دیکە، لە پەیوەندیدا لەگەڵ ڕێسایەکی هێماییی دیاریکراودا کە دەتوانین ئاماژەیەکی تایبەت وەک ئاماژەدان بەم یان ئەو لێک بدەینەوە. هەمان ئاماژەی بەرزکردنەوەی قۆڵ و باسک، دەتوانرێت بەپێی کۆنتێکستەکە وەک شێوەیەکی سڵاوکردن، یا ڕاگرتنی تەکسی، یان دەنگدان تێبگەین. پێش ئەوەی ملکەچی هیچ لێکدانەوەیەک بین، هێماکان خۆیان لێکدەرەوەی ناوەکیی ڕووداون. بەم شێوەیە هێماگەری خوێندنەوەیەکی سەرەتایی بە ڕووداو دەبەخشێت. ڕووداو دەکاتە نیمچەدەقێک کە هێماکان بنەڕەت و یاسای واتایی بۆ دابین دەکەن، بەم هێمایانەش دەتوانرێت ڕەفتارێکی دیاریکراو لێک بدرێتەوە.

سێییەم خاڵی چەسپاوی گێڕانەوە لە ژیاندا لەوە پێک دێت، کە دەتوانرێت ناوی بنێین: «چۆنییەتیی پێشگێڕانەوەی ئەزموونی مرۆڤ». هەر ئەمەشە کە بە ڕەوای دەبینین باس لە ژیان بکەین، وەک چیرۆکێک لە دۆخی تازەپێگەیشتووی خۆیدا، هەروەها باس لە ژیان وەک چالاکی و سۆزێک بکەین کە بە دوای گێڕانەوەیەکدا دەگەڕێت. تێگەیشتن لە ڕووداو هەر تەنیا ئاشنابوون نییە بە چەمکی ڕایەڵەکانی ڕووداو، یان سنووردار بێت بە نێوەندگیرییە هێمایییەکان، بەڵکوو تا ئەو شوێنەش پەل دەکێشێت کە لە ڕووداودا ئەو ئەدگارە کاتیاینەش بناسێنێت کە دەخوازن و داوای گێڕانەوە دەکەن. بە ڕێکەوت یا بە هەڵە نییە کە ئێمە بە شێوەیەکی باو باسی ئەو چیرۆکانە دەکەین کە بەسەر خۆمان دێت، یا ئەو چیرۆکانەی بەدەستیانەوە گیرۆدە بووین، یان بە سادەیی تەنیا باسی چیرۆکی ژیانێک دەکەین. ڕەنگە لێرەدا پێتان وابێت ئامانجی شیکارییەکەمان بە دەوری ئەڵقەیەکی خاڵیدا دەخولێتەوە، بەڵام ئەگەر هەموو ئەزموونی مرۆڤ پێشتر بە نێوەندگیریی جۆرێک لە سیستمی هێمایی بووبێت، ئەوا دەقیقەن بە نێوەندگیریی هەموو جۆرە چیرۆکێکیشە کە بیستوومانە. پاشان چۆن دەتوانین باس لە چۆنیەتیی گێڕانەوەی ئەزموون و ژیانی مرۆڤ وەک چیرۆکێک لە دۆخی تازەپێگەیشتوودا بکەین، لەکاتێکدا دەرچەیەک نییە دەستمان بە شانۆی زەمەنی لە دەرەوەی ئەو چیرۆکانە ڕابگات، کە لەلایەن کەسانی دیکە دەگێڕدرێنەوە. بۆ ئەمەش بە کۆمەڵێک بارودۆخ وەڵام دەدەمەوە، کە بە بڕوای من ناچارمان دەکەن ئەزموونێک وەک گێڕانەوەیەکی مەجازی لەو جۆرەیە، کە نەک لە دەرهاویشتەی ئەدەبەوە بۆ ژیان سەرچاوە دەگرێت، بەڵکوو داخوازییەکی ڕاستەقینە بۆ گێڕانەوە پێک دەهێنێت. ئەو دەربڕاوەی سەرەوە [پێکهاتەی پێشگێڕانەوەی ئەزموون] کە باسمان کرد، تا ڕادەیەکی باش هاوکارمان دەبێت بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم بارودۆخانە.

بێ ئەوەی کایەی ئەزموونی ڕۆژانە جێ بهێڵین، ئایا مەیلی ئەوەمان نییە لە زنجیرەیەک ئەڵقەی دیاریکراوی ژیانی خۆماندا، شتێک ببینین وەک چیرۆکێک کە هێشتا نەگێڕدراوەتەوە، چیرۆکێک کە داوای گێڕانەوە دەکات؟ جارێكی دیکەش، ئایا چیرۆکەکان بە پێناسە و باسکردن ناگێڕدرێنەوە؟ ئەمە لەکاتێکدا باس لە چیرۆکێکی ڕاستەقینە دەکەین جێگای مشتومڕە، بەڵام ئایا چەمک و بیری “ماتەچیرۆک” نائاشکرا، پەسەند نییە؟ لێرەوە دەوەستم بۆ ئەوەی دوو بارودۆخی کەمباوتر لە بەرچاو بگرم، کە تێیدا دەربڕینی «چیرۆکێک کە هێشتا نەگێڕدراوەتەوە» وەک هێزێکی سەرسووڕهێنەر خۆی بەسەرماندا دەسەپێنێت. ئەو نەخۆشەی کە قسە لەگەڵ دەروونشیکارێک دەکات، تەڵزمە پەرشوبڵاوەکانی چیرۆکەکانی، خەونەکانی، دیمەنە سەرەتایییەکان، زنجیرەیەک ڕووداوی ناکۆک بە یەکتری بۆ دەهێنێت، لێرەوە ئامانجی سەرەکی و ڕەوای توێژەر ئەوەیە لەم فڕاگمێنتانەدا چیرۆکێک دەربهێنێت، کە لە یەک کاتدا تۆکمەتر و لە لایەکی دیکەوە ئاشکراترە، ئەمەش لەپێناو تێگەیشتن و کۆکردنەوەی کۆی گێڕانەوەکە. ئەم لێکدانەوە گێڕانەوەیییەی تیۆریی دەروونشیکاری ئەوە دەگەیەنێت کە چیرۆکی ژیانێک لەو چیرۆکانەوە گەشە دەکات کە نەگێڕدراونەتەوە و بە ئاڕاستەی چیرۆکە ڕاستەقینەکان کپ کراون (بوون بە ماتەچیرۆک)، لەکاتێکدا بناغەی چیرۆکە سەرەکییەکە لەوانەوە ناسنامەی خۆی وەردەگرێت. ئەمەش دڵنیاییمان دەداتێ لە گەڕان بە دوای بەردەوامییەتی ناسنامەی نێوان ماتەچیرۆک و چیرۆکی ڕاستەقینە و ئاشکرا.

دۆخێکی دیکە هەیە کە پێ دەچێت لەگەڵ چەمکی «چیرۆکی نەگوتراو» بە باشی بگونجێت، ئەمەش دۆخی دادوەرێکە کە هەوڵ دەدات لە تۆمەتبارێک تێبگات، بەهۆی هەڵدانەوەی ئەو گرێیانەی کە تۆمەتبارەکە تێیدا گیری خواردووە و لێی ئاڵۆز بووە. دەتوانین بڵێین تاک لە چیرۆکەکاندا تێکەڵ بووە، بە جۆرێک بەر لەوەی هیچ بگێڕێتەوە، تووشی ئەم ئاڵۆزبوونە دەبێت. پاشان ئەم تێکەڵبوونە وەک پێشمێژووی چیرۆکێکی گێڕدراوە دەردەکەوێت کە سەرەتای چیرۆکەکە لە لایەن گێڕەرەوەوە هەڵدەبژێردرێت. پێشمێژووی چیرۆکەکە ئەوەیە، کە بە کۆیەکی فراوانتری دەبەستێتەوە و پاشخانێکی پێ دەبەخشێت. ئەم پاشخانەش لە پێکداچوون و سەریەککەوتنی ماتەچیرۆکەکان دروست دەبێت، تا دەگاتە چیرۆکە ئاشکرا و زیندووەکە. ئەو چیرۆکانەشی کە دەگێڕدرێنەوە، دواترهەر لەم پاشخانە دێنە دەرەوە و هەر لەگەڵ دەرکەوتنیشیاندا سەبجێکتی ناڕاستەوخۆش سەر هەڵدەدەن. پاشان دەتوانین بڵێین چیرۆکەکە توانای وەڵامدانەوەی ئێمەی مرۆڤی دەبێت. «ئاکامی سەرەکیی ئەم شیکارییە بوونگەرایییەی مرۆڤ، وەک ئەوەی لە چیرۆکەکاندا تێکەڵ بووە، ئەوەیە کە خودی گێڕانەوە خۆی پڕۆسەیەکی لاوەکییە، کە لەسەر بنەمای تێکەڵاوی و ئاڵۆزیمان لە چیرۆکەکاندا چەسپاوە». گێڕانەوە، شوێنکەوتن، تێگەیشتن لە چیرۆکەکان، تەنیا درێژەی چیرۆکە نەگوتراوەکانە.

لەم دووانە شیکارییەدا دەردەکەوێت کە شوێنکەوتنی خەیاڵ، واوەتریش خەیاڵی گێڕانەوە، ڕەهەندێکی بنچینەییی تێگەیشتنە لە خود. ئەگەر ڕاستە خەیاڵ تەنها لە ژیاندا تەواو دەبێت و ئەو ژیانەش تەنیا لە ڕێگەی ئەو چیرۆکانەوە درک دەکەین کە دەیانگێڕینەوە، ئەوا ژیانێکی تاقیکراوە بە واتا سۆکراتییەکە، ئەو ژیانەیە کە دەگێڕدرێتەوە. ژیان چی دەگێڕێتەوە؟ ژیانێک کە تێیدا هەموو پێکهاتە بنەڕەتییەکانی ئەو گێڕانەوەیە دەدۆزینەوە کە لە بەشی یەکەمدا باسمان کرد، بە تایبەتیش شانۆگەریی نێوان کۆکبوون و دژیەکی، کە بۆ ئێمە وەک جۆرێک لە تایبەتمەندیی گێڕانەوەکە دەردەکەوت. ئەم دەرەنجامەش بە هیچ جۆرێک پاڕادۆکسیکاڵ و سەرسوڕهێنەر نییە.  

ئەگەر دانپێدانانەکانی کتێبی یازدەهەمی سانت ئۆگستین (٣٥٤-٤٣٠ز) بکەینەوە، تاریفێکی گونجاو بۆ “کات”ی مرۆڤ دەدۆزینەوە، کە بە تەواوی هاوتایە لەگەڵ پێکهاتەی ڕێککەوتنی دژیەک و ناتەبای ئەرستۆدا، کە چەند سەدەیەک پیشتر لە داڕشتەی پۆیەتیکا(هونەری شیعر)دا تێیگەیشتبوو. ئۆگستین لە نامە بەناوبانگەکەی دەرەبارەی کاتدا، کات وەک دەرکەوتەی دابڕانێکی بەردەوامی نێوان سێ لایەنی ئێستا دەبینێت: «چاوەڕوانی- کە ناوی دەنێت ئێستای داهاتوو، یادەوەری- کە ناوی دەنێت ئێستای ڕابردوو، سەرنج- کە ناوی دەنێت ئێستای ئێستا». لەمەشەوە جۆرێک لە ناجێگیریی کات دێتە ئاراوە؛ لەوەش زیاتر دابڕانی بەردەوامە. بەم شێوەیە ئۆگستین کات بە درێژبوونەی ڕۆح (Distentio Animi) پێناسە دەکات. واتە پێک دێت لە دژێتیی هەمیشەییی نێوان سروشتی ناجێگیریی ئێستای مرۆڤ و سەقامگیریی ئێستای ئیلاهی، کە ڕابردوو و ئێستا و داهاتوو لە یەکیەتی و ڕووداوێکی داهێنەرانە پێک دێت. ئەمەش ئاڕاستەمان دەکات بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی پێناسەکەی ئەرستۆ بۆ پڵۆت و پێناسەکەی ئۆگستین بۆ کات ببینەوە. دەتوانین بڵێین لە ئۆگستیندا دژیەکی بەسەر کۆکبووندا سەردەکەوێت؛ هەر ئەمەشە نەهامەتیی بارودۆخی مرۆڤ. لە بەرانبەردا لای ئەرستۆ کۆکبوون بەسەر دژیەکیدا سەردەکەوێت؛ ئەمەشە بەهای بێئەندازەی گێڕانەوە کە بۆ دانانی ئەزموونێکی کاتی ڕێکوپێک داوای دەکات. لەگەڵ ئەوەشدا نابێت بەو ئەندازەیە گوشار بخەینە سەر ئەو دژبەرییە، چونکە بۆ خودی ئۆگستین دژیەکی دروست نەدەبوو ئەگەر ئێمە توانای درێژبوونەوە و کشانمان نەبایە و مەیل و نیازمان بەرەو یەکیەتییەک نەنابایە؛ لە نموونەیەکی سادەی وەک خوێندنەوەی شیعرێکدا ئەمە بە باشی دەردەکەوێت- کاتێک خەریکە شیعرێک دەخوێنمەوە، سەراپای هەنووکە و ئێستا لە ئاوەزمدایە، پاشان کاتێک دەست دەکەم بە خوێندنەوە، بەشەکانی یەک لە دوای یەک لە داهاتووەوە دەڕۆن بەرەو ڕابردوو و بە ئێستادا گوزەر دەکەن، بە جۆرێک شاعیر بە تەواوی ڕۆدەچێتە ڕابردووەوە. بۆیە دەبێت مەبەست و ئامانجی لێکۆڵینەوەکەمان پوختەتر بکەین، ئەگەر هەست بە کەمێک گازگرتنی ستەمکارانەی کات بکەین، کە هەرگیز ڕۆح لە پەرتبوونی دژیەکیی نێوان چاوەڕوانی و یادەوەری و سەرنج دواییی نایەت. کەواتە ئەگەر لە ئەزموونی زیندووی کاتدا، دژیەکی بەسەر کۆکبوونیدا سەرکەوێت، ئەوا دووهەمیان هێشتا وەک ئۆبجێکتی هەمیشەییی ئارەزووی ئێمە دەمێنێتەوە. سەبارەت بە ئەرستۆ دەتوانرێت پێچەوانەکەی بگوترێت، ئێمە پێشتر ئاماژەمان بەوە دا کە گێڕانەوە کۆکردنەوەی نایەکسانەکانە، لێ کۆکبوون و هاوپەیمانێتی هەرگیز بەبێ ململانێ و کۆکردنەوەی خودی ئەو نایەکسانانە نادۆزینەوە. لەم ڕووەوە تراژیدیا نموونەیەکی شیاوە، هیچ تراژیدیایەک بێ وەرچەرخان ڕوونادات، گۆڕانی چارەنووس، ڕووداوە ترسێنەر و ئارامەکان، هەڵەیەکی زەق، هامارتیا (کێماسیی پاڵەوان) لە نەفامی و نەزانیی پاڵەوانەکەوە سەرچاوە دەگرن، نەوەک خراپەکاری. ئەگەر کۆکبوونیش سەرکەوت بەسەر دژێتیدا، ئەوەی گێڕانەوە پێکدێنێت ئەوا لە ڕاستیدا خودی ململانێی نێوان ئەم دوانەیە.

با ئەم شیکارییەی دژیەکی و کۆکبوونی گێڕانەوە و کاتە بۆ خۆمان لێگەڕێین. ژیانی ئێمە وەک مەیدانی چالاکییەکی بنیاتنەر دەردەکەوێت، کە لە بنەڕەتدا لە تێگەیشتنی گێڕانەوەوە سەرچاوە دەگرێت، کە بەهۆیەوە هەوڵ دەدەین کەشفی ئەو شوناسە بکەین کە لە دەرەوەی گێڕانەوەکە بۆمان پێک دێنێت. لێرەوە چەمکی (شوناسی گێڕانەوە) بۆ من جێی بایەخە، چونکە ئێمە پێی دەڵێین سەبجێکتیڤییەت، نە زنجیرەڕووداوێکی پچڕپچڕە و نە جەوهەرێکی نەگۆڕە، بەڵکوو ڕاڕەوێکی پەرەسەندنە. ئەمە ڕێک ئەو جۆرە ناسنامەیەیە کە پێکهاتەی گێڕانەوە بە تەنیا دەتوانێت لە ڕێگەی داینامیزمەوە دروستی بکات. ئەم پێناسەیە بۆ سەبجێکتیڤییەت لە ڕووی شوناسی گێڕانەوەوە کۆمەلێک دەرکەوتە و کاریگەریی هەیە؛ وەک دەستپێک دەشێت گەمەی پوختەکردن و داهێنان بۆ تێگەیشتن لە خۆمان بە کار بهێنین، کە بە گشتی لە هەموو نەریتێکدا هەیە، بە هەمان شێوە هەرگیز لە دووبارە لێکدانەوەی ناسنامەی ئەو گێڕانەوەیە ناوەستین لەژێر ڕۆشناییی ئەوەی کە کولتوورەکەمان بۆمان پێشنیاز دەکات. بەم مانایە تێگەیشتن لە خۆمان هەمان تایبەتمەندی و ئەدگارە نەریتییەکان دەخاتە ڕوو بۆ تێگەیشتن لە بەرهەمێکی ئەدەبی. هەر بەم شێوەیەش فێر دەبین ببینە گێڕەرەوە و پاڵەوانی چیرۆکی خۆمان، بەبێ ئەوەی لە ڕاستیدا ببین بە نووسەری ژیانی خۆمان. کەواتە دەتوانین چەمکی «دەنگی گێڕانەوە» کە سەمفۆنیای بەرهەمە مەزنەکانی وەک داستان و تراژیدیا و دراما و ڕۆمان پێکبدێنێت، بۆ خۆمان بە کار بهێنین. جیاوازییەکەش ئەوەیە لە هەموو ئەم بەرهەمانەدا، ئەوە نووسەرە خۆی لەژێر باڵی گێڕەرەوەدا حەشار داوە و دەمامکی کارەکتەرە جۆراوجۆرەکان دەپۆشێت و لەنێو هەموو ئەوانەشدا دەنگی گێڕەرەوە باڵادەستە، کە چیرۆکەکە دەگێڕێتەوە و دەری دەخات. دەشتوانین ببین بە گێڕەرەوەی خۆمان، بە لاساییکردنەوەی دەنگی ئەم گێڕەرەوانە، بەبێ ئەوەی بتوانین ببینە نووسەر، ئەمە جیاوازیی گەورەی نێوان ئەندێشە و ژیانە. کەواتە ڕاستە ئەوەی ژیان مانەوەیە و چیرۆکەکانیش دەگێڕدرێنەوە. جیاوازییەکی دیکەی هەڵواسراو دەمێنێتەوە، بەڵام ئەم جیاوازییە بەشێکی هەڵدەوەشێتەوە بەهۆی هێزی ئەو پلۆتانەی کە لە کولتوورەکەمانەوە بە دەستمان گەیشتووە و ڕۆڵی ئەو کارەکتەرە جیاوازانەی کە لە چیرۆکەکەدا ئەرکی جیاواز دەگرنە دەست و دەبنە دڵخوازی ئێمە و خۆشەویستییەکی زۆرمان بۆیان دەبێت. واتە ئەم جیاوازییە هەڵواسراوە بەشێکی بەهۆی پلۆتەکەوەیە، کە لە کولتووری نەریتێکەوە بۆمان دێت و بەشێکیشی خودی کارەکتەرەکانن، کە دەبنە دڵخوازی ئێمە و لەگەڵمان دەمێننەوە و دەژین. بۆیە لە ڕێگەی گۆڕانکارییە خەیاڵییەکانی ئیگۆی خۆمانەوەیە کە هەوڵ دەدەین تێگەیشتن لە گێڕانەوە وە دەست بخەین. تاکە جۆرێکیش کە لە هەڵبژاردنی ڕوواڵەتی نێوان گۆڕانی ڕەها و شوناسی تەواو ڕزگاری دەبێت، ئەوا لە نێوان ئەم دوانەدا شوناسی گێڕانەوەیە.

لە کۆتاییدا، ڕێگەم بدەن بڵێم ئەوەی ئێمە پێی دەڵێین سەبجێکت، هەرگیز لە سەرەتاوە نادرێت، یان ئەگەر وەهاش بێت، ئەوا لەژێر مەترسیی ئەوەدایە کە لە ئیگۆی ڕژد و نەرسیسیدا کورت بکرێتەوە، لەم بەستێنەشدا ئەدەب بە وردی دەتوانێت ڕزگارمان بکات لێی. کەواتە ئەوەی لە لایەنی نەرگسییەوە لە دەستی دەدەین، لە لای گێڕانەوە وە دەستی دێنینەوە. لەبری ئیگۆیەک کە عاشقی خۆی بووە، خودێک دێتە ئاراوە کە بە هێما کولتوورییەکان ڕێنوێنی دەکرێت، کە لە نێوان ئەو گێڕانەوانەی لە نەریتی ئەدەبیی ئێمەدا بۆمان ماونەتەوە، هەروەها ئەو گێڕانەوانەش یەکێتییەکمان پێ دەبەخشن کە جەوهەری نییە، بەڵکوو گێڕانەوەیییە.

سەرچاوە: دەربارەی پۆوڵ ڕیکۆر، گێڕانەوە و لێکدانەوە. ئامادەکردنی دەیڤد وود

On Paul Ricoeur; Narrative And Interpretation, Wood, David. 1991 University Of Warwick; London.

سەرچاوەی دیکە بۆ بابەتەکە:

1- کات و گێڕانەوە، بەرگی ٣،٢،١.

2- هێرمێنۆتیکای ڕووداو.

3- یادەوەری، مێژوو و بیرچوونەوە.

4- فینۆمینۆلۆژیا و هێرمێنۆتیکا (دیارەدەناسی و دەقناسی) لە ڕوانگەی ڕیکۆرەوە.              

The post <strong>ژیان، گەڕان بە دوای گێڕانەوەدا</strong> appeared first on ژنەفتن.

سەرەتا

   من ئاژەڵخۆرم، وەلێ ئاژەڵخۆریم دژ ناوەستێتەوە لەتەک باوەڕداریمدا بە جۆرێکی تایبەتی یەکسانیی ڕۆحلەبەرەکان، چونکە هەستکردنم بە تاوان سزای ئاژەڵخۆرییەکەمە، ئاشکراشە ئەم جۆرەی ئاژەڵخۆر جودایە لەوەی وای دەبینێت ئاژەڵان بۆ گەدەی ئەم دروست بوون. جیاوازیی نێوان ئەم دووانە جیاوازیی نێوان دوو تۆمەتبارە، یەکەمیان دەچێتە بەردەم دادگا و خۆی بە شایستەی ئەو سزایەیە دەزانێت کە بە سەریدا دەسەپێندرێت، دووەمیشیان پێی وایە ئەوەی ئەنجامیداوە تاوان نییە و ئەگەر قوربانییەک لە گۆڕێدا بێت ئەوا خۆیەتی. لەمەش بترازێت، ئاژەڵخۆریم ڕێگر نییە لەوەی بە گژ فۆرمەکانی دیکەی سپیشیزیزمدا بچمەوە، ڕەنگە گشتمان لەوەدا کۆک و تەبا بین کە فۆڕمی دڕندانەتر و توندوتیژترین سپیشیزیزم لە ئارادان، ساڵانە بەلێشاو مەیموون و بەراز و مشک و جرج و کەروێشک و پشیلە و سەگ و ئاژەڵی دیکە دەکرێنە قوربانیی تاقیکردنەوەی بەرهەمە جوانکارییەکان.

هەروەتر، بڕوابوون بە یەکسانیی نێوان ڕۆحلەبەرەکان واتای بەرزکردنەوەی پێگەی ئاژەڵان نییە بۆ ئاستی مرۆڤ بەقەد ئەوەی دابەزاندنی مرۆڤە بۆ پێگەی ئاژەڵ، ئەم پێگەیەش لە پڕۆسەیەکی زانستی دوورودرێژدا وەرمانگرتووە. بەر لە ڕێنیسانس مرۆڤ وێنایەکی نارسیستییانەی بۆ خۆی کێشابوو، وێناکە بەم چەشنە بوو: مرۆڤ لە لایەن خودایەکەوە لە باشترین شێوەدا ئافرێنراوە، هەر ئەم خودایە ئاوەزی پێبەخشیوە و لە چەقی گەدوونیشدا نیشتەجێی کردووە. سێ فیگەری مەزن مرۆڤ لەم خەوی غەفڵەتە بەئاگا دێننەوە. سەرەتا نیکۆڵاس کۆپەرنیکۆس[١٤٧٣- ١٥٤٣]شۆڕشێکی بەسەر سیستەمی پەتڵیمۆس[Ptolemaic system]ـیدا بەرپاکرد، بەوەی سەلماندی زەوی چەقی گەردوون نییە، ئێمە نیشتەجێی هەسارەیەکین لەتەک چەندانی دیکەدا بە دەوری خۆردا دەسووڕێتەوە. لێدانی دووەم بەزەبرتر بوو، ساڵی [١٨٥٩] چارلس داروین [١٨٠٩- ١٨٨٢] شاکاری ڕەچەڵەکی چەشنەکان[On the Origin of Species]ـی بڵاوکردەوە، ئەو سەلماندی کە مرۆڤ بەرهەمی پڕۆسەیەکی تولانیی پەرەسەندنە و ڕیشەی هاوبەشی لە تەک ئاژەڵدا هەیە. دوای دەرکردنی لە چەقی گەردوون و داماڵینی لە ڕیشە پیرۆز و ترانسێندێنتاڵەکانی، مرۆڤ تەنیا ئاوەزی بۆ مابۆوە. ئەویشی هاوڕێ لە تەک هاتنی فرۆید[١٨٥٦– ١٩٣٩]دا لەدەست دەچێت. ئەم دەروونشیکارە نەمسایییە پێمان دەڵێت ئەوەی مرۆڤ ئاراستە دەکات بریتی نییە لە هەست و ئاگایی، بەڵکوو نەست و نائاگایییە. بەم چەشنە وێناکە سەراوژێر بۆوە و ئەو ڕێزە کلاسیکییەی مرۆڤ بەر لەو سێ لێدانە هەیبوو، بەتەواوەتی نایمێنێت.

(٢)

سپیشیزیزم چییە؟

ساڵ ساڵی [١٩٧٠]یە، سایکۆلۆجیستی بەریتانیی ڕیچارد ڕیدەر [١٩٤٠ لەدایک بووە] لە بانیۆی ماڵەکەیدا ڕاکشاوە، بیر لەوە دەکاتەوە کە لە داهاتوودا دەکرێت پڕۆفیسۆرێکی بایۆلۆژی و گۆرێلایەک لەیەک بدرێن، بەڵام ئایە ئەم [مرۆڤ- گۆرێلا]یە دەبرێتە دایەنگە یانژی دەخرێتە نێو قەفەسەوە؟ لێرەوە بیری بۆ تاقیکردنەوە ئاژەڵییەکان دەچێت، ئەم تاقیکردنەوانە دوو پاساویان هەن، یەکەم ئەو پێشکەوتنە زانستییەی بەهۆی ئەم تاقیکردنەوانەوە بەدەستیان دەهێنین زیاترە لەو ئازارەی بە ئاژەڵەکانی دەگەیەنین، دووەم سوودی ئەم تاقیکردنەوانە بۆ جۆری مرۆڤ زۆرترە لەو ئازارەی ئاژەڵان لەم تاقیکردنەوانەدا دەیچێژن. ڕیدەر بەردەوامە لە بیرکردنەوە و دەپرسێت: بۆچی ئێمە لەژێر هیچ پاساوێکدا ئامادە نین مرۆ بکەینە بابەتی ئەو تاقیکردنەوانە؟ ئەم لایەندارییە چییە کە زۆر لە کڵاسیزم classism و سێکسیزم sexism و ڕەیسیزمracism دەچێت؟ ئەو بە باشی دەیپێکێت، سپیشیزیزمە. بە هەڵەداوان خۆی دەگەیەنێتە کا‌غەز و پێنووسەکەی، لە ژێر ناونیشانی سپیشیزیزمدا دەست بە نووسین دەکات. نووسینەکەی لە نێوەندە ئەکادیمییەکاندا پیشوازی لێ ناکرێت، بۆیە پەنا دەباتە بەر هاوڕییەکی بە ناوی دەیڤید هوود و ئەم لە بڵاوکردنەوەیدا دەستگیرۆیی دەکات، ڕیدەر و هود دوو هاوڕێ و دوو ئەندامی [گرووپی ئۆکسفۆرد] بوون کە بە [ڕووەکییەکانی ئۆکسفۆرد]یش ناودێر دەکرێت. ئەم گرووپە لە کۆتاییی شەستەکان و سەرەتای حەفتاکانی سەدەی ڕابووردوودا لەلایەن چەند ڕۆشنبیرێکی ئینگلیزەوە دامەزرا، ئامانجیشی بریتی بوو لە گەڵاڵەکردنی زەمینەکەی تیۆری بۆ مافی ئاژەڵان.

چەمکی سپیشیزیزم لەلایەن فەیلەسووفی دیاری ئوستوڕاڵی پیتەر سینگەر[١٩٤٦ لەدایک بووە]ەوە هەڵدەگیرێتەوە. لە بەشی یەکەمی کتێبە بەناوبانگەکەیدا بە ناوی [Animal Liberation] کە زێدەگۆیی نییە ئەگەر بڵیین مانیفێستی تیۆری بەرگریکردنە لە مافەکانی ئاژەڵان، بەم جۆرە پێناسەی دەکات: «لایەندارییەکە یانژی هەڵوێستێکە لە بەرژەوەندیی ئەو تاکانەی سەر بە جۆری خۆنی لە دژی بە تاکی جۆرەکانی دیکەن». کەواتە سێکسیزم بریتییە لەو جیاکارییەی لەسەر بنەواشەی جێندەر دەکرێت، ڕەیسیزمیش لەسەر بنەمای نەژاد، هەرچی سپیشیزیزمە چاو لە جۆر [species] دەبڕێت. سپیشیزیزم لە فۆڕمی جۆراجۆردا خۆی مانیفێست دەکات، لە ڕووی پلەبەندی توندوتیژبوونییەوە لە بە ئاژەڵدانانی نەرێنییانەی مرۆڤەوە دەست پێ دەکات، بۆ نموونە بە مرۆڤی دەبەنگ دەڵێین کەر و بە هی توڕە و تۆسن و سەرسەختیش دەڵێین  بەراز. بە تێپەڕبوون بەنێو چەندان فۆڕمی دیکەدا دەگەینە ئەو تاقیکردنەوە ئاژەڵییانەی بەمەبەستی بەرهەمهێنانی کەلوپەلی جوانکاری ئەنجام دەدرێن.

(٣)

ڕیشە تیۆلۆجی و فەلسەفییەکانی سپیشیزیزم

سپیشیزیزم مێژوویەکی توولانی هەیە، ئایین و فەلسەفەش ڕۆڵی کارایان لە سەرڕێخستن بەردەوامی ئەم مێژووەدا هەبووە. سەرەتا با ئایینەکان بەتایبەت ئەوانەی بە ئایینە ئیبراهیمییەکان ناودێر دەکرێن وەرگرین، لە پەرتووکی پەیدابووندا هاتووە: «خودا فەرمووی: با زەوی بوونەوەرە زیندووەکان لە جۆری خۆیان بەرهەم بهێنێت. ئاژەڵ و خشۆک و گیاندارانی زەوی، هەر یەکەیان لە جۆری خۆی، جا وابوو، خودا گیانداری زەوی بەپێی جۆری خۆیان و هەموو خشۆکێکیش لەسەر زەوی بەپێی جۆری خۆیان. خوداش بینی ئەمە باشە. ئینجا خودا فەرمووی: با مرۆڤ لەسەر وێنەی خۆمان دروست بکەین، لە شێوەی خۆمان. با دەسەلاتدار بن لەسەر ماسی دەریا و باڵندەی ئاسمان و ئاژەڵ و بەسەر هەموو زەویدا، هەروەها بەسەر هەموو ئەو بوونەوەرە خشۆکانەی بەسەر زەویدا دەخشێن. خودا مرۆڤی لەسەر وێنەی خۆی بەدیهێنا، بە نێر و مێ بەدیهینان». لەسەر هەمان نەزم، لە سوڕەتی [التين]ـی قورئاندا هاتووە: [لقدخلقنا الإنسان في أحسن تقويم]. واتە ئێمە مرۆڤمان لە باشترین شێوەدا دروست کردووە. ئەم دوو دەقە کورد وتەنی مشتێکن لە خەروارێک، چەندان دەقی دیکە بە ئاراستەی سپیشیزیزم لە پەرتووکە پیرۆزەکانی ئایینە ئیبراهیمییەکاندا ئامادەن، پێویست ناکات هەموویان بگوازینەوە، ئەوەی سەرپێیانەش ئەم پەرتووکانە بخوێنێتەوە، لە زیاد لە جێیەکدا بەر زیاد لە فۆڕمێکی سپیشیزیزم دەکەوێت. هەرچۆنێک بێت، ئەو دەقەی تەورات کە کتێبی پیرۆزی جووەکان و مەسیحییەکانیشە، پێگەیەکی باڵا بە مرۆ دەبەخشێت، چوونکە بە گوێرەی ئەم دەقە خوداوەند لەسەر وێنەی خۆی مرۆڤ دروست دەکات، بەمەش خەڕەندێکی ئۆنتۆلۆجی دەکەوێتە نێوان مرۆڤ و  ئاژەڵەوە، بەوەی کە مرۆڤ ڕەهەندێکی پیرۆز و ترانسێندێنتاڵ وەردەگرێت، هەڵبەت قورئان درێژە بە هەمان مرۆڤبینی تەوراتی دەدات، دەتوانین بڵیین هەردووکیان بە دەربڕینی جودا پێ لەسەر هەمان شت دادەگرن ئەویش باڵاییی مرۆڤە بەسەر ئاژەڵدا بە بەهانەی ئەوەی خوداوەندێک لە وێنەی خۆی یاخود لە باشترین شێوەدا ئافراندوویەتی.

شایانی هێما بۆ کردنە ئاژەڵ پێگەیەکی باڵاتری لەو ئایین و ئایینزایانەدا هەیە کە لەسەر بنەمای دۆنادۆن [خۆی تەنگۆڕکێیە، وەلێ بە هەڵە زۆربەی نووسەر و وەرگێڕەکان ڕۆحگۆڕکێی پێ دەڵێن] دامەزراون، لانی کەم لە ڕووی پراکتیکییەوە ئاژەڵان لە چێوەی ئەم ئایینانەدا بە شێوەیەکی ڕێژەیی پاریزراوترن، بۆیە دەڵێم لە ڕووی پراکتیکییەوە چونکە فەلسەفییانە شتێکی دیکەیە، لە یەکەم نیگادا ئەو سەنگ و  ئەرزشەی ئاژەڵان لە بەستێنی ئەم ئایینانەدا هەیانە وەک کردەیەکی ئەنتی سپیشیزیزم خۆی بەیان دەکات، بەڵام ئەگەر قووڵ تەماشای بابەتەکە بکەین دەبینین لێرەشدا سپیشیزیزم بە پەنهانی ئامادەیە، چونکە ڕێزگرتنی پەیڕەوگرانی ئەم ئایین و ئایینزایانە دواجار بەهۆی ئارایی ڕەهەندیی مرۆیییە لە ئاژەڵاندا، ئەوان ئاژەڵەکان وەک قاڵبگەلێک دەبینن کە ڕۆحی مرۆڤە تاوانبار و لادەرەکانی تێدا جێگیر کراوە. بە وشەگەلێکی دیکە، هۆی ئەم ئاژەڵدۆستییە بۆ مرۆڤبوونی ئاژەڵ دەگەڕێنەوە نەوەک بۆ ئاژەڵبوونیان. هەرچۆنێک بێت ئەمە بابەتێکی فیکرییە و لەوە کەم ناکاتەوە کە لە پراکتیکدا دەگوزەرێت.

وەک لە سەرەتای ئەم پاژەدا هێمام بۆ کرد، لە پاڵ ئاییندا فەلسەفەش بە تایبەت لە سەرەتادا ڕۆڵێکی خراپ و نارێنی بینیوە، وەلێ هەر خودی فەلسەفە لە خاڵێکدا بەخۆیدا دەچێتەوە و بەیداخی مافی ئاژەڵان بەرز دەکاتەوە.

هەرچەندە ئەرستۆ[٣٨٤- ٣٢٢ پ.ز]ـی گەورە فەیلەسووفی یۆنان نکۆڵی لەوە نەدەکرد کە مرۆڤیش هەر ئاژەڵە، ئەو پێناسەی مرۆڤی بە ئاژەڵێکی ئاوەزمەند دەکرد. کەچی ئەمە لەکن ئەرستۆ نابێتە زەمینەیەک بۆ قسەکردن لەسەر یەکسانی و تەنانەت نزیکی مرۆڤ و ئاژەڵ لە یەکتری. ڕاستییەکەی ئەم فەیلەسووفە دیدگایەکی تێلیۆلۆجی و مرۆسەنتەری [Anthropocentrism]ـی بۆ بوون هەبوو، ئەو وای دەبینی مرۆڤ هەم چەق و هەمیش دووا ئامانجی بوونە، بەم جۆرە ئێمە لە بەردەم هیرارکییەتێکداین کە لە لووتکەی هەڕەمەکەدا مرۆڤ هەیە، لەخوار ئەمەوە ئاژەڵ، ڕووەکیش لە بنکی هەڕەمەکەدایە، لەم بارەوە ئەرستۆ لە [Politics]دا دەنووسێت: «ڕووەک لە پێناو ئاژەڵدا هەیە، ئاژەڵیش لە پێناو مرۆڤدا».

بۆ ئەرستۆ، تەنانەت مرۆڤەکانیش یەکسان نین، هەندێک بە سروشت کۆیلەن، ئەوانی دیکەش سەروەر، بۆیە هەڵوێستی ئەرستۆ لەبارەی ئاژەڵەوە ڕەنگە بۆ هیچمان مایەی شۆک نەبێت. هەرچۆنێک بێت ئەم هەڵوێستەی ئەرستۆ درێژەی پێ دەدرێت، تۆماس ئەکواینەس [١٢٢٥- ١٢٧٤] دیارترین فیگۆری فەلسەفەی کریستیانی لە سەدەکانی ناویندا، لەژیر کاریگەری و باندۆری ئەرستۆدا کە بە [فەیلەسووف] ناودێری دەکات، لە وەڵامی ئەو پرسیارەی کە ئایە قەدەغەکردنی کوشتن بوونەوەرەکانی دیکە دەگرێتەوە؟ ئاکویناس لە کتێبەکەیدا بە ناوی [Summa Theologica]دا دەنووسێت: «بە کارهێنانی شتێک بۆ ئەو ئامانجەی لە پێناویدا دروستکراوە تاوان نییە، ڕیزبەندیی شتەکان بە جۆرێکە کە ناتەواو بۆ تەواوە…….. شتەکان، وەک ڕووەک کە تەنیا ژیانیان هەیە، هەموویان وەک یەک بۆ ئاژەڵەکانن، هەموو ئاژەڵەکانیش بۆ مرۆڤن. بۆیە نایاسایی نییە ئەگەر مرۆ ڕووەک بۆ ئاژەڵ و ئاژەڵیش بۆ خۆی بەکار بهێنێت ….. ». لە شوێنێکی دیکەی هەمان کتێبدا دەنووسێت: «گرنگ نییە مرۆڤ چۆن مامەڵە لەتەک ئاژەڵدا دەکات، لەبەر ئەوەی خوداوەند هەموو شتێکی کردۆتە بابەتی دەسەڵاتی مرۆڤ».

دیکارت [١٥٩٦-١٦٥٠] باوکی فەلسەفەی مۆدێرن، لە کتێبەکەیدا[Discourse on Method] پێداگیری لەو ڕوانگەیە دەکات کە ئاژەڵان تەنیا ئامێرن، خودبزوێنـن[Automata]، هەست بە چێژ و ئازار ناکەن، دەنگ بەرزکردنەوە و گینگڵدان و ڕاکردنیان کاتێک بە چەقۆ دەیانبڕین یاخود دارکارییان دەکەین یانژی بە ئاسنی سوورەکراو داخیان دەکەین بە قەولی دیکارت پەیوەندی بە ئازارچەشتنەوە نییە. ئەوان وەک کاتژمێر ئامێرن، ئەگەریش کردارەکانیان لە هی کاتژمێر ئاڵۆزتر بێت، ئەوە لەبەر ئەوەیە کاتژمێر ئامێرێکە لەلایەن مرۆڤ و ئاژەڵیش ئامێرێکە لەلایەن خوداوە چێ کراوە.

ئەم دیدە، وەک دیدی زاڵ دێتە نێو ڕۆشنگەریشەوە، گەورە فەیلەسووفی ئەڵمان ئیمانوئێل کانت [١٧٢٤- ١٨٠٤] لەو باوەڕەدا بوو مرۆڤ هیچ ئەرکێکی ڕاستەوخۆی لە پەیوەندیدا بە ئاژەڵەوە لە ئەستۆ نییە، ئاژەڵان خودهۆشیار [self-conscious] نین، ئەوان تەنیا پێکاری ئامانجێکن، ئەو ئامانجەش بریتییە لە مرۆڤ.[بڕوانە: Lectures on Ethics].

 دوای کانت دوو فیگۆری گرنگمان هەن، زێدەگۆیی نییە ئەگەر بڵێین پارادایمێکی نوێ سەرڕێگە دەخەن، ئەم دوو فیگۆرەش بریتین لە فەیلەسووفی ئینگلیزی جێرمی بێنسام [١٧٤٨- ١٨٣٢] و بایۆلۆجیست و جیۆلۆجیستی مەزنی ئینگیز چارلس داروین[١٨٠٩- ١٨٨٢]. پیشتر ڕەوتەنییانە باسی ڕۆڵی زۆر بە تاسیری داروینمان کرد لە گواستنەوەی نیگامان بۆ جێیەک کە مرۆڤ و ئاژەڵی لە یەکتر نزیک دەکردەوە. هەرچی بێنسامە کە دواتر لەلایەن هەندێک لەو فیگۆرانەی خودان شوێنپەنجەی دیارن لەنێو بزووتنەوەی ئاژەڵاندا هەڵدەگیرێتەوە،  لە کۆتا بەشی ئەم نووسینەدا لەسەری ڕادەوەستین.

(٤)

سەروەری مرۆڤ لە کوێوە دێت؟

ئێمەی مرۆڤ سەروەری ئاژەڵانین، بۆمان هەیە تەنانەت بۆ سەرگەرمی و چێژی خۆمان ڕاویان بکەین. بەڵام ئەم سەروەرییە لە کوێوە دێت؟ ڕەنگە هەبێت بڵێت ئێمە لە ئاژەڵ ژیرترین، یاخود بەهێزترین، یانژی توانستی قسەکردنمان هەیە و ئەوان نییانە. وەرگرتنی هەریەک لەم بنەمایانە کێشەسازە، ئەگەر بانگەشەی ئەوەمان کرد ئێمە سەروەری ئاژەڵین چونکە ژیرترین، ئەوا بە دڵنیایییەوە هیچ ڕێگرییەکی تیۆری نامێنێت بۆ سەرپێخستنی جڤاتێک تێیدا ئەوانەی ژیرن دەبنە سەروەر و ئەوانەشی ئاستی ژیرییان لە خوارەوەیە بە کۆیلە. لە بنەماکانی دیکەشدا ئێمە لە بەردەم هەمان مەترسیداین، بەو واتایەی ئەگەر هێزمان هەڵگرتەوە، ئەوا زەمینەسازی تیۆری بۆ جڤاتێک دەکەین تێیدا نەخۆش و لاواز و کەم ئەندام و پیر و زارۆک ڕەوایە هەموو شتێکیان بەرانبەر بکرێت. هەمان شتیش بۆ توانستی پەیڤین ڕاستە، چونکە ڵاڵ و منداڵ …هتد ئەم توانستەیان نییە.

وادیارە پرسیارەکەمان لە شوێنە دروستەکەدا داناوە، ئەوەی ئێمەی مرۆڤ یەکسان دەکات نە ژیرییە، نە هێزی بازوویە، نە توانستی وتنە، کەواتە هیچ کام لەم سییانە نابنە پاساو و هەنجەت بۆ باڵاییی مرۆڤ بەسەر ئاژەڵاندا، چونکە وەک هێمامان بۆ کرد دەکرێت ئەم بنەمایانە لە پەیوەندیی نیوان مرۆڤ و ئاژەڵەوە ڕابکێشرێنە نێو پەیوەندییە مرۆیییەکان یاخود پەیوەندیی مرۆڤ بە مرۆڤەوە.

هەڵبەت ئێمە ئەو سییانەمان وەک نموونە وەرگرتووە، ئەگەرنا هەموو بنەمایەکی دیکەی وەک ئاینداری و ئاکاریبوون …هتد دەمانخاتە بەردەم هەمان تەڵەزگە. پیتەر ســـینگەر لە بەشــــی یەکەمی پەرتووکی ئازادکردنی ئاژەڵان [Animal liberation]دا لەم بارەوە دەنووسێت: «بانگەشەی یەکسانی پشت بە ژیری یان توانستی ئاکاری یاخود هێزی فیزیکی یانژی هیچ فاکتێکی دیکەی هاوشێوە نابەستێت». هەر لە هەمان بەستێندا، لە جێیەکی دیکەدا دەنووسێت: «یەکسانی ئایدیایەکی ئاکارییە Moral Idea نەوەک جەختکردن لە فاکتێک».

بە بڕوای پیتەر ســـــینگەر، تۆماس جیفەرسۆن (١٧٢٣- ١٨٢٦) هەر زوو دەرکی بەم ڕاستییە کردووە، وەختێ لەبارەی ڕەشپێستەکانەوە لە نامەیەکیدا دەنووسێت: «….. بەڵام چەندە بەهرەدار بن ئەمە نابێتە پێوەری مافەکانیان، لەبەر ئەوەی ئیسحاق نیوتن لە کەسانی دیکە ژیرتر بوو، بەڵام ئەمە نەیدەکردە سەرداری سەر و ماڵی کەسانی دیکە. بڕوانە: Animal liberation» لەم خاڵەشەوە ئێمە دەتوانین ڕستێک ئەنجامگیری بکەین، پڕبایەخترینیان ئەوەیە مادام یەکسانیی مرۆڤەکان پاڵپشت نییە بە هیچ کام لەو بنەواشانەی باسمان کردن، دەتوانین ئەم یەکسانییە بەجۆرێک درێژ بکەینەوە کە ئاژەڵانیش بگرێتەوە.

(٥)

ئازارچەشتن، سەرزەمینی یەکسانی

بەر لە جێرمی بێنسام هەریەکە لە فۆرفۆریۆس [دەورووبەری ٢٣٤-٣٠٥] قوتابییە زرنگەکەی ئەفلووتین و فیساگۆرس [٥٨١- ٤٩٧ پ.ز] هەڵوێستی فەلسەفییانەی ئەرێنییان لە پەیوەندیدا بە ئاژەڵەوە هەبووە، بەڵام هیچکامیان بەراورد بە بێنسام لە مێژووی فەلسەفەدا دەنگدانەوەیەکی فراوانیان لە درێژماوەدا نەبووە.  جێرمی بێنسام دامەزرێنەری قوتابخانەی سوودگەرایی [Utilitarianism] لە کتێبە بەناوبانگەکەیدا [An Introduction to the Principles of Morals and Legislation] دێڕێک دەنووسێت کە دواتر دەبێتە بەناوبانگترین دێڕی نێو ئەدەبیاتی مافی ئاژەڵان، دێڕەکە کـتومت ئەمەیە: «پرسیارەکە ئەوە نییە، ئایا بیر دەکەنەوە؟ یاخود قسان دەکەن؟ پرسیارەکە ئەوەیە ئایە ئازار دەچێژن؟».

لەم بڕگەیەدا بێنسام باس لە پێودانگێک (Criteria) دەکات لەوەوبەر بەرباس نەدراوە، ئەم پێودانگەش بریتییە لە ئازارچەشتن، ئەمە خاڵی بەیەکگەیشتنی ئێمە و ئاژەڵە، چونکە ئەوانیش بەتایبەتی ئەو جۆرانەی لە ئێمەوە نزیکن وەک ئێمە هەست بە ئازار دەکەن. بەڵگەشمان بۆ ئەمە بریتییە لە نیشانە دەرەکییەکان[External]ـی وەک ڕاپسکان و هەڵاتن لە سەرچاوەی ئازارەکە و تێکچوونی ڕوخسار و چەندانی دیکەیە، زیاتر لەمە، ئەوان خاوەنی سیستەمی دەمارین، بۆیە لە ئازاردا فشاری خوێنیان بەرز دەبێتەوە، گلێنەیان فراوان دەبێت، ئارەق دەکەنەوە، لێدانی دڵیان زیاد دەکات، ئەمە لە تەک چەندا نیشانە و گۆڕانکاری دیکەدا. هەڵبەت ئەم پێودانگە لە سۆنگەی سوودگەرایییەوە خراوەتە ڕوو، چونکە بە هیچ جۆرێک ناتوانین لەبارەی سوودێک یاخود زیانێکەوە بدوێین بەبێ ئەوەی ئازارێک یاخود چێژێک لەگۆڕێدا بێت. ئەوەی لێدانی بەردێک لە لێدانی مانگایەک جودا دەکاتەوە ئەوەیە یەکەمیان هەست بە ئازار ناکات و دووەمیان دەیکات، بۆیە باسکردن لە زیان یاخود سوود لێدانی یەکەم بۆ خودی بەردەکە بێواتایە، بەڵام بێگومان دەکرێت باس لە سوود و زیانی لێدانی دووەم بکەین.

پیتەر سینگەر بە هەمان ڕێچکەی بێنسامدا دەڕوات و دەنووسێت: «ئەگەر بوونەوەرێک ئازاری چەشت، هیچ پاساوێکی ئاکارییانە بۆ بە هەند وەرنەگرتنی ئەم ئازارە لە ئارادا نییە، بە چاوپۆشین لە سرووشتی بوونەوەرەکە، بنەواشەی یەکسانی وا دەخوازێت ئازارەکەی بە یەکسانی لەگەڵ ئازارە هاوشێوەکانی بوونەوەرەکانی دیکەدا وەربگیرێت. بڕوانە: Animal liberation»

هەڵبەت دوای بێنسام و داروین و سینگەر گفتوگۆکان کۆتایییان پی نەهات، تاوەکوو نها بەرگریکارانی مافەکانی ئاژەڵ و لایەنگرانی سەروەری مرۆڤ بۆ سەلماندنی بانگەشەکانیان، خەریکی دروستکردنی ئەرگومێنت و دژە ئەرگومێنتن. یەکێک لە دیارترین ئەو فیگۆرانەی دژی مافەکانی ئاژەڵ وەستاوەتەوە، فەیلەسووف پیتەر کاروسرزPeter Carruthersـە [1952 لەدایک بووە]، ئەم فەیلەسووفە بەریتانییە پێی وایە کە ماف و ئەرک دوو ڕووی دراوێکن، ئەوەی مافی منە ئەرکی تۆیە، ئەوەشی ئەرکی منە دەبێتە مافی تۆ، مادام ئاژەڵان ئەرکدار ناکرێن، کەواتە مافیشیان نییە ئاژەڵان وەک خانوو و باڵەخانەکان وان، هیچ مافێکی ڕاستەوخۆیان نییە. ئازاردانی ئاژەڵانیش و پێشێلکردنی مافی ئاژەڵ نییە، بەڵکوو بنپێخستنی مافی ئەو کەسانەیە کە ئاژەڵیان خۆشدەوێت. واتە ئازارنەدانی ئاژەڵ بە ڕاستەوخۆیی مافی ئەوانەیە کە ئاژەڵیان خۆشدەوێت و بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆش هی ئاژەڵانە.[بڕوانە: The Animals Issue, Moral Theory inPractice].

The post سپیشیزیزم speciesism appeared first on ژنەفتن.

نیچه

‌

“جوانیناسیی هونه‌ری مودێڕن ئه‌وه‌نده‌ سێبه‌ری داناوه‌ له‌سه‌ر هونه‌ر، کاری هونه‌ری چیتر وه‌ک ڕابردوو‌ نابێته‌ پێوه‌ر و مه‌حه‌کی ڕه‌سه‌نی نێشته‌جێبوونی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویندا”

ئاگامبێن

ده‌سپێکی باس

به‌ وته‌ی ئاگامبێن هونه‌ری مودێڕن تاکوو داهێنه‌ره‌که‌ی تیرۆر نه‌کا ڕاناوه‌ستێ، ئه‌م بڕیاره‌ داچڵه‌کێنه‌ره‌ی ئاگامبێن بۆ لێکدانه‌وه‌ی هونه‌ر به‌گشتی و به‌تایبه‌تی هونه‌ری مودێڕن و گرنگتر له‌مه‌ش به‌ مه‌به‌ستی گه‌ڕاندنه‌وه‌ی پێگه‌ی له‌ ده‌ستچووی هونه‌ره‌ له‌ ئێستادا. به‌ وته‌ی ئاگامبێن یه‌که‌مین قوربانیی هونه‌ری مودێڕن هونه‌رمه‌نده‌که‌یه‌تی‌. ئاگامبێن ده‌ڵێ: کار و چالاکیی هونه‌ری، بێگومان ئه‌و شته‌یه‌ که‌ ساز ده‌کرێ، به‌ڵام هونه‌ر شتێک ده‌ڵێت به‌ده‌ر له‌و شته‌ی که‌ هه‌یه‌، واته‌ ئه‌و شته‌ی که‌ به‌یانی ده‌کات به‌ده‌ر له‌و شته‌یه‌ که‌ هه‌یه‌، ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ خودی زمان، زمان‌‌ له‌ هه‌مان کاتدا‌ ئاماژه‌ به‌ خۆی ده‌دات ئاماژه‌یه‌ بۆ شتێکی تر به‌ده‌ر له‌ خۆی، به‌ڵام  کاری هونه‌ری شتێکی تر به‌دیار ده‌خات، کاری هونه‌ری زیاتر وه‌ک شوبهاندن (ته‌مسیل) ده‌رده‌که‌وێ، چونکه له‌ کاری هونه‌ریدا ‌هاوکات له‌گه‌ڵ ئه‌و شته‌ی که‌ ساز ده‌کرێ، شتێکی تر به‌رهه‌م دێت، ئه‌وه‌ی که‌ به‌رهه‌م دێت به‌شی تاریک و به‌تاڵی هونه‌ره‌، هه‌ما‌ن سیاچاڵه‌که‌یه‌، “هونه‌ری مودێڕن به‌و جۆره‌ی که‌ ئاگامبێن ئاماژه‌ی بۆ ده‌کا به‌ مه‌به‌ستی سه‌وادی گه‌یشتن به‌ مانایه‌کی ڕه‌ها به‌ شێوه‌یه‌کی ئۆختاپووسی له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ ته‌واوی ماناکان قووت بدا و له‌ کۆتاییدا شوێن بۆ مانه‌وه‌ی نیشانه‌ و فۆرمگه‌لی بێمانا بکاته‌وه‌”. بۆیه‌ ئاگامبێن باس له‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی پێگه‌ی له‌ده‌ستچووی هونه‌ر ده‌کا و هاوکات باس له‌ گه‌ڕاندنه‌وی مانا بۆ هونه‌ر ده‌کات، چونکه‌ ئه‌و پێی وایه‌ هونه‌ری مودێڕن به‌ هۆی ناڕازیبوون به‌ جیاوزایی نێوان دووانه‌ی (پۆئێسیس و پراکسیس) و هاوکات جێگۆڕکێی پراکسیس به‌ پۆئسیس له‌ ڕاستیدا دۆخی ڕه‌سه‌نی نێشته‌جێبوونی مرۆڤی له‌سه‌ر زه‌میندا تێک داوه‌.  

“حه‌قیقه‌ت و هونه‌ر، چیه‌تیی هونه‌ر، حه‌قیقه‌ت و ئیستاتیکا، هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و هونه‌ری ئاسایی”

کاتێک باس له‌ چه‌مکێکی وه‌کوو هونه‌ر به‌ گشتی و به‌تایبه‌تی هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ ده‌که‌ین بێگومان له‌گه‌ڵ پرسێکی باسهه‌ڵگر، فره‌ڕهه‌ند و پلۆراڵی وه‌ک “حه‌قیقه‌ت و جوانیناسی (aesthetics ) که‌ بیرمه‌ندێکی وه‌ک نیچه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی زۆر هه‌ستیارانه‌ لێی دواوه‌‌، رووبه‌ڕوو ده‌بینه‌وه‌. هونه‌ر و حه‌قیقه‌ت وه‌ک فه‌رهادپوور ده‌ڵێ: هونه‌ر وه‌ک فۆرم و به‌شێک له‌ حه‌قیقه‌ت، پێوه‌ندیی نێوان ئه‌م دوو چه‌مکه‌ و  حه‌قیقه‌تی هونه‌ر و له‌ولاتریش پێوه‌ندیی نێوان هونه‌ر و جوانیناسی چۆنه‌ و لێره‌ش به‌ چ جۆره‌ هونه‌رێک ده‌ڵێن هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و جیاوازیی نێوان هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و هونه‌ری ئاسایی ‌ یان به‌ ته‌عبیره‌ گشتییه‌که‌ی هونه‌ری “عامه‌” چییه‌ و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌یش که‌ ده‌بێته‌ هۆی جیاکه‌ره‌وی هونه‌ری ئاسایی و هونه‌ری داهێنه‌رانه‌، ئه‌مانه‌ و ده‌یان پرس و بابه‌تی تر به‌م باسه‌وه‌ له‌ پێوه‌ندیی نێوان (حه‌قیقه‌تی هونه‌ر و جوانیناسی و پێوه‌ندیی نێوان هونه‌ر و جوانیناسی) جێی باس و لێدوانی وردی فه‌لسه‌فی، ئه‌ده‌بی و هونه‌ری چه‌ندین بیرمه‌ندی وه‌ک “کانت، هێگل، نیچه‌، کی یرکگور، بنیامین، ئادۆڕنۆ و دیکه‌ی بیرمه‌ندانی قوتابخانه‌ی فرانکفۆرت” بووه‌. له‌ کۆی ئه‌و پرسیارانه‌دا ئه‌وه‌ی کە زیاتر  سه‌رنجمان راده‌کێشێ ئه‌وه‌یه‌ که‌ بڕیاره‌ هونه‌ر له‌ چ جۆره‌ حه‌قیقه‌تێک له‌ گه‌ڵ ئێمه‌دا بدوێ؟ حه‌قێقه‌تێکی ڕه‌ها؟ یان حه‌قیقه‌تێکی ڕێژه‌یی؟ پرسێکی تر له‌ کۆی باسه‌که‌دا ئه‌وه‌یه‌ هونه‌ر چ جۆره‌ پێوه‌ندییه‌کی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ جوانیناسیدا؟ بۆچی هه‌موو کاڵا و شتومه‌کێک له‌ هه‌و‌ڵی ئه‌وه‌دایه‌ وه‌ک هونه‌ر ده‌ربکه‌وێ و  خۆی به‌دیار بخات؟ هه‌ر چه‌شنه‌ ڕوانینێکی ئوبژه‌کتیڤ له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ حه‌قیقه‌تی هونه‌ردا وه‌ک فه‌رهادپوور ئاماژه‌ی پێ ده‌دا له‌ خۆیدا جۆرێک چه‌واشه‌کردنی حه‌قیقه‌تی هونه‌ره‌، ئه‌م چه‌واشه‌کردنه‌ی حه‌قیقه‌تی هونه‌رە ته‌نانه‌ت له‌ خودی وشه‌ی “هونه‌ر”یشدا به‌ ئاشکرا ده‌بینرێ.

ئه‌مه‌یش له‌ کاتێکدایه‌ هه‌ر کات باس له‌ حه‌قیقه‌تێکی ئیستاتیکی وه‌ک هونه‌ر ده‌که‌ین ته‌واوی ئاگایی و زانیاریی ئێمه‌ له‌ هونه‌ر به‌ هۆی ئاگاییمانه‌وه‌یه‌ له‌ به‌رهه‌می هونه‌ری نه‌ خودی چه‌مکی هونه‌ر، به‌مه‌وه‌ هونه‌ر حه‌قیقه‌تێکی جوانیناسانه‌ی هه‌یه‌، به‌ڵام به‌رهه‌می هونه‌ری به‌رده‌وام له‌ هه‌ناوی دۆخێکی مێژوویییه‌وه‌ له‌ گه‌ڵمان ده‌دوێ، بۆیه‌ هه‌ر ئه‌م جیاوازییه‌ی نێوان (هونه‌ر و به‌رهه‌می هونه‌ری) یه‌کێک له‌و ناته‌بایییه‌ دیالیکتیکییانه‌یه‌ که‌ خودی هونه‌ری کردووه‌ به‌ گۆڕه‌پانی پڕ له‌ کێشه‌ی ده‌رکه‌وتنی حه‌قیقه‌ت. له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ زۆربه‌ی بیرمه‌ندان و ڕه‌خنه‌گرانی ئه‌ده‌بی و هونەری به‌ گومانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ پێناسه‌کردنی (هونه‌ر چییه‌ و ئه‌ده‌بیات چییه‌)دا هه‌ڵسوکه‌وتیان کردووه‌. پێناسه‌ی هونه‌ر و ئه‌وه‌ی که‌ هونه‌ر چییه‌؟ به‌ جۆرێک پرسیاری چیه‌تیی هونه‌ر و ماهیه‌تی هونه‌رمان بۆ ده‌ورووژێنێت، هه‌ندێک له‌ نووسه‌ران و ڕه‌خنه‌گران له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ ئه‌م بابه‌ته‌دا باس له‌ چه‌ندین شێوازی جۆراوجۆریان کردووه‌، له‌وانه‌ “سامۆیل بێکێت” له‌ وتووێژێکدا له‌ وڵامدانه‌وه‌ به‌م پرسیاره‌ (چیه‌تیی هونه‌ر) و ئه‌وه‌ی که‌ هونه‌ر چییه‌؟ ده‌ڵێت: له‌ زۆر ڕێگاوه‌ هه‌وڵ ده‌درێ بێهووده‌ شتێک بگوترێ که‌ من ئێستا بۆ وتنی وه‌ها شتێک خه‌ریکم بێهووده‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م، تاکوو ئێستا من دووسه‌د تا سێسه‌د له‌م رێگایانه‌م ئەزموون‌ کردووه‌.

نووسه‌رانێکی وه‌کوو بێکێت که‌ ژیانیان به‌ ته‌واوی تێکه‌ڵ به‌ هونه‌ر و ئه‌ده‌بە، ‌باس له‌ دووسه‌د تا سێسه‌د رێگای جۆراوجۆر ده‌که‌ن‌ بۆ داڕشتنی پرسیاری چیه‌تیی هونه‌ر، ئه‌مه‌ش سه‌یر نییه‌، نه‌وه‌‌ک هه‌ر بێکێت به‌ڵکوو “ئادۆڕنۆ”یش له‌ کتێبی “تیۆریی جوانیناسی”دا ده‌یان شێوازی جیاوازی بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ پرسی (چیه‌تیی هونه‌ر)دا ئەزموون‌ کردووه‌، گرنگترینیان رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ و ناته‌باییی نێوان دوو جه‌مسه‌ری پارادۆکسیکاڵ و دژبه‌که‌، که‌ ده‌رخه‌ری جۆرێک له‌ دیالیکتیکی مێژوویی و ماناییی نێوان ئه‌و دوو جه‌مسه‌ره‌یه‌ کە باسی ده‌کات، ئه‌ڵبه‌ت ئه‌و دیالیکتیکه‌ی که‌ “ئادۆڕنۆ” له‌نێوان دوو جه‌مسه‌ری دژبه‌ک به‌ مه‌به‌ستی ده‌رکه‌وتنی حه‌قیقه‌ت له‌ به‌رهه‌می هونه‌ریدا یان باشتر بڵێم له‌پێناو به‌دیارکه‌وتنی حه‌قیقه‌تی هونه‌ردا باسی ده‌کا له‌گه‌ڵ ئه‌و دیالیکتیکه‌ی هێگڵ که‌ ده‌رئه‌نجامی “سەنتێز” یان “کوللیه‌ت”ی لێ‌ ده‌که‌وێته‌وه‌ جیاوازه‌، چونکه‌ ئادۆڕنۆ پێی وایه‌ حه‌قیقه‌تێک که‌ له‌ هونه‌ردایه‌ نه‌ حه‌قیقه‌تێکی ڕه‌ها و سه‌رمه‌دییه‌ و نه‌ حه‌قێقه‌تێکی ‌‌مه‌به‌ستدار (غایی).

موراد فه‌رهادپوور له‌ وتارێکدا که‌ باس له‌ هونه‌ر و حه‌قیقه‌ت ده‌کا به‌پێی ئه‌م تیۆره‌ی ئادۆڕنۆ و ئه‌و دیالیکتیکه‌ی که‌ له‌نێوان دوو جه‌مسه‌ری دژبه‌یه‌کدا به‌ مه‌به‌ستی ده‌رکه‌وتنی حه‌قیقه‌تی هونه‌ری ده‌یخاته ‌ڕوو، ئاماژه‌ به‌ چوار جۆر ناته‌بایی ده‌کات.

یه‌که‌م: ناته‌بایی نێوان به‌ کاڵابوونی به‌رهه‌می هونه‌ری و به‌رگری و مه‌قاومه‌تی به‌رهه‌می هونه‌ری له‌ هه‌مبه‌ر ئه‌م به‌ کاڵابوونه‌دا. دووه‌م: ناته‌باییی نێوان به‌شتبوون(فێتیشیسم)ی به‌رهه‌می هونه‌ری و “نه‌فی” ئه‌و به‌شتبوونه‌یه‌. سێیه‌م: دژایه‌تی و ناته‌باییی نێوان “هونه‌ر و ژیان”ه.‌ چواره‌م: ناته‌بایی و دژایه‌تیی نێوان فۆرم و مانایه‌ له‌ به‌رهه‌می هونه‌ریدا.

دیاره‌ من نامهه‌وێ بچمه‌ ناو ورده‌کارییه‌کانی ئه‌م باسه‌وه‌ و لێره‌دا به‌و دیالیکتیکه‌وه‌ سه‌رقاڵ ببم، مه‌به‌ست له‌م باسه‌ش ته‌نیا بۆ ئه‌وه‌ بوو نیشانی بده‌م حه‌قیقه‌تێک که‌ له‌ هونه‌ردا هه‌یه‌ حه‌قیقه‌تێکی ڕه‌ها و ئه‌به‌دی نییه‌ و هاوکات خاوه‌نی کوللیه‌تێکی گشتگیر و مه‌به‌ستدار نیه‌. به‌ڵکوو حه‌قیقه‌تی هونه‌ر ڕێژه‌ییه‌ و وه‌ک نیچه‌ له‌ وته‌یه‌کدا ده‌ڵێ: “پێوه‌ندیی جوانی و حه‌قیقه‌ت ترسی موقه‌ده‌سی ته‌واوی ژیانم بووه‌”. به‌مه‌وه‌ هه‌ر چه‌شنه‌ پێناسه‌یه‌‌کی تاکڕه‌هه‌ند و یه‌کده‌ست که‌ حه‌قیقه‌تی هونه‌ر وه‌ک شتێکی ئه‌به‌دی ، ڕه‌ها و مه‌له‌کووتی  یان کوللیه‌تێکی گشتگیر پێناسه‌ بکا، له‌ ڕاستیدا پێناسه‌یه‌کی چه‌واشه‌کارانه‌یه‌ له‌ خودی هونه‌ر و ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌ی که‌ له‌ هه‌ناوی هونه‌ردایه‌.

“هونه‌ر و جوانیناسی”

له‌ پێوه‌ندیی نێوان “هونه‌ر و جوانیناسی”دا زیاتر باس له‌ پێوه‌ندیی نێوان “هونه‌ر و حه‌قیقه‌ت” و هاوکات چیه‌تیی هونه‌ر، دێته‌ ئاراوه‌. بۆ ئه‌م باسانه‌ش بۆچوونی جیاواز و جۆراوجۆر و دژبه‌یه‌ک و ناته‌با بوونی هه‌یه‌، له‌ تیۆریی جوانیناسیی کانته‌وه‌ بگره‌ تا بۆچوونه‌کانی هێگڵ و نیچه‌ و بنیامین و پۆل ڤالێری و شۆنبێرگ و شوپێنهاور و، هاوکات بۆچوونی تایبه‌تی ئادۆڕنۆ سه‌باره‌ت به‌ چه‌مکی جوانیناسی به‌ ده‌یان و سه‌دان بۆچوون و ڕوانگه‌ی جیاواز سه‌باره‌ت به‌م چه‌مکه‌ و پێوه‌ندیی نێوان هونه‌ر و جوانیناسی له‌ لایه‌ک و لایه‌کی تر هونه‌ر و حه‌قیقه‌ت و له‌م دواییانه‌شدا کتێبه‌ به‌ ناوبانگه‌که‌ی ئومبرتۆ ئێکۆ (مێژوویی جوانی و دزێوی) له‌ به‌ردستدایه‌. لێره‌دا بۆ ئه‌م باسه ئاماژه‌ به‌ دوو پارادایمی جیاواز ده‌ده‌م، یه‌که‌م پارادایمێکی ڕه‌ها و جاویده‌ به‌ نیسبه‌ت هونه‌ر و حه‌قیقه‌تی هونه‌ره‌وه‌ ئه‌مه‌ش ده‌ڕواته‌وه‌ سه‌ر شێوازی هونه‌ر بۆ هونه‌ر یان هونه‌ری بێخه‌وش و په‌تی، “شێوازی هونه‌ر بۆ هونه‌ر یان هونه‌ری په‌تی و بێخه‌وش که‌ هه‌ڵگری دیدێکی لاهووتی و نیرڤانایییه‌ و به‌ جیاکردنه‌وی ته‌واوه‌تی هونه‌ر له‌ واقعیه‌ت  کار ده‌کا” له‌ لایه‌ک و له‌لایه‌کی تره‌وه‌  تێڕوانینێکی گشتگیر و گشتیشه‌ به‌ نیسبه‌ت ئه‌مری جوانیناسی.

 وه‌ک دیاره‌  ئه‌م پارادایمه‌ لای شوپێنهاور کاری پێ ده‌کرێت، چونکه‌ ڕوانینی ئارتۆر شۆپێنهاور ده‌رباره‌ی ئه‌شیا به‌ گشتی ڕوانینێکی جوانیناسانه‌یه‌، شۆپێنهاور سەبارەت بە هونه‌ر باوه‌ڕی به‌ حه‌قیقه‌تێکی نیرڤانایی و ئه‌به‌دی هه‌یه‌ و پێی وایه‌ به‌ هۆی هونه‌ره‌وه‌ و له‌ ڕێگای هونه‌ره‌وه‌ ده‌گه‌ین به‌ نیرڤانا و ئه‌به‌دییه‌ت، به‌مه‌وه‌ له‌ ته‌واوی ره‌نج و نه‌هامه‌تییه‌کانی ژیان ڕزگارمان ده‌بێت. ئه‌م پارادایمه‌ که‌ هه‌ڵگری دید و بۆچوونی شوپێنهاوره‌ سه‌باره‌ت به‌ ئه‌مری جوانیناسی و هاوکات هونه‌ر و حه‌قیقه‌تی هونه‌ر له‌ ڕاستیدا هه‌ڵوشێنه‌ری ئه‌و دیالیکتیکه‌یه‌ که‌ ئادۆڕنۆ باسی ده‌کا.

پارادایمی دووه‌م که‌ پارادایمێکی ‌ کانتییه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی پارادایمی یه‌که‌مه‌وه‌ که‌ پێی وابوو حه‌قیقه‌تی هونه‌ر، حه‌قیقه‌تێکی نیرڤانایی و جاویده‌ و له‌ ڕێگه‌ی هونه‌ره‌وه‌ ده‌گه‌ین به‌ ئه‌به‌دییه‌ت و نیرڤانا و هاوکات بۆ ده‌ربازبوون له‌ هه‌موو ڕه‌نج و کۆسپه‌کانی به‌رده‌م ژیان ده‌بێ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ لای هونه‌ر و حه‌قیقه‌تی هونه‌ر، به‌ڵام لای کانت ئه‌م پارادایمه‌ ته‌واو به‌ پێچه‌وانه‌ی پارادایمی یه‌که‌مه‌وه‌یه‌،‌ جوانی نه‌وه‌ک هه‌ر چه‌مک نییه‌ به‌ڵکوو ناکرێ وه‌کوو کانسێپتیش تاوتوێی بکه‌ین و هه‌ڵسوکەو‌تمان له‌ گه‌ڵیدا هه‌بێ، به‌مه‌وه‌ جوانی نابێته‌ شوێنکه‌وته‌ی‌ وته‌زا و چه‌مکۆی ئه‌ره‌ستوویی، کانت ده‌ڵێ: جوانی ئه‌زموونێکه‌ به‌ هۆی چه‌‌مکه‌کانه‌وه‌ ناناسرێ، به‌مه‌وه‌ ناکرێ پێناسه‌ی مه‌فهوومی و په‌یوه‌سته‌ له جوانی ئاراسته‌ بکرێ، بۆ نموونه‌ بڵێین ئه‌م شته‌ جوانه‌ یان ئه‌مانه‌ نموونه‌ی جوانین، بۆیه‌ ڕوانگه‌ی جوانیناسانه‌ی “کانت” یان با بڵێم جوانیناسیی کانتی لایه‌نی ناجیاکاری و مێژوویی زیاتر ده‌سته‌به‌ر ده‌کا و هاوکات به‌ نیسبه‌ت لێکدژه‌کانه‌وه‌ هه‌ستیارتر هه‌ڵسوکه‌وتیش ده‌کات، ئه‌مه‌ یه‌کێک له‌و بۆچوونانه‌ی کانته‌ سه‌باره‌ت به‌ ئه‌مری جوانی و چه‌مکی جوانیناسی. بۆچوونی دووه‌می کانت سەبارەت بە پرسی جوانی، نامه‌به‌ست بوونه‌ له‌ ئه‌زموونی جوانیناسیدا. کانت پێی وایه‌ له‌ کاتی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌مان له‌گه‌ڵ پرسی “جوانی”دا، ئیتر ئه‌و جوانییه‌ سروشتی بێت یاخود هونه‌ری، پێویسته‌ ته‌واوی داواکاری و ئاره‌زووه‌کانمان وه‌لابنێین و به‌ حاڵه‌تێکی بێ مه‌به‌ست سه‌یری جوانی بکه‌ین، ئه‌م بێ مه‌به‌ست سه‌یرکردنه‌ی جوانی، ئیتیک(ئه‌خلاق)یش ده‌گرێته‌وه‌، به‌مه‌وه‌ کانت ده‌ڵێ جوانی له‌ خۆیدا نه‌ چاکه‌ و نه‌ خراپه‌، واته‌ نه‌ خێره‌ و نه‌ شه‌ڕه‌. هاوکات پرسی جوانی له‌گه‌ڵ هیچ کام له‌ چه‌مکه‌کانی ئاوه‌زی هزری و کرده‌یی به‌روارد ناکرێ، ئه‌م بێ مه‌به‌ست ڕاونینه‌ به‌ نیسبه‌ت جوانییه‌وه‌ ده‌لاله‌ت ده‌کا له‌سه‌ر حاڵه‌تی  ئۆتۆنۆمی به‌ر‌هه‌می هونه‌ری و ئه‌وه‌ی که‌ ئادۆڕنۆ وه‌کوو ئۆتۆنۆمی ده‌ق باسی ده‌کا و به‌ هۆی لۆژیکی ده‌روونیی خۆیه‌وه‌ له‌ هه‌مبه‌ر به‌شتبوون و به‌کاڵابوونی ده‌قدا به‌رگری ده‌کات. سێیه‌مین بۆچوونی کانت سه‌باره‌ت به‌ “جوانیناسی” یان با بڵێم مانای کانتی له‌ جوانیناسی ئه‌م وته‌یه‌ی کانته‌ که‌ ده‌ڵێ: مه‌به‌ستداربوونی بێ مه‌به‌ست (قصدیت بدون قصد) لێره‌دا ئه‌و دیالیکتیکه‌ی نێوان به‌شتبوونی ده‌ق و بەرهەمی هونه‌ری له‌ لایه‌ک و مه‌قاومه‌ت و به‌رگریی ده‌ق له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و به‌شتبوونه‌دا پێکهاته‌ی لۆژێکی زمان تێک ده‌شکێنێت، کانت ده‌ڵێت: بەرهەمی هونه‌ری ده‌بێ به‌ شێوه‌یه‌ک خۆی ده‌ربخات که‌ ده‌رکه‌وتنی مه‌به‌ستی هونه‌رمه‌ند تیایدا به‌دیار نه‌بێ، بێگومان ئێمه‌ هیچ ده‌قێکی هونه‌ری له‌ ئه‌نجامدا نابینینه‌وه‌ که‌ مه‌به‌ستێکی تایبه‌ت له‌ هێنانه‌ئارای ئه‌و ده‌قه‌ له‌ پشتییه‌وه‌ نه‌بێت، به‌ڵام کانت پێی وایه‌  نابێ ئه‌و مه‌به‌سته‌ له‌ ده‌قدا ‌دیار بێت، بۆیه‌ ئێمه‌ به‌رده‌وام له‌گه‌ڵ دوو ڕه‌هه‌ندی (مه‌به‌ستدار و بێ مه‌به‌ست) له‌ ده‌ق و بەرهەمی هونه‌ریدا به‌ره‌وڕوو ده‌بینه‌وه‌.

“هونه‌ری داهێنه‌رانه‌”

هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ چییه‌ و له‌ کۆی ئه‌و پێناسانه‌ی له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ (حه‌قیقه‌ت و هونه‌ر، حه‌قیقه‌ت و جوانیناسی، حه‌قیقه‌تی هونه‌ری و جوانیناسی) که‌ باس کران هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ وه‌ک خۆی چ پێناسه‌یه‌ک وه‌رده‌گرێ؟ به‌ جۆرێکی تر هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ که‌ خۆی له‌ پێناسه‌یه‌کی گشتی و گشتگیری وه‌ک “پۆئێسیس– پراکسیس”دا ده‌بینێته‌وه‌ و جیاوازی‌ له‌گه‌ڵ هونه‌ری ئاساییدا چییە؟

بۆ لێکدانه‌وی ئه‌م باسه‌ پێویسته‌ بچینه‌وه‌ لای ئه‌فلاتوون و پێناسه‌که‌ی ئه‌فلاتوون له‌ کتێبی “سیمپۆزیۆم-میوانی”دا سه‌باره‌ت به‌ دوو چه‌مکی “پۆئێسیس و پراکسیس” وه‌ربگرین. ئه‌فلاتوون له‌ کتێبی “سیمپۆزیۆم”دا ئێمه‌ به‌ مانای سه‌ره‌کیی چه‌مکی “پۆئێسیس” ئاشنا ده‌کا، پێناسه‌ی ئه‌فلاتوون له‌ “پۆئێسیس” به‌م جۆره‌یه‌؛ (هه‌ر شتێک ببێته‌ هۆی به‌دیهاتنی شتێکی تر که‌ پێشتر بوونی نه‌بووه‌) له‌ نه‌بوونه‌وه‌ بۆ بوون، واته‌ بوونی شتێک له‌ نه‌بوونه‌وه‌ بۆ بوون، یان له‌ (نه‌بوون و شاردراوه‌یی به‌ره‌و بوون و ده‌رکه‌وتن) واته‌ شتێ که‌ بەرهەمهێنراو‌ و داده‌هێنرێ، واته‌ له‌ حاڵه‌تی داهێناندا بێ، “پراکسیس”یش کرداره‌، هه‌ر چه‌شنه‌ کار و چالاکییه‌کی ئینسان لای ئه‌فلاتوون ده‌بێته‌ پراکسیس. به‌ڵام  پێم باشه‌ بۆ ڕوونکردنه‌وه‌ی زیاتری چه‌مکی‌ “پراکسیس” بچمه‌وه‌ لای ئه‌رەستوو، ئه‌ره‌ستوو ئه‌گه‌رچی تا ڕاده‌یه‌ک له‌گه‌ڵ پێناسه‌که‌ی ئه‌فلاتوونه‌، به‌ڵام هه‌ندێ جیاوزایی ‌دیاریشی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌فلاتوون به‌ تایبه‌ت سەبارەت بە چه‌مکی پراکسیس. لای ئه‌ره‌‌ستوو “کار” یان کردار به‌ مانای چالاکییه‌ک دێت که‌ له‌ حاڵه‌تی ده‌رکه‌وتندا بێت، (دەرکەوتنی شتی نوێ-حدوث) ئه‌مه‌ مانای ته‌واوی “پراکسیس”ه‌ لای ئه‌ره‌ستوو. ده‌رئه‌نجامی ئه‌و چالاکییه‌ هه‌ر شتێک بێت، ده‌بێته‌ “پراگما” بۆیه‌ به‌و که‌سانه‌ی که‌ زیاتر ئه‌هلی کار و چالاکی و به‌ کردارکردنن، ده‌گوترێ “پراگماتیست”. به‌پێی بۆچوونه‌که‌ی ئه‌ره‌ستوو، “پراگما” هۆکاری “فۆرمالی-صوری”یه‌ و سه‌ربه‌خۆیه‌ له‌ هۆکاری “فینالی-غایی”، واته‌ پراگما به‌پێی پۆلێنه‌به‌ندییه‌ لۆژیکییه‌که‌ی ئه‌ره‌ستوو هۆکاری مه‌به‌ست نییه‌، به‌ڵکوو هۆکاری فۆرمالییه‌، چونکه‌ چالاکییه‌ک به‌ مه‌به‌ست نه‌گه‌یشتبێ هێشتا باس له‌ بنه‌ماکانی خۆی ده‌کات.

 پێناسه‌ی‌ ئه‌فلاتوون له‌ چه‌مکی پۆئێسیس به‌ مانای (داهێنان و بەرهەم) هه‌موو داهێنانێکی مرۆڤ له‌ هه‌ر بوارێکدا ده‌گرێته‌وه‌ و هه‌ر جۆره‌ کار و چالاکییه‌ک که‌ ده‌رئه‌نجامه‌که‌ی داهێنان بێت ده‌ڕواته‌ خانه‌ی هونه‌ری داهێنانه‌وه‌. بۆیه‌ کاتێک باس له‌ پۆئێسیس و پراکسیس دێته‌ ئاراوە‌، ئێمه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی یونانییه‌کاندا له‌گه‌ڵ دوو وشه‌ی (ئارخێ-ἀρχή) به‌ مانای بنه‌ما و ئاخێزگه‌ (خاستگاه‌) که‌ پێوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆی له‌گه‌ڵ چه‌مکی “پۆئێتیک”دا هه‌یه‌ و هاوکات وشه‌ی (تێخنێ-‌Τέχνες) هه‌مان وشه‌ی “تەکنیک” ناوێ که‌ یونانییه‌کان بۆ هه‌ر چه‌شنه‌ کارێکی هونه‌ری وه‌کوو (پیشه‌گه‌ری)، ئه‌و زه‌رفه‌ی که‌ دروستیان ده‌کرد و بۆ هه‌مارکردنی خۆراک و خواردنه‌وه‌ به‌کاریان ده‌هێنا. یان په‌یکه‌رتاشێک که‌ هه‌یکه‌ل و په‌یکه‌رێک ساز ده‌کا و شاعیرێک که‌ شیعرێک ده‌ڵێ، هه‌موویان جۆرگه‌لێکن له‌ داهێنان و ئافراندن، یونانییه‌کان به‌ ته‌واوی ئه‌م چالاکییانه‌یان ده‌گوت “تێخنێ” واته‌ تەکنیک، کردارێ که‌ ده‌گات  به‌ داهێنان. به‌م پێناسه‌یه‌ ئێمه‌ جیاوازییه‌ک له‌نێوان هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ (خلاقانه‌) و هونه‌ری ئاساییدا نابینین، ته‌نانه‌ت ئه‌و کرێکاره‌ش که‌ ڕۆژانه‌ خه‌ریکی ئه‌نجامدانی کار و چالاکییه‌ ده‌رئه‌نجامی  کاره‌که‌ی ئه‌ویش ده‌بێته‌ جۆرێک داهێنان، به‌مه‌وه‌ چالاکی ئه‌و کرێکاره‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و شاعیر‌ و په‌یکه‌رتاشه‌ی که‌ داهێنان ده‌کات جیاوازییه‌کی نییه‌. به‌ڵام جۆرجیۆ ئاگامبێن له‌ ڕاڤه‌ و لێکدانه‌وه‌ی دوو چه‌مکی “پۆئێسیس و پراکسیس”دا باس له‌ جیاوازییه‌کی سه‌ره‌کی له‌نێوان هونه‌ری “داهێنه‌رانه‌ ” و هونه‌ری “ئاسایی”دا دەکات.

“لێکدانه‌وه‌ی دوو چه‌مکی پۆئێسیس و پراکسیس له‌ ڕوانگه‌ی ئاگامبێن”ه‌وه‌

ئاگامبێن له‌ باس و لێکدانه‌وه‌ی دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس”دا که‌ دوو چه‌مکی فه‌لسه‌فی و هونه‌رین‌ و یۆنانییه‌کان بۆ یه‌که‌مجار به‌کاریان هێناوه‌ و دواتر له‌ زمانی لاتیندا ئه‌ره‌ستوو له‌ وشه‌ی ئارخێ به‌ مانای بنه‌ما و ئاخێزگەی‌ هونه‌ر، هه‌روه‌ها تێخنێ، چالاکی و کرده‌ی مرۆڤ که‌ڵک وه‌رده‌گرێ باس له‌ چه‌ند شتێک ده‌کا. یه‌که‌م: ڕاڤه‌ و لێکدانه‌وه‌ی وه‌زعیه‌تی پۆئێتیکی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویندا به‌ خوێندنه‌وه‌ی وته‌ به‌ناوبانگه‌که‌ی هوڵدەرلین به‌وه‌ی که‌: مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویندا شاعیرانه‌ ده‌ژی. دووه‌م: لێکدانه‌وه‌ی دووانه‌ی (پۆئێسیس و پراکسیس) لای ئه‌فلاتوون و ئه‌ره‌ستوو. سێیه‌م: ڕه‌خنه‌ له‌ هونه‌ری مودێڕن به‌وه‌ی که‌ جێگۆڕکێی کردووه‌ به‌ دووانه‌ی پۆئێسیس و پراکسیس و له‌ شوێنی پۆئێسیس، پراکسیس به‌کار دێنێت. چواره‌م: جیاوازیی‌ نێوان هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و هونه‌ری ئاسایی‌. پێنجه‌م: به‌رزتر نرخاندنی پۆئێسیس له‌ پراکسیس و کشانه‌وه‌ به‌ لای ئه‌ره‌ستوودا.

ئاگامبێن کۆی باسه‌که‌ی له‌ ڕاڤه‌ و لێکدانه‌وه‌ی  دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس”دا سه‌باره‌ت به‌ وه‌زعیه‌تی شاعیرانه‌ی نیشته‌جێ بوونی مرۆڤه‌ له‌سه‌ر زه‌میندا (که‌ هایدیگه‌ر به‌‌ خوێندنه‌وه‌ی وته‌که‌ی هوڵدەرلین باس له‌ دۆخی شاعیرانه‌ی نیشته‌جێ بوونی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌وی ده‌کا و له‌‌ هه‌ناوی هه‌موو هونه‌رێکدا شیعر ده‌بینێ) وه‌زعییه‌‌تی شاعیرانه‌ی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویدا به‌ چالاکیی داهێنه‌رانه‌ لێک ده‌داته‌وه‌، به‌و مانا کاتێک ده‌ڵێین مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویندا وه‌زعییه‌تی شاعیرانه‌ی هه‌یه‌، واته‌ چالاکیی داهێنه‌رانه‌ی هه‌یه‌. ئاگامبێن ده‌ڵێت چالاکیی داهێنەرانه‌ (فعالیت فر- آورانه‌) له‌ ئێستادا به‌ مانای پراکسیسه‌، ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدایه‌ چالاکی داهێنه‌رانه‌ لای یونانییه‌کان و به‌تایبه‌ت به‌ پێناسه‌ی ئه‌فلاتوون “پۆئێسیس” بووه‌، نه‌وه‌کوو پراکسیس، به‌ڵام ئاگامبێن ‌ چالاکیی داهێنه‌رانه‌ له‌ ئێستادا وه‌ک پراکسیس ناو ده‌بات نه‌وه‌کوو “پۆئێسیس”. ئاگامبێن ڕه‌خنه‌ له‌ هونه‌ری مودێڕن ده‌گرێت به‌وه‌ی که‌ جیاوازیی نێوان دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس” نابینێ و به‌ هه‌ڵه‌ به‌کاریان ده‌هێنێت، ئاگامبێن له‌و باوه‌ڕه‌دایه‌ جیاوازیی نێوان دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس” یان فه‌ر ئاوه‌ری- داهێنان و کردار له هونه‌ری مودێڕندا نه‌ماوه‌. ئاگامبێن ده‌ڵێت یونانییه‌کان قایل بوون به‌ جیاوازییه‌کی بنه‌مایی له‌نێوان دووانه‌ی “پۆئێسیس – پراکسیس”دا.

 لای یونانییه‌کان چالاکیی پیشه‌گه‌رێک و چالاکیی هونه‌رمه‌ندێکی شێوه‌کار یان شاعیرێک جۆرێک له‌ پۆئسیس بووه‌، به‌م مانا هه‌موو توێژه‌کان به‌ پیشه‌گه‌ر و شاعیر و شێوه‌کار و په‌یکه‌رتاشه‌وه‌ خه‌سڵه‌تێکی هاوبه‌شیان هه‌یه‌، ئه‌ویش هاوبه‌شبوونه‌ له‌ خه‌سڵه‌تی پۆئێسیس بووندا و به‌‌ جۆرێک هه‌موویان سه‌رقاڵی ‌داهێنانن واته‌ خه‌ریکن شتێک له‌ نه‌بوونه‌وه‌ ده‌خولقێنن و ده‌یهێننه‌ پانتایی بوون و ده‌رکه‌وتن، به‌ڵام پراکسیس به‌ مانای ئه‌نجامدان و کاراکردنه‌وه‌یه،‌ واته به‌ کرده‌ییکردن و وه‌ک ئه‌ره‌ستوو ده‌ڵێت چوونه‌ حاڵه‌تی “پراگما”وه‌. ئه‌م خه‌سڵه‌ته‌ پۆئێتیکی یان شاعیرانه‌ هه‌موویان گرێ ده‌داته‌وه‌ به‌ سروشته‌وه‌ یان به‌ مانا یونانییه‌که‌ی (فووزیس)ه‌وه.‌ به‌ بووچوونی ئاگامبێن، ئه‌فلاتوون پێی وابووه‌ هه‌موو شتێک ته‌نانه‌ت “فوزیسیش” که‌ بۆ خۆی هۆکاری خۆیه‌تی له‌وه‌ی که‌ خۆی ده‌ێنێته‌ گۆڕه‌پانی ده‌رکه‌وتن و هاوکات کار و چالاکیی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ش که‌ به‌ هۆی ئه‌وه‌وه‌ شتێکی تر دێته‌ گۆڕپانی بوون و ده‌رکه‌وتنه‌وه‌، وه‌ک یه‌ک خاوه‌نی خه‌سڵه‌تێکی پۆئێتیکی یان شاعیرانه‌ن. به‌ڵام ئاگامبێن له‌م بابه‌ته‌دا زیاتر به‌ لای ئه‌ره‌ستوودا ده‌ڕوات تاکوو ئه‌فلاتوون، بۆچی ئاگامبێن زیاتر به‌ لای ئه‌رستوودا ده‌شکێته‌وه‌ و خۆی به‌ ئه‌ره‌ستووه‌وه‌ ده‌به‌ستێ نه‌وه‌ک ئه‌فلاتوون؟ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی “ئه‌ره‌‌ستوو له‌ ماتماتیکدا قایل بوو به‌ جیاوازی سەبارەت بە دوو شت‌، یه‌که‌م ئه‌و شته‌ی که‌ به‌ هۆی خودی سروشته‌وه‌ بوونی هه‌یه‌، دووه‌م ئه‌و شته‌ی که‌ بوونی ئه‌و به‌ستراوه‌ به‌ هۆکارێکی تره‌وه‌ له‌ چه‌شنی ته‌کنیک یان لێهاتووییی شتێکی تر. ئه‌ره‌ستوو جیاوازی داده‌نێت له‌نێوان ئه‌م دوو شته‌دا. واته‌ شتێ که‌ به‌ هۆی سروشته‌وه‌ دێته‌ بوون وه‌کوو خودی سروشت و دیارده‌کانی ناو سروشت که‌ به‌هۆی ” فووزیس”ه‌وه‌ ده‌رده‌که‌ون و له‌ نه‌بوونه‌وه‌ دەگوازرێنه‌وه‌ بۆ گۆڕه‌پانی بوون  و حزوور په‌یدا ده‌که‌ن، هه‌روه‌ها ئه‌و شتانه‌ش که‌ به‌ هۆی هۆکارگه‌لێکی تره‌وه‌ ده‌رده‌که‌ون و سه‌ر هه‌ڵده‌ده‌ن، بۆ نموو‌نە شیعرێ که‌ به‌ هۆی شاعیرێکه‌وه‌‌ ده‌خولقێ یان تابلۆیه‌ک که‌ به‌ هۆی شێوه‌کارێکه‌وه‌ ده‌رده‌که‌وێ یان خود په‌یکه‌رێ که‌ به‌ هۆی په‌یکه‌رتاشێکه‌وه‌ دێته‌ گۆڕه‌پانی بوونه‌وه.

ئێستا شیعره‌که‌ و تابلۆکه‌ و هه‌روه‌ها په‌یکه‌ره‌که‌ به‌ هۆی ته‌کنیک و لێهاتووییی هه‌رکام له‌ هونه‌رمه‌ندێکی شێوه‌کار/شاعیر و په‌یکه‌رتاش له‌ نه‌بوونه‌وه‌ گواستراونه‌وه‌ته‌وه‌ بۆ گۆڕه‌پانی بوون و ده‌رکه‌وتوون‌، یان به‌ ته‌عبیری ئه‌فلاتوون له‌ حاڵه‌تی شاردراوه‌ییدا گواستراونه‌ته‌وه‌ بۆ حاڵه‌تی رووناکی. به‌پێی بۆچوون و به‌ڵگاندنه‌که‌ی ئاگامبێن، ئه‌ره‌ستوو پێگه‌ی پۆئێسیس به‌رزتر له‌ پراکسیس ده‌بینێت. ئاگامبێن پێی وایه‌ خه‌سه‌ڵه‌ت و جه‌وهه‌ری پۆئێسیس ئه‌وه‌یه‌ که‌ پۆئێسیس حاڵه‌تێکه‌ له‌ حه‌قیقه‌ت. بۆیه‌ ئاگامبێن لێره‌دا به‌ رێگاکه‌ی ئه‌ره‌ستوودا ده‌ڕوا و هه‌مان پێگه‌ بۆ پۆئێسیس قایل ده‌بێ که‌ ئه‌ره‌ستوو پێی قایل بووه و شکۆ و پێگه‌ی پۆئێسیس له‌ پراکسیس به‌ به‌رزتر ده‌زانێ، چونکه‌ ئاگامبێن پێی وایه‌ پۆئێسیس فه‌زای ڕه‌سه‌نی مرۆڤ وه‌ک هه‌بوونی دۆخی شاعیرانه‌ لەسه‌ر زه‌ویندا وێنا ده‌کات، به‌مه‌وه‌ هایدیگه‌ر و ئاگامبێن هه‌وڵ ده‌دن ئه‌م جۆره‌ ڕوانینه‌ی ئه‌ره‌ستوو سەبارەت به‌ پۆئێسیسه‌وه‌ به‌ مانای کردنه‌وه‌ی جیهان بۆ نیشته‌جێبوونی ته‌واوی مرۆڤ بگه‌ڕێننه‌وه‌، بۆیه‌ هه‌وڵی ئاگامبێن ئه‌وه‌یه‌ که‌ پێگه‌ و شکۆی ڕه‌سه‌نی کار و چالاکیی هونه‌ری به‌ وێرانکردنی بۆچوون و تێڕوانینی ئیستاتیکای چه‌قبه‌ستوو له‌ سه‌رده‌می ئێمه‌ی مودێڕندا بگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ئه‌و به‌ستێنه‌ی که‌ پێویست بوو پرسیاری بونیادی له‌ مانای ئیستاتیکا وه‌ک زانستێک که‌ چاودێری کاری هونه‌ری ده‌کا بڕه‌خسێنێت، بۆیه‌ مه‌به‌ستی سه‌ره‌کیی ئاگامبێن له‌ باس و لێکدانه‌وه‌ی  دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس”دا گه‌ڕانه‌وه‌ی پێگه‌ و شکۆی پێشووتری کار و چالاکیی هونه‌رییه‌، هونه‌ر وه‌کوو پێکهێنه‌ر و  سازده‌ری راسته‌قینه‌ی کردار و باوه‌ڕه‌کان.

“هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی”

وه‌کوو پێشتر ئاماژه‌م پێدا پێناسه‌که‌ی ئه‌فلاتوون له‌ چه‌مکی پۆئێسیس له‌ کتێبی “سیمپۆزیۆم”دا به‌ مانای داهێنان (فه‌ر ئاوه‌رده‌) هه‌موو کار و چالاکییه‌کی ئینسان له‌ هه‌ر بوارێکدا ده‌خاته‌ نێو که‌یسی هونه‌ری داهێنانه‌وه‌  (پۆئێسیس) له‌ فه‌لسه‌فه‌ی یونانییه‌کاندا ئێمه‌ له‌گه‌ڵ دوو وشه‌ یان ده‌سته‌واژه‌ی (ئارخێ) به‌ مانای ئاخێزگه‌ و بنەما که‌ پێوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆی له‌گه‌ڵ پۆئێسیسدا هه‌یه‌ و هه‌روه‌ها (تێخنێ‌) هه‌مان تەکنیکی زمانی ئینگلیزی که‌ یونانییه‌کان له‌و سه‌رده‌مه‌دا بۆ هه‌ر چه‌شنه‌ کارێکی هونه‌ری له‌ چه‌شنی (پیشه‌گه‌ری ، مسگه‌ری، زێڕینگه‌ری، کرێکاری، په‌یکه‌رتاشی، شاعیری) به‌کاریان ده‌هێنا. تایبه‌تمه‌ندیی هاوبه‌شی ته‌واوی ئه‌م چالاکییانه چ ئه‌و پیشه‌گه‌ره‌ی که‌ سوفاڵ یان خشتێ ساز ده‌کا یان ئه‌و په‌یکه‌رتاشه‌ی که‌ په‌یکه‌رێ ساز ده‌کا یان ئه‌و کرێکاره‌ی که‌ سه‌رقاڵی چێکردنی کارێکی نوێیه‌ و  یان خود ئه‌و شاعیره‌ی که‌ شیعرێک ده‌خولقێنێ به‌م پێناسه‌یه‌ی ئه‌فلاتوون لە خانه‌ی پۆئێسیسدایە‌‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر کام له‌م که‌سایه‌تییانه‌ سه‌رقاڵی چالاکی و داهێنانی تایبه‌ت به‌ خۆیه‌تی، بۆیه‌ یۆنانییه‌کان به‌ ته‌واوی ئه‌م چالاکییانه‌یان ده‌گوت تێخنێ‌ واته‌ کار و چالاکییه‌ک که له‌ ئه‌نجامدا‌ ده‌بێته‌ داهێنان، به‌مه‌وه‌ چیتر جیاوازییه‌ک نامێنێ له‌نێوان هونه‌ری “داهێنه‌رێتی‌” و هونه‌ری “ئاسایی”دا، بۆ نموونه ئه‌و په‌یکه‌رتاشه‌ی که‌ له‌ زه‌ینی داهێنه‌رانه‌ی خۆی که‌ڵک وه‌رده‌گرێ بۆ ئه‌وه‌ی شتێکی نوێ ساز بکات، یان ئه‌و شاعیره‌ی که‌ خۆی به‌ زمانه‌وه‌ سه‌رقاڵ ده‌کا و له‌گه‌ڵ زمان کایه‌ ده‌کات بۆ ئه‌وه‌ی شیعرێکی نوێ بخولقێنێ له‌گه‌ڵ ئه‌و کرێکاره‌ی که‌ به‌ ئامێر و که‌ره‌سته‌ی به‌رده‌ست ڕۆژانه‌ کار ده‌کا و به‌رهه‌می کاره‌که‌ی له‌ ئه‌نجامدا ڕه‌نگه‌‌ شتێکی تازه بێت جیاوازییه‌‌کی نییه‌، جورجۆ ئاگامبێن له‌ باس و لێکدانه‌وه‌ی دووانه‌ی پۆئێسیس و پراکسیسدا له‌م جیاوزاییه‌ ده‌دوێت. ئاگامبێن داهێنانی هونه‌ری له‌ ته‌واوی به‌ستێنه‌کانی هونه‌ردا چ‌ هونه‌ری که‌لامی (virbal art) له‌ چه‌شنی (شیعر و چیرۆک و ڕۆمان)  یان هونه‌ری به‌سه‌ری و دیداری له‌ چه‌شنی (سینه‌ما، فۆتۆگرافی، شانۆ، شێوه‌کاری و په‌یکه‌رتاشی) به‌ پراکسیسی داهێنه‌رانه‌ ده‌زانێ. ئاگامبێن له‌ ڕاستیدا پراکسیسی داهێنه‌رانه‌ به‌ یه‌کێک له سه‌ره‌کیترین ‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ داده‌نێ و به‌ زیادکردنی  پاشگری (داهێنه‌رێتی) بۆ هونه‌ر قامک ده‌خاته‌ سه‌ر ئه‌و جیاوزاییه‌ی نێوان هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و هونه‌ری ئاسایی. ئاگامبێن کاتێک باس له‌ جیاوازیی پراکسیس له‌ پۆئێسیس ده‌کا، پراکسیس به‌ ده‌رکه‌وتنی ئیراده‌ و هێزی داهێنه‌رانه‌ لێک ده‌داته‌وه‌ بۆ ئه‌م باسه‌ش ئاماژه‌ به‌ پێناسه‌ شیعرییه‌که‌ی “نۆڤالیس” ده‌دات “که‌ڵکوه‌رگرتنی داهێنه‌رانه‌ (پۆئێسیس ) و پراکتیکی (پراکسیس) و ئاگایانه و ویسته‌کی (ارادی) له‌ ئه‌ندامه‌کانی ئێمه‌. ئاگامبێن له‌ باس و لێدوانی ئه‌م پێناسه‌یه‌ی “نۆڤالیس” سه‌باره‌ت به‌ هونه‌ری داهێنه‌رانه‌  ئاماژه‌ به‌ چه‌مکی “پراکسیس” ده‌دا و ده‌ڵێت پاش ئه‌وه‌ی که‌ هونه‌ر ده‌بێت به‌ کارێکی پراکتیکی  به‌ هۆی داهێنه‌رێتییه‌وه‌ له‌ حاڵه‌تی پراکسیسێکی ئاسایی ده‌رباز ده‌بێ و ده‌بێت به‌ پاراکسیسێکی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ له‌ چه‌شنی دا‌هێنانی ئیستاتیکی، واته‌ هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وی که‌ پراکسیسێکی داهێنه‌رێتییه‌ هاوکات داهێنانێکی ئیستاتیکیشه‌. به‌مه‌وه‌ کاتێک باس له‌ هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ ده‌که‌ین له‌ ڕاستیدا باس له‌ کار و ڕه‌وتێکی داهێنه‌رانه‌ی ئیستاتیکیش ده‌که‌ین، کاتێک باس له‌ هونه‌رمه‌ندێکی ئافرێنه‌ر ده‌که‌ین، دیاره‌ مه‌به‌ستمان هونه‌رمه‌ندێکی چالاک و ئافرێنه‌ره‌ که‌ به‌ هۆی تایبه‌تمه‌ندیی داهێنه‌رێتییه‌وه جیا ده‌بێته‌وه‌ له‌ هونه‌رمه‌ندێکی ئاسایی که‌ داهێنانێکی ‌ئاسایی ده‌کات، به‌م پێناسه‌یه‌ی ئاگامبێن له‌ که‌سایه‌تیی هونه‌رمه‌ندی ئافرێنه‌ر و هونه‌ری داهێنه‌رێتی، دیاره‌ له‌نێوان کاری سیاسه‌تمه‌دارێک و پیشه‌گه‌رێکدا و هاوکات  شاعیر و ڕۆماننووس و شێوه‌کارێکدا جیاوازییه‌کی بونیادی بوونی هه‌یه‌، کار و چالاکیی سیاستمه‌دار یان کرێکارێک،  له‌وانه‌یه‌ به‌تاڵ بێت له‌ داهێنانێکی ئیستاتیکی، به‌ڵام کاری شاعیر یان ڕۆماننووس  یان خود تابلۆی شێوه‌کارێک وه‌ک پراکسیسێکی هونه‌ری به‌ هۆی ئه‌و داهێنه‌رێتییه‌ی‌ که‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی کاره‌که‌دا خه‌رج کراوه،‌ هه‌ڵگری داهێنانێکی ئیستاتیکی هونه‌رییه‌.

ئه‌و سه‌رچاوانه‌ی بۆ ئه‌م بابه‌ته‌‌ که‌ڵکی لێ وه‌رگیراوه‌

1-(بین کانت و هگل) تقریراتی درباره‌ ایده آلیسم ‌آلمانی، دیتر هنریش: ترجمه‌ هومن قاسمی.. تهران کتاب رایزن، ١٣٩٥ پاورقی  درس دوم: تجربه‌ درونی و نظریه‌ فلسفی، ص ٣٤ اصطلاح پراگما نزد ارسطو.

2- (انسان بی محتوا) جورجو آگامبن؛ ترجمه‌ داود میرزایی؛ نشر .. چاپ اول  تهران شب خیز.. ١٤٠٠ فصل ٨ “پوسیس و پراکسیس”

3-( انسان بی محتوا ) …. فصل٧  و ٩ .. ساختار کار اصیل هنری..فقدان شبیه‌ چهره‌ است.

4- (پاره‌های فکر) هنر و ادبیات؛ مراد فرهادپور؛ انتشارات طرح نو. چاپ دوم؛ 1392؛ هنر، صورت حقیقت؛ نکاتی پیرامون زیبایی شناسی آدرنو.

5-(هنر و زبان) هانس گئورگ گادامر، پل ریکور، ترجمه‌. مهدی فیضی؛ نشر شب خیز؛ چاپ اول ١٣٩٩.

The post هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و خوێندنه‌وه‌یه‌ک بۆ دووانه‌ی “پۆئسیس و پراکسیس” له‌ ڕوانگه‌ی “جۆرجیۆ ئاگامبێن”ه‌وه‌ appeared first on ژنەفتن.

مێتا-فەیسبووک بەم شێوە ڕوون دەکەینەوە کۆکردنەوەی شتەکانە لەنێو یەک فەزادا، هەروەها هەلرەخساندن بۆ بنیادنانی پێکەوەبوون لە سەروو پەیوەندیی کۆمەڵایەتی و بەدەستهێنانی زانیاریی مرۆڤەکان بە خۆیان و دەوروبەر و دنیا لە سەروو ئەو بوونەی ئێستا تێیدا دەژین، بەڵام تەنها ڕاڤەکردنی وشەکە بەو شێوەیە (ژیانکردن لە سەروو ژیانکردنی ئەم شێوەی ئێستا) بەس نییە بۆ ناسینی جەوهەری مێتا-فەیسبووک، بەڵکوو پێویستە بنەڕەتی بیرکردنەوە لە مێتا فەیسبووک ڕوون بکەینەوە کاتێک بنەڕەتەکەمان ئاشکرا کرد ئیتر ڕێگامان بۆ ڕووناک دەکاتەوە بۆ زانین و تێگەیشتن و مشتومڕکردن لە بارەیەوە.

– بنەڕەتی بیرکردنەوەی مێتا-فەیسبووک

بنەڕەتی مێتا – فەیسبووک بریتییە لە کردنی گشت بە یەک، هەوڵە بۆ پێکەوەبەستن و پێکەوە گرێدانەوەی گشت بە یەکەوە بە مەبەستی جووڵە پێ کردن و گواستنەوەی بۆ سەروو ئەو شێوە ژیانکردنەی ئێستا، واتە دەرکەوتنی شێوازێکی نوێی ژیانکردن لە سەروو ئەو شێوە ژیانەی کە ئێستا تێیدا دەژین و بوونی هەیە، ئەمە تەنها ناونانێکی ڕووت نییە، بەڵکوو تیۆریزەکردنی (گشت بە یەک). بیرۆکەی ئەم هەوڵە تازەیەی مرۆڤ دەگەڕێتەوە بۆ بیرکردنەوە قووڵەکەی پارمێنیزیس [٢]کە پێی وابوو یەک گشتە واتە هەموو ئەوەی کە هەیە لە یەکەوە هاتووەتە ئاراوە تێڕامانەکەی پارمێنیزیس بوون ناسیییە، تێڕامانە سەبارەت بە بوون و پەیدابوون، بەڵام مێتا فەیسبووک کردنی هەموومانە بە یەک واتە نەک “یەک گشتە” وەک ئاماژەمان پێدا بەڵکوو “گشت دەکات بە یەک” هەموو کۆ دەکاتەوە لە یەک یەکەدا لە ڕێگای هۆکاری پێکەوەبەستن و گرێدانەوەوە. کاتێ گشت دەبێ بە یەک واتە پرۆسەی هەموومان دەبین بە یەک لە ڕێگای مێتا-فەیسبوکەوە  قۆناغی سەروو لەم جۆرە لە ژیان  دێتە ئاراوە، کە لەپاڵ خۆیدا نەک شێوەکەی واتە شێوەی ئەو ژیانەی ئێستا هەیە و تێیدا دەژین دەگۆڕێ، بەڵکوو (ئەگەر)ی گۆڕینی جەوهەرەکەشی لێ دەکرێت، چونکە کاتێ گشت دەبێ بە یەک ئیتر پێویستە هۆکارەکانی هەموو ئەو ڕووداوانەی ڕوو دەدەن ببن بە یەک. لەبەر ئەوە ئەم قۆناغە پێویستی بە تێڕامانی قووڵ و دانەبڕوا و لە بیرکردنەوەی دەوێ.

بوون بە خودا لە ڕێگای بوون بە یەک

کاتێک هۆکارەکانی هەموو ئەو ڕووداوانە دەبن بەیەک ئیتر هەمومان دەبین بە یەک کەس و پرۆسەی  بەخودابوونی مرۆڤ لەم ڕێگایەوە خۆی بەرجەستە دەکات، ئەمەش بەگەڕانەوە بۆ ئەو هەوڵانەی پێشتری مرۆڤ کە تاقی کراونەتەوە دووبارە تاقی دەکرێتەوە و هەموو ئەو تێڕامانانە بەگەڕ دەخرێن تا بە یەکجار ئەو وێنەیە بەرجەستە بێ کە مرۆڤ دەبێ بە یەک، کاتێ بوو بە یەک دەبێ بە خودا. لێرەوە مرۆڤ هەم دەبێ بە خودای خۆی هەم خودای دەوروبەری خۆی (دەوروبەر مەبەستمان ئاژەڵەکان و درەخت و سەوزی و دەریا و زەریاکان…) بەڵام ڕەنگە دووبارە هەوڵەکانی بە خودای کردنی مرۆڤ لە ڕێگای پرۆسەی گواستنەوەی (گشت بە یەک) لە ڕێگای مێتافەیسبووک مرۆڤ بەرەو چارەنووسێکی پڕ ئازار ببات، هەر وەک چارەنووسی پرۆمیسێیا، چونکە هەوڵی پرۆمێسێیا جارێکی دیکە بە شێوەی نوێ لە ڕێگای تەکنیکەوە خۆی نمایش دەکاتەوە.

پرۆمیسێیا: “لە میسۆلۆجیای یۆنانییدا خودای ئاگر بوو، ئەو عاشقی ئەسینای کچی زیۆس بوو، زیۆس هەموو شتێکیدایە کە بیداتە مرۆڤ جگە لە ئاگر، بەڵام ئەو ئاگر بەبێ ئاگاداری زیۆسی خوداوەند  دەداتە مرۆڤ، زیۆسی خوداوەند پێی دەزانێت و سزایەکی سەختی دەدات دووری دەخاتەوە و لە لوتکەی چیایەک هەڵیدەواسێ هەموو ڕۆژێک باڵندەیەک دێت بەشێک لە جگەری پرۆمیسێیا دەخوات و بە شەو چاک دەبێتەوە “لێرەوە پرۆمیسێیا ئەوەمان بیر دەخاتەوە کە ئەو لەپێناو خۆشبەختی مرۆڤدا ئاگرەکە لە خودا دەبات تا گەرمی و ڕووناکی بۆ بهێنێت و دووری بخاتەوە لە ئازار بەڵام پرۆمیسێیا خۆی دەکەوێتە نێو ئازارێکی قووڵەوە، بە هەمان شێوە مێتا وەک مژدەیەکی نوێی بۆ مرۆڤ هاتۆتە ئاراوە لەپێناو بەدیهێنانی شێوازێکی نوێی ژیانکردن لە سەروو ئەو شێوە ژیانەی کە ئێستا تێیدا دەژین و بوونی هەیە، بەڵام ڕەنگە مێتا بە هەمان شێوەی پرۆمێسیا هەمان ئازاری پرۆمیسێیا لەگەڵ خۆیا بهێنی ئەو یەک بوونە لە گشتدا (مێتا) بە ڕۆژ پارچەیەک لە جگەری مرۆڤ بخوات و بە شەو چاک ببێتەوە.

٢٧/ ١/٢٠٢٢

تێبینی:

لە زمانی یۆنانییدا پیتێکمان هەیە پێی دەگوترێت (زێلتا) کە پیتی چوارەمە لە پیتەکانی زمانی یۆنانی ئەو پیتە نە پیتی (ز )کوردی یان پیتی (زیتا) ئینگلیزی یان پیتی (ذ)ی عەرەبییە هەر بۆیە من لە ناوەکاندا (ز) لە جیاتی (زێلتا) بەکار دەهێنم، چونکە لەکاتی بەکارهێنانی ناودا پێویستە ناوەکان بەو شیوەیەی گۆ دەکرێن و دەنووسرێن لە زمانی یەکەمدا بەکار بهێنین، مەگەر ئەو  پیتانەی کە ناوەکە پێکدێنن لە زمانی دووەمدا نەبن. بەهەمان شێوە پێویستە ناو بە زمانی یۆنانی چۆن دەخوێنرێنەوە و گۆ دەکرێن بەو شێوەیە بەکاریان بێنین یان( نزیک لە زمانی یۆنانی) هەر بۆیە لیرەدا ناوی پارمێنیزیس بەو شێوەیەی کە نزیکە لە زمانی یۆنانی  بەکارم هێناوە و ناگەڕێمەوە سەر ئەو شێوە بەکارهێنانە کە لە زمانەکانی دیکەدا بۆ ناوی ئەو فەیلەسوفە کەجێیان گرتووە.

پەراوێزەکان:

[1] کتێبەکە گرنگەکەی ئەریستۆتالیس ” مێتافیزیک” لە سەردەمی ڕۆمانییەکاندا ناو نرا، هەروەها مێتافیزیک وەک وشە لە هیچ دەقێک لە دەقەکانی ئەریستۆتالیسدا نەهاتووە. لەگەڵ ئەوەدا ڕەچەڵەکی وشەکە وشەیەکی ئەرستۆییە، هەروەها لە تێڕامانەکانی فەلسەفەی دێرینی یۆنانی وشەی وەها بوونی نییە بۆ زانیاریی زیاتر سەبارەت بە ڕەچەڵەک وشەکە و بەکارهێنانیدا لەنیو مێژووی فەلسەفە دەتوانن بگەڕێنەوە بۆ ئەم سەرچاوەیە:

Αριστοτέλης, Μετά τα φυσικά -Βιβλίο Α, Εισαγωγή, μετάφραση, σχολεία,Βασίλης Κάλφας ,Εκδόσεις ΖΗΤΡΟΣ,2014.

[٢] پارمێنیزیس لەنێوان ساڵانی ٤٧٠-٣٤٠ پێش زایین لە ناوچەی ئیلێیا کە دەکەوێتە باشووری ئیتالیای ئێستا ژیاوە، فەیلەسوفی پێش سوکراتییە و یەکێکە لە فەیلەسوفە گرنگەکانی نێو مێژووی فەلسەفە. ئەو تەنیا یەک بەرهەمی لەدوای خۆی بۆ بەجێ هێشتووین کە بە شێوەی شیعر نووسیویەتی هەر لەبەر ئەوە هەندێک کەس ناونیشانی شیعریان بۆ بەرهەمەی بەکار هێناوە، هەندێکیش ناونیشانی بەرهەمەکەی بە دەربارەی بوون یان دەربارەی سروشت  ناوی دەنێن.

پارمێنیزیس یەکەم کەسە کە ڕایگەیاند زەوی خڕە و دەکەوێتە ناوەڕاستی گەردوونەوە هەروەها دوو پێکهاتە هەن ئەوانیش: گەرمی و شێ. پێکهاتەی یەکەم بەدیهێنەرە و پێکهاتەی دووەم ماددەیە. ئەو پێی وابوو مروڤ لە خۆرەوە پەیدا بووە چونکە هۆکاری یەکەمە، هەروەها هەریەک لە گەرمی و شێ ئەو دوو پێکهاتەن کە هەموو هەبووەکانیان لێ پەیدا دەبێ، لە لایەکی ترەوە ئەو  پێی وابوو دەروون و عەقڵ یەک شتن.

 بۆ زانیاریی زیاتر سەبارەت بەو پەراوێزە بڕوانە ئەم سەرچاوانەی خوارەوە:

– Βασίλης Κάλφας και Γιώργος  Ζωγραφίδης, Αρχαίοι Έλληνες Φιλόσοφοι, Το ΒΗΜΑ – ΙΝΣ,2013.

– Διογένης Λαέρτιος, Εισαγωγή, μετάφραση, σχολεία, Θεόδωρος Γ. Μαυροπούλος, Εκδόσεις ΖΗΤΡΟΣ,2012.

The post مێتا-فەیسبووک و ئازارەکەی پرۆمیسێیا appeared first on ژنەفتن.

ڕۆژتان باش

ئەمڕۆ باسی پلاتۆ دەکەین، بەتایبەتی تێکستەکەی بەناوی “ئەلێگۆریی ئەشکەوت”  (allegory : چیرۆکی ڕەمزی)، دەڵێم “ئەلێگۆری”، ناڵێم “میتۆلۆژی”، چونکێ مەبەستی میتۆلۆژی گێڕانەوەی بنیاتنانی شارستانیەتە، بەڵام تێکستی پلاتۆ، ویست و داوای ئەوەی نییە شارستانیەت بنیات بنێت. “ئەلێگۆریی ئەشکەوت”، تێکستێکە لە ئاستی ئەوەدایە ببێتە پوختکراوەی هزری پلاتۆ، ئەگەر ئەمڕۆ بە مەبەست باسی ئەم تێکستە دەکەین لەبەر ئەوەی کە ناتوانین لە پلاتۆ تێبگەین بەبێ ئەوەی باسی ئەم تێکستەی نەکەین بەهەر جۆرێک بێت.

چەند زانیارییەک لەسەر بیۆگرافی (پلاتۆ-ئەفلاتوون): پلاتۆ فەیلەسوفێکی یۆنانی سەدەی پێنج و شەشی پێش زایینە، شاگردی سوقرات بوو، سوقرات خۆی هیچی نەنووسیوە، تەنها دەرسی وتۆتەوە بەبێ نووسین و تێکست، ئەوەی دەیزانین لەسەر فەلسەفەی سوقرات لە ئەفلاتوونەوە بۆمان ماوەتەوە بە تایبەتی دیالۆگی پلاتۆ کە تیایاد چەند کەسایەتییەک دەخاتە سەر شانۆ کە ناسیونی، لەوانە سوقرات. لەناو ئەو تێکستانەدا پلاتۆ سەرەداوێکمان لەسەر فیکرە و بۆچوون و کۆنسێپتی سوقرات بۆ باس دەکات بە هۆی دیالۆگ و قسەی جیاوازەوە. کاتێک ژیل دۆلوز دەڵێت: “پلاتۆ کەسایەتییەکی کۆنسێپتوێل بووە هەتا کەسایەتییەکی هەقیقی و مێژوویی”، لەبەر ئەوەی ئەو دیالۆگانەی کە پلاتۆ بۆمانی باس دەکات نازانین کە ئایا ڕوویان داوە یان نە، بۆیە نازانین ئایا فیکرەی پلاتۆ ئاوێنەی تەرجومەی فیکرەی سوقراتە یان لە ڕاستیدا فیکرەی پلاتۆ خۆیەتی، ئەمەش دیبەیتێکە وازی لێ دەهێنم بۆ شارەزایان، بەڵام با بیهێنمەوە یادتان کە پلاتۆ بە شێوەیەکی تەواو گوزارشتی لە فیکری خۆی کردووە لە کتێبێکدا بە ناوی؛ کۆمار (Republic )ەوە، کە تیایادا بە شێوەیەکی ورد باسی کالیپۆلیس دەکات، کالیپۆلیس بە مانای: شاری جوان دێت. ئەلیگۆریی ئەشکەوت بەشێکە لەو کارە، لەو ئەلیگۆرییەدا پلاتۆ لەژێر فۆرمێکی مێتافۆریکیدا کۆنسێپتی خۆی و ڕێگای بەدەستهێنانی زانین(مەعریفە-connaisance) دەخاتە ڕوو. دەتوانین بڵێین کە ئەلیگۆڕی ئەشکەوت بۆ پلاتۆ ڕوونکردنەوەی ڕەوشی مرۆڤایەتییە.

پێش ئەوەی بچینە ناو شیکاری ئەلیگۆریی ئەشکەوتەوە، پێویستمان بە ڕوونکردنەوەی چەند بنەمایەک هەیە: لەوەوبەر باسی پلاتۆمان کرد لە وانەی (هەقیقەت هی ئەم جیهانە نییە)، بەڵام لێرەدا جارێکی تر چەند خاڵێکی ڕوون دەکەمەوە بۆ ئەوەی باشتر لە باسەکە تێبگەین لە شیکار و ڕوونکردنەوەکەمان لەسەر ئەلێگۆریی ئەشکەوت.

ئەوەی بنەڕەتییە لای پلاتۆ، ئەو هەقیقەتەیە کە ئێمە تیایدا پەرە بە ژیانمان دەدەین، واتە هەقیقەتی ماتریاڵ، هەقیقەتی فیزیکی لە دەوروبەرمان، بۆ پلاتۆ ئەو هەقیقەتە هەقیقەتی ڕاستی نییە. مانای چییە کە دەڵێین هەقیقەتی ڕاستی نییە؟ لەبەر ئەوەی تۆزێک نامۆیە بە گوزارشت. بۆ تێگەیشتن دەبێت بگەڕێینەوە بۆ جیاوازییەکی بنەڕەتی کە پلاتۆ باسی دەکات ئەویش دوو جۆر هەقیقەتە، کە هەریەکێکیان لەژێر کاریگەریی ئەوی تریاندایە، ئەویش هەقیقەتی هەستەکی و هەقیقەتی ئەقڵانی، ناهەستەکی (intelligible) ¹.

 مانای هەقیقەتی هەستەکی چییە؟ ئەو هەقیقەتەیە کە ئێمە لە ڕۆژانەدا تیایاد پەرە دەسێنین، جیهانی فیزیایە، واتە ئەو جیهانەی کە هەستی پێ دەکەین بە هەستەکانمان، هەقیقەتی ماتریاڵە کە لەژێر کاریگەری و پەرەسەندن و گۆڕانکاریدایە، بەڕوونی دەتوانین بڵێین لەژێر کاریگەریی سایکلی کاتی، بەروەخت، تیژپەڕدایە. ئەو هەقیقەتەی کە سەرنجی دەدەن لە چواردەورتان بە ئەبەدی بوونی نەبووە؛ ئەو درەختانەی دەیبینن لە دارستانێکدا یان ئەوه شاخوداخانە لەوەوبەر بوونیان نەبووە، پێش میلیۆنان ساڵ ئەو شتانە بوونیان نەبووە، لەبەر ئەوەی ئەمانە هەموویان بەرهەمی پەرەسەندنی فیزیایین، بەرهەمی وەرچەرخانی بەردەوامی ماتریاڵن، بۆیە جیهانی هەستەکی، جیهانی ماتریاڵ و فیزیایی، جیهانی وەرچەرخانی بەردەوامە، جیهانی بەبوونە، بۆ پلاتۆ جیهانی بوون-بە (سەیروورە) هاوواتای دافەوتانە، داوەشانە، داڕزانە. نموونەیەکی سادە دەهێنمەوە؛ ئەگەر ئۆبژەیەک بکڕیت لە بازاڕدا، ئەو ئۆبژەیە لەگەڵ زەمەندا ئەسوێت، لەکار دەکەوێت، لەوانەیە دواجار بیخەیتە تەنەکەی خۆڵەوە، هەرچۆنێک بێت ئەو ئۆبژەیە لەگەڵ زەمەندا هەڵدەوەشێتەوە، دادەڕزێت هەتا لەناو دەچیت، ئەگەر ئەتۆمەکانی کە پێکیهێناوە لەناو ناچن ئەوا ئۆبژەکە وەک ئۆبژە لەناو دەچێت، لەبەر ئەوەی ماتریاڵ لەگەڵ زەمەندا لەناو دەچێت، ماتریاڵ توانای بەردەوام بوونی ئەبەدی نییە، بە هەمان شێوە جەستەی مرۆڤیش لەگەڵ زەمەندا پیر دەبێت، دەسوێت، دادەڕزێت و لەناو دەچیت، جەستەی مرۆڤ نموونەیەکی ئەو پەرەسەندنە حەتمییەیە کە هەموو جەستەیەکی فیزیایی لە کۆتاییدا لەناو دەچن لەگەڵ زەمەندا، بۆیە جیهانی هەستەکی جیهانی هەڵوەشاندنەوە و داڕزانە، هەروەها جیهانێکی ناپێرفێکتە، ئەو پەندە دەزانن کە دەڵێت؛ پێرفێکسیۆن هی ئەم جیهانە نییە، بە واتای هەموو ئەو ئۆبژانەی لە جیهانی فیزیاییدان، پێرفێکت نین، بەبێ کەموکوڕی نین، بۆ نموونە ئەگەر بازنەیەک بکێشیت لەسەر پەڕەیەک، ئەو بازنەیە تەواو پێرفێکت نییە، چەند لارییەکی تێدایە، لەوانەیە بە هۆی ناڕێکی پەڕەکە یان ناتواناییی جۆری کێشانی بازنەکەت بێت، کەواتە ئەوەی ناومان ناوە بازنە، هەقیقەتێکی ڕۆحییە، هەقیقەتێکی ئایدیاڵە و لە فیکرەوە هاتووە، ئەگەر توانامان هەبێت بەهەر جۆرێک بێت بازنەیەکی پێرفێکت بکێشین ئەوە باسێکی ترە، بۆیە بۆ پلاتۆ ژیانی هەستەکی ئێمە بەپێچەوانەی ئێسپری(ئەقڵی)یەوە، مۆرکی ناپێرفێکشنی لێدراوە، بەپێچەوانەی هزر کە توانای هەیە پێشبینی ئۆبژەیەکی پێرفێکت بکات، کەواتە جیهانی فیزیاییی ئێمە کە پلاتۆ باسی دەکات، ئەو جیهانەیە کە مۆرکی وەرچەرخانی بەردەوامی و ناپێرفێکشنی لێ دراوە. ئەگەر باش بیر بکەینەوە هەقیقەتی هەستەکی بەستراوەتەوە بە بزاوتنەوە، جیهانەکەمان هەمیشە لە بزاوتندایە بە ئەتۆمەکانیشیەوە.

سەرنجی کتێبێک بدە لە سەر مێزەکەت، بێگومان ناجووڵێت، بەڵام ئەو ئەتۆمانەی پێکی دەهێنن هەردەم لە بزاوتنی بەردەومدان، هەر بۆیەش ئەو کتێبە بوونی هەیە چونکە ئەگەر ئەتۆمەکان نەجوڵێن واتە مردوون، ئەوا کتێبەکەش بوونی نییە، کەواتە هەموو جەستەیەکی فیزیایی پێکهاتووە لە ئەتۆم و مۆلوکول و پێکهەتەی تر کە هەمیشە لە بزاوتندان ئەمەش بوونێکی ماتریاڵیان دەداتێ، کەواتە جیهانی فیزیایی جیهانی بزاوتنە، ئەمەش یەک دەگرێتەوە لەگەڵ تیۆری مۆبیلیسمی هێراکلیت( Héraclite ٥٤٤  پێشزایین)، کە هەموو شتێک لە بزاوتندان، بۆیە بۆ هێراکلیت تاکە هەقیقەتی بوون وەرچەرخاندنە بە بەردەوامی، تەنها هەقیقەتی جیهانی فیزیایی، ناجێگیرییە، ئەوە کارەکتەری پەرەسەندنیەتی، دینامیکی کۆسمیکی بەردەوامییە کە وەها دەکات هەموو ئەو شتانەی وەک ماتریاڵ بوونیان هەیە لەژێر کاریگەریی کاتدان، لەژێر کاریگەریی بوون-بەدان، کەواتە هەقیقەتی هەستەکی واتە هەقیقەتی بوون-بە. باسی ئەوەمان کرد لە وانەیەک لەسەر بێرگسۆن (Henri Bergson ) و کاتدا. ئەگەر سەرنجی مرۆڤێک بدەین بۆ ماوەی چەند کاتژمێرێک هەست بەوە ناکەین کە ئەو مرۆڤە پیر دەبێت، مۆرکی پیری لەسەر سەر و چاوی بە چاوت نابینیت، لەگەڵ ئەوەشدا دەزانین کە پرۆسەی بە پیربوون لە بەردەوامیدایە و پشوو نادات، بۆیە هەموومان بە بەردەوامی لە پیربوونداین، هەر چرکەیەک کە تێپەڕ دەبێت زیاتر لە مردن نزیکمان دەکاتەوە، هەر ئەمەشە کە هەقیقەتی فیزیاییمان دیاری دەکات ئەوەیە کە ئەو (بوون-بە)یە وەها دەکات کە شتەکان هەرگیز وەک شوناسی خۆیان نەبن، هەموو شتێک کە سەرەتایەکی هەیە کۆتایییەکیشی هەیە، لەدایکبوونێک واتە مردنێک لە کۆتاییدا، ئەگەر مردن بوونی نەبوایە ئێمە ئەم هەموو پرسیارانەمان نەدەکرد، ئەگەر کات بوونی نەبوایە، واتە ئەگەر شتەکەن بە بەردەوامی وەک خۆیان بوونایە.

ئەمەیە جهانی فیزیایی، ئەو جووڵاندنەوە بەردەوامەیە، ئەوە نەبێت کە بۆ پلاتۆ ڕاستە کە بزاوتن کارەکتەری جیهانی فیزیاییمانە، بەڵام جیهانی هەستەکییەکە هەستیان پێ دەکەین بە هەستەکانمان، هەموو هەقیقەت پێکناهێنن، جیهانی هەستەکی سەرەتا و کۆتایی بوون نییە، بۆ پلاتۆ لەولای جیهانی ئێمەوە هەقیقەتێکی تر هەیە، هەقیقەتێکی نەبینراو، هەست پێنەکراو بە هەستەکانمان، لەگەڵ ئەوەشدا هەقیقەتێک کە باڵاترە بەسەر هەقیقەتی هەستەکیمان، ئەو هەقیقەتەش پلاتۆ ناوی دەبات بە؛ هەقیقەتی ئەقڵانی (intelligible)، هەروەها ناویشی دەنێت؛ جیهانی جەوهەری، جیهانی هزر یان جیهانی ڕوون، هەموو ئەم گوزارشتانە لای پلاتۆ هاوواتان، بۆ پلاتۆ جەوهەر خاوەنی ئاستێکی هەقیقەتی باڵاترە لە هەقیقەتی هەستەکی، واتە بۆ پلاتۆ جەوهەرەکان زیاتر هەقیقەتن لە جیهانی هەستەکیمان، ئەمەش بۆ ئێمە ئاسان نییە تێگەیشتنی لەبەر ئەوەی ئێمە هەردەم هەقیقەت بە ماتریاڵ بوون دەزانین، بۆ ئێمە هەقیقەت ئەوەیە کە بەردەستکەوتووە، هەستپێکراوە، ئەوەی دەیبینین، ئەوەی هەستی پێ دەکەین لەبەر ئەوەی بۆ ئێمە ڕاستی بە مانای ماتریاڵ دێت کە بوونێکی فیزیایی هەیە، بۆیە بۆ ئێمە گرانە هەقیقەتێکی ناماتریاڵ بەرچاو بکەین، بەڵام ئەوەی هەموو فیکری پلاتۆمان بۆ ڕوون دەکاتەوە ئەوەیە کە هەقیقەتی ڕوون هەقیقەتێکی باڵایە بەسەر هەقیقەتی ماتریاڵدا، بێشک پرسیار لە خۆمان دەکەین ئەو جەوهەرانە چیین؟ ئەو هزرانە چیین؟ ئەو هەقیقەتە روونەی کە باڵایە بەسەر هەقیقەتی ماتریاڵدا و هەستی پێ ناکەین بە هەستەکانمان؟ لێرەوە ڕووبەڕووی تەنگژەیەک دەبینەوە؛ ئەگەر بە هێڵێکی ڕاستەوخۆ ڕوونکردنەوەیەک بدەم بەوەی کە پلاتۆ ناوی دەبات (هەقیقەتی ئەقڵانی، ئەنتێلژیبل -intelligible )، دەتوانین بڵێین سکرچەری ناماتریاڵی هەموو شتێکە، کە دەڵێین هەموو شتێک مەبەست هەموو  شتێکی ماتریاڵ و هەستەپێکراو. لەبەر ئەوەی هەروا ئاسان نییە گوزارشت بکەین لە هەقیقەتی ناهەستەکی وەک لای پلاتۆ باوە پەنا دەبەمە بەر نموونەیەکی یەکلێچوویی:

یارییەکی ڤیدیۆ بە نموونە دەهێنینەوە، کاتێک ئێمە یارییەکی ڤیدیۆیی دەکەین، ڕووبەڕووی چی دەبینەوە؟ ئێمە ڕووبەڕووی هەقیقەتێکی دروستکراو، ناڕاست دەبینەوە، واتە تۆ خۆت دەخەیتە جێگەی کەسێکەوە، ئەو کەسەش لە جیهانێکدا دێت و دەڕوات، کاتێک ئێوە ئەو یارییە دەکەن باش دەزانن ئەو فیگورە بە هەقیقی بوونی نییە، فیگورێکی دیژیتالە، ئەلەکترۆنیکە، ناهەقیقیە، مرۆڤێکی خاوەن گۆشت و ئێسک نییە، ئەگەر ئێوە خۆتان بەو فیگورە دەچوێنن، ئایا ستاتوی ئەو فیگورە چییە؟ مەبەستم ئەوەیە سروشتی ئەو فیگورە چییە؟ چییە بە هەقیقی؟ ڕەنگدانەوەی هزری تۆ نییە، چونکە هەر کەسێکی تر سەیری شاشەی ڤیدیۆکە بکات هەمان فیگور دەبینێت، ئەو فیگورە و ئەو جیهانەی تیایدا دێت و دەڕوات زمانی ئەنفۆرماتیکە، گوزارشتی ئەنفۆرماتیکە، گوزارشتی کۆدێکی ئەنفۆرماتیکە، واتە ئەو یارییەی کە تۆ دەیکەیت سیستەمێکی پرۆگرامی ئەنفۆرماتیکە لە لایەن کەسێکەوە دروستکراوە، بەپێی زمانی ئەنفۆرماتیک وەهمی کەسایەتییەک و جیهانێکمان بۆ دروست دەکات بە ئاراستەی هەستەوەریمان، وەهم بە مانای هەستەوەری، واتە ئێمە کۆدی ئەنفۆرماتیک نابینین، ئەوەی ئێمە دەیبینین گوازاشتی بینایی کۆدە ئەنفۆرماتیکەیە، ئێوە ئەو کۆدە ئەنفۆرماتیکە ناناسن، پێویستیشتان بەوەش نییە کە بیناسن، لەبەر ئەوەی، ئەوەی ئێوە گەرەکتانە یاریکردنە، ئێوە پێویستان بەوە نییە چی ڕوو دەدات لەژێر گوزارشتی بیناییەوە، بەڵام بۆ ئەوەی بتوانین ئەو یارییە بکەین، دەبێت پێش هەموو شتێک کۆدێکی ئەنفۆرماتیک بوونی هەبێت، کۆدێکی ئەنفۆرماتیک کە یارییەکە دەبێتە گوزارشتی. ئەمەش پێمان دەڵێت ئەگەر پەیڕەوی لە گۆشەنیگای پلاتۆ بکەین دەتوانین بڵیین ئەوەی کە زیاتر هەقیقەتە لەو وێنانەی لەسەر شاشەکەی بەردەمتاندا گوزەر دەکەن، مانیفێستی ڕستەی کۆدی ئەنفۆرماتیکە کە خۆیان دەنوێنن بە ئەنیمەیشن لەسەر شاشەکەت، هەر کاتێک ئەو رستە کۆدە ئەنفۆرماتیکانە لاببەیت، ئەو یارییە بوونی نییە، واتە پەیوەندییەکی بەستنەوە هەیە لەنێوان ئەنیمەیشن و کۆدی ئەنفۆرماتیکدا، بەڵام هەقیقەتی یارییەکە، ڤیدیۆی کۆدە نەک ئەنیمەیشن چونکە ئەنیمەیشن گوزارشتە، مانیفێستی کۆدە، ئەگەر ئەم نموونەیە تێگەشتن ئەوا لەسەدا نەوەدی مێتافیزیکی پلاتۆ تێگەشتوون، واتە جیاوازی لەنێوان هەقیقەتی هەستەکی و هەقیقەتی نەقڵانی. بۆ ئەوەی باشتر تێبگەین تیکستی پلاتۆ خۆی دەهێنینەوە. بۆ ئاگاداریتان بۆ ئەوەی بۆ خوێندنە باشتر ڕوون بێت، هەندێکم لێ بڕیوە و هەندێک گۆڕانکاریم بەسەردا کردووە بەگوێرەی تێکستە ڕەسەنەکە.

**

خۆت بنوێنە بەم شێوەیەی دەیبینیت، ناتورمان بە فێرکاری و بە نەزانین، بیهێنە بەرچاوی خۆت چەند کەسانێک لە نیشتەجێیەکی ژێرزەمینیدا لە شکڵی ئەشکەوتێکدا، تێشکێکی ڕۆشنایی لە دەلاقەیەکەوە بە درێژاییی هەموو ئەشکەوتەکەدا تێپەڕ دەبێت. ئەو کەسانەی لەوێدان لەوەتەی لەدایک بوون، قاچ و ملیان بەستراونەتەوە بە جۆرێک کە تەنها بەردەمی خۆیان دەبینن و ناتوانن بەملاوئەولادا بڕوانن و بجوڵێن بە هۆی کۆتی ملیانەوە. ڕۆشناییان لە ئاگرێکەوە بۆ دێت لە بەرزاییەکەوە لە پشتی ئەوانەوە دوور لەوان، لەنێوان ئاگر و بەندکراوەکاندا ڕێگایەکی بەرزایی هەیە. بیهێنە بەرچاوی خۆت بە درێژایی ئەو ڕێگایە دیوارێکی بچوکیان هەڵچنیوە، وەک ئەو جیاکەرەوەی بۆ منداڵان دەکرێن لە یاری بووکەشوشەی بە پەت جوڵاندندا. لە بەردەمیاندا، لە سەرو ئەم دیوارەوە جیهانی قەشەنگیان پیشان ئەدەن.

بیهێنە بەرچاوی خۆت بەدرێژایی ئەو دیوارە، چەند کەسێک چەندەها پەیکەری جۆراوجۆریان بەدەستەوەیە بە جۆرێک کە لە دیوارەکە بەرزتریان داناون، تەختە و دار و جۆری جیاوازییان بەدەستەوەیە، پەیکەر و شکڵی جیاوازیی ئاژەڵان و مرۆڤ بە دار و بەرد و هەموو جۆرە ماتریاڵێک.

لەم حاڵەتەدا ئەو کەسانە هیچ شتێکی تریان نەبینیوە بە چاوی خۆیان جگە لەو سێبەرەی کە ئەو ئۆبژانە دروستی دەکەن لەسەر دیواری ئەشکەوتەکەی بەرامبەریان، بەو ئاگرەی لە پشتیانەوەیە.

ئەگەر بیانتوانیایە لەگەڵ یەکتریدا بدوێن، وەها بیر ناکەیتەوە کە ئەو سێبەرانەی ئەوان دەیبینن بە شکڵی ڕاستی نەیەنە بەرچاویان؟

بیهێنە بەرچاوی خۆت، چییان بەسەر دەێت ئەگەر ئازادییان بکەین، لەو نائاگاییە ڕزگاریان بکەین؟ یەکێک لەو بەندکراوانە ئازاد بکەین و هانی بدەین ملی وەرگێڕیت و بڕوات، چاوی هەڵبڕێت بەرەو ڕۆشناییەک. لەگەڵ هەموو ئەو جووڵاندنەوانەدا، بێگومان ئەشکەنجە دەچیژێت و بە بینینی شەوقێکی تیژ ڕێگەی لێ دەگرێت ئەو ئۆبژانە ببینێت کە وەک سێبەر دەیبینین لەوەوبەر. بە باوەڕی تۆ چۆن وەڵام دەداتەوە ئەگەر کەسێک پێی بڵێت ئەوەی لەوەوبەر بینیبونی خێوی بێ بایەخ بوون، بەڵام ئێستاکە کە نزیک بۆتەوە لە ڕاستییەوە و ئۆبژە ڕاستییەکان دەبینێت، باشتر دەیانبینێت؟

ئەی ئەگەر زۆری لێ بکەین خۆی سەیری ڕۆشناییەکە بکات، چاوەکانی ئازاری نادەن؟ ڕا ناکات لە بەردەم ئەو شەوقەدا و ناگەڕێتەوە بۆ لای ئەو شکڵانەی کە دەیتوانی بیانبینێت لەوەوبەر؟

ئەی ئەگەر بە زۆر لە ئەشکەوتەکە بیهێنینە دەرەوە، بەو ڕێگا سەختەدا سەری خەین و بەری نەدەین هەتا دەیبەینە بەردەم ڕووناکی خۆر، ئایا ئەشکەنجەیەکی بەزەبر ناکێشیت؟  سکاڵا ناکاتەوە لەو دژوارییە؟ کاتێکیش دەگاتە بەردەم خۆر ئایا دەتوانێت بە چاوی ڕەشکە و پێشکەوە جیاوزی بکات لەنێوان ئەو ئۆبژانەی کە ئێستا ناومان ناون ئۆبژەی هەقیقی؟ پێویستی بە ڕاهاتن هەیە بۆ بینینی ئۆبژەکانی دەرەوە، لە سەرەتاوە تەنها سێبەرەکان بەئاسانی دەبینێت، پاشان وێنەی کەسایەتییەکان و ئۆبژەکانی تر کە لە چاویاندا شەوق دەدەنەوە، پاشان ئۆبژەکان خۆیان. لەدوایدا، دەتوانێت، لە شەواندا ڕووبەڕووی ئەستێرە و مانگ بێتەوە، بە شەواندا سەرنجی ئاسمان و تەنەکانی ئاسمان باشتر بدات لە خۆر و تیشکی خۆر بە ڕۆژادا.

لە کۆتاییدا، دەتوانێت خۆر ببینێت و سەرنجی بدات وەک ئەوەی کە هەیە.

 ئێستاکە خاڵ بە خال دەبێت ئەو وێنانەی لەسەرەوە باسمان کردن بچوێنن لەگەڵ ئەو جیهانەی کە لە بەندیخانەدا دەژین، تیشکی ئاگرەکەش کە لە پشتیانەوە وەک هێزی بەتینی خۆر. بەشەکانی سەرو و سەرنجی ئۆبژەکانیش ئەگەر وەک بەرزبوونەوە بەرەو ڕۆحی ژیری ببینیت، تۆ بەهەڵەدا ناچیت لە بۆچوونمدا.لە جیهانی ئەقڵانیدا، فیکرەی (باشی) سەرنجی ڕووناکی، لە کۆتاییدا دەبینرێت بە ئازارەوە، بەڵام ناتوانین وەهای نەبینین کە دەرئەنجامی هۆکاری جوانی و مەزنی هەموو شتێکە؛ کە جیهانی بینایی خاوەنداریەتی، ئەفراندنی ڕووناکی و حوکمڕانی، ڕووناکییە؛ لە جیهانی هەستەکیدا هەر ئەوە کە حوکم دەکات و خاوەنی هەقیقەت و ژیرییە؛ دەبێت بیبینین بۆ ئەوەی بە ئەقڵ و ژیرییەوە هەڵسوکەوت بکەین.

ئێستاکە لێکدانەوەیەک دەکەین بۆ ئەم تێکستە بە ڕەچاوکردن لەوەی دەیزانین لەسەر میتافیزیکی پلاتۆنی. پێش هەموو شتێک دەبێت باسی  مێتافۆری ئەو ئەشکەوتە بکەین. ئەشکەوت چییە؟ شوێنێکی تاریک و ژێرزەمینیە. ئێستا با بزانین لەسەر ئاستی هیما چیمان پێ دەڵێت؟ تاریکی بێگومان دەمانباتەوە بۆ فیکرەی نەزانین، تاریکی کە بەرامبەر بە ڕووناکی دەوەستێتەوە، ڕۆشنایی هەردەم بەستراوەتەوە بە مەعریفە و زانینەوە، بە هەقیقەتەوە لە زمانی ڕۆژانەدا، کاتێک پرسیار دەکەین لە کەسێک شتێکمان بۆ ڕوون بکاتەوە یان ئەو کەسە وەک ڕۆشنایی وەهایە، یان کاتێک دەڵێین؛ کەسێکی ڕۆشنبیرە.  ڕۆشنایی کە هەموو شتێک ڕوون دەکاتەوە و دەیبینین، ڕۆشنایی هیمای زانین و ژیرییە و تاریکی بەپێچەوانەوە. ئەوەی کە خۆی دادەخات لە تاریکیدا و پەنا دەباتە بەر تاریکی، کەواتە مەبەست لە ئەشکەوتەکە نەزانینە، ئەگەر ئەشکەوتەکە ژێرزەمینیە دەتوانین ببەستینەوە بە ئۆردەری شتەکان کە دەیدۆزینەوە لای پلاتۆ و لە ئنتیکیتێدا(سەردەمی سەرەتای نووسین هەتا کەوتنی ئیمپراتۆریەتی ڕۆم)، بە شیوەیەکی گشتی شتە سەرەتاییەکان بەشی نزمترینن، وەک سووکترین و هیچوپووچترین ناسراون، ئەمەش دەمانباتەوە بۆ جەهەنم لە مەسیحیەتدا؛ جەهەنم بەرامبەر بە ئاسمانی بەهەشت دەوەستێتەوە، سفێر خۆی سفێری ڕۆحە. کاتێکیش دەڵێین بەرز دەبینەوە یان دەچینە ئاسمان، بە مانای بڵندی بەشی ئاسمانی لە چاو بەشی زەمینیدا، کەواتە هەڵبژاردەی ئەشکەوتێکی ژێرزەمینی بە مانای نزمترین ئۆردەری زانین دێت، دەبێت شتیکیشی بۆ زیاد بکەین ئەویش ئەوەیە لە کۆنسێپتی ڕۆحی پلاتۆنیدا، زەمین پێویستی فیزیۆلۆژییە واتە پێویستی ماتریاڵە، ئەوەی دەمانبەستێتەوە بە سروشتی ئاژەڵییەوە. بۆیە لە شاری پلاتۆنیدا لە بەشی خوارەوەی پیرامید(هەڕەم)ەکەدا، کارمەند و جوتیاران، واتە ئەوانەی ئیشی زەمینی دەکەن، ئیشی جەستەیی، ئیشی دەستی، وەک کەسانێکی پێوست بۆ بەردەوامی و لەناونەچوون پێویستن، لەبەر ئەوەی ئێمە وەک ئاژەڵ پێوسیتمان بە پێویستییە فیزیۆلۆژییەکانە بۆ تێرکردنمان، لەو لای هەڕەمەکەوە، لە پۆپەی پیرامید(هەڕەم)ەکەدا حوکمڕانەکان دەبینین کە بریتین لە فەیلەسوفەکان، واتە ئەوانەی پەرەدەسێنن لە پانتاییی ئاسمانیدا، بەهەشتیدا، واتە لە بیرۆکەکاندا، لەبەر ئەوەی ئەوە هزرە کە حوکمی جەستە دەکات، حوکمی ماتریاڵ دەکات، ماتریاڵ کە بەستراوەتەوە بە فیکرەی چڕی، قورسایی، لەبەر ئەوەی کاتێک ئۆبژەیەک بەر دەدەینەوە دەکەوێتە سەر زەمین، ئەمەش قانونی هێزی ڕاکێشانە وەها دەکات کە قورسایی زیاتر دەبێت کاتێک لە زەمین نزیکترە، بەڵام لە هەوا و بەرزاییدا زیاتر ڕزگارمان دەبێت لەو هێزە. بۆ کورتکردنەوەی باسەکەمان ڕوونکردنەوەی میتافۆریکی نەزانینی خاڵی دەستپێکی مرۆڤە کە باری مرۆڤمان پیشان دەدات لە لەدایکبوونییەوە. چونکە دەبێت ئەوە باش بزانین کە هیچ خۆبەکەمزانینی تێدا نییە لەوەی کە هەموومان لە نزمترین پلەوە دەست پێ دەکەین، واتە لە سفرەوە. بۆیە ئەلیگۆریی ئەشکەوت پێمان دەڵێت؛ ئێمە وەک مرۆڤ ڕاستەوخۆ لە زانیندا نین، لە پانتاییی ئیسپری(esprit) و ئەقلانیدا نین، شتێکە پێویستی بە کار و بە پرۆسە هەیە، ئەو پرۆسەیەیە کە دوابەدوا لە ئەلیگۆریی ئەشکەوتدا پێویستمان دەبێت.

دووهەمین شت کە سەرنجمان ڕادەکێشیت ئەوەیە کە کەسایەتییەکان بە زنجیر بەستراونەتەوە، واتە؛ بەندکراون، مەبەست لە بەستنەوەیان چییە؟ مانای وایە توانای بزاوتنیان نییە، واتە بۆیان هەڵناکەوێت بە جۆرێکی تر سەرنجی ئەو ئۆبژانە بدەن، ناتوانن ملیان وەرگێڕن، جێگایان بگۆڕن، لەبەر ئەوەی زانین بە سەرنجدان دەست پێ دەکات، بە بەراوردکردنی شتەکان، زانین ئەوەیە کە ئێمە خۆمان لە ئۆبژەکە جودا دەکەینەوە بۆ بینینی ئۆبژەی تر. بەراودکردنە، بە پەیوەندیی کردنە، زانین پێشنیاریی پەیوەندییە بە چەندایەتییەوە کە ماهیەتی زانین بەرهەم دەهێنێت بە دەرککردنی ڕەمەکی لە نموونەیەکی زۆری زانستێکی تایبەتییەوە، ئەمەیە کە پێی دەڵێن؛ میتۆدی ئەنجامگیری کە لای ئەمپێریسم ( Empirisme) ² دەیدۆزینەوە. واتە بەردەوامبوون لە سەرنجدان و بەراوردکردنی ئۆبژەی ئەزموونەکانمان، دەتوانین سەرنجی قانون و گشتایەتی کە پەیوەستن بەو ئۆبژانەوە، تێیان بگەین، بۆیە بۆ پلاتۆ بەراوردکردن دووهەم پلەی زانینە کە ڕیگەپێنەدراوە بۆ بەندکراوەکانی ناو ئەشکەوتەکە، لەبەر ئەوەی توانای جووڵاندنیان نییە و بەو هۆیەوە توانای بەراوردکردنیشیان نییە، واتە ئەوان بە یەکەم پلەی زانین سنووردار کراون، واتە زانستی ماتریاڵی تایبەت، ماتریاڵی تایبەتیش دژ بە ماتریاڵی گشتییە، دژ بە ماتریاڵی هەمەکی دەوەستێتەوە، ئەگەر بەندکراوەکان بیانتوانیایە ملیان وەرگێرن دەیانتوانی ئاشناییان بە ماتریاڵی گشتی هەبێت، کە دووهەم پلەی زانینە، ئەوەیە کە پلاتۆ ناوی ناوە؛ ماتریاڵی تایبەت کە ناوی نابوو بیروبۆچوون، دەتوانین بڵێین بیروبۆچوونی سەرلێشێواو لە بوارێکدا یان بۆ ئۆبژەیەک کە جیاوازە بە شیوەیەکی گشتی لەوەی کە ناوی نابوو؛ بیروبۆچوونی ڕاست، کە بریتییە لەو بۆچوونەی کە بە بەردەوامی بە ئەزموون و بەراوردکردن، بە ڕووبەڕووبوونەوەی چەندایەتی.

وەک سەرنجتان دا لە هەردوو بارەکەدا لە زانستی ماتریاڵداین، واتە هەرچۆنێک بێت زانستمان لەسەر بابەتی فیزیاییە، بەڵام وەک وتمان بۆ پلاتۆ جیهانی هەستەکی خاوەنی پلەی هەقیقەتی جیهانی ئەقڵانی نییە، کەواتە هەموو ئاگاییمان کە لەسەر جیهانی ماتریاڵ وەدەست دەخەین، بەهایان نییە، پلەی ئاگاییی جەوهەریان نییە، لە هەردوو بارەکەدا دەچنەوە بۆ بیروبۆچوون، لەبەر ئەوەی هەقیقەتی ماتریال هەقیقەتێکی بزاوتنە، هەقیقەتێکە شایەنی ڕاستکردنەوەیە، بۆیە ئاگاییی بە جیهانی ماتریاڵ نامانگەیەنێتە ئاگاییی بە جیهانی ڕاستەقینە، واتە ئاگاییی بە جەوهەر، بە ڕاستی ناهەستەکی، ئەقڵانی. بۆ ئاگاداریتان بۆ پلاتۆ کاتێک دەگەینە هەقیقەتی ئەقڵانی دەچینە ناو زانستەوە کە پێی دەڵێین؛ ئێپستمی epistemi ³. بۆ ئەوەی جیاوازی زانست بکەین لەگەڵ ڕا و بۆچووندا، ڕا و بۆچوون بریتین لە کۆی زنیارییمان لەسەر جیهانی ماتریاڵ.

ئێستاکە دەگەینە سێهەم پلەی ئەم ئەلێگۆرییە، ئەویش ئەوەیە کە ئەو کەسایەتییانە لەوەتەی لەدایک بوون بەستراونەتەوە، مەبەست لەم گوزارشتە چییە کە دەڵێین لەوەتەی لەدایک بوون بەستراونەتەوە؟ ئەوە پەیوەندیی بە مەرجایەتییەوە هەیە، واتە ئەو کەسایەتییانە هیچ ژیانێکی بەراوردی تریان نییە جگە لەو ژیانەی ئەشکەوتیان نەبێت، واتە توانای ئەوەیان نییە تێڕوانینێکی تریان هەبێت لەسەر جیهان، بەندکراوی سەرنجدانیانن، بەندکراوی بابەتیانن، بەندکراوی خودیانن ( subjectivity )، ئێمە دەزانین کە زانین بە واتای ڕووبەڕووبوونەوەی بۆچوونەکانە، پرۆسەی ترانس سوبیژەکتیڤاسیۆنە، واتە؛ دابڕانی، هەڵکەندنی لە بۆچوونەکەی، دەشزانین کە سەردەمی منداڵی سەردەمی بنیاتنانی ئیسپرییە(هۆش، ئەقڵ)ە، سەردەمی بەتینی بنیاتنانی فێربوونە، ئەو سەردەمەیە کە ڕیگا بۆ فێربوونی گونجاوترین دەڕەخسێنێت.

بۆ ئەوەی جارێکی تر بگەڕێینەوە بۆ مەرجداریمان، ئەوە ڕوونە کە باشترین ڕیگە بۆ چوونە ناو کۆنسێپتی ژیان لای کەسایەتییەک ئەوەیە کە هەر لە منداڵییەوە کاری لەسەر بکەین، لەبەر ئەوەی چەندە فیربوون زووتر دەست پێ بکات هێندەش زیاتر ئاسانترە سیستەماتیزە ببێت.

 بەوجۆرەی ئەو کەسانەی کە بەستراونەتەوە لەوەتەی لەدایک بوون، تێماندەگەیەنن هەتا چەندە ئاگاییان گۆشەگیر کراوە، دەری دەخات چەندە گرانە بۆ بازادن بەسەر گێلیان، نەزانینیان، بۆ گەیشتن بە پلەیەکی بەرزی زانین. گۆشەگیری، لاتەریکی، ئەو سەختییە بنیاتنەرەیە کە ڕێگەمان پێ نادات بتوانین بە جۆرێکی تر جیهان ببینین، ناتوانین ڕادیکاڵی شککردن لەوەی کە باوەڕمان وابوو دەیزانین. لەو ڕووەوە دەتوانین بڵیین کە وێنەی کەسایەتییەکانی ناو ئەشکەتەکە بە چواندنی ئێمەیە. بە شوبهاندنی ئێمەیە وەک ئەوەی سوقرات دەڵێت؛ بە وێنەی ئێمە کۆندیسیۆن(مەرجدار) کراوین، مەرجدارکراوین بە باوەڕبوون بە خودا، بە هەڵسوکەوت، لەبەر ئەوەی بە شێوەیەکی بەردەوامی دووبارەمان کردوونەتەوە بۆ ماوەیەکی زۆر لە لەدایکبوونمانەوە، دواجار خۆی دەگونجێنێت لەگەڵماندا وەک ئەوەی ناتوری دووهەمان بێت، بەردەوامی بە خوو و ڕەوشت، ناتوری دووهەممانە، بەو پێیەی کە ناتوانین پێشبینی ئەوە بکەین کە بە ئەزموون تیایادا نەژیاوین، زۆر گرانە لە حاڵەتی نائاگایی و نەزانین خۆمان ڕزگار بکەین کە تیایاد ئێمە بەندکراوین لە منداڵیمانەوە، ئا لێرەدا دەگەینە بەشی سەرەکیی ئەلیگۆریی ئەشکەوت، واتە؛ سێبەرەکان.

سێبەر چیە؟ نواندنی سێبەری ئۆبژەیەکە بە تێپەڕبوونی ڕۆشنایی پیایدا، کەواتە سێبەر ئۆبژە خۆی نییە، سێبەر جێ شوێنی ئۆبژەیە، مۆرکی ئۆبژەیە، کەواتە هەڵەی بەندکراوەکان، کە هەڵەیەکی لۆژیکە، ئەوەیە کە ئەو سێبەرانە وەک ئۆبژە خۆی دەبینن، وەهای دەبینن کە جێی شوێنی ئۆبژەکە،ئۆبژەکە خۆیەتی. سێبەر، ئۆبژە خۆی نییە، لەبەر ئەوەی خۆی ئۆتۆنۆم نییە وەک ئۆبژەکە، دوای ئۆبژە دەکەوێت، پێویستی بە ئۆبژەیە، ئۆبژە سەرچاوەی سێبەرە، بە هەمان شیوە جەوهەر، هەقیقەتی ئەقڵانی سەرچاوەی ئۆبژەی فیزیایی و ماتریاڵە، بۆیە کاتێک بەندکراوەکان سێبەرەکان وەک ئۆبژەی هەقیقی دەبینن هەمان هەڵەی ئێمە دووبارە دەکەنەوە کاتێک ئێمە سەیری ئۆبژیەکی فیزیکی دەکەین وەک هەقیقەتێکی ڕەوان دەیان بینین، واتە هەقیقەتی جەوهەری، ناهەستەکی، ئەقڵانی(intelligible ).

دەتوانین شتێکی تری بۆ زیاد بکەین ئەویش ئەوەیە کە سێبەر ناوچەیەکی تاریکییە، مێتافۆری نەزانینە، کەواتە سێبەر زۆنێکی تاریکە، لە هەمان کاتدا سێبەر تێکشکاندنی ئۆبژەیە، لەبەر ئەوەی سێبەر درێژ، کورت، گەورە دەبێت. دەتوانین بڵیین ناتوری ئۆبژە دەگۆڕیت، بە هەمان شێوە بۆ پلاتۆ جیهانی هەستەکی ناتوری گزە تیاکردن، تێکشکاندن، فێڵ تیاکردنی هەقیقەتی ئەقڵانییە، تێکشکاندنێک کە پەرە دەسەنێت بەگوێرەی ئەوەی چۆن ئۆبژەکە بە چ دوورییەک لە ڕووناکییەکەوە دانراوە سیبەرەک شکڵی جیاواز وەردەگرێت، بە هەمان شیوە ئۆبژەیەکی فیزیاییی لەگەڵ کاتدا شکڵی دەگۆڕیت، هەروەها ئۆبژەی جیاوازی  پەیوەندبەندی هەمان جەوهەر، جیاوزن لەگەڵ یەکتردا. وەک پێشتر وتم، لە جیهانی ماتریاڵدا، دوو ئۆبژەی وەک یەک بوونیان نییە، کەواتە ئەگەر فیکرەی پلاتۆ قبوڵ بکەین کە هەموو ئۆبژەیەکی ماتریاڵ ڕەنگدانەوەی ئۆبژەیەکی بزاوتنە، چالاکە لە هەقیقەتێکی ئەقڵانیدا، ئەوکاتە تێدەگەین کە بە هیچ جۆرێک دوو ئۆبژەی لێکچوو بوونیان نییە، دوو ئۆبژە کە تەواو کۆپی هەقیقی و بە ئەمەکی هەقیقەتی ئەقڵانی بن کە سەرچاوەی ئەون.

دوا زانیاری لەسەر سێبەر ئەوەیە کە سێبەر خاوەنی دوو ڕەهەندە، بەڵام ئۆبژەی فیزیایی سێ ڕەهەندە، ئەمەش گرنگە، بۆ نموونە سێبەری کورەیەک دەبێتە دیسکێک، سێبەری شەش پاڵوویەک دەبێتە چوارگۆشەیەک، واتە سێبەر ڕەهەندێکمان پێ ون دەکات، سێبەر بەشێکی بنەڕەتی ناتوری ئۆبژەمان لێ دەسەنێتەوە، ئەمەش سنووری گۆشەنیگای تێگەیشتنی ئێمە دیاری دەکات. لە هەمان کاتدا کە دەڵێم ئۆبژەی هەقیقی خاوەنی سێ ڕەهەندە، لە ڕاستیدا ئەوە دەم چەوتی زمانە، لەبەر ئەوەی ناتوانین دان بەوەدا بنێین کە ئۆبژەی فیزیایی خاوەنی سێ ڕەهەندن، ئەوەی دەتوانین پشتراستی بکەینەوە ئەوەیە کە ئێمە وەها دێتە بەرچاومان، لەبەر ئەوەی ئێمە خاوەنی جیهازێکی هەستەوەرین کە ئەو ئۆبژەیە بە سێ ڕەهەند دەبینێت، بەڵام لە هەقیقەتدا ناتوانین بیسەلمێنین کە جیهان خۆی خاوەنی سی ڕەهەندە، لەبەر ئەوە ئیسپریی ئێمە ناچار نییە جیهان وەها ببینێت وەک ئەوەی کە هەیە، پێ دەچیت ئێمە وەها ناچارکرابین، مەرجدار کرابین کە جیهان وەها ببینین هەتاوەکوو لەگەڵیدا بگونجێین، ئەمەش جیاوازییەکی زۆرە، بۆیە لە ژیۆمێتریدا نموونەیەکی جوانمان هەیە ئەویش هیپەر شەش پاڵووە، بریتییە لە شەش پاڵوویەک کە خاوەنی چوار ڕەهەندە، بۆ ئەوەی بیکەین بە مۆدێلێک واتە؛ بە چاو چوارەم ڕەهەند چییە، زۆر ئاڵۆزە، لەبەر ئەوەی ئێمە هەموو شتێک بە سێ ڕەهەند دەبینین، بۆ ئەوەی ڕەهەندی چوارەم ببینین دەبێت خەش، فڕوفێڵ بکەین. ئەگەر بمانەوێت خاڵێک ببزوێنین لەسەر ئۆبژەیەک کە خاوەن چوار ڕەهەندە، بە چاوانمان وەهای دەبینین وەک ئەوەی خاڵەکە بە دیوارێکدا تێپەڕێت، بێگومان زۆر کەس حەزیان بە خێو و جنۆکەیە کە توانایان هەیە بە دیواردا تێپەڕن، پێ دەچێت کە خێوەکان توانای ئەوەیان هەبێت بە چوارەم ڕەهەندا تێپەڕن.

 هەموو ئەمانە بۆ ئەوەیە پێتان بڵێم ئەو ئاخافتنانەی کە بەندکراوەکان هەیانە لەسەر سێبەرەکان، ئەو لێکچوویی و ئاخافتنانەیە کە ئێمە هەمانە لەسەر هەقیقەتی ئەقڵانی، ئەو ئاخافتنانەش ناتوانن ڕاستی بن بەتەواوی، لەبەر ئەوەی ئەوە گۆشەنیگای مرۆڤێکە کە سنووردار کراوە لە هەست پێکردنیدا. بۆ ئاخافتنێک کە بەرهەمی دەهێنین لەسەر بنەمای هەستپێکردنمان، ناتوانێت ڕاست بێت، خۆی بۆ خۆی سنووردارە، مەبەستیش لەوە نییە کە بڵیین ئەو ئاخافتنانە هەموویان ناڕاستن لەبەر ئەوەی ڕاستە لە گۆشەنیگای کەسی سەرنجدار، بەڵام ناڕاستە بە نیسبەت هەقیقەتی ئۆبژەکە خۆی، ئەو ئۆبژەیەی کە گاڵتەی بە سنوورداری هەستەکانمان هەیە و پێویستی بە ڕاست دانانی هەستەکی ئێمەیە وەک ئەوەی کە خۆی بوونی هەیە، کەواتە ئەگەر ئێوە مرۆڤێکی دوو ڕەهەند بن و من شەش پاڵوویەکتان پیشان بدەم، ئێوە لەو حاڵەتەدا چوارگۆشەیەک دەبینن، ئەگەر پەناش ببەنە بەر هەموو هەستەوەریتان ئەوا هەستەوەرییەکانتان هەموویان هەڵەن بە نیسبەت هەقیقەتی ئۆبژەکەوە، کەواتە ئەگەر زانیاریی لەسەر سێبەرەکان زانیاریی هەڵە بن ئەوا لەبەر ئەوەی زانیاری ناتوانێت ڕاست بێت ئەگەر زانیاری لەسەر ئۆبژەی هەستپێکراو ناتەواو بێت، زانیاری ناتوانێت ڕاست بێت ئەگەر ئێمە بەهەڵدا بچین لەسەر هەستکردن بە ئۆبژەیەک. زانیاری ناتوانێت هەقیقەت بێت ئەگەر بەهەڵەدا بچین لەسەر ناتوری ئەو ئۆبژەیەی کە دەمانەوێت بیناسین، بۆیە زانیارییەکانمان لەسەر سێبەر، زانیاریی هەڵەن، هەر بۆیەش پلاتۆ دەیچوێنێت بە نەزانین، بە گێلی، بێگومان گێلییەکی تەواو نییە چونکە گێلی پێرفێکت بوونی نییە، هەر بۆیەش پلەی زانیاریی هەڵە سەرەتایەکی گرنگە بۆ گەیشتن بە زانینی ڕاستەقینە وەک لە دیالەکتیکی هیگڵدا دەیبینین؛ هەڵە ساتێکە لە ڕاستی، ڕاوبۆچوون بنەمای زانینن، ناتوانین قوچی پیرامیدێک دابڕیژین بەبێ ئەوەی فۆندەیشنەکەی دانەنێین.

ئەگەر یەکەم  گرێبەندیمان بۆ ئەلیگۆریی ئەشکەوت بکەین، ئەوەیە کە بەندکراوەکان سێبەرەکان تێکەڵ دەکەن لەگەڵ ئۆبژەی هەقیقەتد، رووکەشی هەستەکی لەگەڵ جەوهەری ئەقڵانی، ئاوا تێدەگەین کە هەموومان بەندکراوین لەو ئەشکەوتەدا. ئێمە باسی جیهان دەکەین وەک ئەوەی دەیبینین و هەستی پێ دەکەین، وەهاش باوەڕمانە کە زانیاری بە گەرماوگەرم لەسەر ئەو جیهانەدا وەردەگرین بەبێ ئەوەی بزانین کە زانیارییە ڕووکەشییەکانمان لەسەر لم ڕاوەستاون، لەبەر ئەوەی ئۆبژەکانی زانینمان تەنها سێبەری ئۆبژەی بەسەرچوون، دەرهاوێژی ئۆبژەی بزۆکن، هەقیقەت پێک ناهێنن وەک ئەوەی کە هەن، واتە هەقیقەتی جەوهەری هەتاهەتایی.

ئێستا دەچینە پلەیەکی تری ئەلگۆرییەکە ئەویش ئازادکردنی بەندکراوەکانن. پلاتۆ پرسیار دەکات ئایا چی ڕوو دەدات ئەگەر زنجیرەکانیان بشکێنین؟ بۆ ئازادکردنی بەندکراوەکان پێویستمان بە دەستێوەردانی هێزێکی دەرەکی هەیە، پێویستمان بە ئاکتێکی ئازادکردنە، ئەمەش مانای ئەوە دەگەیەنێت کە دەستکەوتنی زانین پرۆسەیەکی کوتوپڕ نییە، پرۆسەیەکی ئۆتۆنۆم نییە، لەبەر ئەوەی هیچ پاساودانێک نییە کە ئیمە لە نازانین بچینە دەرەوە ئەگەر نەزانینمان ڕووبەڕووی دژ، ڕووبەڕووی ناکۆکی نەبێتەوە، ڕووبەڕووی  شتێکی بیانی نەبێتەوە کە بیداتە بەر پرسیار، لەبەر ئەوەی جیهانی خەیاڵ، جیهانی ڕووکەش، جیهانی وێنا، دەتوانێت جیهانێکی تەواو لۆژیک بێت، دەتوانین سیستەمێکی ئەنتەلەکتوێلی تەواو یەکانگیر دروست بکەین لە دەوری حاڵەتێکی ناجێگیردا، دەتوانین زانیارییەکی لۆژیک بنیات بنێین لەسەر بنەمای شتێکی هەڵە، لێرەوە دەستێوەردانی دەرەکی پێویستە، مەرج نییە کەسێک بێت ئەو دەستێوەردانە بکات، لەوانەیە شتێکی گێرەشێوێن بێت، شتێک کە سیستەمەکە بە درۆ دەخاتەوە، رووبەڕووی پرسیاری دەکاتەوە، بۆ نموونە بروسکەی سەرسوڕمان. بۆ باسکردن لە ئەریستۆ، دەڵێن؛ فەلسەفە کچی سەرسوڕمانە. وشەی سەرسوڕمان (etonnement)، هەمان ئەنتیمۆلۆژی وشەی هەورەگرمە ( tonnerre )ی هەیە، هەورە بروسکەیە کە خۆی دەکێشیت بەسەر باوەڕداریماندا، بەسەر ئەوەی وەهامان باوەڕە کە ڕاستە، ئەمەش پرەنسیپی دیالەکتیکمان وەبیر دەخاتەوە، ئەویش ئەوەیە کە ئێمە دەچینەوە بە خۆماندا بە هۆی دەستێوەردانی ئەوی ترەوە، هەردەم ئێمە پێویستمان بە ڕای کەسێکی دەرەوەی خۆمانە بۆ ئەوەی بە خۆماندا بچینەوە، ئێمە لە هەمان کاتدا ئەو کەسەین کە خۆمان باشتر دەناسین لەبەر ئەوەی لەگەڵ خۆمانداین بیست و چوار سەعات لەسەر بیست و چوار و دوانزە مانگی ساڵ، لە هەمان کاتدا خۆمان ناناسین، بۆچی؟ لەبەر ڕاهاتوویی بە  گوێ پێ نەدان، نموونەی ڕێگایەک بهێنینەوە کە هەموو ڕۆژێک پێیدا تێدەپەڕین بۆ چوونە سەرکار، چەندە بەو ڕیگایەدا خۆمان ڕابهێنین هێندەش کەمتر سەرنجی دەدەین، بە هەمان شێوە بۆ ئەوەی باوەڕداریمان بخەینە شکەوە و بیدەینە بەر پرسیار، پێوستمان بە دەستیوەردانی دەرەکییە هەتا بە خۆماندا بچینەوە، بێگومان ئەم دەستێوەردانەش هەردەم بە ناپەسەند وەردەگرین، لەبەر ئەوەی ئەوی تر جێگۆڕکێمان پێ دەکات لە مسۆگەریمان، وەهامان لێ دەکات کە سەرنجی هەندەک شت بدەین کە هەرگیز سەرنجمان نەدابوون، ئەو شتانەی کە ئارەزوومان نەدەکرد خۆمانی ڕووبەڕوو بکەینەوە و ئەوی تر ڕووبەڕوومانی دەکاتەوە بە شیوەیکی داخوازی، هەر بۆیەش زۆر جار گرنگی دەدەین بە ڕای ئەوانەی کە خۆشمان دەوێن، لەبەر ئەوەی دەزانین کە بۆچوونیان بەهادارن، بۆچوونی ئەوی تر بە گرنگ دەزانین لەبەر ئەوەی دەزانین کە ئەو بە جۆرێکی تر دەڕوانێتە ئێمە، تێمان دەگەیەنێت کە ئێمە مەرج نییە ئاگامەند بین، ئەمەیە دیالەکتیکی زانین.

وەک وتمان جێگۆڕکێ کردن بە بیروبۆچوونمان دەمانخاتە بارێکی ناسازەوە، دەمانباتەوە بۆ بیرۆکەی تیشکی ناخۆش و چاوهەڵنەهات و لە ئەلیگۆریی ئەشکەوتدا، ڕەشکە و پێشکەی چاوی بەندکراوەکان بەرامبەر بە تیشکی خۆر، ڕەشکە و پێشکە چییە؟ شۆکە، دژوارییە، شەوقێکی زۆر کوتوپڕ و توندوتیژە هەتا بتوانین قبوڵی بکەین. ئەوەش مێتافۆرێکی جوانە بۆ کاریگەریی هەقیقەت کاتێک ڕووبەڕوووی دەبینەوە، وەک ئەوەی هەقیقەت کوێرمان دەکات، بە هۆی ئەوەوە نییە کە هەقیقەتە، لەبەر ئەوەیە کە چاومان پێی ڕانەهاتووە، ئەوەیش هەقیقەت نییە کە کوێرمان دەکات، ئەوە یەکەم ڕووبەڕووبوونەوەمانە لەگەڵ شتێکی نوێدا، چونکە هەقیقەتێکی قبوڵکراو و هەرسکراو کارەکتەری دژواری خۆی گوم دەکات، بەڵام ئەگەر لە سەرەتاوە ڕووبەڕووبوونەوەی هەقیقەت شتێکی ناسازە، ئەوا پلاتۆ پێمان دەڵیت؛ چاوانمان ڕادێن بە هەقیقەت، بۆ ئەوەش پیویستمان بە کاتە.

 ئەوەی پلاتۆ دەیەوێت پێمان بڵیت، کارەکتەری پلە بە پلەی ڕێگای هەقیقەتە، لەبەر ئەوەی گەیشتن بە زانین بە بازدانێک ڕوو نادات، بە بازێک لە نەزانینەوە ناگەین بە زانین بەبێ قۆناغی نێوەند، بۆیە تێکستەکە پێمان دەڵێت کە بەندکراوەکان لە سەرەتاوە سێبەر دەبینن پاشان شەوقدانەوەی شتەکان لەناو ئاودا، لە ئاو دابەشی زنجیرە پلەیی بەشەکان دەدۆزینەوە، چونکە ئاو لەسەرووی  زەوییەوەیە، پاشان ئۆبژەکان خۆیان دەبینینەوە.

 پلاتۆ پرۆسەی زانینمان بۆ ڕوون دەکاتەوە وەک پرۆسەی سەرکەوتن، وەک پرۆسەی بەرزبوونەوەی ڕۆح بەرەو ئەقڵانی دەبینێت. لەو پرۆسەیەدا دەشێت ئێمە ڕاستەوخۆ ئۆبژە خۆی ببینین، بەرامبەر ئەوەی پلاتۆ ناوی ناوە؛ قوڵبوونەوە لە جەوهەر، کاتێکیش دەگەینە ئەو قۆناغەی زانین، ئەوسا دەچینە دەرەوەی مەجالی بیروبۆچوون، واتە زانینی هەقیقەتی هەستەکی و دەچینە ناو زانینی زانست، واتە هەقیقەتی نائەقڵانی. بۆ وێنەکێشانی بەرزبوونەوەی ڕۆح بەرەو جیهانی ئەقڵانی نموونەی جوانی و قەشەنگی دەهێنمەوە.

 پلاتۆ پێمان دەڵیت بۆ گەیشتن بە فیکرەی جوانی واتە جوانی وەک شکڵی ئەقڵانی، گرنگە  قۆناغەکان ڕەچاو بکەین، یەکەم قۆناغ ناسینەوەی شتێکی جوانە، یان کەسێکی جوانە، واتە وەک وتمان هەستکردن بە ئۆبژەیەکی ماتریاڵی تایبەت، ئەوەش کاتێک ڕوودەدات کە شتێکی جوان دەبینین یان کەسێکی جوان، کاتێک ئێوە خۆتان بەرامبەر بە کەسێکی  جوانی تایبەت دەبیننەوە. قۆناغی سەرووتر، ناسینەوەی جوانییەکانی ترن؛ کاتێک ئێوە لە تواناتاندا هەیە فیکرەیەکی گشتیی جوانیتان بۆ هەموو شتێک و هەموو کەسێک هەبێت کە خاوەنی ئەو جوانییەن، ئەوجا دەگەینە دووهەم پلەی زانین کە بریتییە لە زانینی ماتریاڵی گشتی، بەڵام لەم دوو قۆناغەدا هێشتا لە زانینی ماتریاڵداین، ئەوەی پلاتۆ ناوی ناوە: بیروبۆچوون (Doxa )، بۆیە پێویستمان بە قۆناغی سێهەمی زانینە ئەویش قۆناغی جوانییە لە “خود”دا، جوانی وەک هزر، وەک فیکر، جوانی لە “خود”دا بەمانای چی دێت، بە مانای ئەو جوانییەی کە خۆی مانیفێست دەکات لە شتی جواندا، واتە ئێوە ئیتر پێویستان بەوە نییە سەرنجی شتی جوان بدەن بۆ ناسینەوەی جوانی یان بزانن جوانی چییە، ئەمەش وەها دەکات کە ئێوە جوانی لە هەموو شتێکدا ببینن، تەنانەت لەو دیوی ئەوەی کە بوونی هەیە، لەودیو ئەوەی کە شکڵیکی ماتریاڵی هەیە، ئەمەیە کە پلاتۆ ناوی ناوە؛ بیرۆکەی جوانی لە “خود”دا، ئەمەیە کە تاج دەخاتە سەر پرۆسەی ئابستراکسیۆن(abstraction)، واتە پرۆسەی بەرزبوونەوەی ڕۆح بەرە ئێسپری، سەرکەوتن بەرەو زانینی ناماتریاڵ، بە مانای ڕێگای گەیشتن بە جەوهەر، لەبەر ئەوەی بۆ پلاتۆ زانین هەردەم زانینی ناماتریاڵە. دەگەڕێینەوە بۆ نموونەی بازنەکە، بازنەکە پێش ئەوەی ئێوە بیبینن و هەستی پی بکەن بە هەستەکانتان، پێش هەموو شتێک هەقیقەتێکی ئەقڵانییە، فیکرەیەکە، کۆنسێپتێکە، بازنە هەقیقەتێکی مەعنەوی کە دەتوانێت لە جیهانی ماتریاڵدا خۆی ببینێتەوە، بە هەمان شیوە لە چەمکی  جوانیدا ئێوە پێویستتان بەوە نییە بزانن کەسێک جوانە یان کەسێکی جوان بهێننە بەرچاوی خۆتان بۆ ئەوەی زانینی ئەوەتان هەبێت کە جوانی چییە، جوانی دەبێتە هەقیقەتێکی مەعنەوی (ڕۆحی)، هەقیقەتێکی ناماتریاڵ هەقیقەتێکی ناهەستەکی، ئەقڵانی.

لای پلاتۆ جەوهەرێکی هەرە بەرز هەیە، جەوهەرێک لە سەرووی جەوهەرەکانەوە ئەویش باشەیە، باشە لە “خود”دا

وەک وتم زانین لای پلاتۆ زانینی ناماتریاڵییە لەبەر ئەوەی زانینی شتی ماتریاڵ لەژێر  کاریگەریی جۆراوجۆری، ناجێگیریی شتی ماتریاڵن، پەیوەستە بە پەرەسەندن و وەرچەرخاندنی ماتریاڵەوە، ئەمەش ئەوەمان پێ دەڵێت کە زانیارییەکانمان لەسەر ئۆبژەی ماتریاڵ رەوایە لەماوەی ئەو کاتەدا کە ئۆبژەکە وەک خۆی وەهایە، لە خۆی دەچێت، گۆڕانکاری بەسەردا نەهاتووە، بەڵام لەبەر ئەوەی هەموو ئەو شتانەی لە جیهانی ماتریاڵدان بە بەردەوامی لە پەرەسەندندان زانیارییەکانمان لەسەر ماتریاڵ ناڕەوان لەو کاتەوەی کە ئۆبژەکە وەک ئەوە نییە کە هەبووە، بەڵام جەوهەرەکانی شکڵی ئەقڵانی گۆڕانکارییان بە سەردا نایەت، بێ جووڵەن، بێ گۆڕانکاریین. کاری هەموو فەیلەسوفێکیش ئەوەیە کە لە هەموو شتێکدا ئەو جەوهەرە بدۆزێتەوە کە دەیبزوێنێت، کە دەیژییەنێت، بۆ نموونە ناسینەوەی جوانی لە هەموو ئەو شتانەی جوانییان تێدایە. بەڵام لای پلاتۆ جەوهەرێکی هەرە بەرز هەیە، جەوهەرێک لە سەرووی جەوهەرەکانەوە ئەویش باشەیە، باشە لە “خود”دا. فیکرەی باشە، لە ئەلیگۆریی ئەشکەوتەکەدا بە خۆر نیشاندراوە، لەبەر ئەوەی خۆر ئەوەیە کە بە هۆیەوە ژیان بوونی هەیە، بە گەرماییەکەیەوە، هەروەها دەیناسینەوە بە تیشکەکەیەوە، ئاگر لە هەمان کاتدا باری ئاگا لێ بوون، پاراستنی ژیانە هەروەها مەرجی زانینە، واتە مەرجی ئاگاییمانە، ئەگەر ئەمە کۆ بکەینەوە، ژیان لەگەڵ ئاگایی، دەمانگەیەنێتە باشەی هەرە بەرز، بەرزترین پلە کە مرۆڤ بتوانێت پێی بگات، ژیان دیارییەکە و ئاگاییی بە ژیان ئاگایییە بەو دیارییەی کە پێمان دراوە. دیاریش هەمیشە دەمانباتەوە بەرامبەر بە بەرپرسیارییەتی، ئەویش گرنگیدانە بەو دیارییە، هەروەها ئێمە بەرپرسین لەو کارانەی لە ژیانماندا دەیکەین. لای پلاتۆ باشەی هەرە بەرز ئەوەیە کە خۆی دەچوێنێت بە یەک، بە بەیەک بوون، یەک بریتییە لەوەی کە لە سەرووی فرەیی، چەندیەتی حوکم دەکات، ئێمە هەموومان زارۆکی (یەک)ین، کاتێک هاتینە دنیاوە کەوتینە ناو فرەییەوە، کەوتینە ناو ئاژاوە و پشێوییەوە، لە یەکی سەرەکییەوە جودا بووینەتەوە، جودا بووینەتەوە لە نەمرییەوە، بەڵام بەشیک لە ئێمە ئەو نەمرییەی هەر تێدا ماوە، ئەویش ڕۆحمانە، ڕۆحمان کە هەقیقەت دەناسێت، ڕۆحمان وەبیری دێتەوە کە لە (یەک)ەوە هاتووە و ئارەزووی ئەوە دەکات لەگەڵیدا یەک بگرێتەوە، ئاوا دەتوانین بەردەوامی بدەین بەم سووڕی سەیروورەیە.

پەراوێزەکان

The post ئەشکەوتەکەی پلاتۆ (ئەفلاتوون) appeared first on ژنەفتن.

مالکى: ئامانجى سەرەکیت لە ڕوونکردنەوەى فەلسەفەى ئیسلامیى بە زمانێکى سادەى فەلسەفیى لە جیهانى ئیسلامیدا (لە کتێبى مێژووى فەلسەفە بێ هیچ کەلێنێک: فەلسەفە لە جیهانى ئیسلامیدا، بەرگى٣)[ii]بۆ ئەوە بوو تاکو لاى خەڵکى خۆشەویست و ئاسانى بکەیت؟ یاخود بۆ ئەکادیمیستانت نووسیوە؟

ئادەمسن: هەرچەندە ئەو کتێبە بۆ تەواوى خەڵکى نووسراوە چ کەسانى ئەکادیمى و چ خوێنەرانى دیکەش، بەڵام بڕوام وایە ئەو میتۆدە گشتگیرەى پەیڕەوم کردووە وا دەکات کتێبەکە زیاتر بۆ کەسانى پسپۆڕ و تایبەتمەند سوودى هەبێت. بە تایبەتى کاتێک دەبینیت ئەکادیمیستانى دیکەش هەندێک ڕەهەند و لایەنى دیکەیان لە کتێبەکەدا وەرگرتووە، بۆ نموونە وەکوو ئاوێتەکردنى فەلسەفەى جوو بۆ ناو تێگەیشتنى فەلسەفیى لە جیهانى ئیسلامیدا و، ئاگایى و گرنگیدانى زیاتر بە هزرى پۆست کلاسیک، کە لە بنچینەدا دەکەوێتە دواى سەدەى دوازدەهەمى زاینییەوە.

مالکى: بۆچى پێت وایە فەلسەفەى ئیسلامیى لە مێژووى نوێدا پشتگوێ خراوە؟

ئادەمسن: بێگومان فەلسەفەى ئیسلامیى لە هەموو شوێنێک پشتگوێ نەخراوە؛ لە وڵاتانى موسڵماندا هەمیشە گرنگى بە کەلەپورى فەلسەفیى پێشین دراوە. بەڵام لە ئەوروپادا بەهۆى کاریگەرییان لەسەر فەلسەفەى ئەوروپا تەنها مەیلێک بۆ ئەو فەیلەسوفە دیارانە هەبوو کە لە سەدەکانى ناوەڕاستدا بۆ زمانى لاتینى وەرگێڕدرابوون، وەکو ئیبن سیناو ئیبن ڕوشد[iii]. بەڵام ئەو فەیلەسوفە گرنگانەى دواتر هاتن وەکو فەخرەدین ئەلڕازى یان مەلا سەدرا بۆ زمانە ئەوروپییەکان وەرنەگێڕدرابوون، بۆیە ئەوان کەم و زۆر بە نادیارى و نەبینراوى مانەوە بۆ ئەو توێژەرانەى کاریان لەو زمانانەدا دەکرد.

کەلەپورى فەلسەفەى ئیسلامیى تاڕاددەیەکى زۆر وەڵامدەرەوەى فەلسەفەى ئەوروپایە

مالکى: ئایا پێت وایە فەلسەفەى زۆربەى کولتوورەکان ئاوێتەى مێژووى فەلسەفەى ڕۆژئاوا نەبوونە؟ یاخود فەلسەفەى ئیسلامیى لێرە –لە ئەوروپا- وەک “فەلسەفەى جیهان” ناسراوە لە تەک هزریى فەلسەفى چـینیى و بودیى و هیندیی و هتددا؟

ئادەمسن: بەڵێ، ئەوە ڕاستە، تائێستاش خواستێک لە ئەوروپا و باکوورى ئەمەریکا هەیە بۆ کۆکردنەوەى هەموو کەلەپورى نائەوروپى پێکەوە لەژێر ناونیشانى “فەلسەفەى ناڕۆژئاوایى” یان “فەلسەفەى گەردوونیى” یاخود “فەلسەفەى جیهانیى”دا. لە سەرێکەوە، من دژى ئەمە نیم، چونکە وەک یەکەم هەنگاو سوودبەخش دیارە بۆ خەڵک و تاکوو گرنگى بەم کەلەپورانەى دیکە بدەن. بەڵام فێربوون و ناسینى فەلسەفەى هیندیى وابەستە و پەیوەندیدار نییە بە فێربوون و ناسینى فەلسەفەى ئەمەریکاى لاتینیى یاخود ئەفریقییەوە. هەرچەندە پێویستە ڕشتەی ئەکادیمى بۆ هەر کەلەپورێک تەرخان بکەین و ئەوەش بە شێوەیەکى بەرچاو زیادکراوە. بە تایبەتى، بارودۆخى فەلسەفەى ئیسلامیى نائاسایی و ناسرووشتییە، چونکە زۆرجار فەلسەفەى ئیسلامیى خراوەتە ژێر ناونیشانى “فەلسەفەى نائەوروپیی”ـەوە، سەربارى ئەو ڕاستییەى کە کەلەپورى فەلسەفەى ئیسلامیى تاڕاددەیەکى زۆر وەڵامدەرەوەى فەلسەفەى ئەوروپایە –بە تایبەت وەڵامدەرەوەى ئەرستۆ– بە پێچەوانەوەى ئەوەى ئێمە لە هیندستان و چـین و ئەفریقیا یان ئەمەریکاى پێش کۆڵۆنیاڵیزم دەیدۆزینەوە.

ئەگەر وا بیر لە “فەلسەفەى ڕۆژئاوایى” بکەیتەوە کە بە واتاى هەموو ئەو شتانە دێت بۆ گریک –یۆنانى کۆن- دەگەڕێتەوە، ئەوا پێویستە فەیلەسوفانى لە نموونەى ئیبن سیناش لەخۆ بگرێت،

مالکى: ئایا تێگەى “فەلسەفەى ڕۆژئاوایى” واتابەخشە؟ یاخود پێتوایە تێگەکە جۆرێکە لە یادەوەرى عەقڵییەتى کۆڵۆنیاڵیی؟

ئادەمسن: تێگەى “فەلسەفەى ڕۆژئاوایى” کێشەى ناڕوونى و تەمومژیی هەیە لەو ڕووەوەى فەلسەفەى ڕۆژئاوایى پێویستە چى لە خۆى بگرێت. بۆیە ئەگەر وەک بەناوکردنێکى جوگرافى بیر لە تێگەى “فەلسەفەى ڕۆژئاوایى” بکەیتەوە، ئەوا بە واتاى هەموو ئەو شتە فەلسەفییانە دێت کە لە ئەوروپا -و دواتر باکوورى ئەمەریکا و نەتەوە ڕۆژئاواییەکانى دیکە- ڕوویانداوە، پاشان ئەم بەناوکردنە جوگرافییە پێویستە زۆربەى فەلسەفەى ئیسلامییش لەخۆى بگرێت، لەبەر ئەوەى موسڵمانەکان ئیسپانیایان بۆ ماوەیەکى درێژ داگیرکردبوو و، ژمارەیەک بیرمەندى گرنگى موسڵمان و جوو لەوێ –لە ئیسپانیا- بە زمانى عەرەبى دەیاننووسى. بەڵام تاکوو ئێستا ئەمە وەک بەشێک لە هزریى “ڕۆژئاوایى” دانەنراوە. لە لایەکى دیکەوە، ئەگەر وا بیر لە “فەلسەفەى ڕۆژئاوایى” بکەیتەوە کە بە واتاى هەموو ئەو شتانە دێت بۆ گریک –یۆنانى کۆن- دەگەڕێتەوە، ئەوا پێویستە فەیلەسوفانى لە نموونەى ئیبن سیناش لەخۆ بگرێت، کە لە ئاسیاى ناوەڕاستدا ژیاوە، لەو شوێنەى دواتر کەوتە ژێر کاریگەرى کولتوورى هێلینییەوە.

مالکى: ئایا بڕوات بە ڕوانگەى ئێرنست ڕینان هەیە لەبارەى “زەلیلى یاخود زەبوون”ى زانست لە فەلسەفەى ئیسلامییدا – سەرەڕاى ئەو ڕاستییەى کە پێغەمبەرى ئیسلام دەڵێت “فێربوون حەفتا جار بەرزترە لە پەرستش” و، “زانایان نزیکترین کۆمەڵەن لە پێغەمبەرانەوە”؟

ئادەمسن: بیرۆکەى فەلسەفە یان زانست لە دەرکەوتنى ئیسلامەوە پشتگیرى کراوە و بۆ سەدەکانى ناوەڕاست دەگەڕێتەوە. بۆ نموونە تۆ دەتوانیت ئەم شتە لاى ئیبن ڕوشد بدۆزیتەوە. بە شێوەیەکى گشتى هیچ گومانێک لەوەدا نییە کە زۆربەى زانا موسڵمانەکان پێیان وایە لە ماوەى سەدەکانى کلاسیک و ناوەڕاستدا لەلایەن ئیسلامەوە هانى توێژینەوە و پشکنینى عەقڵانییانەى جیهان دراوە. بەڵام لێرەدا پێویستە ئاگادارى ئەوە بین کە تەنها یەک هەڵوێست لەناو ئیسلامدا نەبووە، بۆ نموونە زاناى ئایینى هەن هانى بەکارهێنانى سەرچاوەى دەرەکى زانستى نادەن، یاخود دەڵێن کە هەموو ئەو مەعریفەیەى ئێمە پێویستمانە لەناو دەقەکانى قورئان و ژیان و فەرموودەکانى پێغەمبەردا دەیدۆزینەوە، بۆیە دیمەنەکە ئاڵۆزە.

مالکى: چۆن فەیلەسوفانى ئیسلامیى پاساویان بۆ خوێندنى پلاتۆن و ئەرستۆ هێناوەتەوە؟ تۆ وەڵامدانەوەیەکى کیندىت وەک بەڵگە هێناوەتەوە لەبارەى ڕەخنەى ئەوانەى دژى بەکارهێنانى تێکستە فەلسەفییەکانى گریک بوون. کیندى گفتوگۆ لەبارەى ئەوەوە دەکات و دەڵێت ئێمە لەهەر کوێیەک حەقیقەت بدۆزینەوە پێویستە ڕێزى لێبگرین. هەرچەندە، لەو کاتەوەى فەیلەسوفان گومانیان لە وەحى پێغەمبەر نەبووە، دەبووایا تاکوو ئێستا ڕوونى بکەنەوە بۆچى زیاد لە پێویست فەلسەفەى گریکیان نەخوێندووە، سەرەڕاى ئەوەى ڕاستیش بووە. بە دەربڕینێکى تر، بۆچى تەنها خوێندنى قورئان یاخود ئینجیل بەس نییە؟ ئەمە پرسێکى گرنگە بۆ تێگەیشتنى کارلێک و بەناویەکداچوونى جیهانى ئیسلامى لەگەل فەلسەفەى گریکدا.

ئادەمسن: ڕاستە، هەروەکوو وتم، هەندێک زاناى ئایینیى لەو کاتەدا خوێندنى فەلسەفەى گریکیان ڕەتکردەوە. ئێمە بە دیاریکراوى نازانین کێ بوو وەڵامى کیندى دایەوە کاتێک ئەو بەرگرى لە بەکارهێنانى حیکمەتى یۆنانى کرد، بەڵام نموونەیەکى دیکە کەمێک دواتر هات لەگەڵ ناکۆکى لەبارەى بەهاى لۆژیکەوە. لێرەوە، ڕێزمانزانێک بەناوى ئەبو زەید ئەلسیرافى نکۆڵى لە پێویستى خوێندنى لۆژیکى گریکیى کرد.

پێم وایە لە واقیعدا دوو شێوە لە دژایەتى فەلسەفەى گریک هەیە کە دەتوانین وەریانبگرین: گلەیى و سکاڵاى ئەوانەى کە لەگەڵ ئیسلامدا ناتەبا و جیاواز بوون –بۆ نموونە، ئەوانەى سووربوون لەسەر ئەوەى کە جیهان هەرمان و هەتاهەتاییە نەک ئەوەى خوڵقێنراوە–وە هەروەکوو تۆ وات دانا، دەڵێن کە فەلسەفەى گریک ناپێویستە چونکە هەر شتێکى ڕاست لە فەلسەفەى گریکدا هەبێت بە هەمان شێوە لە ئیسلامیشدا دەدۆزرێتەوە. بێگومان، فەیلەسوفان وەڵامى هەردوو تۆمەتەکەیان دایەوە، بۆ نموونە لە میانەى خستنەڕووى ئاڕگیومێنتى فەلسەفى دژى هەتاهەتایى جیهان، یاخود نکۆڵیکردن لەوەى کە قورئان پابەندە بەوەى جیهان ناهەمیشەییە. بە ئەندازەى ئەو تۆمەتە زیاد لە پێویستانە، وەڵامەکانیان ئاڕگیومێنت بوو لەبارەى ئەوەى کە لە ڕاستیدا فەلسەفە بەسوودترین ئامڕازە بۆ تێگەیشتن و ڕاڤەکردنى قورئان و، تەنانەت فەیلەسووفان باشترین پێگەیان هەیە بۆ ڕاڤەکردنى قورئان. ئەمە ئەوە بوو کە دواتر بینیمان ئیبن ڕوشد ئەنجامیدا، بۆ نموونە، کیندى دوو تێزى زانستى نووسى لەو شوێنەى فەلسەفە بۆ ڕاڤەکردنى وشە بە وشە و پیت بە پیتى قورئان بەکاردێت.

لە کۆتایى سەدەکانى ناوەڕاستدا پڕۆژەیەکى فرە ئایینى بەشدارى لە دروستکردن و پێکهاتنی فەلسەفەدا کردووە

مالکى: ئایا پێت وایە یەحیا بن عەدى پردێکە لەنێوان فەلسەفەى ئیسلامیى و میراتەکەى لە فەلسەفەى مەسیحییدا؟

ئادەمسن: زۆر نا، چونکە یەحیا بن عەدى ئەوەى ڕوونکردووەتەوە کە لە کۆتایى سەدەکانى ناوەڕاستدا پڕۆژەیەکى فرە ئایینى بەشدارى لە دروستکردن و پێکهاتنی فەلسەفەدا کردووە: جوو و مەسیحییەکان هاوکارى موسڵمانەکانیان کردووە لە وەرگێڕان و ڕاڤەکردنى فەلسەفەى گریکدا. هەروەها گرنگیان داوە بەوەى چۆن فەلسەفە لە گفتوگۆى نێوان ئایینە جیاوازەکاندا بەکار هاتووە، هەروەکوو یەحیا بن عەدى ڕەخنەکانى کیندى لە سیانەى پیرۆزى بەدرۆخستەوە.

پێم وایە کە هەموو سەردەم و کولتوورێک لە مێژووى فەلسەفەدا چیرۆکى خۆى هەیە و پێویستە لە چوارچێوەى سەردەمەکەى خۆیدا و بە زاراوەکانى خۆى هەڵبسەنگێنرێت،

مالکى: ئایا پێت وایە کە ڕوانگەى هێگڵ بۆ مێژوو وەک هۆشیارییەکى خودیى پێشکەوتوو بە شێوەیەکى مێژوویى بەرگرى لێ کراوە؟ بە دیاریکراوى، دەکرێت فەلسەفە دابەش بکرێت بۆ دوو سەردەم: فەلسەفەى کۆن و فەلسەفەى مەسیحیى مۆدێرن، ئەمەى دوایى ئایدیالیزمى ئەڵمانیی پێشەنگایەتى دەکات؟

ئادەمسن: نەخێر، ئەم جۆرە ڕێبارە ئامانجدارە –خۆرهەڵاتیانەیە- بۆ مێژووى فەلسەفە پەسەند ناکەم. پێم وانییە فەلسەفە پێ بە پێى هیچ ڕێڕەوێکى پێشتر دیاریکراو گەشەى کردبێت، یان تەنانەت پێشبینى کرابێت کە بە ئاڕاستەى هەندێک چارەنووسى کۆتاییدا ڕۆیشتووە.

لە ڕاستیدا، ئەوە تەنها هێگڵ نییە کە پێى وایە فەلسەفە ڕووەو چارەنووسێک دەڕوات. بە جۆرێک تۆ دەتوانى ئەم ئایدیایە لاى فەیلەسوفانى شیکاریی مۆدێرنیش بدۆزیتەوە کە گریمانى ئەوە دەکەن هەموو فەلسەفەى پێشتر کۆن و بەسەرچووە، لەوانەیە ئەمەش لەبەر ئەوە بێت کە فەلسەفەى شیکاریى بە زانستى مۆدێرن باربوو کراوە. بەڵام من ئەمەش پەسەند ناکەم. بەڵکو، پێم وایە کە هەموو سەردەم و کولتوورێک لە مێژووى فەلسەفەدا چیرۆکى خۆى هەیە و پێویستە لە چوارچێوەى سەردەمەکەى خۆیدا و بە زاراوەکانى خۆى هەڵبسەنگێنرێت، تەنها لەبەر ئەوەى کەلەپورە جیاوازەکان پرسیارەکانیشیان جیاوازە، نەک ئەوەى هەمیشە هەوڵ بدەن وەڵامى هەمان پرسیار بدەنەوە.

مالکى: تێڕوانینت چییە لەبارەى ئەتایستەکان لە فەلسەفەى ئیسلامییدا؟ ئایا پێت وایە ئەبوبەکرى ڕازى دژى پێغەمبەرایەتى بووە؟

ئادەمسن: من خوێندنەوەیەکى تایبەتیم بۆ پێگەى ئەبوبەکرى ڕازى هەیە، کە پێم وایە ڕازى هێرشى نەکردووەتە سەر پێغەمبەرایەتى. بەڵکو، هێرشى کردووەتە سەر ئاڕاستەیەکى دیاریکراو لەناو ئیسلامدا، ئەویش مەزهەبى شیعەى ئیسماعیلییە بووە. ڕازى پێى وابوو کە شیعەى ئیسماعیلییە پشتى بە دەسەڵاتى ئیمامەت بەستووە. کە بە خوێندنەوەى من، ئەوەى ناکۆک بووە لەگەڵ ئیسماعیلییەکاندا هەستاون باوەڕەکانیان شێواندووە، بۆیە ئەبوبەکرى ڕازى یان وا وەسفکردووە کە هێرشى کردووەتە سەر وەحى و پێغەمبەرایەتى بە گشتى.

مالکى: لە بەشى هاوچەرخ لە کتێبەکەتدا، دوورکەوتوویتەتەوە لە هەندێک زاناى زۆر گرنگى فەلسەفەى ئیسلامیى هاوچەرخ، وەکو ئەحمەد فەردید، مورتەزا موتەهەرى، سەید جەواد تەباتەبایى و، سەید حوسێن نەسر. بۆچى مامەڵەت لەگەڵ فەیلەسوفە ئیسلامییە مۆدێرنەکان نەکردووە؟ ئایا هۆکارەکە سیاسییە؟

ئادەمسن: لە ڕاستیدا کەمێک لەبارەى تەباتەبایى و نەسرەوە قسەم کردووە، بەڵام تۆ ڕاست دەکەیت، زۆر بەخێرایى بە سەدەى بیستەمدا تێپەڕیووم و بەهیچ جۆرێک قسەم لەبارەى سەدەى بیست و یەکەوە نەکردووە. ئەمەش بەهۆى دوو هۆکارەوە بووە: یەکەم، کەم شارەزایى و، ئەویتریان بەهۆى گەورەیى و بەرفراوانى ناونیشانەکەوەیە. پێم وابوو فەلسەفەى ئیسلامیى هاوچەرخ پێویستى بە کتێبێکى دیکە دەبێت ئەگەر هەموویم وەربگرتایە. بۆیە، لە برى ئەوە تەنها هەوڵمداوە ژمارەیەکى کەم لەو بیرمەندانەى ئەم دوواییە هەڵبژێرم کە ئیلهامیان لە کەلەپورى مێژوویى پێشتر وەرگرتووە، وەکو محەمەدئارگۆن و محەمەدعەبدە و سەید حوسێن نەسر.

 مالکى: ئامانجى داهاتووت چییە؟ ئایا دەتەوێت بەم شێوازە بەردەوام بیت؟

ئادەمسن: ئەمە تەنها کتێبى سێیەم بوو لە زنجیرەیەک کتێبى چەند بەرگى، کە پێشتر پێنج بەرگیان بڵاوبووەتەوە. یەکێکیان لەبارەى فەلسەفەى کلاسیکیى هیندییەوەیە، پێکەوە لەگەڵ جۆناردۆن گانێرى نووسیومانە. بەرگەکانى داهاتوو لەبارەى فەلسەفەى ئەفریقیى و چـینیی، لەگەڵ گەشەسەندنەکانى ئەم دوایییەیە لە ئەوروپادا.

مالکى: بۆچوونى تۆ چییە لەبارەى دۆخى ئێستاى فەلسەفەى ئیسلامیى؟

ئادەمسن: جارێکى تر دەڵێم کە من شارەزاى ئەم بابەتە نیم، بەڵام تێڕوانینى من ئەوەیە کە هەنووکە فەلسەفەى ئیسلامیى لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکى تر جیاوازە. ئێران تاکو ئێستاش کەلەپورێکى گرنگى تێکەڵاو و بەناویەکداچووى هەیە لەگەڵ هزرى کۆندا، بە تایبەت لە قوتابخانەى سەدرییەدا و، زانایانى وەک سوهرەوەردى و ئیبن سینا بە بەردەوامى کاریگەرییان هەیە. لەپاڵ ئەوەشدا زانا و توێژەرە ئێرانییەکان کار لە فەلسەفەى شیکاریى یاخود خوێندنى کانت و هایدێگەردا دەکەن، هەندێک جار بۆچوون و باوەڕەکانى ئەمانە لەگەڵ ڕوانینەکانى مەلا سەدرادا ئاوێتە دەکەن. بەڵام ئەمە تەنها لە ئێران.

بە شێوەیەکى گشتى، پێم وایە کە فەلسەفە لە جیهانى ئیسلامییدا بە هەمان شێوەى ئەوروپا یان باکوورى ئەمەریکا بە تەواوەتى دینامیکى و ئاڵۆزە. تاکە شت کە دەخوازم بیبینم گفتوگۆ و ئاڵوگۆڕى زۆرە لەنێوان هەردوو ڕووبەرەکەدا، لەو ڕووەوەى دەکرێت هەردوو پانتاییە ئەکادیمییەکە لە یەکترییەوە فێرببن. بۆیە زۆر دڵخۆشم کە بانگهێشتت کردووم بۆ قسەکردن، بەدیاریکراوى بۆ ئەم مەبەستە.

سەرچاوە: https://philosophynow.org/issues/143/Peter_Adamson

[i](ئەمیر عەلى مالکى) فێرخوازى یاسایە، لە شاری کەرەج لە ئێران دەژیت. مالکى بۆ زۆربەى گۆڤارە بەناوبانگەکانى ئێران دەنووسێت. ئەو پسپۆڕى فەلسەفەى سیاسیى و یاسایە.

[ii](پیتەر ئادەمسن) لە زنجیرە کتێبێکى پێنج بەرگیدا بەناونیشانى (مێژووى فەلسەفە بێ هیچ کەلێنێکA history of philosophy without any gaps ) مێژووى فەلسەفەى کلاسیکیى نووسیوەتەوە. بابەتەکانى ناو ئەم زنجیرە کتێبە لە سەرەتاوە بە زنجیرەى پۆدکاست (Podcast) ئامادە و تۆمارى کردوون، ئەم زنجیرە دەرسگوتارە فەلسەفییە پۆدکاستانە پێشوازییەکى گەرمیان لێکرا و بە ملیۆنان جار داونلۆد کران، بەڵام دواتر لە ساڵى (٢٠١٤)ـەوە بە شێوەى کتێب دەستی بە بڵاوکردنەوەیان کرد، ئەم کتێبەى (مێژووى فەلسەفە بێ هیچ کەلێنێک: فەلسەفە لە جیهانى ئیسلامیدا) بەرگى سێیەمى ئەم زنجیرە کتێبەیە و کۆکراوەى مێژووى فەلسەفەیە لە جیهانى ئیسلامییدا و، لە ساڵى (٢٠١٦)دا چاپیکردووە. (و.ک)

[iii]لە ئەوروپا ئیبن سینا بە ئەڤسەنا (Avicenna) و ئیبن ڕوشد بە ئەڤیڕۆس (Averroes) ناودەبرێن. (و.ک)

The post لەبارەى فەلسەفەى ئیسلامی appeared first on ژنەفتن.

جۆرجیۆ ئاگامبێن لە تەمەنی بیستوشەش ساڵیدا لە ژووەنی ١٩٦٨، بۆ بەشداری لە یەکەمین سێمینار لە دوو سێمیناری نائاسایی ئەو ساڵە، پاریسی (کە ئەو دەم دیمەنێکی نائارام و سەرنجڕاکێشی لەخۆ گرتبوو) بەجێهێشت. ئەو سێمینارە کە لەلایەن هێنڕی کیسێنجێر لە زانکۆی هاروارد بەڕێوە دەچوو، میوانداریی بەشداربووانی لە سەرانسەری جیهان دەکرد کە دەوڵەتەکانیان ئەو کەسانەیان وەک “ڕێبەرانی داهاتووی جیهان” هەڵبژاردبوو. ئاگامبێن ڕۆژێک لەو پۆلانەدا، قسەی بە کیسێنجێر بڕی و پێی گووت کە تۆ “لە سیاسەت هیچ نازانیت”. کیسێنجێر بزەیەک دەیگرێت. لە کۆتایی ئەو ساڵەشدا، ئەو بووە یاریدەدەری سەرۆککۆمار نیکسۆن لە کاروباری ئاسایشی نەتەوەیی، کە یەکەمین پۆست بوو لە زنجیرە پۆستە حکوومەتییەکان لە ئاستی باڵا. سێمیناری دووهەم، بە میوانداریی ڕێنە شار، شاعیر و قارەمانی بەرگریی فەڕەنسا کە لە باشووری فەڕەنسا بەڕێوە چوو و وانەبێژی ئەو خولە مارتین هایدێگەری حەفتاونۆ ساڵە بوو کە بە éminence grise ی فەلسەفەی ئەورووپایی بەناوبانگ بوو واتە “دەسەڵاتی پشت تاج و تەخت”. سێمینارەکە هەشت ئەندامی هەبوو. ڕۆژێک هایدێگەر بە بەشداربووانی گووت کە ناتوانێت سنوورەکانی خۆی ببینێت ئەگەرچی لەوانەیە ئەوان بیبینن، چونکوو ئەوە سرووشتی سنوورە و، سرووشتی خوێندکارەکانە.

دوای بەشداربوونی لەو دوو سێمینارە، ئاگامبێن خوێندنەوە یاساییەکانی و هەروەها چالاکیی وەک شاعیر وەلا نا و وەک فەیلەسووفێک مامەڵەی کرد. لەکۆتاییشدا لە ساڵی ١٩٩٥، ئەو وەک فەیلەسووفێکی ناسراوا لە بازنەیەکی فەلسەفی تایبەت دەست ڕادەگرێت و لە باتی لە هەموو بەستێنەکاندا ناوبانگ دەردەکات. یاریدەدەری ئەم ناوبانگە کتوپڕە بڵاوکردنەوەی یەکەمین پەرتووکی لە کۆمەڵە نووسراوەکانی بە ناوی هۆمۆساکێر بوو، ئامانجی ئەم کتێبە پێوەندیدانی پرسە سیاسییەکان وەک ئەو پرسانەی کە لە سێمینارەکەی کێسینجێر هاتە گۆڕێ، لەگەڵ ئەو بابەتانەی کە هایدێگەر باسی کردبوون، بوو. بە شێوەیەکی ئابڕووبەرانە کەشی یاسایی ژیانی مۆدێڕنی لەگەڵ کەمپەکانی نازییەکانی شوبهاند. لە پەرتووکی دواتر واتە “پاشماوەکانی ئاشویتس“(١٩٩٩)، ئابڕووچوونێکی گەورەتری بەرهەم هێنا. ئێستا دوای بیست ساڵ ئەم پرۆژە فەلسەفیی و سیاسییە لە زنجیرەی هەشت پەرتووک بە ناوی هۆمۆساکێر، گەیشتووەتە کۆتایی دراماتیکی چاوەڕواننەکراودا. 

“هۆمۆساکێر” دەستەواژەیەکی یاساییە کە لە سیستەمی یاسایی ڕۆمای کۆنەوە وەرگیراوە و بە کەسێک دەوترێت کە بەهۆی ئەنجامدانی هەڵە و خراپەکاری لە شار دەردەکرێت. بەپێی نەریتی دەرکردنی(فڕێدان) بە پێی بڕیاری هۆمۆساکێربوون، دەتوانن ئەو کەسە بکوژن بێئەوەی لەسەر کووشتنی تاوانبار بکرێن، بەڵام ئەم کارەیان لە ڕێوڕەسمی نەریتی قوربانیدان کە پێویست بوو ژیانی کەسێک بگیریەت، بەڕێوە نەدەبرد (چۆن پێیان وابوو کە قوربانییەکە دەبێت نرخ و بایەخی هەبێت). ئەم “مرۆڤە قوربانی”ییەیان لە بازنەی چالاکیی کۆمەڵایەتی و یاسای گشتی وەلا دەنا و، تەنیا یاسای جێبەجێکراو بۆ ئەو کەسە یاسایەک بوو کە ئەویان بۆ هەمیشە فڕێ دەدا. ڕەنگە پێتان سەیر بێت کە ئاگامبێن هۆمۆساکێری وەک ڕێبەرێکی بێدەسەڵات بۆ ئامانجی پرۆژەکە و ئاراستەکردنی سیاسەت بە بناغەیەکی نوێیەوە هەڵبژارد، هەڵبەت پێوەندی بەمەوە هەیە کە بارودۆخی ئێستای جیهان چۆن دەبینین.

لە پەرتووکی یەکەمدا خوێنەر بە خێرایی لەگەڵ ئاوەها بیروبۆچوونی ڕادیکاڵ ڕادێت وەک “ئەمڕۆکە بناغەی پارادایمی ژینگەی سیاسی لە ڕۆژئاوادا لە بنەڕەتدا شار نییە بەڵکو کەمپی کاری زۆرەملێیە (concentration camp)”. ئەم تێڕوانینە بەم واتایە نییە کە ژیانی ئەمڕۆکە هەمووی یان زۆربەی لە ئەزموونی چڕوپڕی کەمپی کاری زۆرەملێدایە بەڵکو بە واتای دابەشکردنەکانی بەشی گشتی و تایبەتی و هەروەها پیرۆز و ناپیرۆزە کە بەرەبەرە تووشی گۆڕانکاری بێوێنە دەبن و، بە واتای شێوەگەلی نوێی یاسایی و ڕەواییە کە لە ئەنجامدا کەشێکی درێژخایەن لە ملکەچبوونی خەڵکانیکی زۆر بە توندوتیژی بێسنوور کە لەگەڵیدا ڕاهاتوون، دەڕووخێنێت. بە تێپەڕبوونی ساڵ دوای ساڵ، پەرتووکەکانی دواتری ئەم کۆمەڵە نووسراوەی هۆمۆساکێر زۆرتر وەک پاشکۆی تێزە سەرەتاییەکان بینرا نە گەشەپێدانی و، زۆربەیەک لە خوێنەران بە تەواوی چاوەڕوانی کۆتاییەکی ڕاستەقینە بۆ ئەم پرۆژانە نەبوون، وەک زنجیرە پەراوێزنووسینێک لەسەر بانگەشەی سەرەتاییەکە دەژمێردران کە بە تەواوی پشتگیری لێ نەکرابوو چونکە بە تەواوی شیاوی پشتگیری نەبوو.

ئەم کۆمەڵە بەرهەمە بە درێژایی بیست ساڵی ڕابردوو، ئاوڕدانەوە، بایەخدان، پیاهەڵدان، سەرکۆنەکردن و خراپ تێگەیشتن و تێکشکان و سەرنەکەوتوویی زۆری لێکەوتەوە. دڵساردیی و سەرنەکەوتووییەکانی دوو جۆرە. جۆری یەکەم سەروکاری لەگەڵ سرووشتی ئاژاوەچییەتی بڕێک لە ئیدعاکانی ئەم کۆمەڵە کتێبانەیە. جۆری دووەمیش لە لاوازبوونی نەخشە سەرەتاییەکە هەڵدەقوڵێت کە لە کتێبی یەکەم پێشنیار کراوە: پێوەندیی نوێی نێوان توانمەندی‌هاتنەدی و کردەوە، نێوان ژیانی پەتیی زیندەوەربوون و ژیانی مەرجی سیاسی، نێوان هەبوون و گەوهەر، نێوان تەکوزیی و ناتەکوزیی(ئاژاوە)، نێوان زانستی ڕامیاری و بوون‌ناسی(ئانتۆلۆژی). سەرەڕای ئەوە کە لە پەرتووکەکانی دواتر زۆربەیەک لە بابەتەکان ڕوون دەبێتەوە، بەڵام پێوەندی و ناپێوەندی مێتافیزیکیی بناغەیی وەک قۆناغی سەرەتایی پڕۆژەکە لە ساڵی ١٩٩٥، ناڕوون دەمێنێتەوە. بە لاوازبوونی نەخشە سەرەتاییەکە کە هەڵگری پیشنیارگەلی بوون‌ناسانە بوو هەست بە سەرلێشواوی دەکرێت، و ئاگامبێن گوناهبارە بەم سەرلێشێواندنە. هەر بۆیە دوای هەشتەمین پەرتووک و دوایین پەرتووکی ئەم کۆمەڵە بەرهەمە، واتە “بەکارهێنانی جەستە”، وەک شۆکێک دەژمێردرێت. ئەگەرچی زۆربەیەک درێژخایەن دژایەتیی دەکەن. ئەم پەرتووکە باشترین، دەوڵەمەندترین و سەرنجڕاکێشترینی ئەم کۆمەڵە بەرهەمەیە. بەڵام خاڵی زۆر جێی ‌سەرنج لەم پەرتووکەدا شێوەی کۆبەندی ئەو پرسانەیە کە لە بەرهەمەکانی پێشووتر هاتوونەتە گۆڕێ و، هەروەها لەگەڵ شیکارییەکی مەزن و زۆر ورد لەبارەی نەریتە یاساییەکان و نەریتە ئایینیەکان، لەبارەی شۆڕشەکان و سەرکوتەکان، فەلسەفەی کلاسیک، دەسەڵاتدارێتی، ئابووری، دەستوورەکانی ڕەبەنی(monastic orders)، هۆلۆکاست، و زۆر بابەتی دیکە. پەرتووکی “بەکارهێنانی جەستە“، لە سەرەتاوە بە خوێنەر دەڵێت: “ئەو کەسانەی کە بەشەکانی پێشووی ئەم پڕۆژانەی خوێندووەتەوە و لێی تێگەیشتوون، دەزانن کە لێرەدا نابێ چاوەڕوانی دەستپێکێکی نوێ یان تەنانەت کۆتایی بن.” ئەم خاڵە لە سەرەتای پەرتووکی کۆتایی کۆمەڵە بەرهەمێک زۆر جێی سەرسوڕمان نییە، بەڵام سەرسوڕمانییەکە لەوەدایە کە کۆتاییەکە ڕەچاو بکرێت، چۆن ئەو شتەی کە لە نێوان ئەم دووانەدا جێگیر دەبێت، لەلای هەموو جیهان وەک کۆتاییەکە و هەروەها دەستپێکێکی نوێ.

بە درێژایی چل‌وپێنج ساڵێک کە لە بڵاوبوونەوەی یەکەمین پەرتووکی ئاگامبێن تێپەڕ دەبێت، لەسەر دوو شت هیچ مشتومڕیک نییە: ئەو فەیلەسووفێکی زۆر شارەزایە  و نووسەرێکی زۆر توانمەندە کە لە وەرگێڕانی بەرهەمەکانی بەپێی پێویست و بەهێز دەردەکەوێت. ئەو خاوەن توانمەندییەکی زۆر بەرز و تەکنیکی لە بەستێنە بەرفراوانە زانستییەکان هەیە، لە فەلسەفەی کلاسیکەوە بگرە هەتا دادوەری مۆدێرن، لە یۆنانی کۆنەوە هەتا ئاڵمانی مۆدێڕن، لە ئایینناسی هەتا مێژووی هونەر هەتا شیعر و بوون‌ناسی. هەرچۆنێک بێت تێگەیشتن لە پرسیاری ناوەندی پەرتووکی “بەکارهێنانی جەستە”، ئاسانە و، داڕشتنی پێویستی نە بە زمانی یۆنانیی کۆنە و نە ئاڵمانی مۆدێڕن. پرسیار ئەمەیە: چ شتێک هی ئێوەیە و چۆن کەڵکی لێ وەردەگرن؟ بۆ نموونە، جەستەی ئێوە هی خۆتانە، هەر بەو جۆرەی کە ژیانتان هی خۆتانە؛ بەڵام تا چ ڕادەیەک و دەکەوێتە بەر چ سنوورگەلێک؟ و گرینگتر لە هەمووان، ئەم جەستە چۆن هەڵکەوتووە یان کورت دەکرێتەوە، بۆچی بەکار دەبرێت، و چ بەڵێنگەلێکی لە ئەستۆدایە و چ ئەرکگەلێکی لەسەر شانە؟

شێوازێک کە ئاگامبێن بۆ هێنانەگۆڕی پرسیارەکان و وڵامدانەوەکان بەکاری دەهینێت، بە وتەی خۆی شێوازی “ڕەچەڵەکناسیانە”(genealogical)یە، کە مێژووییشی پی دەوترێت. ئەو ڕاستەوخۆ ئەم پێناسەیە لە فوکۆ وەرگرتووە، هەروەها کە فوکۆ بەکارهێنانی وشەی “ڕەچەڵەکناسی”(genealogy)، بە ڕاشکاوی لە نیچەی وەرگرت. ڕەچەڵەکناسیی ئاگامبێن زۆرتر لەوەی کە تەنیا هەڵگری چەمکێک بێ دەگرێتە خۆ و، هەڵگری بەستێنگەلێکی جیاواز و زۆر دوورترە. ئاگامبێن دەڵێت، “فوکۆ جارێک پێناسەیەکی جوانی سەبارەت بەم وشەیە دەربڕی، ئەو گووتی کە لێکۆڵینەوە مێژووییەکان وەک سێبەرێکن کە لە کاتی ئێستاوە بەسەر ڕابردوودا بڵاو دەبنەوە. لە ڕوانگەی فوکۆدا، ئەم سێبەرە تا سەدەی حەڤدەهەم و هەژدەهەم درێژ دەبێتەوە. بەڵام بە ڕای من لەوەش بەربڵاوترە.” پەرتووکی بەکارهێنانی جەستەیش، زۆربوونی ئەم بەربڵاویی سێبەرە پیشان دەدات. ناونانی ئەم بەستێنە لەلایەن ئاگامبێنەوە “ئانتڕۆپۆژێنسیس” یان مرۆگۆڕان‌ناسییە، یان ئێمە چۆن بووین بە ئێمە، کە بە دوورترین ڕابردوویەک پێناسەی دەکات کە بابەتی لێکۆڵینەوەی بوون‌ناسانە، ئایینناسی، فەلسەفە و شیعر پێکەوە لەبەر دەگرێت. ئەم باسە لە ناخی هەموو نووسراوە ناهاوتاکانی ئاگامبێن هاتووەتە بەرباس.

یەکێ لە وڵامەکان بۆ پرسیاری ئەوەی کە چ بابەتێکی جێ‌باس لە کتێبی بەکارهێنانی جەستە و کۆمەڵە بەرهەمی هۆمۆساکێر هاتووتە گۆڕێ، سووبژێکتیڤیتەیە. ئەم چەمکە لێکۆڵینەوەی ڕەچەڵەکناسیی وردبینانە و قۆناغە یەکلاییکەرەوەکانی پەیدابوونی لە فەلسەفەی یۆنانی کۆنەوە هەتاوەکو ئێستا، لە ئەفلاتوونەوە هەتا ئەرەستۆ، هەتا ڕەواقییەکان، پۆڵس و باوکانی کڵێس، فەلسەفەی قوتابخانەیی، لایبنیز و سپینۆزا و نەریتی ئایدیاڵیزمی ئاڵمان کە لە هایدێگەردا بە لووتکە گەیشت، لەخۆ دەگرێت. وشەی “سووژە” لە ڕووی وشەییەوە بە واتای شتێکی نرخ‌نزم یان ئاست‌نزمە. ئەم چەمکە لاتینییە میراتگری وشەی یۆنانی واتە هیپۆستاسیس( hypostasis)ە، کە ئەگەرچی لە سەردەمی ئەفلاتوون و ئەرەستۆ هیچ شوێنپێیەکی نییە، بەڵام کتوپڕ لە سەدەی دووەم و سێیەمی دوای زایین، لەگەڵ ڕەواقییەکان ناوبانگی دەرکرد و لەو کاتە بە دواوە تا ئێستا لە فۆرمگەلی جۆرواجۆر و ناوگەلی جۆرواجۆر، چەمکگەل و تێگەیشتنی مۆدێرنی “سووبژێکتیڤیتە”ی دیاریکردووە. لە یۆنانی کۆن، هیپۆستاسیس لە ڕووی وشەییەوە بە واتای پاشماوە(remnant) یان بەرماوە( residue)ی دۆخێک مانا دەکرا، وەکو پاشماوەی شتێکی جەستەدار (ماتریاڵ) یان شلەیەکی هەڵماوی (ئەرەستۆ ئەم وشەیە تەنیا لەم مانایەدا و لە باسی میز بەکاری دەهێنا). بەشی سێیەم و دوایین بەشی کتێبی ئاگامبێن، بە ناوی “شێوەی ژیان“ە کە واتایەکی جیاواز لە سووبژێکتیڤیتە ئاراستە دەکات کە لەسەر بنەمای تێگەیشتنی جیاواز لە چییبوونی ژیان بەو جۆرەی کە بەکاری دەهێنین و واتایەک کە وشەی “بەکارهێنان” دەتوانێ لە خۆی بگرێت. مامەڵەکردنی ئاگامبین لەگەڵ وشەی “بەکارهێنان” یان کەڵکوەرگرتن زۆر بە ئاسانی دەردەکەوێت ئەویش لە کاتێکدا کە لە بەرامبەر خاوەندارێتی دەیهێنێت، پارادایمێک کە ئاگامبێن زۆرجار باسی دەکات، ئەو جیاوازییەی کە مەبەستی دەستووری فڕانسیسکەنە لەسەر بنەمای ئەوەی کە ئێمە خاوەندارێتی شتەکانمان نییە بەڵکو تەنیا بەکاریان دەهێنین، ئەو جۆرەی کە مەسێح بەکاری دەبردن. ئاگامبێن لەبارەی بەکارهێنانی سوژە و ئەو شتەی کە هۆڵدرلین بە “بەکارهێنانی ئازادانەی شتەکان کە هی خۆمانە” شرۆڤەی دەکات، دەڵێت: لەوانەیە کە ئێمە لەژێر کاریگەری کەسایەتی، هزر یان خوا دڵڕەقەکان، جێبەجێکردنی ئەم کار یان ئەو کار بە چارەنووسی خۆمان بزانین؛ بەڵام لەوانەیە باشتر بێت کە خۆمان وەک کۆیەک لە بەکارهێنانەکانمان بە شێوەی کاتی وێنا بکەین کە بە بەکارهێنانی ئازادانە لە هەلومەرجێکدا کە تێیدا خۆمان دەبینیینەوە، گەورە دەکرێت. پێویست ناکات کە شێوەی ژیان بۆ خۆمان و خەڵکانی تر بە شێوەی سووژە و پاشماوە بێت. هەروەها لەوانەیە کە شتێکی بنەڕەتیی و لە هەمان کاتیشدا شوێنکەوتووی چەمکگەلی سیاسی بڕیاردەر (فەرماندەر) بێت کە لە ڕوانگەی ئاگامبێن چەمکگەلێکن کە تووشی قەیرانێکی توندوتیژ بوون. سەبارەت بە بارودۆخی لەناکاوی ئێستای ئێمە و، پێویستیمان بە تێگەیشتنی دووبارەمان لە بارودۆخی جیهانێک کە تێیداین، بێگومان ڕێگەپێدراوە. ئاگامبێن لە کتێبی ستاسیس، پەرتووکێکی دیکە لە کۆمەڵە بەرهەمی هۆمۆساکێر کە بە تازەیی بڵاو بووەتەوە، بارودۆخی ئێستای ئێمە وەک بارودۆخی “شەڕی هەمەلایەنی نێوخۆیی” شرۆڤەی دەکات. لە درێژەدا بۆ ئەوەی خوێنەر زۆر لە هەڵپەسێراویدا نەمێنێت، وردتر دەبێتەوە: “لەم قۆناغە لە مێژووی جیهاندا شەڕی نێوخۆیی فۆرمی تێرۆریزمی گرتووەتە خۆی”. و زۆر وردتر دەبێتەوە و دەڵێت، “تێرۆریزمی جیهانی بە قەوارەیەک لە شەڕی نێوخۆیی دادەنرێت، کاتێک کە ژیان ڕێک دەبێتە ئەو شتەی کە سیاسەت مامەڵەی لەگەڵ دەکات.”

ئەگەر دەوڵەتی خراپەکار(بکوژ) لە وەستاندنی یاسایی هەڵاواردە بێ، ئەو تەلارە پێویستی بە ئاڵوگۆڕ نییە بەڵکو دەبێ بڕووخێت.

بۆ ئەو کەسانەی کە نایانەوێت ئاوڕێک لەم خاڵە بدەنەوە، ئەم بانگەشە و بیروبۆچوونانە بێمانا و خەیاڵی دەبێت کە لێکدانەوەی بوون‌ناسانە لەگەڵ لێکدانەوە سیاسییەکان ئەویش لەگەڵ هەموو وردەکاریی دونیایی یان خراپەکارانە پێوەندیی نێزیکیان هەیە. کەواتە چۆن دەکرێ ئەم ڕاستییە، ئەگەر وەک ڕاستییەک داینێین، لەگەڵ باوەڕەکانی شرۆڤەکاریی تێرۆریزمی جیهانی هاوتەبا دەبێت، هەرچۆنێ بێت ئەم بیروڕانە جەخت لەسەر فاکتۆرگەلێک دەکەنەوە کە سرووشتێکی بەرهەستتریان هەیە وەکو سەرچاوە نەوتییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوین، هاوپەیمانەکان کە لە ئەفغانستان ويڵ کراون، زۆربوونی ئیسلامی ڕادیکاڵ، پێکدادانی تیرەگەرییانە، بێبەشکردن لە بژاردەکانی ئابووری، لێشاویی سەرمایەی جیهانی و لیستێکی دوورودرێژ لە هۆکارە ڕاستەقینەکانی دیکە؟ ئاگامبێن پێی وایە کە تێرۆریزم سەرەڕای ئەوە کە دیاردەیەکی مۆدێڕنە، ڕیشەی دەگەڕێتەوە بۆ دونیای کۆن و پیشاندەری مشتومڕە سنوورییە چارەسەرنەکراوەکانە کە نە تەنیا لە ناوچەیەکی تایبەت بەڵکو لە مێژووی جیهاندا هەبووە. ئەگەر بڵێین ئەزموونێک چ بە تاک و چ بە کۆمەڵ هەیە کە پێوەندیی بە ڕەوتی زیندەوەرزانیی پەتییەوە هەیە و لەدەرەوەی سەرنجە سیاسییەکانە و، لەهەمان کاتدا بە درێژایی مێژووی ڕۆژئاوا بە ڕابەرێتی کام لە دەوڵەتەکان دەردێت (هۆکارێک کە فوکۆ بە سیاسەتی مۆدێرنی دەگووت، “ژینگەی سیاسی)، وەک ئەوەیە کە باسی بارودۆخێک دەکەین کە ئاڵۆزە بەڵام نەگۆڕاو نییە. ئەم پەرتووکە و لە شوێنەکانی دیکەی هۆمۆساکێر هانمان دەدات کە دووبارە بیر لە بیروبۆچوونمان لەبارەی سیاسەت بکەینەوە چونکوو ئەمەی کە هەمانە کارتێکەر نییە و ئەم دووبارە بیرکردنەوە لە ڕیگەی جیاوازییە سەرەتاییەکان بێت، وەک پیرۆز و ناپیرۆز، مرۆڤ و ئاژەڵ و، دەبێ ئەم دووبارە بیرکردنەوەمانە درێژەی هەبێت. ئەگەر دەوڵەتی خراپەکار(بکوژ) لە وەستاندنی یاسایی هەڵاواردە بێ، ئەو تەلارە پێویستی بە ئاڵوگۆڕ نییە بەڵکو دەبێ بڕووخێت.

“فەلسەفە دەبێ وەکو شیعر بهۆنرێتەوە“.

ئاگامبێن بە شوێنکەوتوویی لە مارکس و وێبێر و زۆر وردتر شوێنکەوتەی واڵتەر بنیامین و کاڕڵ شمیت، چەندین جار لە کۆمەڵە بەرهەمەکەیدا جەخت لەسەر ئەم خاڵە دەکاتەوە کە چەمکە سیاسییەکان تا چ ڕادەیەک خاوەن ڕەچەڵەکێکی پیرۆزن و ئایینناسی سیاسی تا چ ڕادەیەک تێفکرین و دامەزراوەکانی ئێمەیان پێکهێناوە. بەڵام ئاگامبین پێوایە کە تەنیا چەمکە سیاسییەکان نیین کە لە کولتووری ڕۆژئاوا ڕەچەڵەکی پیرۆزیان هەیە بەڵکوو چەمکە ئەدەبیی و هونەرییەکانیش بەم شێوەیەن. کتێبە نوێیەکەی ئاگامبێن کە لە کۆمەڵە بەرهەمی هۆمۆساکێر نییە، بە ناوی “ئاگر و چیرۆک“(٢٠١٤)، چیرۆکێکە سەبارەت بە ئاگر. ئەم چیرۆکە پیشتر لە لایەن نووسەرانێک وەک شمووڵ یووسف ئاگنۆن، گێرشۆم شولێم، ئێلی ویسێل و کەسانی تر، وتراوەتەوە. کاتێک باڵ شیم تۆڤ، بنیاتنەری جوویسمی هاسیدیک(Hasidic Judaism)، لەگەڵ کارێکی دژوار ڕووبەڕوو دەبووەوە، دەڕۆیشت بۆ دارستان، ئاگرێکی ساز دەکرد، وشەگەلێکی پیرۆزی بە زمان دەهێنا و دواتر پێداویستییەکەی وەدی دەهات. نەوەی دواتر کاتێک خاخام مێزریتز ڕووبەڕووی کێشەی هاوشێوە بوو، ئەگەرچی چیتر نەیدەتوانی ئاگر ساز بکات و نزا بکات، بەڵام ڕۆیشتەوە بۆ ئەو شوێنە پیرۆزە لە دارستان و پێویستی خۆی وەرگرت. لە کۆتاییدا نەوەی دواتر، خاخام موش لیب لە ساسۆڤ، کاتێک ڕووبەڕووی گرفتی هاوشێوە بوو، وتی “ئێمە نە دەتوانین ئاگر بکەینەوە، نە دەتوانین نزا بکەین، تەنانەت نە دەشتوانین ئەو شوێنە پیرۆزە لە دارستانەکە بدۆزینەوە؛ بەڵام دەتوانین چیرۆکەکەی بڵێینەوە” و دەوترێت کە هەر ئەم کارە تەواوە.

“نووسین بە واتای بیرکردنەوە بە زمانە و ئەگەر زمانی خۆت نەبینیتەوە و خۆشت نەوێت، زایەڵەی هۆنراوەکەی نەبیستی، سیاچەمانە(Elege)ی نەرم و نیانی نەڵێیتەوە، کەواتە تۆ نووسەر نیت.”

ئاگامبێن ئەم چیرۆکی ئاگرەی وەک چیرۆکێکی نیشانەیی پیناسە کرد. هیچ جۆرە گواستنەوە یان ئاڵوگۆڕێکی کۆتایی نییە و زمان خاوەن هیچ جۆرە ناوەندی ئاگریی کۆتایی بە ناوی ئەدەبیات نییە کە بتوانین تەنیا بە زارهێنانی وشەی دروست لە شوێن و کاتی دروست و لەبەر ئاگری دروست لە بارودۆخێکی بەرزدا لە دارستانێکی نادیار و خەیاڵی بیدۆزینەوە. ئاگامبێن زۆر حەزی لەم تێبینییەی ویتگێنشتاین بوو کە “فەلسەفە دەبێ وەکو شیعر بهۆنرێتەوە“. هەڵبەت ئەمە بە واتای ئەوە نەبوو کە فەلسەفە دەبێ بە تایبەت لە چوارچێوەیەکی شیعریدا دەرببڕدرێت، بەڵکو مەبەستی ئەوەیە کە فەلسەفە لە بەرزترین شێوەی خۆیدا تەنیا دەبێ لە ڕێگەی زمانی داهێنەرانەوە درببڕدرێت. لە شوێنێکی دیکە لە کتێبی ئاگر و چیرۆک دەخوێنین: “نووسین بە واتای بیرکردنەوە بە زمانە و ئەگەر زمانی خۆت نەبینیتەوە و خۆشت نەوێت، زایەڵەی هۆنراوەکەی نەبیستی، سیاچەمانە(Elege)ی نەرم و نیانی نەڵێیتەوە، کەواتە تۆ نووسەر نیت.” ئاگامبین بە شیعر دەستی پیکرد و هەستیارییەکی شاعیرانەی بە زمان هەیە، بەڵام ئەم هەستیاربوونەی نە تەنیا لە ئاست زمانەکەیدا هەیە بەڵکو لە شێوازی پرسیارە فەلسەفییەکانیشی بە ڕوونی دەبینرێت. لە ڕوانگەی ئاگامبێنەوە شیکاری وردی زمانناسییانە لەبارەی دەستەواژەگەلی “شێوەی ژیان”، “بەکارهێنان”، “هیپۆستاسیس”، “ستاسیس”. “ژیانی ڕووت”( zoe)، “ژیانی سیاسی”( bios)، “ساکێر”(sacer)، و نموونەگەلی هاوشێوە، لادان لە بابەتەکە و کەوتنە ناو درێژدادڕیی نییە. لە بەرامبەردا، ئاگامبێن وتەکەی ویتگێنشتاین بەم شێوە دەڵێتەوە: “ئەگەر پرسە فەلسەفییەکان بە شێوەی پرسیارگەلێک سەبارەت بە واتای وشەکان داڕێژین، پرسە فەلسەفییەکان ڕوونتر دەبن”. لە ڕوانگەی ئاگامبێنەوە فەلسەفە کۆمەڵەیەکی بەستراو لە پرسەکان و نووسراوەکان نیین و هیچ جۆرە سنوور و دیاریکراویی ناوەکیی و دەرەکی بێجگە سنوورەکانی زمانی نییە.

دیاردەیەکی سرووشتی لە فەلسەفەدا ئەمەیە کە چەمکی بناغەیی واتە چەمکێک کە زۆرترین قورسایی هەیە و لە ئاکامدا زۆرترین هێزی بایەخدانی هەیە، وەکو “ئایدۆس”ی ئەفلاتوون، “کۆگیتۆ”ی دیکارت، “دازاین”ی هایدێگەر، کە هەموویان وەرناگێڕدرێنەوە، ئەوە یەکگرتنەوەی واتاییە کە ڕێگە بە فەیلسووف دەدات دەستەواژەیەک وەک دەستەواژەیەکی بناغەیی جێگیر بکات کە زۆرجار وەرنەگێڕاوبوونی بیمە دەکات. ئەم دەستەواژە بناغەییە بۆ ئاگامبێن “ئینۆپێرۆسیتا”( inoperosità)یە. کە ئینگلیزییەکەی دەبێتە “inoperative” بە واتای “ناکاریگەر”، ئەگەرچی لە ڕووی وشەناسییەوە نێزیکە، بەڵام لە ڕووی شێوەزمانی و زرنگانەوە جیاوازە. ئەم وشەیە بۆ ئاگامبێن نیشاندەری دۆخێکە کە ئۆپێرا( opera)یەک لە ئارادا نەبێت واتە کارێک (ئۆپێرا وشەیەکی لاتینییە بە مانای کارە)، چ لە مانای چالاکیی بەردەوام یان بەرهەمێکی تەواوبوو. هەروەها واتایەک کە ئاگامبین بۆ ئەم وشەیە تەرخان کردبوو، لەگەڵ چاویلکەیەک کە لە ئەرەستۆ وەریگرتووە، بە باشی دەبینرێت. ئەرەستۆ دەڵێت کە خۆشی و بەختەوەری خۆی ئامانجی کۆتاییە و لە کاروباری مرۆیی بێوینەیە. ئەو تەنانەت سەبارەت بە نموونەگەلێکی وەک ئابڕوو، چێژوخۆشی و هزر دەڵێت، حەز و ویستی ئێمە بۆ ئەم کارانە تەنیا بەهۆی خۆیانەوە نییە؛ بەڵکو “لەبەر بەختەوەرییە و پێمان وایە کە لە ڕێگەی ئەمانەوە دەگەینە بەختەوەری”. ئەرەستۆ قایل دەبێ بەمە کە “وتنی ئەمە کە بەختەوەری چاکەی سەرەکییە، قسەیەکی لاوەکی دەنوینێت” و دواتر دەڕواتە سەر پرسی ئامانجی بنچینەیی مرۆڤ. “هەروا کە پێمان وایە کە چاکەی ژەنیاری نای، پەیکەرتاش، یان هونەرمەند و بە گشتی هەر شتێک کە فرمان(ئیش) یان چالاکییەکی هەیە، چاکە لە کارکردنەکەیدا جێگیر بووە. سەبارەت بە مرۆڤیش، ئەگەر فرمانێکی هەبێت، ئەم خاڵە دەردەکەوێت. ئایا دارتاش، پێستەخۆشکەر فرمان یان چالاکیی تایبەتیان هەیە، بەڵام مرۆڤ هیچ فرمانێکی نییە؟ ئاخۆ مرۆڤ بە شێوەی سرووشتی بێ‌فرمانە؟ هەڵبەت دارتاشەکان و پێستەخۆشکەرەکان بە پیشەی دارتاشیی و پێستەخۆشکەری سەرقاڵن. بەڵام پرسیاری ئەرەستۆ ئەمەیە کە مرۆڤ لە ئاستێکی دیکە پیشە و فرمانێکی دیکەیان هەیە، واتە پیشەی مرۆڤبوون؟ کاتێک باس لە ئاوەها پیشە و فرمانێک دەکرێت، دەبێت ئەرکێک بۆ جۆری مرۆڤ دابین بکەین واتە چالاکییەکی پێناسەکەری بنچینەیی. جێگای سەرسووڕمان نییە کە ئەرەستۆ ڕاوەستێت و سەرسام بمێنێت کە ئاخۆ بە ڕاستی دەکرێ بڵێین کە مرۆڤ ئاوەها بانگهێشتنێکی گشتی هەیە؟ ئاگامبێن ئاماژە دەکات کە ئەرەستۆ پرسیارێک کە هەیەتی زۆرتر بەم شێوە وەردەگێڕیەتەوە کە “ئاخۆ مرۆڤ بە شێوەی سرووشتی بێ‌فرمانە؟” ئاگامبین دەڵێت کە دەکرێ ئەم پرسیارە وردتر بکەینەوە و بەم جۆرە بپرسین کە: “ئاخۆ مرۆڤ بێ‌فرمان لەدایک بووە؟”. وڵامی ئاگامبین بەم پرسیارە، “بەڵێ”یە و، دەستەواژەیەک کە بۆ ئەم بابەتە بەکار دەبا “ئینۆپڕۆستیا” بە واتای بێ‌فرمانییە.

لە ڕوانگەی ئاگامبێنەوە مەترسیی گەورە کە کۆمەڵەی هۆمۆساکێر و هەموو کتێبەکانی بە بۆنەی ئەوەوە نووسیوe، ئەمەیە کە ئاکامێک و کۆتاییەک بۆ جیهان ببینییەوە و مرۆڤایەتی چ وەک تاک و چ وەک کۆمەڵ پێویست بە جیبەجێکردنی ئەرکێکی تایبەت بزانین. سەرەڕای ئەوەش، هۆگرێتی هایدێگەر بەم بیر و تێڕاونینە کە هەر چاخێکی مێژوویی ئەرکێکی تایبەتی هەیە، بۆ ئاگامبێن پیشاندەری سنوورداربوونی فەلسەفەی مامۆستاکەی بوو. شیکاری هایدێگەر لە “دازاین”، لە کتێبی “بوون و کات“(١٩٢٧)، دەستی پێکرد و لە درێژایی نیوەی دووەمی کۆتایی تەمەنی ناتەواو ما. بەپێی شرۆڤەی ئاگامبێن لە پەرتووکی “بەکارهێنانی جەستە”دا، شتێک کە دەبووە هۆکاری ئەوە کە ئەم پرس و کێشانە ئاڵۆزتر بێت ئەوە بوو کە چەمکی دازاینی هایدێگەر هەڵگری ئاوەها ئەرکێک بوو، سەرەڕای ئەوەش هایدێگەر زەمانێک لەگەڵ ناسیۆناڵ سوسیالیزم هاوتەبا بوو. لە ڕوانگەی ئاگامبێنەوە مرۆڤ هیچ جۆرە ئەرکێکی  هەزارەیی [ئاماژەیەکە بە بەڵگەنامەی گەشەی ئابووری بە ناوی بەرنامەی گەشەسەندنی هەزارە لەلایەن ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان] یان ڕزگارکەریی(مەسێح ئاسایی) بۆ ئەنجامدانی نییە، هیچ ئەرکێکی دیاریکراوی ئاسمانی نییە، هیچ فرمانیکی بۆ مەشق کردن نییە. چونکوو هیچ شتێک نییە کە مرۆڤایەتی دەبێ جێبەجێی بکات، هیچ ئەرکێکی تایبەت و تاک نییە کە دەبێ تەواو بکرێت یان دەبێ بە ئەنجام بگات، هیچ بورجێک بۆ لەژێر پێنانی ئاسمانەکان نییە یان یەکگرتنی خاسەکان، تا ڕێگە بدات ببین بەوەی کە ئێستا هەین. کەواتە بۆ ئاگامبێن گرنگ ئەوە نییە کە چەندە دوور بووینەتەوە یان ون بووین و چەندە لە ئاگری گەشاوەی وتاری پیرۆز و بیرۆکەی خاوێن و ئەزموونی درەوشاوە دوورین. ئەو چیرۆکیک دەڵێتەوە کە هیچ کار و فرمانێک کە دەبێ ئەنجام بدرێت، تێیدا نییە، هیچ کارێک کە دەبێ تەواو بکرێت، نییە و، هیچ شوێنێکی تاک و وشەی پیرۆز و ئاگرێکی تایبەتی نییە.

ئایینی مەسێحییەت، کات وەک هێڵێک و نووکەکەی وەک تیرێک دەبینێتەوە. خاڵی بەیەکگەیشتنی هەڵگرەی مێژوویی(the vector of history) لەگەڵ هەڵگرەی هەتاهەتایی( eternity)، ڕازی مەسیحییەت و بیرۆکەی ڕابەرێتییەکەیە. یەکێک لە کاریگەرییەکانی ئەم بیرۆکە چاوەڕوانی هەمیشەییە بۆ بارودۆخیک کە لە کۆتاییدا بە یەکڕیزیی و یەکگرتوویی دەگات. جیهان بە کۆتاییەکەی خۆی دەگات و لەو کاتەدا جیهان بە شێوەیەکی دیاریکراو بەڕێوەدەبرێت. ئەنجامێکی سەیر کە کۆمەڵەی هۆمۆساکێر هەبووی، بانگهێشتکردنی ئاگامبێن بۆ قسەکردن لە کڵێسای گشتی نۆتێردام لە پاریس(٢٠٠٩) بوو کە لەوێدا ڕێک خەختی لەسەر ئەم بابەتە کردەوە و، وتارێکی توندی لە کڵێسای دایک ” Mother” لەبارەی سامانی زەوی و کاتی گۆڕانکاری ئاراستە کرد. بایەخدانی زۆری ئاگامبین بە باس و دەقی مەسیحییەت و ڕزگارکەرانە کە لەو وتارە ڕوون بوو، ڕەگ و ڕیشەی بۆ ئەم پرسیارە هەڵناگەڕێتەوە کە چۆن دەکرێ بۆ زەوی و ژیان، خوا یان خواگەلێک بهێنیت، یان چۆن مەسیحێک(مەبەستی ڕزگارکەرە) بۆ بە کۆتایی گەیاندنی مێژوو بانگهێشت بکرێت و مرۆڤایەتی ڕزگار بکات. ئەگەر هیچ کارێک نەبێت کە ئێمە واتە کۆمەڵگا یان جۆرێکی تایبەت لە بوونەوەران، بیکەین، ئەوا ئەوکات چالاکییە فەلسەفی، سیاسی و هونەرییەکان ڕواڵەتێکی دیکە بە خۆیان دەگرن، و ڕۆشناییەکی نوێ دیار دەبێ کە تێیدا هەموو شتێک لە یەک ئاستدا پیرۆز یان ناپیرۆز دەبێت. ئاگامبێن لە چەند شوێندا ئاماژە بەم بانگەشەیەی جیاکۆمیتی (Giacometti’s claim) وەک بەڵگەهێنانەوە دەکات کە هیچکات کارێک تەواو نابێت و تەنیا وێڵ دەکرێت. ئەگەر ئاگامبێن ئێستا پڕۆژەی هۆمۆساکێری وێڵ کردووە، ئەم وێڵکردنە بە هەمان شێوەیە کە جیاکومێتی(نیگارکێش و پەیکەرتاشی سوێسی) بەرهەمەکانی وێڵ کردووە و ئەویش لە لووتکەی ماستەریدا.

 سەرچاوە:

The post To Be and to Do appeared first on ژنەفتن.