هەموومان ئەوە دەزانین کە چالاکیی هونەری پێش چالاکیی بیرکردنەوەی زانستی، فەلسەفی دێت، بەڵام بەبێ درکپێکردنێکی ئەوتۆ توانیویانە شتێکی لێ تێبگەن. چالاکییەکانی بەر لە هونەریش بریتی بوون لە چالاکیی خۆژیێنی، کە ڕاوکردن و کۆکردنەوە دەگرنەوە. هەر چالاکییەکیش بەر ڕەگەزێک کەوتووە.

کاتێک مرۆڤ لە گۆ دەکەوێ، بوونی خۆی لەنێو چالاکییەکی هونەریدا دادەنێت. واتا هونەر خۆی دەکرێ وەک پێناسەیەک بۆ بوون ببینرێ؛ پەیامی بوون لە هونەردا جێی بکرێتەوە. بە گشتی بۆ تێگەیشتن لە واتەی هونەر یان چالاکیی هونەری، پێویستە چییەتیی هونەر دەربخەین و بۆ دەرخستنی چییەتیی هونەریش، دەبێ ئەو مەرجە بنەڕەتییانە دیاری بکەین کە بەرهەمێک دەکات بە هونەری و ئەوەی دی بە ناهونەری. لەگەڵ سەرهەڵدانی بیرکردنەوەی فەلسەفی لە سەردەمی ئەفلاتووندا، ئەم بابەتە بووە بە بابەتی توێژینەوە. گەرچی ئەفلاتوون خۆی وێنەکێش و شاعیر بووە، بەڵام لەگەڵ ناسینی سوکرات وازی لێیان هێناوە و بووە بە قوتابیی سکرات. هەروەها مێژووی فەلسەفەی هونەر لە ئەفلاتوونەوە دەست پێ دەکات. ئەو هونەر وەک خزمەتێک بۆ بەرنامەیەکی هونەری بەکار هێناوە، واتە هونەر لەپێناو هونەر. گەرچی ئەفلاتوون لە کۆمارەکەیدا هونەری سنووردار کردووە و بۆ خزمەتی دەسەڵاتی پەروەردە بەکاری هێناوە.

پێویستە بپرسین چۆن بەرهەمی هونەری بناسین؟

بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە بۆ لای ئەرستۆ دەگەڕێینەوە. ئەرستۆ چەمکێک دادەدەڕێژێ بە ناوی (technē). ئەم چەمکە واتە بەخشینی هەموو چالاکییەک لەپێناو دروستکردن و بەرهەمهێنانی شتێک. بۆ ئەرستۆ درکپێکردنی هزری پێویسته بۆ ناسینی کارێکی هونەری؛ ڕاستە بابەتە هونەرییەکان لە هەریەک لە فۆرم و ماتەر (مادە) پێکدێ، بەڵام هونەر فۆرمە نەک ماتەر. ئەرستۆ نموونەی پەیکەرێک دێنێتەوە کە بە ڕاست پەیکەرە نەک تەنیا تاشەبەردێک. ماتەر هەرشتێک بێت، فۆرم بابەتی بۆ پەیدا دەکات. ئێمە لە پەیکەرەکە دەڕوانین نەک لە تاشەبەردەکە. تێڕامان و بیرکردنەوەی ئێمە لە فۆرمەکەیەوە دێت، فۆرمەکەش بڕیار و پەیام بۆ کارێکی هونەری دروست دەکات. ئەرستۆ بەگەڕخستنی هۆش بۆ ناسینی فۆرم دادەنێت و هەستەکان دەخاتە دواوە، بەڵام بەرهەمی هونەری کار لە هەستەکانمان دەکات نەک هۆش. مرۆڤ باسی ئەزموونی ئیستاتیکیی خۆی دەکات نەک درککردنە هزرییەکەی. لەگەڵ ئەوەشدا هەستکردن ناتوانێت فۆرم بدۆزێتەوە. گەر هونەر تەنیا پەیوەندی بە هەستەوە هەبێ، ئەوا ئاژەڵیش دەتوانێ هەست بکات. هەڵۆیەک چەند چاوی تیژ بێ و سەگیش چەند هەستی بۆنکردنی بەهێز بێ ناتوانێ چێژ لە بەرهەمی هونەری ببینێ، چون درککردنی هزرییان نییە. لە دونیای ئێستا، ئەوەی بۆ هەبووەکان و بوونە ناڕەسەنەکە (بە مانا هایدیگەرییەکەی) گرنگە، جوانییە نەک چێژی هزریی هونەری.

درێژەی ئەم توێژینەوەیە بە فایلی pdf لە دوگمەی (داگرتنی پەڕگەی pdf) دابگرە.

The post دیالێکتیکی تابلۆ appeared first on ژنەفتن.

نیچه

‌

“جوانیناسیی هونه‌ری مودێڕن ئه‌وه‌نده‌ سێبه‌ری داناوه‌ له‌سه‌ر هونه‌ر، کاری هونه‌ری چیتر وه‌ک ڕابردوو‌ نابێته‌ پێوه‌ر و مه‌حه‌کی ڕه‌سه‌نی نێشته‌جێبوونی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویندا”

ئاگامبێن

ده‌سپێکی باس

به‌ وته‌ی ئاگامبێن هونه‌ری مودێڕن تاکوو داهێنه‌ره‌که‌ی تیرۆر نه‌کا ڕاناوه‌ستێ، ئه‌م بڕیاره‌ داچڵه‌کێنه‌ره‌ی ئاگامبێن بۆ لێکدانه‌وه‌ی هونه‌ر به‌گشتی و به‌تایبه‌تی هونه‌ری مودێڕن و گرنگتر له‌مه‌ش به‌ مه‌به‌ستی گه‌ڕاندنه‌وه‌ی پێگه‌ی له‌ ده‌ستچووی هونه‌ره‌ له‌ ئێستادا. به‌ وته‌ی ئاگامبێن یه‌که‌مین قوربانیی هونه‌ری مودێڕن هونه‌رمه‌نده‌که‌یه‌تی‌. ئاگامبێن ده‌ڵێ: کار و چالاکیی هونه‌ری، بێگومان ئه‌و شته‌یه‌ که‌ ساز ده‌کرێ، به‌ڵام هونه‌ر شتێک ده‌ڵێت به‌ده‌ر له‌و شته‌ی که‌ هه‌یه‌، واته‌ ئه‌و شته‌ی که‌ به‌یانی ده‌کات به‌ده‌ر له‌و شته‌یه‌ که‌ هه‌یه‌، ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ خودی زمان، زمان‌‌ له‌ هه‌مان کاتدا‌ ئاماژه‌ به‌ خۆی ده‌دات ئاماژه‌یه‌ بۆ شتێکی تر به‌ده‌ر له‌ خۆی، به‌ڵام  کاری هونه‌ری شتێکی تر به‌دیار ده‌خات، کاری هونه‌ری زیاتر وه‌ک شوبهاندن (ته‌مسیل) ده‌رده‌که‌وێ، چونکه له‌ کاری هونه‌ریدا ‌هاوکات له‌گه‌ڵ ئه‌و شته‌ی که‌ ساز ده‌کرێ، شتێکی تر به‌رهه‌م دێت، ئه‌وه‌ی که‌ به‌رهه‌م دێت به‌شی تاریک و به‌تاڵی هونه‌ره‌، هه‌ما‌ن سیاچاڵه‌که‌یه‌، “هونه‌ری مودێڕن به‌و جۆره‌ی که‌ ئاگامبێن ئاماژه‌ی بۆ ده‌کا به‌ مه‌به‌ستی سه‌وادی گه‌یشتن به‌ مانایه‌کی ڕه‌ها به‌ شێوه‌یه‌کی ئۆختاپووسی له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ ته‌واوی ماناکان قووت بدا و له‌ کۆتاییدا شوێن بۆ مانه‌وه‌ی نیشانه‌ و فۆرمگه‌لی بێمانا بکاته‌وه‌”. بۆیه‌ ئاگامبێن باس له‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی پێگه‌ی له‌ده‌ستچووی هونه‌ر ده‌کا و هاوکات باس له‌ گه‌ڕاندنه‌وی مانا بۆ هونه‌ر ده‌کات، چونکه‌ ئه‌و پێی وایه‌ هونه‌ری مودێڕن به‌ هۆی ناڕازیبوون به‌ جیاوزایی نێوان دووانه‌ی (پۆئێسیس و پراکسیس) و هاوکات جێگۆڕکێی پراکسیس به‌ پۆئسیس له‌ ڕاستیدا دۆخی ڕه‌سه‌نی نێشته‌جێبوونی مرۆڤی له‌سه‌ر زه‌میندا تێک داوه‌.  

“حه‌قیقه‌ت و هونه‌ر، چیه‌تیی هونه‌ر، حه‌قیقه‌ت و ئیستاتیکا، هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و هونه‌ری ئاسایی”

کاتێک باس له‌ چه‌مکێکی وه‌کوو هونه‌ر به‌ گشتی و به‌تایبه‌تی هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ ده‌که‌ین بێگومان له‌گه‌ڵ پرسێکی باسهه‌ڵگر، فره‌ڕهه‌ند و پلۆراڵی وه‌ک “حه‌قیقه‌ت و جوانیناسی (aesthetics ) که‌ بیرمه‌ندێکی وه‌ک نیچه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی زۆر هه‌ستیارانه‌ لێی دواوه‌‌، رووبه‌ڕوو ده‌بینه‌وه‌. هونه‌ر و حه‌قیقه‌ت وه‌ک فه‌رهادپوور ده‌ڵێ: هونه‌ر وه‌ک فۆرم و به‌شێک له‌ حه‌قیقه‌ت، پێوه‌ندیی نێوان ئه‌م دوو چه‌مکه‌ و  حه‌قیقه‌تی هونه‌ر و له‌ولاتریش پێوه‌ندیی نێوان هونه‌ر و جوانیناسی چۆنه‌ و لێره‌ش به‌ چ جۆره‌ هونه‌رێک ده‌ڵێن هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و جیاوازیی نێوان هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و هونه‌ری ئاسایی ‌ یان به‌ ته‌عبیره‌ گشتییه‌که‌ی هونه‌ری “عامه‌” چییه‌ و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌یش که‌ ده‌بێته‌ هۆی جیاکه‌ره‌وی هونه‌ری ئاسایی و هونه‌ری داهێنه‌رانه‌، ئه‌مانه‌ و ده‌یان پرس و بابه‌تی تر به‌م باسه‌وه‌ له‌ پێوه‌ندیی نێوان (حه‌قیقه‌تی هونه‌ر و جوانیناسی و پێوه‌ندیی نێوان هونه‌ر و جوانیناسی) جێی باس و لێدوانی وردی فه‌لسه‌فی، ئه‌ده‌بی و هونه‌ری چه‌ندین بیرمه‌ندی وه‌ک “کانت، هێگل، نیچه‌، کی یرکگور، بنیامین، ئادۆڕنۆ و دیکه‌ی بیرمه‌ندانی قوتابخانه‌ی فرانکفۆرت” بووه‌. له‌ کۆی ئه‌و پرسیارانه‌دا ئه‌وه‌ی کە زیاتر  سه‌رنجمان راده‌کێشێ ئه‌وه‌یه‌ که‌ بڕیاره‌ هونه‌ر له‌ چ جۆره‌ حه‌قیقه‌تێک له‌ گه‌ڵ ئێمه‌دا بدوێ؟ حه‌قێقه‌تێکی ڕه‌ها؟ یان حه‌قیقه‌تێکی ڕێژه‌یی؟ پرسێکی تر له‌ کۆی باسه‌که‌دا ئه‌وه‌یه‌ هونه‌ر چ جۆره‌ پێوه‌ندییه‌کی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ جوانیناسیدا؟ بۆچی هه‌موو کاڵا و شتومه‌کێک له‌ هه‌و‌ڵی ئه‌وه‌دایه‌ وه‌ک هونه‌ر ده‌ربکه‌وێ و  خۆی به‌دیار بخات؟ هه‌ر چه‌شنه‌ ڕوانینێکی ئوبژه‌کتیڤ له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ حه‌قیقه‌تی هونه‌ردا وه‌ک فه‌رهادپوور ئاماژه‌ی پێ ده‌دا له‌ خۆیدا جۆرێک چه‌واشه‌کردنی حه‌قیقه‌تی هونه‌ره‌، ئه‌م چه‌واشه‌کردنه‌ی حه‌قیقه‌تی هونه‌رە ته‌نانه‌ت له‌ خودی وشه‌ی “هونه‌ر”یشدا به‌ ئاشکرا ده‌بینرێ.

ئه‌مه‌یش له‌ کاتێکدایه‌ هه‌ر کات باس له‌ حه‌قیقه‌تێکی ئیستاتیکی وه‌ک هونه‌ر ده‌که‌ین ته‌واوی ئاگایی و زانیاریی ئێمه‌ له‌ هونه‌ر به‌ هۆی ئاگاییمانه‌وه‌یه‌ له‌ به‌رهه‌می هونه‌ری نه‌ خودی چه‌مکی هونه‌ر، به‌مه‌وه‌ هونه‌ر حه‌قیقه‌تێکی جوانیناسانه‌ی هه‌یه‌، به‌ڵام به‌رهه‌می هونه‌ری به‌رده‌وام له‌ هه‌ناوی دۆخێکی مێژوویییه‌وه‌ له‌ گه‌ڵمان ده‌دوێ، بۆیه‌ هه‌ر ئه‌م جیاوازییه‌ی نێوان (هونه‌ر و به‌رهه‌می هونه‌ری) یه‌کێک له‌و ناته‌بایییه‌ دیالیکتیکییانه‌یه‌ که‌ خودی هونه‌ری کردووه‌ به‌ گۆڕه‌پانی پڕ له‌ کێشه‌ی ده‌رکه‌وتنی حه‌قیقه‌ت. له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ زۆربه‌ی بیرمه‌ندان و ڕه‌خنه‌گرانی ئه‌ده‌بی و هونەری به‌ گومانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ پێناسه‌کردنی (هونه‌ر چییه‌ و ئه‌ده‌بیات چییه‌)دا هه‌ڵسوکه‌وتیان کردووه‌. پێناسه‌ی هونه‌ر و ئه‌وه‌ی که‌ هونه‌ر چییه‌؟ به‌ جۆرێک پرسیاری چیه‌تیی هونه‌ر و ماهیه‌تی هونه‌رمان بۆ ده‌ورووژێنێت، هه‌ندێک له‌ نووسه‌ران و ڕه‌خنه‌گران له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ ئه‌م بابه‌ته‌دا باس له‌ چه‌ندین شێوازی جۆراوجۆریان کردووه‌، له‌وانه‌ “سامۆیل بێکێت” له‌ وتووێژێکدا له‌ وڵامدانه‌وه‌ به‌م پرسیاره‌ (چیه‌تیی هونه‌ر) و ئه‌وه‌ی که‌ هونه‌ر چییه‌؟ ده‌ڵێت: له‌ زۆر ڕێگاوه‌ هه‌وڵ ده‌درێ بێهووده‌ شتێک بگوترێ که‌ من ئێستا بۆ وتنی وه‌ها شتێک خه‌ریکم بێهووده‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م، تاکوو ئێستا من دووسه‌د تا سێسه‌د له‌م رێگایانه‌م ئەزموون‌ کردووه‌.

نووسه‌رانێکی وه‌کوو بێکێت که‌ ژیانیان به‌ ته‌واوی تێکه‌ڵ به‌ هونه‌ر و ئه‌ده‌بە، ‌باس له‌ دووسه‌د تا سێسه‌د رێگای جۆراوجۆر ده‌که‌ن‌ بۆ داڕشتنی پرسیاری چیه‌تیی هونه‌ر، ئه‌مه‌ش سه‌یر نییه‌، نه‌وه‌‌ک هه‌ر بێکێت به‌ڵکوو “ئادۆڕنۆ”یش له‌ کتێبی “تیۆریی جوانیناسی”دا ده‌یان شێوازی جیاوازی بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ پرسی (چیه‌تیی هونه‌ر)دا ئەزموون‌ کردووه‌، گرنگترینیان رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ و ناته‌باییی نێوان دوو جه‌مسه‌ری پارادۆکسیکاڵ و دژبه‌که‌، که‌ ده‌رخه‌ری جۆرێک له‌ دیالیکتیکی مێژوویی و ماناییی نێوان ئه‌و دوو جه‌مسه‌ره‌یه‌ کە باسی ده‌کات، ئه‌ڵبه‌ت ئه‌و دیالیکتیکه‌ی که‌ “ئادۆڕنۆ” له‌نێوان دوو جه‌مسه‌ری دژبه‌ک به‌ مه‌به‌ستی ده‌رکه‌وتنی حه‌قیقه‌ت له‌ به‌رهه‌می هونه‌ریدا یان باشتر بڵێم له‌پێناو به‌دیارکه‌وتنی حه‌قیقه‌تی هونه‌ردا باسی ده‌کا له‌گه‌ڵ ئه‌و دیالیکتیکه‌ی هێگڵ که‌ ده‌رئه‌نجامی “سەنتێز” یان “کوللیه‌ت”ی لێ‌ ده‌که‌وێته‌وه‌ جیاوازه‌، چونکه‌ ئادۆڕنۆ پێی وایه‌ حه‌قیقه‌تێک که‌ له‌ هونه‌ردایه‌ نه‌ حه‌قیقه‌تێکی ڕه‌ها و سه‌رمه‌دییه‌ و نه‌ حه‌قێقه‌تێکی ‌‌مه‌به‌ستدار (غایی).

موراد فه‌رهادپوور له‌ وتارێکدا که‌ باس له‌ هونه‌ر و حه‌قیقه‌ت ده‌کا به‌پێی ئه‌م تیۆره‌ی ئادۆڕنۆ و ئه‌و دیالیکتیکه‌ی که‌ له‌نێوان دوو جه‌مسه‌ری دژبه‌یه‌کدا به‌ مه‌به‌ستی ده‌رکه‌وتنی حه‌قیقه‌تی هونه‌ری ده‌یخاته ‌ڕوو، ئاماژه‌ به‌ چوار جۆر ناته‌بایی ده‌کات.

یه‌که‌م: ناته‌بایی نێوان به‌ کاڵابوونی به‌رهه‌می هونه‌ری و به‌رگری و مه‌قاومه‌تی به‌رهه‌می هونه‌ری له‌ هه‌مبه‌ر ئه‌م به‌ کاڵابوونه‌دا. دووه‌م: ناته‌باییی نێوان به‌شتبوون(فێتیشیسم)ی به‌رهه‌می هونه‌ری و “نه‌فی” ئه‌و به‌شتبوونه‌یه‌. سێیه‌م: دژایه‌تی و ناته‌باییی نێوان “هونه‌ر و ژیان”ه.‌ چواره‌م: ناته‌بایی و دژایه‌تیی نێوان فۆرم و مانایه‌ له‌ به‌رهه‌می هونه‌ریدا.

دیاره‌ من نامهه‌وێ بچمه‌ ناو ورده‌کارییه‌کانی ئه‌م باسه‌وه‌ و لێره‌دا به‌و دیالیکتیکه‌وه‌ سه‌رقاڵ ببم، مه‌به‌ست له‌م باسه‌ش ته‌نیا بۆ ئه‌وه‌ بوو نیشانی بده‌م حه‌قیقه‌تێک که‌ له‌ هونه‌ردا هه‌یه‌ حه‌قیقه‌تێکی ڕه‌ها و ئه‌به‌دی نییه‌ و هاوکات خاوه‌نی کوللیه‌تێکی گشتگیر و مه‌به‌ستدار نیه‌. به‌ڵکوو حه‌قیقه‌تی هونه‌ر ڕێژه‌ییه‌ و وه‌ک نیچه‌ له‌ وته‌یه‌کدا ده‌ڵێ: “پێوه‌ندیی جوانی و حه‌قیقه‌ت ترسی موقه‌ده‌سی ته‌واوی ژیانم بووه‌”. به‌مه‌وه‌ هه‌ر چه‌شنه‌ پێناسه‌یه‌‌کی تاکڕه‌هه‌ند و یه‌کده‌ست که‌ حه‌قیقه‌تی هونه‌ر وه‌ک شتێکی ئه‌به‌دی ، ڕه‌ها و مه‌له‌کووتی  یان کوللیه‌تێکی گشتگیر پێناسه‌ بکا، له‌ ڕاستیدا پێناسه‌یه‌کی چه‌واشه‌کارانه‌یه‌ له‌ خودی هونه‌ر و ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌ی که‌ له‌ هه‌ناوی هونه‌ردایه‌.

“هونه‌ر و جوانیناسی”

له‌ پێوه‌ندیی نێوان “هونه‌ر و جوانیناسی”دا زیاتر باس له‌ پێوه‌ندیی نێوان “هونه‌ر و حه‌قیقه‌ت” و هاوکات چیه‌تیی هونه‌ر، دێته‌ ئاراوه‌. بۆ ئه‌م باسانه‌ش بۆچوونی جیاواز و جۆراوجۆر و دژبه‌یه‌ک و ناته‌با بوونی هه‌یه‌، له‌ تیۆریی جوانیناسیی کانته‌وه‌ بگره‌ تا بۆچوونه‌کانی هێگڵ و نیچه‌ و بنیامین و پۆل ڤالێری و شۆنبێرگ و شوپێنهاور و، هاوکات بۆچوونی تایبه‌تی ئادۆڕنۆ سه‌باره‌ت به‌ چه‌مکی جوانیناسی به‌ ده‌یان و سه‌دان بۆچوون و ڕوانگه‌ی جیاواز سه‌باره‌ت به‌م چه‌مکه‌ و پێوه‌ندیی نێوان هونه‌ر و جوانیناسی له‌ لایه‌ک و لایه‌کی تر هونه‌ر و حه‌قیقه‌ت و له‌م دواییانه‌شدا کتێبه‌ به‌ ناوبانگه‌که‌ی ئومبرتۆ ئێکۆ (مێژوویی جوانی و دزێوی) له‌ به‌ردستدایه‌. لێره‌دا بۆ ئه‌م باسه ئاماژه‌ به‌ دوو پارادایمی جیاواز ده‌ده‌م، یه‌که‌م پارادایمێکی ڕه‌ها و جاویده‌ به‌ نیسبه‌ت هونه‌ر و حه‌قیقه‌تی هونه‌ره‌وه‌ ئه‌مه‌ش ده‌ڕواته‌وه‌ سه‌ر شێوازی هونه‌ر بۆ هونه‌ر یان هونه‌ری بێخه‌وش و په‌تی، “شێوازی هونه‌ر بۆ هونه‌ر یان هونه‌ری په‌تی و بێخه‌وش که‌ هه‌ڵگری دیدێکی لاهووتی و نیرڤانایییه‌ و به‌ جیاکردنه‌وی ته‌واوه‌تی هونه‌ر له‌ واقعیه‌ت  کار ده‌کا” له‌ لایه‌ک و له‌لایه‌کی تره‌وه‌  تێڕوانینێکی گشتگیر و گشتیشه‌ به‌ نیسبه‌ت ئه‌مری جوانیناسی.

 وه‌ک دیاره‌  ئه‌م پارادایمه‌ لای شوپێنهاور کاری پێ ده‌کرێت، چونکه‌ ڕوانینی ئارتۆر شۆپێنهاور ده‌رباره‌ی ئه‌شیا به‌ گشتی ڕوانینێکی جوانیناسانه‌یه‌، شۆپێنهاور سەبارەت بە هونه‌ر باوه‌ڕی به‌ حه‌قیقه‌تێکی نیرڤانایی و ئه‌به‌دی هه‌یه‌ و پێی وایه‌ به‌ هۆی هونه‌ره‌وه‌ و له‌ ڕێگای هونه‌ره‌وه‌ ده‌گه‌ین به‌ نیرڤانا و ئه‌به‌دییه‌ت، به‌مه‌وه‌ له‌ ته‌واوی ره‌نج و نه‌هامه‌تییه‌کانی ژیان ڕزگارمان ده‌بێت. ئه‌م پارادایمه‌ که‌ هه‌ڵگری دید و بۆچوونی شوپێنهاوره‌ سه‌باره‌ت به‌ ئه‌مری جوانیناسی و هاوکات هونه‌ر و حه‌قیقه‌تی هونه‌ر له‌ ڕاستیدا هه‌ڵوشێنه‌ری ئه‌و دیالیکتیکه‌یه‌ که‌ ئادۆڕنۆ باسی ده‌کا.

پارادایمی دووه‌م که‌ پارادایمێکی ‌ کانتییه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی پارادایمی یه‌که‌مه‌وه‌ که‌ پێی وابوو حه‌قیقه‌تی هونه‌ر، حه‌قیقه‌تێکی نیرڤانایی و جاویده‌ و له‌ ڕێگه‌ی هونه‌ره‌وه‌ ده‌گه‌ین به‌ ئه‌به‌دییه‌ت و نیرڤانا و هاوکات بۆ ده‌ربازبوون له‌ هه‌موو ڕه‌نج و کۆسپه‌کانی به‌رده‌م ژیان ده‌بێ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ لای هونه‌ر و حه‌قیقه‌تی هونه‌ر، به‌ڵام لای کانت ئه‌م پارادایمه‌ ته‌واو به‌ پێچه‌وانه‌ی پارادایمی یه‌که‌مه‌وه‌یه‌،‌ جوانی نه‌وه‌ک هه‌ر چه‌مک نییه‌ به‌ڵکوو ناکرێ وه‌کوو کانسێپتیش تاوتوێی بکه‌ین و هه‌ڵسوکەو‌تمان له‌ گه‌ڵیدا هه‌بێ، به‌مه‌وه‌ جوانی نابێته‌ شوێنکه‌وته‌ی‌ وته‌زا و چه‌مکۆی ئه‌ره‌ستوویی، کانت ده‌ڵێ: جوانی ئه‌زموونێکه‌ به‌ هۆی چه‌‌مکه‌کانه‌وه‌ ناناسرێ، به‌مه‌وه‌ ناکرێ پێناسه‌ی مه‌فهوومی و په‌یوه‌سته‌ له جوانی ئاراسته‌ بکرێ، بۆ نموونه‌ بڵێین ئه‌م شته‌ جوانه‌ یان ئه‌مانه‌ نموونه‌ی جوانین، بۆیه‌ ڕوانگه‌ی جوانیناسانه‌ی “کانت” یان با بڵێم جوانیناسیی کانتی لایه‌نی ناجیاکاری و مێژوویی زیاتر ده‌سته‌به‌ر ده‌کا و هاوکات به‌ نیسبه‌ت لێکدژه‌کانه‌وه‌ هه‌ستیارتر هه‌ڵسوکه‌وتیش ده‌کات، ئه‌مه‌ یه‌کێک له‌و بۆچوونانه‌ی کانته‌ سه‌باره‌ت به‌ ئه‌مری جوانی و چه‌مکی جوانیناسی. بۆچوونی دووه‌می کانت سەبارەت بە پرسی جوانی، نامه‌به‌ست بوونه‌ له‌ ئه‌زموونی جوانیناسیدا. کانت پێی وایه‌ له‌ کاتی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌مان له‌گه‌ڵ پرسی “جوانی”دا، ئیتر ئه‌و جوانییه‌ سروشتی بێت یاخود هونه‌ری، پێویسته‌ ته‌واوی داواکاری و ئاره‌زووه‌کانمان وه‌لابنێین و به‌ حاڵه‌تێکی بێ مه‌به‌ست سه‌یری جوانی بکه‌ین، ئه‌م بێ مه‌به‌ست سه‌یرکردنه‌ی جوانی، ئیتیک(ئه‌خلاق)یش ده‌گرێته‌وه‌، به‌مه‌وه‌ کانت ده‌ڵێ جوانی له‌ خۆیدا نه‌ چاکه‌ و نه‌ خراپه‌، واته‌ نه‌ خێره‌ و نه‌ شه‌ڕه‌. هاوکات پرسی جوانی له‌گه‌ڵ هیچ کام له‌ چه‌مکه‌کانی ئاوه‌زی هزری و کرده‌یی به‌روارد ناکرێ، ئه‌م بێ مه‌به‌ست ڕاونینه‌ به‌ نیسبه‌ت جوانییه‌وه‌ ده‌لاله‌ت ده‌کا له‌سه‌ر حاڵه‌تی  ئۆتۆنۆمی به‌ر‌هه‌می هونه‌ری و ئه‌وه‌ی که‌ ئادۆڕنۆ وه‌کوو ئۆتۆنۆمی ده‌ق باسی ده‌کا و به‌ هۆی لۆژیکی ده‌روونیی خۆیه‌وه‌ له‌ هه‌مبه‌ر به‌شتبوون و به‌کاڵابوونی ده‌قدا به‌رگری ده‌کات. سێیه‌مین بۆچوونی کانت سه‌باره‌ت به‌ “جوانیناسی” یان با بڵێم مانای کانتی له‌ جوانیناسی ئه‌م وته‌یه‌ی کانته‌ که‌ ده‌ڵێ: مه‌به‌ستداربوونی بێ مه‌به‌ست (قصدیت بدون قصد) لێره‌دا ئه‌و دیالیکتیکه‌ی نێوان به‌شتبوونی ده‌ق و بەرهەمی هونه‌ری له‌ لایه‌ک و مه‌قاومه‌ت و به‌رگریی ده‌ق له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و به‌شتبوونه‌دا پێکهاته‌ی لۆژێکی زمان تێک ده‌شکێنێت، کانت ده‌ڵێت: بەرهەمی هونه‌ری ده‌بێ به‌ شێوه‌یه‌ک خۆی ده‌ربخات که‌ ده‌رکه‌وتنی مه‌به‌ستی هونه‌رمه‌ند تیایدا به‌دیار نه‌بێ، بێگومان ئێمه‌ هیچ ده‌قێکی هونه‌ری له‌ ئه‌نجامدا نابینینه‌وه‌ که‌ مه‌به‌ستێکی تایبه‌ت له‌ هێنانه‌ئارای ئه‌و ده‌قه‌ له‌ پشتییه‌وه‌ نه‌بێت، به‌ڵام کانت پێی وایه‌  نابێ ئه‌و مه‌به‌سته‌ له‌ ده‌قدا ‌دیار بێت، بۆیه‌ ئێمه‌ به‌رده‌وام له‌گه‌ڵ دوو ڕه‌هه‌ندی (مه‌به‌ستدار و بێ مه‌به‌ست) له‌ ده‌ق و بەرهەمی هونه‌ریدا به‌ره‌وڕوو ده‌بینه‌وه‌.

“هونه‌ری داهێنه‌رانه‌”

هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ چییه‌ و له‌ کۆی ئه‌و پێناسانه‌ی له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ (حه‌قیقه‌ت و هونه‌ر، حه‌قیقه‌ت و جوانیناسی، حه‌قیقه‌تی هونه‌ری و جوانیناسی) که‌ باس کران هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ وه‌ک خۆی چ پێناسه‌یه‌ک وه‌رده‌گرێ؟ به‌ جۆرێکی تر هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ که‌ خۆی له‌ پێناسه‌یه‌کی گشتی و گشتگیری وه‌ک “پۆئێسیس– پراکسیس”دا ده‌بینێته‌وه‌ و جیاوازی‌ له‌گه‌ڵ هونه‌ری ئاساییدا چییە؟

بۆ لێکدانه‌وی ئه‌م باسه‌ پێویسته‌ بچینه‌وه‌ لای ئه‌فلاتوون و پێناسه‌که‌ی ئه‌فلاتوون له‌ کتێبی “سیمپۆزیۆم-میوانی”دا سه‌باره‌ت به‌ دوو چه‌مکی “پۆئێسیس و پراکسیس” وه‌ربگرین. ئه‌فلاتوون له‌ کتێبی “سیمپۆزیۆم”دا ئێمه‌ به‌ مانای سه‌ره‌کیی چه‌مکی “پۆئێسیس” ئاشنا ده‌کا، پێناسه‌ی ئه‌فلاتوون له‌ “پۆئێسیس” به‌م جۆره‌یه‌؛ (هه‌ر شتێک ببێته‌ هۆی به‌دیهاتنی شتێکی تر که‌ پێشتر بوونی نه‌بووه‌) له‌ نه‌بوونه‌وه‌ بۆ بوون، واته‌ بوونی شتێک له‌ نه‌بوونه‌وه‌ بۆ بوون، یان له‌ (نه‌بوون و شاردراوه‌یی به‌ره‌و بوون و ده‌رکه‌وتن) واته‌ شتێ که‌ بەرهەمهێنراو‌ و داده‌هێنرێ، واته‌ له‌ حاڵه‌تی داهێناندا بێ، “پراکسیس”یش کرداره‌، هه‌ر چه‌شنه‌ کار و چالاکییه‌کی ئینسان لای ئه‌فلاتوون ده‌بێته‌ پراکسیس. به‌ڵام  پێم باشه‌ بۆ ڕوونکردنه‌وه‌ی زیاتری چه‌مکی‌ “پراکسیس” بچمه‌وه‌ لای ئه‌رەستوو، ئه‌ره‌ستوو ئه‌گه‌رچی تا ڕاده‌یه‌ک له‌گه‌ڵ پێناسه‌که‌ی ئه‌فلاتوونه‌، به‌ڵام هه‌ندێ جیاوزایی ‌دیاریشی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌فلاتوون به‌ تایبه‌ت سەبارەت بە چه‌مکی پراکسیس. لای ئه‌ره‌‌ستوو “کار” یان کردار به‌ مانای چالاکییه‌ک دێت که‌ له‌ حاڵه‌تی ده‌رکه‌وتندا بێت، (دەرکەوتنی شتی نوێ-حدوث) ئه‌مه‌ مانای ته‌واوی “پراکسیس”ه‌ لای ئه‌ره‌ستوو. ده‌رئه‌نجامی ئه‌و چالاکییه‌ هه‌ر شتێک بێت، ده‌بێته‌ “پراگما” بۆیه‌ به‌و که‌سانه‌ی که‌ زیاتر ئه‌هلی کار و چالاکی و به‌ کردارکردنن، ده‌گوترێ “پراگماتیست”. به‌پێی بۆچوونه‌که‌ی ئه‌ره‌ستوو، “پراگما” هۆکاری “فۆرمالی-صوری”یه‌ و سه‌ربه‌خۆیه‌ له‌ هۆکاری “فینالی-غایی”، واته‌ پراگما به‌پێی پۆلێنه‌به‌ندییه‌ لۆژیکییه‌که‌ی ئه‌ره‌ستوو هۆکاری مه‌به‌ست نییه‌، به‌ڵکوو هۆکاری فۆرمالییه‌، چونکه‌ چالاکییه‌ک به‌ مه‌به‌ست نه‌گه‌یشتبێ هێشتا باس له‌ بنه‌ماکانی خۆی ده‌کات.

 پێناسه‌ی‌ ئه‌فلاتوون له‌ چه‌مکی پۆئێسیس به‌ مانای (داهێنان و بەرهەم) هه‌موو داهێنانێکی مرۆڤ له‌ هه‌ر بوارێکدا ده‌گرێته‌وه‌ و هه‌ر جۆره‌ کار و چالاکییه‌ک که‌ ده‌رئه‌نجامه‌که‌ی داهێنان بێت ده‌ڕواته‌ خانه‌ی هونه‌ری داهێنانه‌وه‌. بۆیه‌ کاتێک باس له‌ پۆئێسیس و پراکسیس دێته‌ ئاراوە‌، ئێمه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی یونانییه‌کاندا له‌گه‌ڵ دوو وشه‌ی (ئارخێ-ἀρχή) به‌ مانای بنه‌ما و ئاخێزگه‌ (خاستگاه‌) که‌ پێوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆی له‌گه‌ڵ چه‌مکی “پۆئێتیک”دا هه‌یه‌ و هاوکات وشه‌ی (تێخنێ-‌Τέχνες) هه‌مان وشه‌ی “تەکنیک” ناوێ که‌ یونانییه‌کان بۆ هه‌ر چه‌شنه‌ کارێکی هونه‌ری وه‌کوو (پیشه‌گه‌ری)، ئه‌و زه‌رفه‌ی که‌ دروستیان ده‌کرد و بۆ هه‌مارکردنی خۆراک و خواردنه‌وه‌ به‌کاریان ده‌هێنا. یان په‌یکه‌رتاشێک که‌ هه‌یکه‌ل و په‌یکه‌رێک ساز ده‌کا و شاعیرێک که‌ شیعرێک ده‌ڵێ، هه‌موویان جۆرگه‌لێکن له‌ داهێنان و ئافراندن، یونانییه‌کان به‌ ته‌واوی ئه‌م چالاکییانه‌یان ده‌گوت “تێخنێ” واته‌ تەکنیک، کردارێ که‌ ده‌گات  به‌ داهێنان. به‌م پێناسه‌یه‌ ئێمه‌ جیاوازییه‌ک له‌نێوان هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ (خلاقانه‌) و هونه‌ری ئاساییدا نابینین، ته‌نانه‌ت ئه‌و کرێکاره‌ش که‌ ڕۆژانه‌ خه‌ریکی ئه‌نجامدانی کار و چالاکییه‌ ده‌رئه‌نجامی  کاره‌که‌ی ئه‌ویش ده‌بێته‌ جۆرێک داهێنان، به‌مه‌وه‌ چالاکی ئه‌و کرێکاره‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و شاعیر‌ و په‌یکه‌رتاشه‌ی که‌ داهێنان ده‌کات جیاوازییه‌کی نییه‌. به‌ڵام جۆرجیۆ ئاگامبێن له‌ ڕاڤه‌ و لێکدانه‌وه‌ی دوو چه‌مکی “پۆئێسیس و پراکسیس”دا باس له‌ جیاوازییه‌کی سه‌ره‌کی له‌نێوان هونه‌ری “داهێنه‌رانه‌ ” و هونه‌ری “ئاسایی”دا دەکات.

“لێکدانه‌وه‌ی دوو چه‌مکی پۆئێسیس و پراکسیس له‌ ڕوانگه‌ی ئاگامبێن”ه‌وه‌

ئاگامبێن له‌ باس و لێکدانه‌وه‌ی دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس”دا که‌ دوو چه‌مکی فه‌لسه‌فی و هونه‌رین‌ و یۆنانییه‌کان بۆ یه‌که‌مجار به‌کاریان هێناوه‌ و دواتر له‌ زمانی لاتیندا ئه‌ره‌ستوو له‌ وشه‌ی ئارخێ به‌ مانای بنه‌ما و ئاخێزگەی‌ هونه‌ر، هه‌روه‌ها تێخنێ، چالاکی و کرده‌ی مرۆڤ که‌ڵک وه‌رده‌گرێ باس له‌ چه‌ند شتێک ده‌کا. یه‌که‌م: ڕاڤه‌ و لێکدانه‌وه‌ی وه‌زعیه‌تی پۆئێتیکی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویندا به‌ خوێندنه‌وه‌ی وته‌ به‌ناوبانگه‌که‌ی هوڵدەرلین به‌وه‌ی که‌: مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویندا شاعیرانه‌ ده‌ژی. دووه‌م: لێکدانه‌وه‌ی دووانه‌ی (پۆئێسیس و پراکسیس) لای ئه‌فلاتوون و ئه‌ره‌ستوو. سێیه‌م: ڕه‌خنه‌ له‌ هونه‌ری مودێڕن به‌وه‌ی که‌ جێگۆڕکێی کردووه‌ به‌ دووانه‌ی پۆئێسیس و پراکسیس و له‌ شوێنی پۆئێسیس، پراکسیس به‌کار دێنێت. چواره‌م: جیاوازیی‌ نێوان هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و هونه‌ری ئاسایی‌. پێنجه‌م: به‌رزتر نرخاندنی پۆئێسیس له‌ پراکسیس و کشانه‌وه‌ به‌ لای ئه‌ره‌ستوودا.

ئاگامبێن کۆی باسه‌که‌ی له‌ ڕاڤه‌ و لێکدانه‌وه‌ی  دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس”دا سه‌باره‌ت به‌ وه‌زعیه‌تی شاعیرانه‌ی نیشته‌جێ بوونی مرۆڤه‌ له‌سه‌ر زه‌میندا (که‌ هایدیگه‌ر به‌‌ خوێندنه‌وه‌ی وته‌که‌ی هوڵدەرلین باس له‌ دۆخی شاعیرانه‌ی نیشته‌جێ بوونی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌وی ده‌کا و له‌‌ هه‌ناوی هه‌موو هونه‌رێکدا شیعر ده‌بینێ) وه‌زعییه‌‌تی شاعیرانه‌ی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویدا به‌ چالاکیی داهێنه‌رانه‌ لێک ده‌داته‌وه‌، به‌و مانا کاتێک ده‌ڵێین مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ویندا وه‌زعییه‌تی شاعیرانه‌ی هه‌یه‌، واته‌ چالاکیی داهێنه‌رانه‌ی هه‌یه‌. ئاگامبێن ده‌ڵێت چالاکیی داهێنەرانه‌ (فعالیت فر- آورانه‌) له‌ ئێستادا به‌ مانای پراکسیسه‌، ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدایه‌ چالاکی داهێنه‌رانه‌ لای یونانییه‌کان و به‌تایبه‌ت به‌ پێناسه‌ی ئه‌فلاتوون “پۆئێسیس” بووه‌، نه‌وه‌کوو پراکسیس، به‌ڵام ئاگامبێن ‌ چالاکیی داهێنه‌رانه‌ له‌ ئێستادا وه‌ک پراکسیس ناو ده‌بات نه‌وه‌کوو “پۆئێسیس”. ئاگامبێن ڕه‌خنه‌ له‌ هونه‌ری مودێڕن ده‌گرێت به‌وه‌ی که‌ جیاوازیی نێوان دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس” نابینێ و به‌ هه‌ڵه‌ به‌کاریان ده‌هێنێت، ئاگامبێن له‌و باوه‌ڕه‌دایه‌ جیاوازیی نێوان دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس” یان فه‌ر ئاوه‌ری- داهێنان و کردار له هونه‌ری مودێڕندا نه‌ماوه‌. ئاگامبێن ده‌ڵێت یونانییه‌کان قایل بوون به‌ جیاوازییه‌کی بنه‌مایی له‌نێوان دووانه‌ی “پۆئێسیس – پراکسیس”دا.

 لای یونانییه‌کان چالاکیی پیشه‌گه‌رێک و چالاکیی هونه‌رمه‌ندێکی شێوه‌کار یان شاعیرێک جۆرێک له‌ پۆئسیس بووه‌، به‌م مانا هه‌موو توێژه‌کان به‌ پیشه‌گه‌ر و شاعیر و شێوه‌کار و په‌یکه‌رتاشه‌وه‌ خه‌سڵه‌تێکی هاوبه‌شیان هه‌یه‌، ئه‌ویش هاوبه‌شبوونه‌ له‌ خه‌سڵه‌تی پۆئێسیس بووندا و به‌‌ جۆرێک هه‌موویان سه‌رقاڵی ‌داهێنانن واته‌ خه‌ریکن شتێک له‌ نه‌بوونه‌وه‌ ده‌خولقێنن و ده‌یهێننه‌ پانتایی بوون و ده‌رکه‌وتن، به‌ڵام پراکسیس به‌ مانای ئه‌نجامدان و کاراکردنه‌وه‌یه،‌ واته به‌ کرده‌ییکردن و وه‌ک ئه‌ره‌ستوو ده‌ڵێت چوونه‌ حاڵه‌تی “پراگما”وه‌. ئه‌م خه‌سڵه‌ته‌ پۆئێتیکی یان شاعیرانه‌ هه‌موویان گرێ ده‌داته‌وه‌ به‌ سروشته‌وه‌ یان به‌ مانا یونانییه‌که‌ی (فووزیس)ه‌وه.‌ به‌ بووچوونی ئاگامبێن، ئه‌فلاتوون پێی وابووه‌ هه‌موو شتێک ته‌نانه‌ت “فوزیسیش” که‌ بۆ خۆی هۆکاری خۆیه‌تی له‌وه‌ی که‌ خۆی ده‌ێنێته‌ گۆڕه‌پانی ده‌رکه‌وتن و هاوکات کار و چالاکیی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ش که‌ به‌ هۆی ئه‌وه‌وه‌ شتێکی تر دێته‌ گۆڕپانی بوون و ده‌رکه‌وتنه‌وه‌، وه‌ک یه‌ک خاوه‌نی خه‌سڵه‌تێکی پۆئێتیکی یان شاعیرانه‌ن. به‌ڵام ئاگامبێن له‌م بابه‌ته‌دا زیاتر به‌ لای ئه‌ره‌ستوودا ده‌ڕوات تاکوو ئه‌فلاتوون، بۆچی ئاگامبێن زیاتر به‌ لای ئه‌رستوودا ده‌شکێته‌وه‌ و خۆی به‌ ئه‌ره‌ستووه‌وه‌ ده‌به‌ستێ نه‌وه‌ک ئه‌فلاتوون؟ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی “ئه‌ره‌‌ستوو له‌ ماتماتیکدا قایل بوو به‌ جیاوازی سەبارەت بە دوو شت‌، یه‌که‌م ئه‌و شته‌ی که‌ به‌ هۆی خودی سروشته‌وه‌ بوونی هه‌یه‌، دووه‌م ئه‌و شته‌ی که‌ بوونی ئه‌و به‌ستراوه‌ به‌ هۆکارێکی تره‌وه‌ له‌ چه‌شنی ته‌کنیک یان لێهاتووییی شتێکی تر. ئه‌ره‌ستوو جیاوازی داده‌نێت له‌نێوان ئه‌م دوو شته‌دا. واته‌ شتێ که‌ به‌ هۆی سروشته‌وه‌ دێته‌ بوون وه‌کوو خودی سروشت و دیارده‌کانی ناو سروشت که‌ به‌هۆی ” فووزیس”ه‌وه‌ ده‌رده‌که‌ون و له‌ نه‌بوونه‌وه‌ دەگوازرێنه‌وه‌ بۆ گۆڕه‌پانی بوون  و حزوور په‌یدا ده‌که‌ن، هه‌روه‌ها ئه‌و شتانه‌ش که‌ به‌ هۆی هۆکارگه‌لێکی تره‌وه‌ ده‌رده‌که‌ون و سه‌ر هه‌ڵده‌ده‌ن، بۆ نموو‌نە شیعرێ که‌ به‌ هۆی شاعیرێکه‌وه‌‌ ده‌خولقێ یان تابلۆیه‌ک که‌ به‌ هۆی شێوه‌کارێکه‌وه‌ ده‌رده‌که‌وێ یان خود په‌یکه‌رێ که‌ به‌ هۆی په‌یکه‌رتاشێکه‌وه‌ دێته‌ گۆڕه‌پانی بوونه‌وه.

ئێستا شیعره‌که‌ و تابلۆکه‌ و هه‌روه‌ها په‌یکه‌ره‌که‌ به‌ هۆی ته‌کنیک و لێهاتووییی هه‌رکام له‌ هونه‌رمه‌ندێکی شێوه‌کار/شاعیر و په‌یکه‌رتاش له‌ نه‌بوونه‌وه‌ گواستراونه‌وه‌ته‌وه‌ بۆ گۆڕه‌پانی بوون و ده‌رکه‌وتوون‌، یان به‌ ته‌عبیری ئه‌فلاتوون له‌ حاڵه‌تی شاردراوه‌ییدا گواستراونه‌ته‌وه‌ بۆ حاڵه‌تی رووناکی. به‌پێی بۆچوون و به‌ڵگاندنه‌که‌ی ئاگامبێن، ئه‌ره‌ستوو پێگه‌ی پۆئێسیس به‌رزتر له‌ پراکسیس ده‌بینێت. ئاگامبێن پێی وایه‌ خه‌سه‌ڵه‌ت و جه‌وهه‌ری پۆئێسیس ئه‌وه‌یه‌ که‌ پۆئێسیس حاڵه‌تێکه‌ له‌ حه‌قیقه‌ت. بۆیه‌ ئاگامبێن لێره‌دا به‌ رێگاکه‌ی ئه‌ره‌ستوودا ده‌ڕوا و هه‌مان پێگه‌ بۆ پۆئێسیس قایل ده‌بێ که‌ ئه‌ره‌ستوو پێی قایل بووه و شکۆ و پێگه‌ی پۆئێسیس له‌ پراکسیس به‌ به‌رزتر ده‌زانێ، چونکه‌ ئاگامبێن پێی وایه‌ پۆئێسیس فه‌زای ڕه‌سه‌نی مرۆڤ وه‌ک هه‌بوونی دۆخی شاعیرانه‌ لەسه‌ر زه‌ویندا وێنا ده‌کات، به‌مه‌وه‌ هایدیگه‌ر و ئاگامبێن هه‌وڵ ده‌دن ئه‌م جۆره‌ ڕوانینه‌ی ئه‌ره‌ستوو سەبارەت به‌ پۆئێسیسه‌وه‌ به‌ مانای کردنه‌وه‌ی جیهان بۆ نیشته‌جێبوونی ته‌واوی مرۆڤ بگه‌ڕێننه‌وه‌، بۆیه‌ هه‌وڵی ئاگامبێن ئه‌وه‌یه‌ که‌ پێگه‌ و شکۆی ڕه‌سه‌نی کار و چالاکیی هونه‌ری به‌ وێرانکردنی بۆچوون و تێڕوانینی ئیستاتیکای چه‌قبه‌ستوو له‌ سه‌رده‌می ئێمه‌ی مودێڕندا بگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ئه‌و به‌ستێنه‌ی که‌ پێویست بوو پرسیاری بونیادی له‌ مانای ئیستاتیکا وه‌ک زانستێک که‌ چاودێری کاری هونه‌ری ده‌کا بڕه‌خسێنێت، بۆیه‌ مه‌به‌ستی سه‌ره‌کیی ئاگامبێن له‌ باس و لێکدانه‌وه‌ی  دووانه‌ی “پۆئێسیس و پراکسیس”دا گه‌ڕانه‌وه‌ی پێگه‌ و شکۆی پێشووتری کار و چالاکیی هونه‌رییه‌، هونه‌ر وه‌کوو پێکهێنه‌ر و  سازده‌ری راسته‌قینه‌ی کردار و باوه‌ڕه‌کان.

“هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی”

وه‌کوو پێشتر ئاماژه‌م پێدا پێناسه‌که‌ی ئه‌فلاتوون له‌ چه‌مکی پۆئێسیس له‌ کتێبی “سیمپۆزیۆم”دا به‌ مانای داهێنان (فه‌ر ئاوه‌رده‌) هه‌موو کار و چالاکییه‌کی ئینسان له‌ هه‌ر بوارێکدا ده‌خاته‌ نێو که‌یسی هونه‌ری داهێنانه‌وه‌  (پۆئێسیس) له‌ فه‌لسه‌فه‌ی یونانییه‌کاندا ئێمه‌ له‌گه‌ڵ دوو وشه‌ یان ده‌سته‌واژه‌ی (ئارخێ) به‌ مانای ئاخێزگه‌ و بنەما که‌ پێوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆی له‌گه‌ڵ پۆئێسیسدا هه‌یه‌ و هه‌روه‌ها (تێخنێ‌) هه‌مان تەکنیکی زمانی ئینگلیزی که‌ یونانییه‌کان له‌و سه‌رده‌مه‌دا بۆ هه‌ر چه‌شنه‌ کارێکی هونه‌ری له‌ چه‌شنی (پیشه‌گه‌ری ، مسگه‌ری، زێڕینگه‌ری، کرێکاری، په‌یکه‌رتاشی، شاعیری) به‌کاریان ده‌هێنا. تایبه‌تمه‌ندیی هاوبه‌شی ته‌واوی ئه‌م چالاکییانه چ ئه‌و پیشه‌گه‌ره‌ی که‌ سوفاڵ یان خشتێ ساز ده‌کا یان ئه‌و په‌یکه‌رتاشه‌ی که‌ په‌یکه‌رێ ساز ده‌کا یان ئه‌و کرێکاره‌ی که‌ سه‌رقاڵی چێکردنی کارێکی نوێیه‌ و  یان خود ئه‌و شاعیره‌ی که‌ شیعرێک ده‌خولقێنێ به‌م پێناسه‌یه‌ی ئه‌فلاتوون لە خانه‌ی پۆئێسیسدایە‌‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر کام له‌م که‌سایه‌تییانه‌ سه‌رقاڵی چالاکی و داهێنانی تایبه‌ت به‌ خۆیه‌تی، بۆیه‌ یۆنانییه‌کان به‌ ته‌واوی ئه‌م چالاکییانه‌یان ده‌گوت تێخنێ‌ واته‌ کار و چالاکییه‌ک که له‌ ئه‌نجامدا‌ ده‌بێته‌ داهێنان، به‌مه‌وه‌ چیتر جیاوازییه‌ک نامێنێ له‌نێوان هونه‌ری “داهێنه‌رێتی‌” و هونه‌ری “ئاسایی”دا، بۆ نموونه ئه‌و په‌یکه‌رتاشه‌ی که‌ له‌ زه‌ینی داهێنه‌رانه‌ی خۆی که‌ڵک وه‌رده‌گرێ بۆ ئه‌وه‌ی شتێکی نوێ ساز بکات، یان ئه‌و شاعیره‌ی که‌ خۆی به‌ زمانه‌وه‌ سه‌رقاڵ ده‌کا و له‌گه‌ڵ زمان کایه‌ ده‌کات بۆ ئه‌وه‌ی شیعرێکی نوێ بخولقێنێ له‌گه‌ڵ ئه‌و کرێکاره‌ی که‌ به‌ ئامێر و که‌ره‌سته‌ی به‌رده‌ست ڕۆژانه‌ کار ده‌کا و به‌رهه‌می کاره‌که‌ی له‌ ئه‌نجامدا ڕه‌نگه‌‌ شتێکی تازه بێت جیاوازییه‌‌کی نییه‌، جورجۆ ئاگامبێن له‌ باس و لێکدانه‌وه‌ی دووانه‌ی پۆئێسیس و پراکسیسدا له‌م جیاوزاییه‌ ده‌دوێت. ئاگامبێن داهێنانی هونه‌ری له‌ ته‌واوی به‌ستێنه‌کانی هونه‌ردا چ‌ هونه‌ری که‌لامی (virbal art) له‌ چه‌شنی (شیعر و چیرۆک و ڕۆمان)  یان هونه‌ری به‌سه‌ری و دیداری له‌ چه‌شنی (سینه‌ما، فۆتۆگرافی، شانۆ، شێوه‌کاری و په‌یکه‌رتاشی) به‌ پراکسیسی داهێنه‌رانه‌ ده‌زانێ. ئاگامبێن له‌ ڕاستیدا پراکسیسی داهێنه‌رانه‌ به‌ یه‌کێک له سه‌ره‌کیترین ‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ داده‌نێ و به‌ زیادکردنی  پاشگری (داهێنه‌رێتی) بۆ هونه‌ر قامک ده‌خاته‌ سه‌ر ئه‌و جیاوزاییه‌ی نێوان هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و هونه‌ری ئاسایی. ئاگامبێن کاتێک باس له‌ جیاوازیی پراکسیس له‌ پۆئێسیس ده‌کا، پراکسیس به‌ ده‌رکه‌وتنی ئیراده‌ و هێزی داهێنه‌رانه‌ لێک ده‌داته‌وه‌ بۆ ئه‌م باسه‌ش ئاماژه‌ به‌ پێناسه‌ شیعرییه‌که‌ی “نۆڤالیس” ده‌دات “که‌ڵکوه‌رگرتنی داهێنه‌رانه‌ (پۆئێسیس ) و پراکتیکی (پراکسیس) و ئاگایانه و ویسته‌کی (ارادی) له‌ ئه‌ندامه‌کانی ئێمه‌. ئاگامبێن له‌ باس و لێدوانی ئه‌م پێناسه‌یه‌ی “نۆڤالیس” سه‌باره‌ت به‌ هونه‌ری داهێنه‌رانه‌  ئاماژه‌ به‌ چه‌مکی “پراکسیس” ده‌دا و ده‌ڵێت پاش ئه‌وه‌ی که‌ هونه‌ر ده‌بێت به‌ کارێکی پراکتیکی  به‌ هۆی داهێنه‌رێتییه‌وه‌ له‌ حاڵه‌تی پراکسیسێکی ئاسایی ده‌رباز ده‌بێ و ده‌بێت به‌ پاراکسیسێکی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ له‌ چه‌شنی دا‌هێنانی ئیستاتیکی، واته‌ هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وی که‌ پراکسیسێکی داهێنه‌رێتییه‌ هاوکات داهێنانێکی ئیستاتیکیشه‌. به‌مه‌وه‌ کاتێک باس له‌ هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ ده‌که‌ین له‌ ڕاستیدا باس له‌ کار و ڕه‌وتێکی داهێنه‌رانه‌ی ئیستاتیکیش ده‌که‌ین، کاتێک باس له‌ هونه‌رمه‌ندێکی ئافرێنه‌ر ده‌که‌ین، دیاره‌ مه‌به‌ستمان هونه‌رمه‌ندێکی چالاک و ئافرێنه‌ره‌ که‌ به‌ هۆی تایبه‌تمه‌ندیی داهێنه‌رێتییه‌وه جیا ده‌بێته‌وه‌ له‌ هونه‌رمه‌ندێکی ئاسایی که‌ داهێنانێکی ‌ئاسایی ده‌کات، به‌م پێناسه‌یه‌ی ئاگامبێن له‌ که‌سایه‌تیی هونه‌رمه‌ندی ئافرێنه‌ر و هونه‌ری داهێنه‌رێتی، دیاره‌ له‌نێوان کاری سیاسه‌تمه‌دارێک و پیشه‌گه‌رێکدا و هاوکات  شاعیر و ڕۆماننووس و شێوه‌کارێکدا جیاوازییه‌کی بونیادی بوونی هه‌یه‌، کار و چالاکیی سیاستمه‌دار یان کرێکارێک،  له‌وانه‌یه‌ به‌تاڵ بێت له‌ داهێنانێکی ئیستاتیکی، به‌ڵام کاری شاعیر یان ڕۆماننووس  یان خود تابلۆی شێوه‌کارێک وه‌ک پراکسیسێکی هونه‌ری به‌ هۆی ئه‌و داهێنه‌رێتییه‌ی‌ که‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی کاره‌که‌دا خه‌رج کراوه،‌ هه‌ڵگری داهێنانێکی ئیستاتیکی هونه‌رییه‌.

ئه‌و سه‌رچاوانه‌ی بۆ ئه‌م بابه‌ته‌‌ که‌ڵکی لێ وه‌رگیراوه‌

1-(بین کانت و هگل) تقریراتی درباره‌ ایده آلیسم ‌آلمانی، دیتر هنریش: ترجمه‌ هومن قاسمی.. تهران کتاب رایزن، ١٣٩٥ پاورقی  درس دوم: تجربه‌ درونی و نظریه‌ فلسفی، ص ٣٤ اصطلاح پراگما نزد ارسطو.

2- (انسان بی محتوا) جورجو آگامبن؛ ترجمه‌ داود میرزایی؛ نشر .. چاپ اول  تهران شب خیز.. ١٤٠٠ فصل ٨ “پوسیس و پراکسیس”

3-( انسان بی محتوا ) …. فصل٧  و ٩ .. ساختار کار اصیل هنری..فقدان شبیه‌ چهره‌ است.

4- (پاره‌های فکر) هنر و ادبیات؛ مراد فرهادپور؛ انتشارات طرح نو. چاپ دوم؛ 1392؛ هنر، صورت حقیقت؛ نکاتی پیرامون زیبایی شناسی آدرنو.

5-(هنر و زبان) هانس گئورگ گادامر، پل ریکور، ترجمه‌. مهدی فیضی؛ نشر شب خیز؛ چاپ اول ١٣٩٩.

The post هونه‌ری داهێنه‌رانه‌ و خوێندنه‌وه‌یه‌ک بۆ دووانه‌ی “پۆئسیس و پراکسیس” له‌ ڕوانگه‌ی “جۆرجیۆ ئاگامبێن”ه‌وه‌ appeared first on ژنەفتن.

ڕۆژتان باش

ئەمڕۆ باسی پلاتۆ دەکەین، بەتایبەتی تێکستەکەی بەناوی “ئەلێگۆریی ئەشکەوت”  (allegory : چیرۆکی ڕەمزی)، دەڵێم “ئەلێگۆری”، ناڵێم “میتۆلۆژی”، چونکێ مەبەستی میتۆلۆژی گێڕانەوەی بنیاتنانی شارستانیەتە، بەڵام تێکستی پلاتۆ، ویست و داوای ئەوەی نییە شارستانیەت بنیات بنێت. “ئەلێگۆریی ئەشکەوت”، تێکستێکە لە ئاستی ئەوەدایە ببێتە پوختکراوەی هزری پلاتۆ، ئەگەر ئەمڕۆ بە مەبەست باسی ئەم تێکستە دەکەین لەبەر ئەوەی کە ناتوانین لە پلاتۆ تێبگەین بەبێ ئەوەی باسی ئەم تێکستەی نەکەین بەهەر جۆرێک بێت.

چەند زانیارییەک لەسەر بیۆگرافی (پلاتۆ-ئەفلاتوون): پلاتۆ فەیلەسوفێکی یۆنانی سەدەی پێنج و شەشی پێش زایینە، شاگردی سوقرات بوو، سوقرات خۆی هیچی نەنووسیوە، تەنها دەرسی وتۆتەوە بەبێ نووسین و تێکست، ئەوەی دەیزانین لەسەر فەلسەفەی سوقرات لە ئەفلاتوونەوە بۆمان ماوەتەوە بە تایبەتی دیالۆگی پلاتۆ کە تیایاد چەند کەسایەتییەک دەخاتە سەر شانۆ کە ناسیونی، لەوانە سوقرات. لەناو ئەو تێکستانەدا پلاتۆ سەرەداوێکمان لەسەر فیکرە و بۆچوون و کۆنسێپتی سوقرات بۆ باس دەکات بە هۆی دیالۆگ و قسەی جیاوازەوە. کاتێک ژیل دۆلوز دەڵێت: “پلاتۆ کەسایەتییەکی کۆنسێپتوێل بووە هەتا کەسایەتییەکی هەقیقی و مێژوویی”، لەبەر ئەوەی ئەو دیالۆگانەی کە پلاتۆ بۆمانی باس دەکات نازانین کە ئایا ڕوویان داوە یان نە، بۆیە نازانین ئایا فیکرەی پلاتۆ ئاوێنەی تەرجومەی فیکرەی سوقراتە یان لە ڕاستیدا فیکرەی پلاتۆ خۆیەتی، ئەمەش دیبەیتێکە وازی لێ دەهێنم بۆ شارەزایان، بەڵام با بیهێنمەوە یادتان کە پلاتۆ بە شێوەیەکی تەواو گوزارشتی لە فیکری خۆی کردووە لە کتێبێکدا بە ناوی؛ کۆمار (Republic )ەوە، کە تیایادا بە شێوەیەکی ورد باسی کالیپۆلیس دەکات، کالیپۆلیس بە مانای: شاری جوان دێت. ئەلیگۆریی ئەشکەوت بەشێکە لەو کارە، لەو ئەلیگۆرییەدا پلاتۆ لەژێر فۆرمێکی مێتافۆریکیدا کۆنسێپتی خۆی و ڕێگای بەدەستهێنانی زانین(مەعریفە-connaisance) دەخاتە ڕوو. دەتوانین بڵێین کە ئەلیگۆڕی ئەشکەوت بۆ پلاتۆ ڕوونکردنەوەی ڕەوشی مرۆڤایەتییە.

پێش ئەوەی بچینە ناو شیکاری ئەلیگۆریی ئەشکەوتەوە، پێویستمان بە ڕوونکردنەوەی چەند بنەمایەک هەیە: لەوەوبەر باسی پلاتۆمان کرد لە وانەی (هەقیقەت هی ئەم جیهانە نییە)، بەڵام لێرەدا جارێکی تر چەند خاڵێکی ڕوون دەکەمەوە بۆ ئەوەی باشتر لە باسەکە تێبگەین لە شیکار و ڕوونکردنەوەکەمان لەسەر ئەلێگۆریی ئەشکەوت.

ئەوەی بنەڕەتییە لای پلاتۆ، ئەو هەقیقەتەیە کە ئێمە تیایدا پەرە بە ژیانمان دەدەین، واتە هەقیقەتی ماتریاڵ، هەقیقەتی فیزیکی لە دەوروبەرمان، بۆ پلاتۆ ئەو هەقیقەتە هەقیقەتی ڕاستی نییە. مانای چییە کە دەڵێین هەقیقەتی ڕاستی نییە؟ لەبەر ئەوەی تۆزێک نامۆیە بە گوزارشت. بۆ تێگەیشتن دەبێت بگەڕێینەوە بۆ جیاوازییەکی بنەڕەتی کە پلاتۆ باسی دەکات ئەویش دوو جۆر هەقیقەتە، کە هەریەکێکیان لەژێر کاریگەریی ئەوی تریاندایە، ئەویش هەقیقەتی هەستەکی و هەقیقەتی ئەقڵانی، ناهەستەکی (intelligible) ¹.

 مانای هەقیقەتی هەستەکی چییە؟ ئەو هەقیقەتەیە کە ئێمە لە ڕۆژانەدا تیایاد پەرە دەسێنین، جیهانی فیزیایە، واتە ئەو جیهانەی کە هەستی پێ دەکەین بە هەستەکانمان، هەقیقەتی ماتریاڵە کە لەژێر کاریگەری و پەرەسەندن و گۆڕانکاریدایە، بەڕوونی دەتوانین بڵێین لەژێر کاریگەریی سایکلی کاتی، بەروەخت، تیژپەڕدایە. ئەو هەقیقەتەی کە سەرنجی دەدەن لە چواردەورتان بە ئەبەدی بوونی نەبووە؛ ئەو درەختانەی دەیبینن لە دارستانێکدا یان ئەوه شاخوداخانە لەوەوبەر بوونیان نەبووە، پێش میلیۆنان ساڵ ئەو شتانە بوونیان نەبووە، لەبەر ئەوەی ئەمانە هەموویان بەرهەمی پەرەسەندنی فیزیایین، بەرهەمی وەرچەرخانی بەردەوامی ماتریاڵن، بۆیە جیهانی هەستەکی، جیهانی ماتریاڵ و فیزیایی، جیهانی وەرچەرخانی بەردەوامە، جیهانی بەبوونە، بۆ پلاتۆ جیهانی بوون-بە (سەیروورە) هاوواتای دافەوتانە، داوەشانە، داڕزانە. نموونەیەکی سادە دەهێنمەوە؛ ئەگەر ئۆبژەیەک بکڕیت لە بازاڕدا، ئەو ئۆبژەیە لەگەڵ زەمەندا ئەسوێت، لەکار دەکەوێت، لەوانەیە دواجار بیخەیتە تەنەکەی خۆڵەوە، هەرچۆنێک بێت ئەو ئۆبژەیە لەگەڵ زەمەندا هەڵدەوەشێتەوە، دادەڕزێت هەتا لەناو دەچیت، ئەگەر ئەتۆمەکانی کە پێکیهێناوە لەناو ناچن ئەوا ئۆبژەکە وەک ئۆبژە لەناو دەچێت، لەبەر ئەوەی ماتریاڵ لەگەڵ زەمەندا لەناو دەچێت، ماتریاڵ توانای بەردەوام بوونی ئەبەدی نییە، بە هەمان شێوە جەستەی مرۆڤیش لەگەڵ زەمەندا پیر دەبێت، دەسوێت، دادەڕزێت و لەناو دەچیت، جەستەی مرۆڤ نموونەیەکی ئەو پەرەسەندنە حەتمییەیە کە هەموو جەستەیەکی فیزیایی لە کۆتاییدا لەناو دەچن لەگەڵ زەمەندا، بۆیە جیهانی هەستەکی جیهانی هەڵوەشاندنەوە و داڕزانە، هەروەها جیهانێکی ناپێرفێکتە، ئەو پەندە دەزانن کە دەڵێت؛ پێرفێکسیۆن هی ئەم جیهانە نییە، بە واتای هەموو ئەو ئۆبژانەی لە جیهانی فیزیاییدان، پێرفێکت نین، بەبێ کەموکوڕی نین، بۆ نموونە ئەگەر بازنەیەک بکێشیت لەسەر پەڕەیەک، ئەو بازنەیە تەواو پێرفێکت نییە، چەند لارییەکی تێدایە، لەوانەیە بە هۆی ناڕێکی پەڕەکە یان ناتواناییی جۆری کێشانی بازنەکەت بێت، کەواتە ئەوەی ناومان ناوە بازنە، هەقیقەتێکی ڕۆحییە، هەقیقەتێکی ئایدیاڵە و لە فیکرەوە هاتووە، ئەگەر توانامان هەبێت بەهەر جۆرێک بێت بازنەیەکی پێرفێکت بکێشین ئەوە باسێکی ترە، بۆیە بۆ پلاتۆ ژیانی هەستەکی ئێمە بەپێچەوانەی ئێسپری(ئەقڵی)یەوە، مۆرکی ناپێرفێکشنی لێدراوە، بەپێچەوانەی هزر کە توانای هەیە پێشبینی ئۆبژەیەکی پێرفێکت بکات، کەواتە جیهانی فیزیاییی ئێمە کە پلاتۆ باسی دەکات، ئەو جیهانەیە کە مۆرکی وەرچەرخانی بەردەوامی و ناپێرفێکشنی لێ دراوە. ئەگەر باش بیر بکەینەوە هەقیقەتی هەستەکی بەستراوەتەوە بە بزاوتنەوە، جیهانەکەمان هەمیشە لە بزاوتندایە بە ئەتۆمەکانیشیەوە.

سەرنجی کتێبێک بدە لە سەر مێزەکەت، بێگومان ناجووڵێت، بەڵام ئەو ئەتۆمانەی پێکی دەهێنن هەردەم لە بزاوتنی بەردەومدان، هەر بۆیەش ئەو کتێبە بوونی هەیە چونکە ئەگەر ئەتۆمەکان نەجوڵێن واتە مردوون، ئەوا کتێبەکەش بوونی نییە، کەواتە هەموو جەستەیەکی فیزیایی پێکهاتووە لە ئەتۆم و مۆلوکول و پێکهەتەی تر کە هەمیشە لە بزاوتندان ئەمەش بوونێکی ماتریاڵیان دەداتێ، کەواتە جیهانی فیزیایی جیهانی بزاوتنە، ئەمەش یەک دەگرێتەوە لەگەڵ تیۆری مۆبیلیسمی هێراکلیت( Héraclite ٥٤٤  پێشزایین)، کە هەموو شتێک لە بزاوتندان، بۆیە بۆ هێراکلیت تاکە هەقیقەتی بوون وەرچەرخاندنە بە بەردەوامی، تەنها هەقیقەتی جیهانی فیزیایی، ناجێگیرییە، ئەوە کارەکتەری پەرەسەندنیەتی، دینامیکی کۆسمیکی بەردەوامییە کە وەها دەکات هەموو ئەو شتانەی وەک ماتریاڵ بوونیان هەیە لەژێر کاریگەریی کاتدان، لەژێر کاریگەریی بوون-بەدان، کەواتە هەقیقەتی هەستەکی واتە هەقیقەتی بوون-بە. باسی ئەوەمان کرد لە وانەیەک لەسەر بێرگسۆن (Henri Bergson ) و کاتدا. ئەگەر سەرنجی مرۆڤێک بدەین بۆ ماوەی چەند کاتژمێرێک هەست بەوە ناکەین کە ئەو مرۆڤە پیر دەبێت، مۆرکی پیری لەسەر سەر و چاوی بە چاوت نابینیت، لەگەڵ ئەوەشدا دەزانین کە پرۆسەی بە پیربوون لە بەردەوامیدایە و پشوو نادات، بۆیە هەموومان بە بەردەوامی لە پیربوونداین، هەر چرکەیەک کە تێپەڕ دەبێت زیاتر لە مردن نزیکمان دەکاتەوە، هەر ئەمەشە کە هەقیقەتی فیزیاییمان دیاری دەکات ئەوەیە کە ئەو (بوون-بە)یە وەها دەکات کە شتەکان هەرگیز وەک شوناسی خۆیان نەبن، هەموو شتێک کە سەرەتایەکی هەیە کۆتایییەکیشی هەیە، لەدایکبوونێک واتە مردنێک لە کۆتاییدا، ئەگەر مردن بوونی نەبوایە ئێمە ئەم هەموو پرسیارانەمان نەدەکرد، ئەگەر کات بوونی نەبوایە، واتە ئەگەر شتەکەن بە بەردەوامی وەک خۆیان بوونایە.

ئەمەیە جهانی فیزیایی، ئەو جووڵاندنەوە بەردەوامەیە، ئەوە نەبێت کە بۆ پلاتۆ ڕاستە کە بزاوتن کارەکتەری جیهانی فیزیاییمانە، بەڵام جیهانی هەستەکییەکە هەستیان پێ دەکەین بە هەستەکانمان، هەموو هەقیقەت پێکناهێنن، جیهانی هەستەکی سەرەتا و کۆتایی بوون نییە، بۆ پلاتۆ لەولای جیهانی ئێمەوە هەقیقەتێکی تر هەیە، هەقیقەتێکی نەبینراو، هەست پێنەکراو بە هەستەکانمان، لەگەڵ ئەوەشدا هەقیقەتێک کە باڵاترە بەسەر هەقیقەتی هەستەکیمان، ئەو هەقیقەتەش پلاتۆ ناوی دەبات بە؛ هەقیقەتی ئەقڵانی (intelligible)، هەروەها ناویشی دەنێت؛ جیهانی جەوهەری، جیهانی هزر یان جیهانی ڕوون، هەموو ئەم گوزارشتانە لای پلاتۆ هاوواتان، بۆ پلاتۆ جەوهەر خاوەنی ئاستێکی هەقیقەتی باڵاترە لە هەقیقەتی هەستەکی، واتە بۆ پلاتۆ جەوهەرەکان زیاتر هەقیقەتن لە جیهانی هەستەکیمان، ئەمەش بۆ ئێمە ئاسان نییە تێگەیشتنی لەبەر ئەوەی ئێمە هەردەم هەقیقەت بە ماتریاڵ بوون دەزانین، بۆ ئێمە هەقیقەت ئەوەیە کە بەردەستکەوتووە، هەستپێکراوە، ئەوەی دەیبینین، ئەوەی هەستی پێ دەکەین لەبەر ئەوەی بۆ ئێمە ڕاستی بە مانای ماتریاڵ دێت کە بوونێکی فیزیایی هەیە، بۆیە بۆ ئێمە گرانە هەقیقەتێکی ناماتریاڵ بەرچاو بکەین، بەڵام ئەوەی هەموو فیکری پلاتۆمان بۆ ڕوون دەکاتەوە ئەوەیە کە هەقیقەتی ڕوون هەقیقەتێکی باڵایە بەسەر هەقیقەتی ماتریاڵدا، بێشک پرسیار لە خۆمان دەکەین ئەو جەوهەرانە چیین؟ ئەو هزرانە چیین؟ ئەو هەقیقەتە روونەی کە باڵایە بەسەر هەقیقەتی ماتریاڵدا و هەستی پێ ناکەین بە هەستەکانمان؟ لێرەوە ڕووبەڕووی تەنگژەیەک دەبینەوە؛ ئەگەر بە هێڵێکی ڕاستەوخۆ ڕوونکردنەوەیەک بدەم بەوەی کە پلاتۆ ناوی دەبات (هەقیقەتی ئەقڵانی، ئەنتێلژیبل -intelligible )، دەتوانین بڵێین سکرچەری ناماتریاڵی هەموو شتێکە، کە دەڵێین هەموو شتێک مەبەست هەموو  شتێکی ماتریاڵ و هەستەپێکراو. لەبەر ئەوەی هەروا ئاسان نییە گوزارشت بکەین لە هەقیقەتی ناهەستەکی وەک لای پلاتۆ باوە پەنا دەبەمە بەر نموونەیەکی یەکلێچوویی:

یارییەکی ڤیدیۆ بە نموونە دەهێنینەوە، کاتێک ئێمە یارییەکی ڤیدیۆیی دەکەین، ڕووبەڕووی چی دەبینەوە؟ ئێمە ڕووبەڕووی هەقیقەتێکی دروستکراو، ناڕاست دەبینەوە، واتە تۆ خۆت دەخەیتە جێگەی کەسێکەوە، ئەو کەسەش لە جیهانێکدا دێت و دەڕوات، کاتێک ئێوە ئەو یارییە دەکەن باش دەزانن ئەو فیگورە بە هەقیقی بوونی نییە، فیگورێکی دیژیتالە، ئەلەکترۆنیکە، ناهەقیقیە، مرۆڤێکی خاوەن گۆشت و ئێسک نییە، ئەگەر ئێوە خۆتان بەو فیگورە دەچوێنن، ئایا ستاتوی ئەو فیگورە چییە؟ مەبەستم ئەوەیە سروشتی ئەو فیگورە چییە؟ چییە بە هەقیقی؟ ڕەنگدانەوەی هزری تۆ نییە، چونکە هەر کەسێکی تر سەیری شاشەی ڤیدیۆکە بکات هەمان فیگور دەبینێت، ئەو فیگورە و ئەو جیهانەی تیایدا دێت و دەڕوات زمانی ئەنفۆرماتیکە، گوزارشتی ئەنفۆرماتیکە، گوزارشتی کۆدێکی ئەنفۆرماتیکە، واتە ئەو یارییەی کە تۆ دەیکەیت سیستەمێکی پرۆگرامی ئەنفۆرماتیکە لە لایەن کەسێکەوە دروستکراوە، بەپێی زمانی ئەنفۆرماتیک وەهمی کەسایەتییەک و جیهانێکمان بۆ دروست دەکات بە ئاراستەی هەستەوەریمان، وەهم بە مانای هەستەوەری، واتە ئێمە کۆدی ئەنفۆرماتیک نابینین، ئەوەی ئێمە دەیبینین گوازاشتی بینایی کۆدە ئەنفۆرماتیکەیە، ئێوە ئەو کۆدە ئەنفۆرماتیکە ناناسن، پێویستیشتان بەوەش نییە کە بیناسن، لەبەر ئەوەی، ئەوەی ئێوە گەرەکتانە یاریکردنە، ئێوە پێویستان بەوە نییە چی ڕوو دەدات لەژێر گوزارشتی بیناییەوە، بەڵام بۆ ئەوەی بتوانین ئەو یارییە بکەین، دەبێت پێش هەموو شتێک کۆدێکی ئەنفۆرماتیک بوونی هەبێت، کۆدێکی ئەنفۆرماتیک کە یارییەکە دەبێتە گوزارشتی. ئەمەش پێمان دەڵێت ئەگەر پەیڕەوی لە گۆشەنیگای پلاتۆ بکەین دەتوانین بڵیین ئەوەی کە زیاتر هەقیقەتە لەو وێنانەی لەسەر شاشەکەی بەردەمتاندا گوزەر دەکەن، مانیفێستی ڕستەی کۆدی ئەنفۆرماتیکە کە خۆیان دەنوێنن بە ئەنیمەیشن لەسەر شاشەکەت، هەر کاتێک ئەو رستە کۆدە ئەنفۆرماتیکانە لاببەیت، ئەو یارییە بوونی نییە، واتە پەیوەندییەکی بەستنەوە هەیە لەنێوان ئەنیمەیشن و کۆدی ئەنفۆرماتیکدا، بەڵام هەقیقەتی یارییەکە، ڤیدیۆی کۆدە نەک ئەنیمەیشن چونکە ئەنیمەیشن گوزارشتە، مانیفێستی کۆدە، ئەگەر ئەم نموونەیە تێگەشتن ئەوا لەسەدا نەوەدی مێتافیزیکی پلاتۆ تێگەشتوون، واتە جیاوازی لەنێوان هەقیقەتی هەستەکی و هەقیقەتی نەقڵانی. بۆ ئەوەی باشتر تێبگەین تیکستی پلاتۆ خۆی دەهێنینەوە. بۆ ئاگاداریتان بۆ ئەوەی بۆ خوێندنە باشتر ڕوون بێت، هەندێکم لێ بڕیوە و هەندێک گۆڕانکاریم بەسەردا کردووە بەگوێرەی تێکستە ڕەسەنەکە.

**

خۆت بنوێنە بەم شێوەیەی دەیبینیت، ناتورمان بە فێرکاری و بە نەزانین، بیهێنە بەرچاوی خۆت چەند کەسانێک لە نیشتەجێیەکی ژێرزەمینیدا لە شکڵی ئەشکەوتێکدا، تێشکێکی ڕۆشنایی لە دەلاقەیەکەوە بە درێژاییی هەموو ئەشکەوتەکەدا تێپەڕ دەبێت. ئەو کەسانەی لەوێدان لەوەتەی لەدایک بوون، قاچ و ملیان بەستراونەتەوە بە جۆرێک کە تەنها بەردەمی خۆیان دەبینن و ناتوانن بەملاوئەولادا بڕوانن و بجوڵێن بە هۆی کۆتی ملیانەوە. ڕۆشناییان لە ئاگرێکەوە بۆ دێت لە بەرزاییەکەوە لە پشتی ئەوانەوە دوور لەوان، لەنێوان ئاگر و بەندکراوەکاندا ڕێگایەکی بەرزایی هەیە. بیهێنە بەرچاوی خۆت بە درێژایی ئەو ڕێگایە دیوارێکی بچوکیان هەڵچنیوە، وەک ئەو جیاکەرەوەی بۆ منداڵان دەکرێن لە یاری بووکەشوشەی بە پەت جوڵاندندا. لە بەردەمیاندا، لە سەرو ئەم دیوارەوە جیهانی قەشەنگیان پیشان ئەدەن.

بیهێنە بەرچاوی خۆت بەدرێژایی ئەو دیوارە، چەند کەسێک چەندەها پەیکەری جۆراوجۆریان بەدەستەوەیە بە جۆرێک کە لە دیوارەکە بەرزتریان داناون، تەختە و دار و جۆری جیاوازییان بەدەستەوەیە، پەیکەر و شکڵی جیاوازیی ئاژەڵان و مرۆڤ بە دار و بەرد و هەموو جۆرە ماتریاڵێک.

لەم حاڵەتەدا ئەو کەسانە هیچ شتێکی تریان نەبینیوە بە چاوی خۆیان جگە لەو سێبەرەی کە ئەو ئۆبژانە دروستی دەکەن لەسەر دیواری ئەشکەوتەکەی بەرامبەریان، بەو ئاگرەی لە پشتیانەوەیە.

ئەگەر بیانتوانیایە لەگەڵ یەکتریدا بدوێن، وەها بیر ناکەیتەوە کە ئەو سێبەرانەی ئەوان دەیبینن بە شکڵی ڕاستی نەیەنە بەرچاویان؟

بیهێنە بەرچاوی خۆت، چییان بەسەر دەێت ئەگەر ئازادییان بکەین، لەو نائاگاییە ڕزگاریان بکەین؟ یەکێک لەو بەندکراوانە ئازاد بکەین و هانی بدەین ملی وەرگێڕیت و بڕوات، چاوی هەڵبڕێت بەرەو ڕۆشناییەک. لەگەڵ هەموو ئەو جووڵاندنەوانەدا، بێگومان ئەشکەنجە دەچیژێت و بە بینینی شەوقێکی تیژ ڕێگەی لێ دەگرێت ئەو ئۆبژانە ببینێت کە وەک سێبەر دەیبینین لەوەوبەر. بە باوەڕی تۆ چۆن وەڵام دەداتەوە ئەگەر کەسێک پێی بڵێت ئەوەی لەوەوبەر بینیبونی خێوی بێ بایەخ بوون، بەڵام ئێستاکە کە نزیک بۆتەوە لە ڕاستییەوە و ئۆبژە ڕاستییەکان دەبینێت، باشتر دەیانبینێت؟

ئەی ئەگەر زۆری لێ بکەین خۆی سەیری ڕۆشناییەکە بکات، چاوەکانی ئازاری نادەن؟ ڕا ناکات لە بەردەم ئەو شەوقەدا و ناگەڕێتەوە بۆ لای ئەو شکڵانەی کە دەیتوانی بیانبینێت لەوەوبەر؟

ئەی ئەگەر بە زۆر لە ئەشکەوتەکە بیهێنینە دەرەوە، بەو ڕێگا سەختەدا سەری خەین و بەری نەدەین هەتا دەیبەینە بەردەم ڕووناکی خۆر، ئایا ئەشکەنجەیەکی بەزەبر ناکێشیت؟  سکاڵا ناکاتەوە لەو دژوارییە؟ کاتێکیش دەگاتە بەردەم خۆر ئایا دەتوانێت بە چاوی ڕەشکە و پێشکەوە جیاوزی بکات لەنێوان ئەو ئۆبژانەی کە ئێستا ناومان ناون ئۆبژەی هەقیقی؟ پێویستی بە ڕاهاتن هەیە بۆ بینینی ئۆبژەکانی دەرەوە، لە سەرەتاوە تەنها سێبەرەکان بەئاسانی دەبینێت، پاشان وێنەی کەسایەتییەکان و ئۆبژەکانی تر کە لە چاویاندا شەوق دەدەنەوە، پاشان ئۆبژەکان خۆیان. لەدوایدا، دەتوانێت، لە شەواندا ڕووبەڕووی ئەستێرە و مانگ بێتەوە، بە شەواندا سەرنجی ئاسمان و تەنەکانی ئاسمان باشتر بدات لە خۆر و تیشکی خۆر بە ڕۆژادا.

لە کۆتاییدا، دەتوانێت خۆر ببینێت و سەرنجی بدات وەک ئەوەی کە هەیە.

 ئێستاکە خاڵ بە خال دەبێت ئەو وێنانەی لەسەرەوە باسمان کردن بچوێنن لەگەڵ ئەو جیهانەی کە لە بەندیخانەدا دەژین، تیشکی ئاگرەکەش کە لە پشتیانەوە وەک هێزی بەتینی خۆر. بەشەکانی سەرو و سەرنجی ئۆبژەکانیش ئەگەر وەک بەرزبوونەوە بەرەو ڕۆحی ژیری ببینیت، تۆ بەهەڵەدا ناچیت لە بۆچوونمدا.لە جیهانی ئەقڵانیدا، فیکرەی (باشی) سەرنجی ڕووناکی، لە کۆتاییدا دەبینرێت بە ئازارەوە، بەڵام ناتوانین وەهای نەبینین کە دەرئەنجامی هۆکاری جوانی و مەزنی هەموو شتێکە؛ کە جیهانی بینایی خاوەنداریەتی، ئەفراندنی ڕووناکی و حوکمڕانی، ڕووناکییە؛ لە جیهانی هەستەکیدا هەر ئەوە کە حوکم دەکات و خاوەنی هەقیقەت و ژیرییە؛ دەبێت بیبینین بۆ ئەوەی بە ئەقڵ و ژیرییەوە هەڵسوکەوت بکەین.

ئێستاکە لێکدانەوەیەک دەکەین بۆ ئەم تێکستە بە ڕەچاوکردن لەوەی دەیزانین لەسەر میتافیزیکی پلاتۆنی. پێش هەموو شتێک دەبێت باسی  مێتافۆری ئەو ئەشکەوتە بکەین. ئەشکەوت چییە؟ شوێنێکی تاریک و ژێرزەمینیە. ئێستا با بزانین لەسەر ئاستی هیما چیمان پێ دەڵێت؟ تاریکی بێگومان دەمانباتەوە بۆ فیکرەی نەزانین، تاریکی کە بەرامبەر بە ڕووناکی دەوەستێتەوە، ڕۆشنایی هەردەم بەستراوەتەوە بە مەعریفە و زانینەوە، بە هەقیقەتەوە لە زمانی ڕۆژانەدا، کاتێک پرسیار دەکەین لە کەسێک شتێکمان بۆ ڕوون بکاتەوە یان ئەو کەسە وەک ڕۆشنایی وەهایە، یان کاتێک دەڵێین؛ کەسێکی ڕۆشنبیرە.  ڕۆشنایی کە هەموو شتێک ڕوون دەکاتەوە و دەیبینین، ڕۆشنایی هیمای زانین و ژیرییە و تاریکی بەپێچەوانەوە. ئەوەی کە خۆی دادەخات لە تاریکیدا و پەنا دەباتە بەر تاریکی، کەواتە مەبەست لە ئەشکەوتەکە نەزانینە، ئەگەر ئەشکەوتەکە ژێرزەمینیە دەتوانین ببەستینەوە بە ئۆردەری شتەکان کە دەیدۆزینەوە لای پلاتۆ و لە ئنتیکیتێدا(سەردەمی سەرەتای نووسین هەتا کەوتنی ئیمپراتۆریەتی ڕۆم)، بە شیوەیەکی گشتی شتە سەرەتاییەکان بەشی نزمترینن، وەک سووکترین و هیچوپووچترین ناسراون، ئەمەش دەمانباتەوە بۆ جەهەنم لە مەسیحیەتدا؛ جەهەنم بەرامبەر بە ئاسمانی بەهەشت دەوەستێتەوە، سفێر خۆی سفێری ڕۆحە. کاتێکیش دەڵێین بەرز دەبینەوە یان دەچینە ئاسمان، بە مانای بڵندی بەشی ئاسمانی لە چاو بەشی زەمینیدا، کەواتە هەڵبژاردەی ئەشکەوتێکی ژێرزەمینی بە مانای نزمترین ئۆردەری زانین دێت، دەبێت شتیکیشی بۆ زیاد بکەین ئەویش ئەوەیە لە کۆنسێپتی ڕۆحی پلاتۆنیدا، زەمین پێویستی فیزیۆلۆژییە واتە پێویستی ماتریاڵە، ئەوەی دەمانبەستێتەوە بە سروشتی ئاژەڵییەوە. بۆیە لە شاری پلاتۆنیدا لە بەشی خوارەوەی پیرامید(هەڕەم)ەکەدا، کارمەند و جوتیاران، واتە ئەوانەی ئیشی زەمینی دەکەن، ئیشی جەستەیی، ئیشی دەستی، وەک کەسانێکی پێوست بۆ بەردەوامی و لەناونەچوون پێویستن، لەبەر ئەوەی ئێمە وەک ئاژەڵ پێوسیتمان بە پێویستییە فیزیۆلۆژییەکانە بۆ تێرکردنمان، لەو لای هەڕەمەکەوە، لە پۆپەی پیرامید(هەڕەم)ەکەدا حوکمڕانەکان دەبینین کە بریتین لە فەیلەسوفەکان، واتە ئەوانەی پەرەدەسێنن لە پانتاییی ئاسمانیدا، بەهەشتیدا، واتە لە بیرۆکەکاندا، لەبەر ئەوەی ئەوە هزرە کە حوکمی جەستە دەکات، حوکمی ماتریاڵ دەکات، ماتریاڵ کە بەستراوەتەوە بە فیکرەی چڕی، قورسایی، لەبەر ئەوەی کاتێک ئۆبژەیەک بەر دەدەینەوە دەکەوێتە سەر زەمین، ئەمەش قانونی هێزی ڕاکێشانە وەها دەکات کە قورسایی زیاتر دەبێت کاتێک لە زەمین نزیکترە، بەڵام لە هەوا و بەرزاییدا زیاتر ڕزگارمان دەبێت لەو هێزە. بۆ کورتکردنەوەی باسەکەمان ڕوونکردنەوەی میتافۆریکی نەزانینی خاڵی دەستپێکی مرۆڤە کە باری مرۆڤمان پیشان دەدات لە لەدایکبوونییەوە. چونکە دەبێت ئەوە باش بزانین کە هیچ خۆبەکەمزانینی تێدا نییە لەوەی کە هەموومان لە نزمترین پلەوە دەست پێ دەکەین، واتە لە سفرەوە. بۆیە ئەلیگۆریی ئەشکەوت پێمان دەڵێت؛ ئێمە وەک مرۆڤ ڕاستەوخۆ لە زانیندا نین، لە پانتاییی ئیسپری(esprit) و ئەقلانیدا نین، شتێکە پێویستی بە کار و بە پرۆسە هەیە، ئەو پرۆسەیەیە کە دوابەدوا لە ئەلیگۆریی ئەشکەوتدا پێویستمان دەبێت.

دووهەمین شت کە سەرنجمان ڕادەکێشیت ئەوەیە کە کەسایەتییەکان بە زنجیر بەستراونەتەوە، واتە؛ بەندکراون، مەبەست لە بەستنەوەیان چییە؟ مانای وایە توانای بزاوتنیان نییە، واتە بۆیان هەڵناکەوێت بە جۆرێکی تر سەرنجی ئەو ئۆبژانە بدەن، ناتوانن ملیان وەرگێڕن، جێگایان بگۆڕن، لەبەر ئەوەی زانین بە سەرنجدان دەست پێ دەکات، بە بەراوردکردنی شتەکان، زانین ئەوەیە کە ئێمە خۆمان لە ئۆبژەکە جودا دەکەینەوە بۆ بینینی ئۆبژەی تر. بەراودکردنە، بە پەیوەندیی کردنە، زانین پێشنیاریی پەیوەندییە بە چەندایەتییەوە کە ماهیەتی زانین بەرهەم دەهێنێت بە دەرککردنی ڕەمەکی لە نموونەیەکی زۆری زانستێکی تایبەتییەوە، ئەمەیە کە پێی دەڵێن؛ میتۆدی ئەنجامگیری کە لای ئەمپێریسم ( Empirisme) ² دەیدۆزینەوە. واتە بەردەوامبوون لە سەرنجدان و بەراوردکردنی ئۆبژەی ئەزموونەکانمان، دەتوانین سەرنجی قانون و گشتایەتی کە پەیوەستن بەو ئۆبژانەوە، تێیان بگەین، بۆیە بۆ پلاتۆ بەراوردکردن دووهەم پلەی زانینە کە ڕیگەپێنەدراوە بۆ بەندکراوەکانی ناو ئەشکەوتەکە، لەبەر ئەوەی توانای جووڵاندنیان نییە و بەو هۆیەوە توانای بەراوردکردنیشیان نییە، واتە ئەوان بە یەکەم پلەی زانین سنووردار کراون، واتە زانستی ماتریاڵی تایبەت، ماتریاڵی تایبەتیش دژ بە ماتریاڵی گشتییە، دژ بە ماتریاڵی هەمەکی دەوەستێتەوە، ئەگەر بەندکراوەکان بیانتوانیایە ملیان وەرگێرن دەیانتوانی ئاشناییان بە ماتریاڵی گشتی هەبێت، کە دووهەم پلەی زانینە، ئەوەیە کە پلاتۆ ناوی ناوە؛ ماتریاڵی تایبەت کە ناوی نابوو بیروبۆچوون، دەتوانین بڵێین بیروبۆچوونی سەرلێشێواو لە بوارێکدا یان بۆ ئۆبژەیەک کە جیاوازە بە شیوەیەکی گشتی لەوەی کە ناوی نابوو؛ بیروبۆچوونی ڕاست، کە بریتییە لەو بۆچوونەی کە بە بەردەوامی بە ئەزموون و بەراوردکردن، بە ڕووبەڕووبوونەوەی چەندایەتی.

وەک سەرنجتان دا لە هەردوو بارەکەدا لە زانستی ماتریاڵداین، واتە هەرچۆنێک بێت زانستمان لەسەر بابەتی فیزیاییە، بەڵام وەک وتمان بۆ پلاتۆ جیهانی هەستەکی خاوەنی پلەی هەقیقەتی جیهانی ئەقڵانی نییە، کەواتە هەموو ئاگاییمان کە لەسەر جیهانی ماتریاڵ وەدەست دەخەین، بەهایان نییە، پلەی ئاگاییی جەوهەریان نییە، لە هەردوو بارەکەدا دەچنەوە بۆ بیروبۆچوون، لەبەر ئەوەی هەقیقەتی ماتریال هەقیقەتێکی بزاوتنە، هەقیقەتێکە شایەنی ڕاستکردنەوەیە، بۆیە ئاگاییی بە جیهانی ماتریاڵ نامانگەیەنێتە ئاگاییی بە جیهانی ڕاستەقینە، واتە ئاگاییی بە جەوهەر، بە ڕاستی ناهەستەکی، ئەقڵانی. بۆ ئاگاداریتان بۆ پلاتۆ کاتێک دەگەینە هەقیقەتی ئەقڵانی دەچینە ناو زانستەوە کە پێی دەڵێین؛ ئێپستمی epistemi ³. بۆ ئەوەی جیاوازی زانست بکەین لەگەڵ ڕا و بۆچووندا، ڕا و بۆچوون بریتین لە کۆی زنیارییمان لەسەر جیهانی ماتریاڵ.

ئێستاکە دەگەینە سێهەم پلەی ئەم ئەلێگۆرییە، ئەویش ئەوەیە کە ئەو کەسایەتییانە لەوەتەی لەدایک بوون بەستراونەتەوە، مەبەست لەم گوزارشتە چییە کە دەڵێین لەوەتەی لەدایک بوون بەستراونەتەوە؟ ئەوە پەیوەندیی بە مەرجایەتییەوە هەیە، واتە ئەو کەسایەتییانە هیچ ژیانێکی بەراوردی تریان نییە جگە لەو ژیانەی ئەشکەوتیان نەبێت، واتە توانای ئەوەیان نییە تێڕوانینێکی تریان هەبێت لەسەر جیهان، بەندکراوی سەرنجدانیانن، بەندکراوی بابەتیانن، بەندکراوی خودیانن ( subjectivity )، ئێمە دەزانین کە زانین بە واتای ڕووبەڕووبوونەوەی بۆچوونەکانە، پرۆسەی ترانس سوبیژەکتیڤاسیۆنە، واتە؛ دابڕانی، هەڵکەندنی لە بۆچوونەکەی، دەشزانین کە سەردەمی منداڵی سەردەمی بنیاتنانی ئیسپرییە(هۆش، ئەقڵ)ە، سەردەمی بەتینی بنیاتنانی فێربوونە، ئەو سەردەمەیە کە ڕیگا بۆ فێربوونی گونجاوترین دەڕەخسێنێت.

بۆ ئەوەی جارێکی تر بگەڕێینەوە بۆ مەرجداریمان، ئەوە ڕوونە کە باشترین ڕیگە بۆ چوونە ناو کۆنسێپتی ژیان لای کەسایەتییەک ئەوەیە کە هەر لە منداڵییەوە کاری لەسەر بکەین، لەبەر ئەوەی چەندە فیربوون زووتر دەست پێ بکات هێندەش زیاتر ئاسانترە سیستەماتیزە ببێت.

 بەوجۆرەی ئەو کەسانەی کە بەستراونەتەوە لەوەتەی لەدایک بوون، تێماندەگەیەنن هەتا چەندە ئاگاییان گۆشەگیر کراوە، دەری دەخات چەندە گرانە بۆ بازادن بەسەر گێلیان، نەزانینیان، بۆ گەیشتن بە پلەیەکی بەرزی زانین. گۆشەگیری، لاتەریکی، ئەو سەختییە بنیاتنەرەیە کە ڕێگەمان پێ نادات بتوانین بە جۆرێکی تر جیهان ببینین، ناتوانین ڕادیکاڵی شککردن لەوەی کە باوەڕمان وابوو دەیزانین. لەو ڕووەوە دەتوانین بڵیین کە وێنەی کەسایەتییەکانی ناو ئەشکەتەکە بە چواندنی ئێمەیە. بە شوبهاندنی ئێمەیە وەک ئەوەی سوقرات دەڵێت؛ بە وێنەی ئێمە کۆندیسیۆن(مەرجدار) کراوین، مەرجدارکراوین بە باوەڕبوون بە خودا، بە هەڵسوکەوت، لەبەر ئەوەی بە شێوەیەکی بەردەوامی دووبارەمان کردوونەتەوە بۆ ماوەیەکی زۆر لە لەدایکبوونمانەوە، دواجار خۆی دەگونجێنێت لەگەڵماندا وەک ئەوەی ناتوری دووهەمان بێت، بەردەوامی بە خوو و ڕەوشت، ناتوری دووهەممانە، بەو پێیەی کە ناتوانین پێشبینی ئەوە بکەین کە بە ئەزموون تیایادا نەژیاوین، زۆر گرانە لە حاڵەتی نائاگایی و نەزانین خۆمان ڕزگار بکەین کە تیایاد ئێمە بەندکراوین لە منداڵیمانەوە، ئا لێرەدا دەگەینە بەشی سەرەکیی ئەلیگۆریی ئەشکەوت، واتە؛ سێبەرەکان.

سێبەر چیە؟ نواندنی سێبەری ئۆبژەیەکە بە تێپەڕبوونی ڕۆشنایی پیایدا، کەواتە سێبەر ئۆبژە خۆی نییە، سێبەر جێ شوێنی ئۆبژەیە، مۆرکی ئۆبژەیە، کەواتە هەڵەی بەندکراوەکان، کە هەڵەیەکی لۆژیکە، ئەوەیە کە ئەو سێبەرانە وەک ئۆبژە خۆی دەبینن، وەهای دەبینن کە جێی شوێنی ئۆبژەکە،ئۆبژەکە خۆیەتی. سێبەر، ئۆبژە خۆی نییە، لەبەر ئەوەی خۆی ئۆتۆنۆم نییە وەک ئۆبژەکە، دوای ئۆبژە دەکەوێت، پێویستی بە ئۆبژەیە، ئۆبژە سەرچاوەی سێبەرە، بە هەمان شیوە جەوهەر، هەقیقەتی ئەقڵانی سەرچاوەی ئۆبژەی فیزیایی و ماتریاڵە، بۆیە کاتێک بەندکراوەکان سێبەرەکان وەک ئۆبژەی هەقیقی دەبینن هەمان هەڵەی ئێمە دووبارە دەکەنەوە کاتێک ئێمە سەیری ئۆبژیەکی فیزیکی دەکەین وەک هەقیقەتێکی ڕەوان دەیان بینین، واتە هەقیقەتی جەوهەری، ناهەستەکی، ئەقڵانی(intelligible ).

دەتوانین شتێکی تری بۆ زیاد بکەین ئەویش ئەوەیە کە سێبەر ناوچەیەکی تاریکییە، مێتافۆری نەزانینە، کەواتە سێبەر زۆنێکی تاریکە، لە هەمان کاتدا سێبەر تێکشکاندنی ئۆبژەیە، لەبەر ئەوەی سێبەر درێژ، کورت، گەورە دەبێت. دەتوانین بڵیین ناتوری ئۆبژە دەگۆڕیت، بە هەمان شێوە بۆ پلاتۆ جیهانی هەستەکی ناتوری گزە تیاکردن، تێکشکاندن، فێڵ تیاکردنی هەقیقەتی ئەقڵانییە، تێکشکاندنێک کە پەرە دەسەنێت بەگوێرەی ئەوەی چۆن ئۆبژەکە بە چ دوورییەک لە ڕووناکییەکەوە دانراوە سیبەرەک شکڵی جیاواز وەردەگرێت، بە هەمان شیوە ئۆبژەیەکی فیزیاییی لەگەڵ کاتدا شکڵی دەگۆڕیت، هەروەها ئۆبژەی جیاوازی  پەیوەندبەندی هەمان جەوهەر، جیاوزن لەگەڵ یەکتردا. وەک پێشتر وتم، لە جیهانی ماتریاڵدا، دوو ئۆبژەی وەک یەک بوونیان نییە، کەواتە ئەگەر فیکرەی پلاتۆ قبوڵ بکەین کە هەموو ئۆبژەیەکی ماتریاڵ ڕەنگدانەوەی ئۆبژەیەکی بزاوتنە، چالاکە لە هەقیقەتێکی ئەقڵانیدا، ئەوکاتە تێدەگەین کە بە هیچ جۆرێک دوو ئۆبژەی لێکچوو بوونیان نییە، دوو ئۆبژە کە تەواو کۆپی هەقیقی و بە ئەمەکی هەقیقەتی ئەقڵانی بن کە سەرچاوەی ئەون.

دوا زانیاری لەسەر سێبەر ئەوەیە کە سێبەر خاوەنی دوو ڕەهەندە، بەڵام ئۆبژەی فیزیایی سێ ڕەهەندە، ئەمەش گرنگە، بۆ نموونە سێبەری کورەیەک دەبێتە دیسکێک، سێبەری شەش پاڵوویەک دەبێتە چوارگۆشەیەک، واتە سێبەر ڕەهەندێکمان پێ ون دەکات، سێبەر بەشێکی بنەڕەتی ناتوری ئۆبژەمان لێ دەسەنێتەوە، ئەمەش سنووری گۆشەنیگای تێگەیشتنی ئێمە دیاری دەکات. لە هەمان کاتدا کە دەڵێم ئۆبژەی هەقیقی خاوەنی سێ ڕەهەندە، لە ڕاستیدا ئەوە دەم چەوتی زمانە، لەبەر ئەوەی ناتوانین دان بەوەدا بنێین کە ئۆبژەی فیزیایی خاوەنی سێ ڕەهەندن، ئەوەی دەتوانین پشتراستی بکەینەوە ئەوەیە کە ئێمە وەها دێتە بەرچاومان، لەبەر ئەوەی ئێمە خاوەنی جیهازێکی هەستەوەرین کە ئەو ئۆبژەیە بە سێ ڕەهەند دەبینێت، بەڵام لە هەقیقەتدا ناتوانین بیسەلمێنین کە جیهان خۆی خاوەنی سی ڕەهەندە، لەبەر ئەوە ئیسپریی ئێمە ناچار نییە جیهان وەها ببینێت وەک ئەوەی کە هەیە، پێ دەچیت ئێمە وەها ناچارکرابین، مەرجدار کرابین کە جیهان وەها ببینین هەتاوەکوو لەگەڵیدا بگونجێین، ئەمەش جیاوازییەکی زۆرە، بۆیە لە ژیۆمێتریدا نموونەیەکی جوانمان هەیە ئەویش هیپەر شەش پاڵووە، بریتییە لە شەش پاڵوویەک کە خاوەنی چوار ڕەهەندە، بۆ ئەوەی بیکەین بە مۆدێلێک واتە؛ بە چاو چوارەم ڕەهەند چییە، زۆر ئاڵۆزە، لەبەر ئەوەی ئێمە هەموو شتێک بە سێ ڕەهەند دەبینین، بۆ ئەوەی ڕەهەندی چوارەم ببینین دەبێت خەش، فڕوفێڵ بکەین. ئەگەر بمانەوێت خاڵێک ببزوێنین لەسەر ئۆبژەیەک کە خاوەن چوار ڕەهەندە، بە چاوانمان وەهای دەبینین وەک ئەوەی خاڵەکە بە دیوارێکدا تێپەڕێت، بێگومان زۆر کەس حەزیان بە خێو و جنۆکەیە کە توانایان هەیە بە دیواردا تێپەڕن، پێ دەچێت کە خێوەکان توانای ئەوەیان هەبێت بە چوارەم ڕەهەندا تێپەڕن.

 هەموو ئەمانە بۆ ئەوەیە پێتان بڵێم ئەو ئاخافتنانەی کە بەندکراوەکان هەیانە لەسەر سێبەرەکان، ئەو لێکچوویی و ئاخافتنانەیە کە ئێمە هەمانە لەسەر هەقیقەتی ئەقڵانی، ئەو ئاخافتنانەش ناتوانن ڕاستی بن بەتەواوی، لەبەر ئەوەی ئەوە گۆشەنیگای مرۆڤێکە کە سنووردار کراوە لە هەست پێکردنیدا. بۆ ئاخافتنێک کە بەرهەمی دەهێنین لەسەر بنەمای هەستپێکردنمان، ناتوانێت ڕاست بێت، خۆی بۆ خۆی سنووردارە، مەبەستیش لەوە نییە کە بڵیین ئەو ئاخافتنانە هەموویان ناڕاستن لەبەر ئەوەی ڕاستە لە گۆشەنیگای کەسی سەرنجدار، بەڵام ناڕاستە بە نیسبەت هەقیقەتی ئۆبژەکە خۆی، ئەو ئۆبژەیەی کە گاڵتەی بە سنوورداری هەستەکانمان هەیە و پێویستی بە ڕاست دانانی هەستەکی ئێمەیە وەک ئەوەی کە خۆی بوونی هەیە، کەواتە ئەگەر ئێوە مرۆڤێکی دوو ڕەهەند بن و من شەش پاڵوویەکتان پیشان بدەم، ئێوە لەو حاڵەتەدا چوارگۆشەیەک دەبینن، ئەگەر پەناش ببەنە بەر هەموو هەستەوەریتان ئەوا هەستەوەرییەکانتان هەموویان هەڵەن بە نیسبەت هەقیقەتی ئۆبژەکەوە، کەواتە ئەگەر زانیاریی لەسەر سێبەرەکان زانیاریی هەڵە بن ئەوا لەبەر ئەوەی زانیاری ناتوانێت ڕاست بێت ئەگەر زانیاری لەسەر ئۆبژەی هەستپێکراو ناتەواو بێت، زانیاری ناتوانێت ڕاست بێت ئەگەر ئێمە بەهەڵدا بچین لەسەر هەستکردن بە ئۆبژەیەک. زانیاری ناتوانێت هەقیقەت بێت ئەگەر بەهەڵەدا بچین لەسەر ناتوری ئەو ئۆبژەیەی کە دەمانەوێت بیناسین، بۆیە زانیارییەکانمان لەسەر سێبەر، زانیاریی هەڵەن، هەر بۆیەش پلاتۆ دەیچوێنێت بە نەزانین، بە گێلی، بێگومان گێلییەکی تەواو نییە چونکە گێلی پێرفێکت بوونی نییە، هەر بۆیەش پلەی زانیاریی هەڵە سەرەتایەکی گرنگە بۆ گەیشتن بە زانینی ڕاستەقینە وەک لە دیالەکتیکی هیگڵدا دەیبینین؛ هەڵە ساتێکە لە ڕاستی، ڕاوبۆچوون بنەمای زانینن، ناتوانین قوچی پیرامیدێک دابڕیژین بەبێ ئەوەی فۆندەیشنەکەی دانەنێین.

ئەگەر یەکەم  گرێبەندیمان بۆ ئەلیگۆریی ئەشکەوت بکەین، ئەوەیە کە بەندکراوەکان سێبەرەکان تێکەڵ دەکەن لەگەڵ ئۆبژەی هەقیقەتد، رووکەشی هەستەکی لەگەڵ جەوهەری ئەقڵانی، ئاوا تێدەگەین کە هەموومان بەندکراوین لەو ئەشکەوتەدا. ئێمە باسی جیهان دەکەین وەک ئەوەی دەیبینین و هەستی پێ دەکەین، وەهاش باوەڕمانە کە زانیاری بە گەرماوگەرم لەسەر ئەو جیهانەدا وەردەگرین بەبێ ئەوەی بزانین کە زانیارییە ڕووکەشییەکانمان لەسەر لم ڕاوەستاون، لەبەر ئەوەی ئۆبژەکانی زانینمان تەنها سێبەری ئۆبژەی بەسەرچوون، دەرهاوێژی ئۆبژەی بزۆکن، هەقیقەت پێک ناهێنن وەک ئەوەی کە هەن، واتە هەقیقەتی جەوهەری هەتاهەتایی.

ئێستا دەچینە پلەیەکی تری ئەلگۆرییەکە ئەویش ئازادکردنی بەندکراوەکانن. پلاتۆ پرسیار دەکات ئایا چی ڕوو دەدات ئەگەر زنجیرەکانیان بشکێنین؟ بۆ ئازادکردنی بەندکراوەکان پێویستمان بە دەستێوەردانی هێزێکی دەرەکی هەیە، پێویستمان بە ئاکتێکی ئازادکردنە، ئەمەش مانای ئەوە دەگەیەنێت کە دەستکەوتنی زانین پرۆسەیەکی کوتوپڕ نییە، پرۆسەیەکی ئۆتۆنۆم نییە، لەبەر ئەوەی هیچ پاساودانێک نییە کە ئیمە لە نازانین بچینە دەرەوە ئەگەر نەزانینمان ڕووبەڕووی دژ، ڕووبەڕووی ناکۆکی نەبێتەوە، ڕووبەڕووی  شتێکی بیانی نەبێتەوە کە بیداتە بەر پرسیار، لەبەر ئەوەی جیهانی خەیاڵ، جیهانی ڕووکەش، جیهانی وێنا، دەتوانێت جیهانێکی تەواو لۆژیک بێت، دەتوانین سیستەمێکی ئەنتەلەکتوێلی تەواو یەکانگیر دروست بکەین لە دەوری حاڵەتێکی ناجێگیردا، دەتوانین زانیارییەکی لۆژیک بنیات بنێین لەسەر بنەمای شتێکی هەڵە، لێرەوە دەستێوەردانی دەرەکی پێویستە، مەرج نییە کەسێک بێت ئەو دەستێوەردانە بکات، لەوانەیە شتێکی گێرەشێوێن بێت، شتێک کە سیستەمەکە بە درۆ دەخاتەوە، رووبەڕووی پرسیاری دەکاتەوە، بۆ نموونە بروسکەی سەرسوڕمان. بۆ باسکردن لە ئەریستۆ، دەڵێن؛ فەلسەفە کچی سەرسوڕمانە. وشەی سەرسوڕمان (etonnement)، هەمان ئەنتیمۆلۆژی وشەی هەورەگرمە ( tonnerre )ی هەیە، هەورە بروسکەیە کە خۆی دەکێشیت بەسەر باوەڕداریماندا، بەسەر ئەوەی وەهامان باوەڕە کە ڕاستە، ئەمەش پرەنسیپی دیالەکتیکمان وەبیر دەخاتەوە، ئەویش ئەوەیە کە ئێمە دەچینەوە بە خۆماندا بە هۆی دەستێوەردانی ئەوی ترەوە، هەردەم ئێمە پێویستمان بە ڕای کەسێکی دەرەوەی خۆمانە بۆ ئەوەی بە خۆماندا بچینەوە، ئێمە لە هەمان کاتدا ئەو کەسەین کە خۆمان باشتر دەناسین لەبەر ئەوەی لەگەڵ خۆمانداین بیست و چوار سەعات لەسەر بیست و چوار و دوانزە مانگی ساڵ، لە هەمان کاتدا خۆمان ناناسین، بۆچی؟ لەبەر ڕاهاتوویی بە  گوێ پێ نەدان، نموونەی ڕێگایەک بهێنینەوە کە هەموو ڕۆژێک پێیدا تێدەپەڕین بۆ چوونە سەرکار، چەندە بەو ڕیگایەدا خۆمان ڕابهێنین هێندەش کەمتر سەرنجی دەدەین، بە هەمان شێوە بۆ ئەوەی باوەڕداریمان بخەینە شکەوە و بیدەینە بەر پرسیار، پێوستمان بە دەستیوەردانی دەرەکییە هەتا بە خۆماندا بچینەوە، بێگومان ئەم دەستێوەردانەش هەردەم بە ناپەسەند وەردەگرین، لەبەر ئەوەی ئەوی تر جێگۆڕکێمان پێ دەکات لە مسۆگەریمان، وەهامان لێ دەکات کە سەرنجی هەندەک شت بدەین کە هەرگیز سەرنجمان نەدابوون، ئەو شتانەی کە ئارەزوومان نەدەکرد خۆمانی ڕووبەڕوو بکەینەوە و ئەوی تر ڕووبەڕوومانی دەکاتەوە بە شیوەیکی داخوازی، هەر بۆیەش زۆر جار گرنگی دەدەین بە ڕای ئەوانەی کە خۆشمان دەوێن، لەبەر ئەوەی دەزانین کە بۆچوونیان بەهادارن، بۆچوونی ئەوی تر بە گرنگ دەزانین لەبەر ئەوەی دەزانین کە ئەو بە جۆرێکی تر دەڕوانێتە ئێمە، تێمان دەگەیەنێت کە ئێمە مەرج نییە ئاگامەند بین، ئەمەیە دیالەکتیکی زانین.

وەک وتمان جێگۆڕکێ کردن بە بیروبۆچوونمان دەمانخاتە بارێکی ناسازەوە، دەمانباتەوە بۆ بیرۆکەی تیشکی ناخۆش و چاوهەڵنەهات و لە ئەلیگۆریی ئەشکەوتدا، ڕەشکە و پێشکەی چاوی بەندکراوەکان بەرامبەر بە تیشکی خۆر، ڕەشکە و پێشکە چییە؟ شۆکە، دژوارییە، شەوقێکی زۆر کوتوپڕ و توندوتیژە هەتا بتوانین قبوڵی بکەین. ئەوەش مێتافۆرێکی جوانە بۆ کاریگەریی هەقیقەت کاتێک ڕووبەڕوووی دەبینەوە، وەک ئەوەی هەقیقەت کوێرمان دەکات، بە هۆی ئەوەوە نییە کە هەقیقەتە، لەبەر ئەوەیە کە چاومان پێی ڕانەهاتووە، ئەوەیش هەقیقەت نییە کە کوێرمان دەکات، ئەوە یەکەم ڕووبەڕووبوونەوەمانە لەگەڵ شتێکی نوێدا، چونکە هەقیقەتێکی قبوڵکراو و هەرسکراو کارەکتەری دژواری خۆی گوم دەکات، بەڵام ئەگەر لە سەرەتاوە ڕووبەڕووبوونەوەی هەقیقەت شتێکی ناسازە، ئەوا پلاتۆ پێمان دەڵیت؛ چاوانمان ڕادێن بە هەقیقەت، بۆ ئەوەش پیویستمان بە کاتە.

 ئەوەی پلاتۆ دەیەوێت پێمان بڵیت، کارەکتەری پلە بە پلەی ڕێگای هەقیقەتە، لەبەر ئەوەی گەیشتن بە زانین بە بازدانێک ڕوو نادات، بە بازێک لە نەزانینەوە ناگەین بە زانین بەبێ قۆناغی نێوەند، بۆیە تێکستەکە پێمان دەڵێت کە بەندکراوەکان لە سەرەتاوە سێبەر دەبینن پاشان شەوقدانەوەی شتەکان لەناو ئاودا، لە ئاو دابەشی زنجیرە پلەیی بەشەکان دەدۆزینەوە، چونکە ئاو لەسەرووی  زەوییەوەیە، پاشان ئۆبژەکان خۆیان دەبینینەوە.

 پلاتۆ پرۆسەی زانینمان بۆ ڕوون دەکاتەوە وەک پرۆسەی سەرکەوتن، وەک پرۆسەی بەرزبوونەوەی ڕۆح بەرەو ئەقڵانی دەبینێت. لەو پرۆسەیەدا دەشێت ئێمە ڕاستەوخۆ ئۆبژە خۆی ببینین، بەرامبەر ئەوەی پلاتۆ ناوی ناوە؛ قوڵبوونەوە لە جەوهەر، کاتێکیش دەگەینە ئەو قۆناغەی زانین، ئەوسا دەچینە دەرەوەی مەجالی بیروبۆچوون، واتە زانینی هەقیقەتی هەستەکی و دەچینە ناو زانینی زانست، واتە هەقیقەتی نائەقڵانی. بۆ وێنەکێشانی بەرزبوونەوەی ڕۆح بەرەو جیهانی ئەقڵانی نموونەی جوانی و قەشەنگی دەهێنمەوە.

 پلاتۆ پێمان دەڵیت بۆ گەیشتن بە فیکرەی جوانی واتە جوانی وەک شکڵی ئەقڵانی، گرنگە  قۆناغەکان ڕەچاو بکەین، یەکەم قۆناغ ناسینەوەی شتێکی جوانە، یان کەسێکی جوانە، واتە وەک وتمان هەستکردن بە ئۆبژەیەکی ماتریاڵی تایبەت، ئەوەش کاتێک ڕوودەدات کە شتێکی جوان دەبینین یان کەسێکی جوان، کاتێک ئێوە خۆتان بەرامبەر بە کەسێکی  جوانی تایبەت دەبیننەوە. قۆناغی سەرووتر، ناسینەوەی جوانییەکانی ترن؛ کاتێک ئێوە لە تواناتاندا هەیە فیکرەیەکی گشتیی جوانیتان بۆ هەموو شتێک و هەموو کەسێک هەبێت کە خاوەنی ئەو جوانییەن، ئەوجا دەگەینە دووهەم پلەی زانین کە بریتییە لە زانینی ماتریاڵی گشتی، بەڵام لەم دوو قۆناغەدا هێشتا لە زانینی ماتریاڵداین، ئەوەی پلاتۆ ناوی ناوە: بیروبۆچوون (Doxa )، بۆیە پێویستمان بە قۆناغی سێهەمی زانینە ئەویش قۆناغی جوانییە لە “خود”دا، جوانی وەک هزر، وەک فیکر، جوانی لە “خود”دا بەمانای چی دێت، بە مانای ئەو جوانییەی کە خۆی مانیفێست دەکات لە شتی جواندا، واتە ئێوە ئیتر پێویستان بەوە نییە سەرنجی شتی جوان بدەن بۆ ناسینەوەی جوانی یان بزانن جوانی چییە، ئەمەش وەها دەکات کە ئێوە جوانی لە هەموو شتێکدا ببینن، تەنانەت لەو دیوی ئەوەی کە بوونی هەیە، لەودیو ئەوەی کە شکڵیکی ماتریاڵی هەیە، ئەمەیە کە پلاتۆ ناوی ناوە؛ بیرۆکەی جوانی لە “خود”دا، ئەمەیە کە تاج دەخاتە سەر پرۆسەی ئابستراکسیۆن(abstraction)، واتە پرۆسەی بەرزبوونەوەی ڕۆح بەرە ئێسپری، سەرکەوتن بەرەو زانینی ناماتریاڵ، بە مانای ڕێگای گەیشتن بە جەوهەر، لەبەر ئەوەی بۆ پلاتۆ زانین هەردەم زانینی ناماتریاڵە. دەگەڕێینەوە بۆ نموونەی بازنەکە، بازنەکە پێش ئەوەی ئێوە بیبینن و هەستی پی بکەن بە هەستەکانتان، پێش هەموو شتێک هەقیقەتێکی ئەقڵانییە، فیکرەیەکە، کۆنسێپتێکە، بازنە هەقیقەتێکی مەعنەوی کە دەتوانێت لە جیهانی ماتریاڵدا خۆی ببینێتەوە، بە هەمان شیوە لە چەمکی  جوانیدا ئێوە پێویستتان بەوە نییە بزانن کەسێک جوانە یان کەسێکی جوان بهێننە بەرچاوی خۆتان بۆ ئەوەی زانینی ئەوەتان هەبێت کە جوانی چییە، جوانی دەبێتە هەقیقەتێکی مەعنەوی (ڕۆحی)، هەقیقەتێکی ناماتریاڵ هەقیقەتێکی ناهەستەکی، ئەقڵانی.

لای پلاتۆ جەوهەرێکی هەرە بەرز هەیە، جەوهەرێک لە سەرووی جەوهەرەکانەوە ئەویش باشەیە، باشە لە “خود”دا

وەک وتم زانین لای پلاتۆ زانینی ناماتریاڵییە لەبەر ئەوەی زانینی شتی ماتریاڵ لەژێر  کاریگەریی جۆراوجۆری، ناجێگیریی شتی ماتریاڵن، پەیوەستە بە پەرەسەندن و وەرچەرخاندنی ماتریاڵەوە، ئەمەش ئەوەمان پێ دەڵێت کە زانیارییەکانمان لەسەر ئۆبژەی ماتریاڵ رەوایە لەماوەی ئەو کاتەدا کە ئۆبژەکە وەک خۆی وەهایە، لە خۆی دەچێت، گۆڕانکاری بەسەردا نەهاتووە، بەڵام لەبەر ئەوەی هەموو ئەو شتانەی لە جیهانی ماتریاڵدان بە بەردەوامی لە پەرەسەندندان زانیارییەکانمان لەسەر ماتریاڵ ناڕەوان لەو کاتەوەی کە ئۆبژەکە وەک ئەوە نییە کە هەبووە، بەڵام جەوهەرەکانی شکڵی ئەقڵانی گۆڕانکارییان بە سەردا نایەت، بێ جووڵەن، بێ گۆڕانکاریین. کاری هەموو فەیلەسوفێکیش ئەوەیە کە لە هەموو شتێکدا ئەو جەوهەرە بدۆزێتەوە کە دەیبزوێنێت، کە دەیژییەنێت، بۆ نموونە ناسینەوەی جوانی لە هەموو ئەو شتانەی جوانییان تێدایە. بەڵام لای پلاتۆ جەوهەرێکی هەرە بەرز هەیە، جەوهەرێک لە سەرووی جەوهەرەکانەوە ئەویش باشەیە، باشە لە “خود”دا. فیکرەی باشە، لە ئەلیگۆریی ئەشکەوتەکەدا بە خۆر نیشاندراوە، لەبەر ئەوەی خۆر ئەوەیە کە بە هۆیەوە ژیان بوونی هەیە، بە گەرماییەکەیەوە، هەروەها دەیناسینەوە بە تیشکەکەیەوە، ئاگر لە هەمان کاتدا باری ئاگا لێ بوون، پاراستنی ژیانە هەروەها مەرجی زانینە، واتە مەرجی ئاگاییمانە، ئەگەر ئەمە کۆ بکەینەوە، ژیان لەگەڵ ئاگایی، دەمانگەیەنێتە باشەی هەرە بەرز، بەرزترین پلە کە مرۆڤ بتوانێت پێی بگات، ژیان دیارییەکە و ئاگاییی بە ژیان ئاگایییە بەو دیارییەی کە پێمان دراوە. دیاریش هەمیشە دەمانباتەوە بەرامبەر بە بەرپرسیارییەتی، ئەویش گرنگیدانە بەو دیارییە، هەروەها ئێمە بەرپرسین لەو کارانەی لە ژیانماندا دەیکەین. لای پلاتۆ باشەی هەرە بەرز ئەوەیە کە خۆی دەچوێنێت بە یەک، بە بەیەک بوون، یەک بریتییە لەوەی کە لە سەرووی فرەیی، چەندیەتی حوکم دەکات، ئێمە هەموومان زارۆکی (یەک)ین، کاتێک هاتینە دنیاوە کەوتینە ناو فرەییەوە، کەوتینە ناو ئاژاوە و پشێوییەوە، لە یەکی سەرەکییەوە جودا بووینەتەوە، جودا بووینەتەوە لە نەمرییەوە، بەڵام بەشیک لە ئێمە ئەو نەمرییەی هەر تێدا ماوە، ئەویش ڕۆحمانە، ڕۆحمان کە هەقیقەت دەناسێت، ڕۆحمان وەبیری دێتەوە کە لە (یەک)ەوە هاتووە و ئارەزووی ئەوە دەکات لەگەڵیدا یەک بگرێتەوە، ئاوا دەتوانین بەردەوامی بدەین بەم سووڕی سەیروورەیە.

پەراوێزەکان

The post ئەشکەوتەکەی پلاتۆ (ئەفلاتوون) appeared first on ژنەفتن.

ئامی: ده‌مه‌وێت پرسیاری ئه‌وه‌ت لێ بكه‌م كه‌ ئایا شتێكی ئه‌وتۆت هه‌یه‌ بته‌وێت له‌با‌ر‌ه‌ی عه‌شق و  خۆشه‌ویستییه‌وه‌ بیڵێیت؟

دێریدا: ده‌رباره‌ی چی؟ عه‌شق یان مه‌رگ؟

ئامی: ده‌رباره‌ی عه‌شق، مه‌رگی چی؟ وابزانم زۆرمان له‌باره‌ی مه‌رگه‌وه‌ بیستووه.‌

دێریدا: ئه‌ها، عه‌شق!

ئامی: به‌ڵێ، عه‌شق.

دێریدا: له‌ ڕاستیدا من هیچ شتێكی ئه‌وتۆم نییه‌ تا له‌باره‌ی عه‌شقه‌وه‌ بیڵێم. هیچ نه‌بێت خۆت پرسیارێكم لێ بكه‌ تا وه‌ڵامت بده‌مه‌وه‌. من ناتوانم هه‌ر له‌ خۆمه‌وه‌ بڵێم عه‌شقه‌ وایه‌ و وانییه‌‌، به‌ڵكو ده‌بێت‌ له‌ قاڵبی پرسیارێكدا دایبڕێژیت و ئاڕاسته‌می بكه‌یت. هه‌ست ده‌كه‌م ناتوانم هه‌روا به ‌شێوه‌یه‌كی گشتی له‌باره‌ی عه‌شقه‌وه‌ بدوێم. خۆی ڕه‌نگه‌ تۆش بته‌وێ كه‌ من ئه‌م قسه‌یه‌‌ له ‌به‌رده‌م كامێرادا بكه‌م: ئه‌وه‌ی كه‌ بڵێم ناتوانم قسه‌ له‌سه‌ر عه‌شق ‌بكه‌م (به‌ پێكه‌نینه‌وه)‌.

ئامی: باشه‌ ده‌توانیت پێم بڵێیت كه بۆچی به‌ درێژایی سه‌ده‌كان، فه‌یله‌سوفه‌كان له‌ خه‌می ئه‌م پرسه‌دا بوون، بۆچی عه‌شق به‌لایانه‌وه‌ بابه‌تێكی گرنگ بووه‌؟ وابزانم عه‌شق تێما و بابه‌تێكی فه‌لسه‌فی گرنگه‌، وا نییه‌ مه‌گه‌ر؟                       

دێریدا: تۆ ناتوانیت ئه‌م پرسیاره‌ له ‌من بكه‌یت ئامی، پرسیاری ئه‌وه‌ی كه‌ ئایا بۆچی فه‌یله‌سوفه‌كان هه‌میشه‌ قسه‌یان له‌سه‌ر عه‌شق كردووه‌ و له‌باره‌ی خۆشه‌ویستییه‌وه‌ دواون؟ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خۆی فه‌لسه‌فه‌ به‌و شێوه‌یه‌ ده‌ستی پێ كردووه‌. نا، نا، ئه‌وه‌ ناشێت. خۆی به‌ گشتی من قسه‌یه‌كی ئه‌وتۆم نییه‌ تا له‌باره‌ی عه‌شقه‌وه‌ بیڵێم، ده‌توانم بڵێم پرسیاری من نییه‌ و تاڕاده‌یه‌ك مێشكم ته‌واو خاڵییه‌ له‌و با‌به‌ته. هۆكاری ئه‌وه‌ی كه‌ بۆچی فه‌لسه‌فه‌ زۆر له‌باره‌ی عه‌شقه‌وه‌ دواوه‌ و لێی كۆڵیوه‌ته‌وه، بابه‌تی من نییه‌ و به‌لامه‌وه‌ زۆر گرنگ نییه‌‌. من یا هیچم نییه‌ له‌باره‌ی عه‌شقه‌وه‌ بیڵێم، یان ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌مه‌ و ده‌توانم بیڵێم،‌ به‌ته‌نها دووباره‌كردنه‌وه‌ و وتنه‌وه‌ی هه‌ندێك كڵێشه‌یه‌.

ئامی: پلاتۆ زۆر له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ قسه‌ی كردووه‌، له‌وانه‌یه‌ تۆش بتوانیت هه‌ر باسی ئه‌وه‌ بكه‌یت.

دێریدا: یه‌كێك له‌و پرسیاره‌ سه‌ره‌كییانه‌ی كه‌ بتوانین بیكه‌ین ـ دیاره‌ بێگومان من هه‌ر وا باسی به‌شێكی كێشه‌كه‌ ده‌كه‌م ـ بریتییه‌‌ له‌ جیاوازی نێوان (كێ) و (چی) له‌ عه‌شقدا، به‌و مانایه‌ی كه‌ ئایا عه‌شق بریتییه‌ له‌ خۆشه‌ویستی بۆ كه‌سێك یان‌ بۆ شتێك؟ باشه‌. با وای دابنێین كه‌ من كه‌سێكم خۆشویستوه‌، ئایا من ئه‌وم له‌به‌ر ئه‌و خۆی خۆشویستوه‌ (واته‌ ئه‌و وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ به ‌شێوه‌یه‌كی ڕه‌ها و په‌تی هه‌یه‌)؟ ئایا من له‌به‌ر ئه‌وه‌ تۆم خۆش ده‌وێت چونكه‌ ئه‌وه‌ تۆیت، خۆتیت، یا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی عاشقی خاسیه‌ت و جوانی و ژیرییه‌كه‌تم بۆ نموونه‌؟ ئایا مرۆڤ عاشقی كه‌سێك ده‌بێت، یان عاشقی خاسیه‌ت و شتێكی دیاریكراوی ئه‌و كه‌سه‌ ده‌بێت كه‌ ده‌ڵێت خۆشم ده‌وێت؟ جیاوازی نێوان (كێ) و (چی) له‌ دڵی خۆشه‌ویستی خۆیدایه‌، ته‌نانه‌ت (خودی دڵ)ی له‌ بنه‌ڕه‌تدا كردووه‌ به‌ دوو كه‌رته‌وه‌. زۆر جار بیستومانه‌ كه‌ ده‌وترێت‌ عه‌شق بریتییه‌ له‌ خورپه‌ و ڕاچه‌نینی دڵ. به‌ڵام ئایا دڵی من بۆیه‌ خورپه‌ ده‌كات و بۆ ئه‌و لێ ده‌دات چونكه‌ ئه‌وه‌ (ئه‌وه‌) وه‌ك خۆی كه‌ هه‌یه‌، كه‌ خاوه‌نی كه‌سێتی و تایبه‌تمه‌ندێتی خۆیه‌تی، یان بۆیه‌ خورپه ‌ده‌كات و بۆی ڕاده‌چڵه‌كێت چونكه‌ من عاشقی ئه‌وم وه‌ك شێواز و ستایڵ، عاشقیم به‌و‌ مانایه‌ی كه‌ شه‌یدای (شێوه ـ ‌ژیانی) ئه‌وم، نه‌وه‌ك خۆی؟ خۆی عه‌شق به‌ زۆری، سه‌ره‌تا به‌ جۆرێك له‌ فریو ده‌ست پێ ده‌كات: كه‌سێك سه‌رنجڕاكێش ده‌بێت، چونكه‌ ئه‌وانی تر تامه‌زرۆین و حه‌زیان لێیه‌تی. به‌ پێچه‌وانه‌یشه‌وه‌، عه‌شق ده‌مرێت یان شكست ده‌هێنێت كاتێك كه‌سێك ده‌یهێنێته‌ دی و بۆی ده‌بێت به‌ ڕاستی، چونكه‌ كه‌سه‌كه‌ی تر شایسته‌ و شایه‌نی عه‌شقه‌كه‌مان نییه‌، به‌و شێوه‌یه‌ نییه‌ كه‌ ئێمه‌ ویستوومانه‌ و چاوه‌ڕوانمان كردووه‌. هه‌ر بۆیه‌ له‌ كاتێكدا كه‌ عه‌شقه‌كه‌ ده‌مرێت و كۆتایی دێت، ئیدی ده‌بینین ئه‌و كه‌سه‌ چیدی ناتوانێت به‌رامبه‌ره‌كه‌ی خۆی خۆشبوێت، نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌وان كێن و كێ نین، به‌ڵكو له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌وان وان و وانین، یان وا و وان! ده‌مه‌وێت بڵێم هه‌ر یه‌كه له‌ مێژووی عه‌شق‌ و دڵی عه‌شقیش پێكه‌وه‌ له‌تله‌ت و دووكه‌رتن‌، دابه‌شبوون‌ له‌نێوان ئه‌وه‌ی‌ (كێ)ت خۆش ده‌وێت و نێوانی ئه‌وه‌ی كه‌ (چی)یت خۆش ده‌وێت.

ئینجا بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ فه‌لسه‌فه با بێینه‌وه‌ سه‌ر پرسیاری بوون، چونكه‌‌ یه‌كه‌م پرسیاری فه‌لسه‌فه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ی: ئایا مانای چییه‌ كه‌ (ببیت)؟ ئایا بوون چییه‌؟ ئێ پرسیاری بوون خۆیشی هه‌میشه‌ دوو له‌ت و دابه‌ش بووه‌ له‌نێوان (كێ) و (چی)یدا. ئایا بوون كه‌سێكه‌ یان شتێكه‌؟ بێگومان من به ‌شێوه‌یه‌كی ئه‌بستراكت باسی ئه‌مه‌ ده‌كه‌م. به‌ڵام پێم وایه‌ هه‌رچۆنێك بێت، چ ئه‌وه‌ی عاشق بیت و بكه‌ویته‌ ناو دۆخی خۆشه‌ویستییه‌‌وه،‌ یان ئه‌وه‌ی كه‌ ئیدی عاشق نیت و له‌‌ خۆشویستن كه‌وتویت، ئه‌وا به‌ هه‌ردوو باره‌كه‌دا كه‌وتویته‌ته‌ ناو ئه‌م دابه‌شبوونه‌ی نێوان (كێ) و (چی)یه‌وه‌. كه‌سێك ده‌یه‌وێت بۆ كه‌سێكی تر ببێته‌ ڕاستی، وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ خۆی هه‌یه‌، وه‌ك كه‌سێك كه‌ ئیدی قه‌ره‌بوو ناكرێته‌وه‌ و جێگه‌ی پڕ ناكرێته‌وه‌، كه‌سێكیش هه‌یه‌ كه‌ پێی وایه‌ ئه‌و كه‌سه‌ نه‌ (ئـ)ه‌ و نه‌ (ب)ە، خاوه‌نی (خودێتی و كاره‌كته‌ری تایبه‌تی) خۆی نییه‌، ئه‌و خاسیه‌ت و تایبه‌تمه‌ندێتییه‌ی نییه كه‌ من هه‌ستم كردووه‌ خۆشم ده‌وێت، هه‌ر بۆیه‌ له‌ دۆخێكی وادا ئیدی متمانه‌ و باوه‌ڕه‌كانم به‌و، كه‌وتوونه‌ته‌ به‌ر هه‌ڕه‌شه‌ی ئه‌و جیاوازییه‌ی كه‌ له‌نێوان (كێ) و (چی)یدایه.

   ‌‌

The post عەشق چییە؟ appeared first on ژنەفتن.

مالکى: ئامانجى سەرەکیت لە ڕوونکردنەوەى فەلسەفەى ئیسلامیى بە زمانێکى سادەى فەلسەفیى لە جیهانى ئیسلامیدا (لە کتێبى مێژووى فەلسەفە بێ هیچ کەلێنێک: فەلسەفە لە جیهانى ئیسلامیدا، بەرگى٣)[ii]بۆ ئەوە بوو تاکو لاى خەڵکى خۆشەویست و ئاسانى بکەیت؟ یاخود بۆ ئەکادیمیستانت نووسیوە؟

ئادەمسن: هەرچەندە ئەو کتێبە بۆ تەواوى خەڵکى نووسراوە چ کەسانى ئەکادیمى و چ خوێنەرانى دیکەش، بەڵام بڕوام وایە ئەو میتۆدە گشتگیرەى پەیڕەوم کردووە وا دەکات کتێبەکە زیاتر بۆ کەسانى پسپۆڕ و تایبەتمەند سوودى هەبێت. بە تایبەتى کاتێک دەبینیت ئەکادیمیستانى دیکەش هەندێک ڕەهەند و لایەنى دیکەیان لە کتێبەکەدا وەرگرتووە، بۆ نموونە وەکوو ئاوێتەکردنى فەلسەفەى جوو بۆ ناو تێگەیشتنى فەلسەفیى لە جیهانى ئیسلامیدا و، ئاگایى و گرنگیدانى زیاتر بە هزرى پۆست کلاسیک، کە لە بنچینەدا دەکەوێتە دواى سەدەى دوازدەهەمى زاینییەوە.

مالکى: بۆچى پێت وایە فەلسەفەى ئیسلامیى لە مێژووى نوێدا پشتگوێ خراوە؟

ئادەمسن: بێگومان فەلسەفەى ئیسلامیى لە هەموو شوێنێک پشتگوێ نەخراوە؛ لە وڵاتانى موسڵماندا هەمیشە گرنگى بە کەلەپورى فەلسەفیى پێشین دراوە. بەڵام لە ئەوروپادا بەهۆى کاریگەرییان لەسەر فەلسەفەى ئەوروپا تەنها مەیلێک بۆ ئەو فەیلەسوفە دیارانە هەبوو کە لە سەدەکانى ناوەڕاستدا بۆ زمانى لاتینى وەرگێڕدرابوون، وەکو ئیبن سیناو ئیبن ڕوشد[iii]. بەڵام ئەو فەیلەسوفە گرنگانەى دواتر هاتن وەکو فەخرەدین ئەلڕازى یان مەلا سەدرا بۆ زمانە ئەوروپییەکان وەرنەگێڕدرابوون، بۆیە ئەوان کەم و زۆر بە نادیارى و نەبینراوى مانەوە بۆ ئەو توێژەرانەى کاریان لەو زمانانەدا دەکرد.

کەلەپورى فەلسەفەى ئیسلامیى تاڕاددەیەکى زۆر وەڵامدەرەوەى فەلسەفەى ئەوروپایە

مالکى: ئایا پێت وایە فەلسەفەى زۆربەى کولتوورەکان ئاوێتەى مێژووى فەلسەفەى ڕۆژئاوا نەبوونە؟ یاخود فەلسەفەى ئیسلامیى لێرە –لە ئەوروپا- وەک “فەلسەفەى جیهان” ناسراوە لە تەک هزریى فەلسەفى چـینیى و بودیى و هیندیی و هتددا؟

ئادەمسن: بەڵێ، ئەوە ڕاستە، تائێستاش خواستێک لە ئەوروپا و باکوورى ئەمەریکا هەیە بۆ کۆکردنەوەى هەموو کەلەپورى نائەوروپى پێکەوە لەژێر ناونیشانى “فەلسەفەى ناڕۆژئاوایى” یان “فەلسەفەى گەردوونیى” یاخود “فەلسەفەى جیهانیى”دا. لە سەرێکەوە، من دژى ئەمە نیم، چونکە وەک یەکەم هەنگاو سوودبەخش دیارە بۆ خەڵک و تاکوو گرنگى بەم کەلەپورانەى دیکە بدەن. بەڵام فێربوون و ناسینى فەلسەفەى هیندیى وابەستە و پەیوەندیدار نییە بە فێربوون و ناسینى فەلسەفەى ئەمەریکاى لاتینیى یاخود ئەفریقییەوە. هەرچەندە پێویستە ڕشتەی ئەکادیمى بۆ هەر کەلەپورێک تەرخان بکەین و ئەوەش بە شێوەیەکى بەرچاو زیادکراوە. بە تایبەتى، بارودۆخى فەلسەفەى ئیسلامیى نائاسایی و ناسرووشتییە، چونکە زۆرجار فەلسەفەى ئیسلامیى خراوەتە ژێر ناونیشانى “فەلسەفەى نائەوروپیی”ـەوە، سەربارى ئەو ڕاستییەى کە کەلەپورى فەلسەفەى ئیسلامیى تاڕاددەیەکى زۆر وەڵامدەرەوەى فەلسەفەى ئەوروپایە –بە تایبەت وەڵامدەرەوەى ئەرستۆ– بە پێچەوانەوەى ئەوەى ئێمە لە هیندستان و چـین و ئەفریقیا یان ئەمەریکاى پێش کۆڵۆنیاڵیزم دەیدۆزینەوە.

ئەگەر وا بیر لە “فەلسەفەى ڕۆژئاوایى” بکەیتەوە کە بە واتاى هەموو ئەو شتانە دێت بۆ گریک –یۆنانى کۆن- دەگەڕێتەوە، ئەوا پێویستە فەیلەسوفانى لە نموونەى ئیبن سیناش لەخۆ بگرێت،

مالکى: ئایا تێگەى “فەلسەفەى ڕۆژئاوایى” واتابەخشە؟ یاخود پێتوایە تێگەکە جۆرێکە لە یادەوەرى عەقڵییەتى کۆڵۆنیاڵیی؟

ئادەمسن: تێگەى “فەلسەفەى ڕۆژئاوایى” کێشەى ناڕوونى و تەمومژیی هەیە لەو ڕووەوەى فەلسەفەى ڕۆژئاوایى پێویستە چى لە خۆى بگرێت. بۆیە ئەگەر وەک بەناوکردنێکى جوگرافى بیر لە تێگەى “فەلسەفەى ڕۆژئاوایى” بکەیتەوە، ئەوا بە واتاى هەموو ئەو شتە فەلسەفییانە دێت کە لە ئەوروپا -و دواتر باکوورى ئەمەریکا و نەتەوە ڕۆژئاواییەکانى دیکە- ڕوویانداوە، پاشان ئەم بەناوکردنە جوگرافییە پێویستە زۆربەى فەلسەفەى ئیسلامییش لەخۆى بگرێت، لەبەر ئەوەى موسڵمانەکان ئیسپانیایان بۆ ماوەیەکى درێژ داگیرکردبوو و، ژمارەیەک بیرمەندى گرنگى موسڵمان و جوو لەوێ –لە ئیسپانیا- بە زمانى عەرەبى دەیاننووسى. بەڵام تاکوو ئێستا ئەمە وەک بەشێک لە هزریى “ڕۆژئاوایى” دانەنراوە. لە لایەکى دیکەوە، ئەگەر وا بیر لە “فەلسەفەى ڕۆژئاوایى” بکەیتەوە کە بە واتاى هەموو ئەو شتانە دێت بۆ گریک –یۆنانى کۆن- دەگەڕێتەوە، ئەوا پێویستە فەیلەسوفانى لە نموونەى ئیبن سیناش لەخۆ بگرێت، کە لە ئاسیاى ناوەڕاستدا ژیاوە، لەو شوێنەى دواتر کەوتە ژێر کاریگەرى کولتوورى هێلینییەوە.

مالکى: ئایا بڕوات بە ڕوانگەى ئێرنست ڕینان هەیە لەبارەى “زەلیلى یاخود زەبوون”ى زانست لە فەلسەفەى ئیسلامییدا – سەرەڕاى ئەو ڕاستییەى کە پێغەمبەرى ئیسلام دەڵێت “فێربوون حەفتا جار بەرزترە لە پەرستش” و، “زانایان نزیکترین کۆمەڵەن لە پێغەمبەرانەوە”؟

ئادەمسن: بیرۆکەى فەلسەفە یان زانست لە دەرکەوتنى ئیسلامەوە پشتگیرى کراوە و بۆ سەدەکانى ناوەڕاست دەگەڕێتەوە. بۆ نموونە تۆ دەتوانیت ئەم شتە لاى ئیبن ڕوشد بدۆزیتەوە. بە شێوەیەکى گشتى هیچ گومانێک لەوەدا نییە کە زۆربەى زانا موسڵمانەکان پێیان وایە لە ماوەى سەدەکانى کلاسیک و ناوەڕاستدا لەلایەن ئیسلامەوە هانى توێژینەوە و پشکنینى عەقڵانییانەى جیهان دراوە. بەڵام لێرەدا پێویستە ئاگادارى ئەوە بین کە تەنها یەک هەڵوێست لەناو ئیسلامدا نەبووە، بۆ نموونە زاناى ئایینى هەن هانى بەکارهێنانى سەرچاوەى دەرەکى زانستى نادەن، یاخود دەڵێن کە هەموو ئەو مەعریفەیەى ئێمە پێویستمانە لەناو دەقەکانى قورئان و ژیان و فەرموودەکانى پێغەمبەردا دەیدۆزینەوە، بۆیە دیمەنەکە ئاڵۆزە.

مالکى: چۆن فەیلەسوفانى ئیسلامیى پاساویان بۆ خوێندنى پلاتۆن و ئەرستۆ هێناوەتەوە؟ تۆ وەڵامدانەوەیەکى کیندىت وەک بەڵگە هێناوەتەوە لەبارەى ڕەخنەى ئەوانەى دژى بەکارهێنانى تێکستە فەلسەفییەکانى گریک بوون. کیندى گفتوگۆ لەبارەى ئەوەوە دەکات و دەڵێت ئێمە لەهەر کوێیەک حەقیقەت بدۆزینەوە پێویستە ڕێزى لێبگرین. هەرچەندە، لەو کاتەوەى فەیلەسوفان گومانیان لە وەحى پێغەمبەر نەبووە، دەبووایا تاکوو ئێستا ڕوونى بکەنەوە بۆچى زیاد لە پێویست فەلسەفەى گریکیان نەخوێندووە، سەرەڕاى ئەوەى ڕاستیش بووە. بە دەربڕینێکى تر، بۆچى تەنها خوێندنى قورئان یاخود ئینجیل بەس نییە؟ ئەمە پرسێکى گرنگە بۆ تێگەیشتنى کارلێک و بەناویەکداچوونى جیهانى ئیسلامى لەگەل فەلسەفەى گریکدا.

ئادەمسن: ڕاستە، هەروەکوو وتم، هەندێک زاناى ئایینیى لەو کاتەدا خوێندنى فەلسەفەى گریکیان ڕەتکردەوە. ئێمە بە دیاریکراوى نازانین کێ بوو وەڵامى کیندى دایەوە کاتێک ئەو بەرگرى لە بەکارهێنانى حیکمەتى یۆنانى کرد، بەڵام نموونەیەکى دیکە کەمێک دواتر هات لەگەڵ ناکۆکى لەبارەى بەهاى لۆژیکەوە. لێرەوە، ڕێزمانزانێک بەناوى ئەبو زەید ئەلسیرافى نکۆڵى لە پێویستى خوێندنى لۆژیکى گریکیى کرد.

پێم وایە لە واقیعدا دوو شێوە لە دژایەتى فەلسەفەى گریک هەیە کە دەتوانین وەریانبگرین: گلەیى و سکاڵاى ئەوانەى کە لەگەڵ ئیسلامدا ناتەبا و جیاواز بوون –بۆ نموونە، ئەوانەى سووربوون لەسەر ئەوەى کە جیهان هەرمان و هەتاهەتاییە نەک ئەوەى خوڵقێنراوە–وە هەروەکوو تۆ وات دانا، دەڵێن کە فەلسەفەى گریک ناپێویستە چونکە هەر شتێکى ڕاست لە فەلسەفەى گریکدا هەبێت بە هەمان شێوە لە ئیسلامیشدا دەدۆزرێتەوە. بێگومان، فەیلەسوفان وەڵامى هەردوو تۆمەتەکەیان دایەوە، بۆ نموونە لە میانەى خستنەڕووى ئاڕگیومێنتى فەلسەفى دژى هەتاهەتایى جیهان، یاخود نکۆڵیکردن لەوەى کە قورئان پابەندە بەوەى جیهان ناهەمیشەییە. بە ئەندازەى ئەو تۆمەتە زیاد لە پێویستانە، وەڵامەکانیان ئاڕگیومێنت بوو لەبارەى ئەوەى کە لە ڕاستیدا فەلسەفە بەسوودترین ئامڕازە بۆ تێگەیشتن و ڕاڤەکردنى قورئان و، تەنانەت فەیلەسووفان باشترین پێگەیان هەیە بۆ ڕاڤەکردنى قورئان. ئەمە ئەوە بوو کە دواتر بینیمان ئیبن ڕوشد ئەنجامیدا، بۆ نموونە، کیندى دوو تێزى زانستى نووسى لەو شوێنەى فەلسەفە بۆ ڕاڤەکردنى وشە بە وشە و پیت بە پیتى قورئان بەکاردێت.

لە کۆتایى سەدەکانى ناوەڕاستدا پڕۆژەیەکى فرە ئایینى بەشدارى لە دروستکردن و پێکهاتنی فەلسەفەدا کردووە

مالکى: ئایا پێت وایە یەحیا بن عەدى پردێکە لەنێوان فەلسەفەى ئیسلامیى و میراتەکەى لە فەلسەفەى مەسیحییدا؟

ئادەمسن: زۆر نا، چونکە یەحیا بن عەدى ئەوەى ڕوونکردووەتەوە کە لە کۆتایى سەدەکانى ناوەڕاستدا پڕۆژەیەکى فرە ئایینى بەشدارى لە دروستکردن و پێکهاتنی فەلسەفەدا کردووە: جوو و مەسیحییەکان هاوکارى موسڵمانەکانیان کردووە لە وەرگێڕان و ڕاڤەکردنى فەلسەفەى گریکدا. هەروەها گرنگیان داوە بەوەى چۆن فەلسەفە لە گفتوگۆى نێوان ئایینە جیاوازەکاندا بەکار هاتووە، هەروەکوو یەحیا بن عەدى ڕەخنەکانى کیندى لە سیانەى پیرۆزى بەدرۆخستەوە.

پێم وایە کە هەموو سەردەم و کولتوورێک لە مێژووى فەلسەفەدا چیرۆکى خۆى هەیە و پێویستە لە چوارچێوەى سەردەمەکەى خۆیدا و بە زاراوەکانى خۆى هەڵبسەنگێنرێت،

مالکى: ئایا پێت وایە کە ڕوانگەى هێگڵ بۆ مێژوو وەک هۆشیارییەکى خودیى پێشکەوتوو بە شێوەیەکى مێژوویى بەرگرى لێ کراوە؟ بە دیاریکراوى، دەکرێت فەلسەفە دابەش بکرێت بۆ دوو سەردەم: فەلسەفەى کۆن و فەلسەفەى مەسیحیى مۆدێرن، ئەمەى دوایى ئایدیالیزمى ئەڵمانیی پێشەنگایەتى دەکات؟

ئادەمسن: نەخێر، ئەم جۆرە ڕێبارە ئامانجدارە –خۆرهەڵاتیانەیە- بۆ مێژووى فەلسەفە پەسەند ناکەم. پێم وانییە فەلسەفە پێ بە پێى هیچ ڕێڕەوێکى پێشتر دیاریکراو گەشەى کردبێت، یان تەنانەت پێشبینى کرابێت کە بە ئاڕاستەى هەندێک چارەنووسى کۆتاییدا ڕۆیشتووە.

لە ڕاستیدا، ئەوە تەنها هێگڵ نییە کە پێى وایە فەلسەفە ڕووەو چارەنووسێک دەڕوات. بە جۆرێک تۆ دەتوانى ئەم ئایدیایە لاى فەیلەسوفانى شیکاریی مۆدێرنیش بدۆزیتەوە کە گریمانى ئەوە دەکەن هەموو فەلسەفەى پێشتر کۆن و بەسەرچووە، لەوانەیە ئەمەش لەبەر ئەوە بێت کە فەلسەفەى شیکاریى بە زانستى مۆدێرن باربوو کراوە. بەڵام من ئەمەش پەسەند ناکەم. بەڵکو، پێم وایە کە هەموو سەردەم و کولتوورێک لە مێژووى فەلسەفەدا چیرۆکى خۆى هەیە و پێویستە لە چوارچێوەى سەردەمەکەى خۆیدا و بە زاراوەکانى خۆى هەڵبسەنگێنرێت، تەنها لەبەر ئەوەى کەلەپورە جیاوازەکان پرسیارەکانیشیان جیاوازە، نەک ئەوەى هەمیشە هەوڵ بدەن وەڵامى هەمان پرسیار بدەنەوە.

مالکى: تێڕوانینت چییە لەبارەى ئەتایستەکان لە فەلسەفەى ئیسلامییدا؟ ئایا پێت وایە ئەبوبەکرى ڕازى دژى پێغەمبەرایەتى بووە؟

ئادەمسن: من خوێندنەوەیەکى تایبەتیم بۆ پێگەى ئەبوبەکرى ڕازى هەیە، کە پێم وایە ڕازى هێرشى نەکردووەتە سەر پێغەمبەرایەتى. بەڵکو، هێرشى کردووەتە سەر ئاڕاستەیەکى دیاریکراو لەناو ئیسلامدا، ئەویش مەزهەبى شیعەى ئیسماعیلییە بووە. ڕازى پێى وابوو کە شیعەى ئیسماعیلییە پشتى بە دەسەڵاتى ئیمامەت بەستووە. کە بە خوێندنەوەى من، ئەوەى ناکۆک بووە لەگەڵ ئیسماعیلییەکاندا هەستاون باوەڕەکانیان شێواندووە، بۆیە ئەبوبەکرى ڕازى یان وا وەسفکردووە کە هێرشى کردووەتە سەر وەحى و پێغەمبەرایەتى بە گشتى.

مالکى: لە بەشى هاوچەرخ لە کتێبەکەتدا، دوورکەوتوویتەتەوە لە هەندێک زاناى زۆر گرنگى فەلسەفەى ئیسلامیى هاوچەرخ، وەکو ئەحمەد فەردید، مورتەزا موتەهەرى، سەید جەواد تەباتەبایى و، سەید حوسێن نەسر. بۆچى مامەڵەت لەگەڵ فەیلەسوفە ئیسلامییە مۆدێرنەکان نەکردووە؟ ئایا هۆکارەکە سیاسییە؟

ئادەمسن: لە ڕاستیدا کەمێک لەبارەى تەباتەبایى و نەسرەوە قسەم کردووە، بەڵام تۆ ڕاست دەکەیت، زۆر بەخێرایى بە سەدەى بیستەمدا تێپەڕیووم و بەهیچ جۆرێک قسەم لەبارەى سەدەى بیست و یەکەوە نەکردووە. ئەمەش بەهۆى دوو هۆکارەوە بووە: یەکەم، کەم شارەزایى و، ئەویتریان بەهۆى گەورەیى و بەرفراوانى ناونیشانەکەوەیە. پێم وابوو فەلسەفەى ئیسلامیى هاوچەرخ پێویستى بە کتێبێکى دیکە دەبێت ئەگەر هەموویم وەربگرتایە. بۆیە، لە برى ئەوە تەنها هەوڵمداوە ژمارەیەکى کەم لەو بیرمەندانەى ئەم دوواییە هەڵبژێرم کە ئیلهامیان لە کەلەپورى مێژوویى پێشتر وەرگرتووە، وەکو محەمەدئارگۆن و محەمەدعەبدە و سەید حوسێن نەسر.

 مالکى: ئامانجى داهاتووت چییە؟ ئایا دەتەوێت بەم شێوازە بەردەوام بیت؟

ئادەمسن: ئەمە تەنها کتێبى سێیەم بوو لە زنجیرەیەک کتێبى چەند بەرگى، کە پێشتر پێنج بەرگیان بڵاوبووەتەوە. یەکێکیان لەبارەى فەلسەفەى کلاسیکیى هیندییەوەیە، پێکەوە لەگەڵ جۆناردۆن گانێرى نووسیومانە. بەرگەکانى داهاتوو لەبارەى فەلسەفەى ئەفریقیى و چـینیی، لەگەڵ گەشەسەندنەکانى ئەم دوایییەیە لە ئەوروپادا.

مالکى: بۆچوونى تۆ چییە لەبارەى دۆخى ئێستاى فەلسەفەى ئیسلامیى؟

ئادەمسن: جارێکى تر دەڵێم کە من شارەزاى ئەم بابەتە نیم، بەڵام تێڕوانینى من ئەوەیە کە هەنووکە فەلسەفەى ئیسلامیى لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکى تر جیاوازە. ئێران تاکو ئێستاش کەلەپورێکى گرنگى تێکەڵاو و بەناویەکداچووى هەیە لەگەڵ هزرى کۆندا، بە تایبەت لە قوتابخانەى سەدرییەدا و، زانایانى وەک سوهرەوەردى و ئیبن سینا بە بەردەوامى کاریگەرییان هەیە. لەپاڵ ئەوەشدا زانا و توێژەرە ئێرانییەکان کار لە فەلسەفەى شیکاریى یاخود خوێندنى کانت و هایدێگەردا دەکەن، هەندێک جار بۆچوون و باوەڕەکانى ئەمانە لەگەڵ ڕوانینەکانى مەلا سەدرادا ئاوێتە دەکەن. بەڵام ئەمە تەنها لە ئێران.

بە شێوەیەکى گشتى، پێم وایە کە فەلسەفە لە جیهانى ئیسلامییدا بە هەمان شێوەى ئەوروپا یان باکوورى ئەمەریکا بە تەواوەتى دینامیکى و ئاڵۆزە. تاکە شت کە دەخوازم بیبینم گفتوگۆ و ئاڵوگۆڕى زۆرە لەنێوان هەردوو ڕووبەرەکەدا، لەو ڕووەوەى دەکرێت هەردوو پانتاییە ئەکادیمییەکە لە یەکترییەوە فێرببن. بۆیە زۆر دڵخۆشم کە بانگهێشتت کردووم بۆ قسەکردن، بەدیاریکراوى بۆ ئەم مەبەستە.

سەرچاوە: https://philosophynow.org/issues/143/Peter_Adamson

[i](ئەمیر عەلى مالکى) فێرخوازى یاسایە، لە شاری کەرەج لە ئێران دەژیت. مالکى بۆ زۆربەى گۆڤارە بەناوبانگەکانى ئێران دەنووسێت. ئەو پسپۆڕى فەلسەفەى سیاسیى و یاسایە.

[ii](پیتەر ئادەمسن) لە زنجیرە کتێبێکى پێنج بەرگیدا بەناونیشانى (مێژووى فەلسەفە بێ هیچ کەلێنێکA history of philosophy without any gaps ) مێژووى فەلسەفەى کلاسیکیى نووسیوەتەوە. بابەتەکانى ناو ئەم زنجیرە کتێبە لە سەرەتاوە بە زنجیرەى پۆدکاست (Podcast) ئامادە و تۆمارى کردوون، ئەم زنجیرە دەرسگوتارە فەلسەفییە پۆدکاستانە پێشوازییەکى گەرمیان لێکرا و بە ملیۆنان جار داونلۆد کران، بەڵام دواتر لە ساڵى (٢٠١٤)ـەوە بە شێوەى کتێب دەستی بە بڵاوکردنەوەیان کرد، ئەم کتێبەى (مێژووى فەلسەفە بێ هیچ کەلێنێک: فەلسەفە لە جیهانى ئیسلامیدا) بەرگى سێیەمى ئەم زنجیرە کتێبەیە و کۆکراوەى مێژووى فەلسەفەیە لە جیهانى ئیسلامییدا و، لە ساڵى (٢٠١٦)دا چاپیکردووە. (و.ک)

[iii]لە ئەوروپا ئیبن سینا بە ئەڤسەنا (Avicenna) و ئیبن ڕوشد بە ئەڤیڕۆس (Averroes) ناودەبرێن. (و.ک)

The post لەبارەى فەلسەفەى ئیسلامی appeared first on ژنەفتن.

ساڵی ١٩٣٧ بوو و لۆدویک ویتگێنشتاین تازە گەیشتبووە ماڵی “فانیا پاسکاڵ”، ماۆستا ڕووسییەکەی لە کامبرێج. ئەو هاتبوو تا ددان بە ڕۆڵی لە ڕووداوێکدا بنێت کە پتر لە دەیەیەک ویژدانی عەزاب دەدا.

زۆرینەمان دەزانین کە ددانپێدانان بوێری دەوێت، بە تایبەت کاتێ کە ددانپێدانان دەربڕی ڕەفتارێکی کەسەربار یان ڕەوشتێکی نابەدڵ بێت. ددانپێدانان ناچارمان دەکات لەگەڵ شتگەلێک ڕووبەڕوو بینەوە کە لە خۆمان و ئەوانی تر شاراوەن. ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ خۆفریودان هەروەها پێویستی بە گۆڕانی شەخسیش هەیە.

 ویتگێنشتاین، کە بە بڕوای زۆرێک کە بە گەورەترین فەیلەسوفی سەدەی بیستەمی دەزانن، کەسێک بوو بە قوڵی ڕاستگۆ، کە بێدرێخی ڕەخنەی لە خۆی دەگرت، کەسێک کە زۆرترینی تەمەنی سەرقاڵی خۆگۆڕان بوو. بەم پێیە سەیر نییە کە ناوبراو ددانپێدانانی بە ڕێگەیەک و شێوازێک بۆ هەڵهاتن لە خۆفریودان دەزانی.

سەرەڕای هەموو ڕێزێک کە ویتگێنشتاین لە مێژووی هزردا بە دەستی هێنابوو، کەسایەتییەکەی تەمومژێکە لە ڕەمز و ڕاز. لەگەڵ ئەوەشدا چەند سەرەداوێکی بیۆگرافیانە لێرەدا ڕێخۆشکەرە. ئەو کە دەرچووی پەروەردەکاری بۆ قۆناغی سەرەتایی بوو، لە ساڵی ١٩١٩ یەکسەر لە سوپای ئوتریش-مەجارێستان چوو بۆ ئوتریش و لەساڵی ١٩٢٠ تا ١٩٢٦ لەوێ وانەی گوتەوە. ئەو کە لەو بڕوایەدا بوو هەموو مەسەلە فەلسەفییەکانی لە کتێبی بە ناوی نامەی لۆژیکی فەلسەفی(Tractatus Logico-philosophicus) (١٩٢١) لێکداوەتەوە، هەموو سەرنجی خستە سەر باشبوونی خۆی(خودسازی). ئەو بە ئیلهام لە دیدێکی ڕۆمانتیکی خۆفێرکردن، کە تۆلستۆی لەنێو کار و ژیانی لەنێوان جوتیاران پێی گەیشتبوو، دەستی بە وانەبێژی لە ناوچە گوندییه هەژارەکان کرد.

ویتگێنشتاین لە دۆخ و هەلومەرجی جیاوازدا لەساڵی ١٩٣٠ بۆ هاوڕێیان و ئەندامانی بنەماڵەکەی ئیعترافی کرد، ددانپێدانانێک کە هەندێ جار بە نووسراو و هەندێ جار ڕووبەڕوو بوون. بەر لەوەی ئەو ڕۆژەی ساڵی ١٩٣٧ بڕواتە سەردانی “پاسکاڵ”، پێوەندی پێوە کرد و وتی دەبێ بەپەلە بیبینێ. ویتگێنشتاین بە ئاماژەدان بە ددانپێدانانی ژان ژاک ڕۆسۆ لەبارەی دزین، ئیعترافی کرد کە لە ماوەی مانەوەی لە ئۆتێرتال، دوایین لادێیەک کە تیایدا وانەی وتەوە، بەهۆی بەدڕەفتاری کچۆڵەیەکی تەمێ کردووە. کاتێ کە بەڕێوەبەری خوێندنگەکە -بە ئامادەبوونی کچۆڵەکە- لە ئەمی پرسیوەتەوە، ویتگێنشتاین ئینکاری کردووە.

ئەمە ئەو شتەیە کە پاسکاڵ دەیڵێ، بەڵام “ڕای مۆنک”، نووسەری کتێبی جێی باسی (ویتگێنشتاین: ئەرکی لێهاتوو- Wittgenstein: The duty of genius، گومانێکی جیدی لە گێڕانەوەکەی پاسکال هەیە. ئەو سەرنجی خوێنەران بۆ گێڕانەوەی بەسەرهاتی باسکراو، بەڵام جیاواز، لە زمانی “ڕۆڵاند هوت” یەکێ لە هاوڕێیانی ویتگێنشتاین ڕادەکێشێ، گێڕانەوەیەک کە ئەو پێیوایە باوەڕپێکراوترە.

هوت لە بیریەتی کە ویتگێنشتاین بە ڕەتکردنەوەی تۆمەتەکانی لە دادگاییەکەی (ڕووداوی هیدبایر Haidbauer incident) شایەتی درۆی دا. لە ساڵی ١٩٢٦ کوڕێکی یانزە ساڵە بە ناوی “یوزف هیدبایر” پاش ئەوەی کە ویتگێنشتاین لێی دا، بوورایەوە و لە هۆش چوو. ویتگێنشتاین کۆتایی بە دەرسەکە هێنا، کوڕەکەی بردە ژووری بەڕێوەبەری خوێندگەکە تا پزیشک پشکنینی بۆ بکات و، پاشان هەڵهات. ئەوەی کە ئایا ئەو چاوەڕێی پزیشکی کرد یان یەکسەر ڕایکرد جێی مشتومڕە. ویتگێنشتاین بێتاوان دەرچوو، هاوکارەکانی بەرگرییان لێکرد و تەنانەت داواشیان لێکرد کە لە وانەبێژی بەردەوام بێت. بەڵام ئەم ڕووداوە بووە پنتی کۆتایی پیشەیی مامۆستایەتی. وەک بڵێی هەستی نەدەکرد ئیتر بتوانێ بگەڕێتەوە. جیا لەوەیکە ویتگێنشتاین ددانی بە کام یەک لەم گێڕانەوانەدا ناوە، وا دێتە بەرچاو ئەوەی کە پتر ویژدانی ئەزیەت داوە توندوتیژییەکەی نەبووە، بەڵکو ناڕاستگۆییەکەی بوو.

ویتگێنشتاین کاتی قووڵبوونەوە لە ددانپێدانانەکەیدا لە ساڵی ١٩٣٧ نووسی:

“ساڵی ڕابردوو… خۆم کۆکردەوە و ئیعترافێکم کرد. ئەم کارە منی گەیاندە ئاوە زوڵاڵترینەکان… بەڵام ئێستاکانێ… من مەودایەکم لەگەڵ ئەو جێیەی کە پێشتر بووم، نییە. لە ڕادەبەدەر ترسنۆکم. ئەگەر نەتوانم ئەمە چارەسەر بکەم، دەبێ دیسان خۆم سەرتاپا لەو ئاوانە نوقم بکەم”.

لە یەکێ لە کتێبەکانی یادەوەری شەخسی ویتگێنشتاین، کە یادەوری پاسکاڵ و کەسە نزیکەکانی تریەتی، “ڕاش ڕێز” یەکێ لە خاوەندارەکانی میراتە فیکرییەکانی ویتگێنشتاین، دەربڕینی “لەڕادەبەدەر ترسنۆک” وەها ڕاڤە دەکات: ئەم دەربڕینە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو سەختیانەیە کە ویتگێنشتاین لە دیاریکردنی خۆفریودانەکانی خۆی بینیویەتی. خۆفریودانێک(self-deception) کە سەرچاوەکەی لە “سستی ئیرادە”ی بووە و “تەنیا بە یاریدەی بوێری چارە دەکرا”. شەهامەت و بوێری پێویست، کۆمەک دەکات تا ددانپێدانانەکانی ویتگێنشتاین بە کەڵک وەرگرتن لە خوازەی مۆنک(Monk)، وەک نەشتەرگەری خۆی بۆ زاڵ بوون بەسەر ترسدا ببینین. ویتگێنشتاین ناڕاستگۆیی لەگەڵ ئەوانیتردا بە ناڕاستگۆیی لەگەڵ خۆی دادەنا.

“ڕێز” هەروەها لەو بیرەوەریانەدا بە بیری دێتەوە کە ویتگێنشتاین، بە شێوەیەکی ئاسایی لەو ڕەخنە لە خۆگرتنانە توندانەدا، نیگەران بوو نەوەک جۆرێک “دێوەزمە” بێت. ئەم ڕەخنەیە زایەڵەی باسێکی ئەفلاتون لەبارەی ڕەسەنایەتی فەیلەسوف لە فایدۆرسە. سوکرات دەڵێ لە پەیڕەوی لە فەرمانێک کە لەسەر دیواری پەرستگای دێلفی لەسەر بنەمای ناسینی خود نووسراوە، بە هەڵەداچوو. ئەو ددانی پێدادەنێ: “بێهودەیە، کاتێک کە سەبارەت بە سرووشتی خۆم نەزانم، خەریکی مەسەلەکانی دیکەی بوونەوەرەکانی تر بم”. بەم شێوەیە سوکرات جەخت دەکاتەوە سەر کۆڵینەوە “نەک لەسەر ئەم شتانە، بەڵکو لە خۆم، تا بزانم من دێوەزمەم یان نا”. ڕووبەڕووبوونەوی ویتگێنشتاین لەگەڵ ناڕاستگۆیی خۆی، ڕێک وەک پەیدۆزی دێلفی بۆ خودناسی، پەیدۆزییەک بوو بۆ ڕەسەنایەتی.

“دژواری فەلسەفە “پتر لەوەیکە پێوەندی بە بیرەوە هەبێت، پێوەندیدارە بە ئیرادەوەیە”

فەلسەفە لای ویتگێنشتاین وەک سوکرات، هێندەی کە هەوڵێکی فیکری وو، مەشقێکیش بوو بۆ ڕاستگۆیی لەگەڵ خۆی. ویتگێنشتاین لە دەربڕینێکیدا لەنێۆ ئەو یاداشتانەی کە پاش مەرگی بە ناونیشانی کولتوور و بەها چاپ(culture and value) بوو، دەڵێت “دژواری فەلسەفە “پتر لەوەیکە پێوەندی بە بیرەوە هەبێت، پێوەندیدارە بە ئیرادەوەیە”. لەبارەی ددانپێدانیش وەها شتێک ڕاستە.

ویتگێنشتاین بێبەش نەبوو لە ڕوانگەیەک بۆ دیاریکردن و ناسینی کەمایەسییەکانی خۆی. بەڵکو هەروەک ڕێز دەڵێ، بۆی دژوار بوو قبوڵ بکات “وەک کەسێکی ناڕەسەن هەڵسوکەوتی کردووە… لەبەر ئەوەی پێیوابوو کە ئیرادەی نەبووە.” ویتگێنشتاین بۆ هەڵهاتن لە خۆفریودان پێویست بوو “کارێک بکات کە پێویستی بە بوێرییە”، یانی ددانپێدانان.

قبوڵکردنی تاوان و داوای بەخشین، کەڵکەڵەی ویتگێنشتاین نەبوون، کەڵکەڵەکانی ئەو ڕزگاری لە خۆفریودان و گۆڕینی خۆی بوو. ددانپێدانان وەها ڕۆڵێک دەگێڕێ، لەبەر ئەوەی پێویستی بە بوێری و ڕەنج کێشانە، یانی دیسیپلینکردنی خود(self-discipline). ویتگێنشتاین چاوەڕوانی زۆری لە خۆی هەبوو: پاسکال کاتی ددانپێدانان لێی پرسی: “ئەمانە یانی چی؟ یانی دەتەوێ بگەیتە کەماڵ؟” ئەویش مەغرورانە وەڵامی دایەوە: “بە دڵنیاییەوە دەمەوێ بگەمە کەماڵ”.

“فەلسەفاندن بەر لە هەر شتێ، کارکردنە لەسەر خۆ”.

ویتگێنشتاین فەلسەفەشی هەر بەم شێوەیە بە پاقژکردنەوەی خود و نەفس دەزانی. ئەو لە ساڵی ١٩٣١ نووسی: “فەلسەفاندن بەر لە هەر شتێ، کارکردنە لەسەر خۆ”. ڕێز دەنووسێ ویتگێنشتاین لە زۆرێک لە نامەکان و یاداشتە شەخسییەکانیدا دەریخستووە کە دەیەوێ “بە سەرنجدان لە لاوازییەکانی لە دەست خۆفریودان ڕزگاری ببێ و بەم شێوەیه ژیانێکی نوێ بگرێتە بەر”. ئامانجی ئەوە بوو ببێتە مرۆڤێکی تر. ویتگێنشتاین لە ساڵی ١٩٣١ دەنووسێ: “دەبێ ددانپێدانان ببێتە بەشێک لە ژیانی نوێتان”.

باشترین ڕێگە بۆ تێگەیشتن لە ددانپێدانانەکانی ویتگێنشتاین، لەبەرچاوگرتنیانە وەک شێوازێکی مانەوی و دەروونییە بۆ خودسازی. دوو بیرمەندێک کە ئەو بە قووڵی ستایشی دەکردن، ڕەنگە کاریگەریان لەسەر تێڕوانینیدا هەبووبێ، سەنت ئاگۆستین و تۆلستۆی کە هەر دووکیان لە ئۆتۆبیۆگرافییەکانیان وێنایەکی هاوشێوەیان لە ددانپێدانانەکانیان خستووەتەڕوو. ئامانجی ددانپێدانانەکانی سەنت ئاگۆستین و تۆلستۆی ڕێک وەک ویتگێنشتاین، پاقژکردنەوەی خود و نەفس بووە، یانی خودسازی(self-improvement) لە ڕێگەی پاقژبوونەوە و ڕەنجکێشانێک کە لە ددانپێدانان بەرهەم .

خواستی ویتگێنشتایان بۆ خودسازی بۆ ساڵانی بەر لە مامۆستایەتی ئەو دەگەڕێتەو. ڕێز باس لەوە دەکا کە ویتگێنشتیان بەدووی ئاسانکاری گۆڕانی کەسایەتی لە ڕێگەی بەشداریکردن لە چالاکیانێک بوو کە “شێوەی دیدی ئەو بۆ ژیان و بۆ خۆی بگۆڕن”، لەوانە نمایشی گشتی بوێری کە مومکینە ببێتە هوێ وروژانی خودسازی، بۆ نموونە “کەوتنە نێو ئەو دۆخ و هەلومەرجانەی کە هەردەم ژیانی بکەوێتە مەترسییەوە”. ویتگێنشتاین بۆ گەیشتن بەم ئامانجە، لە ساڵی ١٩١٦ داوای یەکێ لە ترسناکترین پێگەکانی سوپای کرد. دوایین پاسەوانی کەشیک لە ناوچەی قەدەغەکراو(no man’s land). ئەم کارە دوو پێوەر لە خۆگرتبوو کە وەک کەرەسەیەک بۆ هەڵاتن لە خۆفریودان لێیدەڕوانی: بوێری و ڕەنجکێشانێ کە ئەم ئەزموونە دەبووە هۆی.

ئەم هۆکارانە بوون کە ویتگێنشتاین خوشحاڵ دەبوو کاتێ دەیزانی کە هەموو شەوێک بە ئەگەری مەرگ ڕۆژ دەکاتەوە. ئەو لە ساڵی ١٩١٦ وەهای نووسی: “دوێنێ کرامە ئامانجی گولڵە. ترسا بووم، لە مەرگ ترسا بووم. ئێستا ئارەزوویەکی زۆرم بۆ ژیان هەیە”. لەبەر ئەوەی کە “تەنیا مەرگ مانای تەواو دەدات بە ژیان”. ئەگەرچی ئەو لەسەر بنەمای پێوەرە بەرزەکانی خۆی ترسنۆک بوو، بەڵام گەر پێوەری باوتر لەبەرچاو بگرین، هیچی کەمتر نەبوو لە پاڵەوانێک، بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەمەش ئەو مێدالیای شانازیانەن کە بۆ ئازایەتی وەریگرتن.

کەسایەتی ویتگێنشتاین ڕێک وەک فەلسەفەکەی ئاڵۆزە. “ئێلزابێت ئانسکۆم” کە بە بۆچوونی زۆرێک دیارترین فەیلەسوفی سەردەمی خۆی و یەکێکی تر لە نوێنەرانی فیکری ویتگێنشتاین و ڕەنگە باشترین خوێندکاری بووە، لەبارەی “بە قوڵی گومانی هەیە لەسەر هەر ئیدعایەک لەلایەن هەر کەسێکەوە لەسەر تێگەیشتن لە ویتگێنشتاین”. بەڵام ئەو شتەی لەبارەیەوە دەتوانین تێبگەین، ئەو بە دوای گۆڕینی خۆی بووە و، ددانپێدانانی بە هۆکار و شێوازێک بۆ وەدیهێنانی بەو ئامانجە دەزانی.

“هیچ شتێ دژوارتر لە فریونەدانی خۆت نییە”.

ویتگێنشتاین لە ساڵی ١٩٣٨ دەنووسێ: “هیچ شتێ دژوارتر لە فریونەدانی خۆت نییە”. ڕوانگەی ئەو لەبارەی خودی ڕەسەن ڕەنگە بەرزتر بێت لە دەستپێگەیشتنی، وەک نموونەکانی ڕەسەنایەتی کە لە ڕێگەی نووسینەکانی نیچە و کیرکەگاردەوە لەگەڵیان ئاشنابوو.

ڕەسەنایەتی لە مێژووی فەلسەفەدا بە زۆری وەک ئایدیاڵێک وێنا کراوە کە دەبێ ئارەزووی بکەین، بەڵام ئەمە نابێتە بەربەست بۆ گۆڕینی بۆ شێوازێکی کارا بۆ خودسازی. ددانپێدانان دەتوانێ ببێتە یاریدەیەک زاڵ بین بەسەر ئەو بەربەستانەی کە لەسەر ڕێگەی گۆڕانمان بۆ خودە ڕەسەنەکان وەستاون.

ئەگەر ددانپێدانان وەها ڕۆڵێکی بۆ ویتگێنشتاین گێڕاوە، ڕەنگە بۆ ئێمەش بکرێت.

سەرچاوە: https://www.nytimes.com/

The post ددانپێدانانی ویتگێنشتاین appeared first on ژنەفتن.

مانای بنەڕەتی فەلسەفە چییە؟ فەلسەفە، لە بنەمادا، پەیدۆزی هەقیقەتە، هەقیقەتی کامڵ – پەیدۆزی بنەماکانی هەموو شتەکان. لەم مانایەدا، فەلسەفە وەک ئوستووە(myth)یە. بەڵام فەیلەسوف، لە بنەڕەتدا لەگەڵ وەگێڕ و ئافرێنەری ئوستوورەکان جیاوازە. ئەوەی فەیلەسوف لە میتۆلۆژیست جیا دەکاتەوە، کەشفی سرووشتە. یەکەمین فەیلەسوف، دۆزەرەوە(کاشف)ی سرووشت بوو. سرووشت دەبوایە کەشف بکرێ. مرۆڤ زۆر زوو تێناگا کە شتێکی وەک سرووشت هەیە. سرووشت کاتێ کەشف بوو کە پەیدۆزی بنەماکان، لەسەر بنەمای ئەم دوو جیاوازییە بنەڕەتییە بەرەو پێش چوو:

ئەلف: جیاوازی نێوان بیستنەکان و بینینی شتەکان بە چاوی خۆت- دەبوایە بنەماکانی هەموو شتەکان لەسەر پایەی ئەوەی کە هەموو مرۆڤەکان لە ڕۆژی ڕووناک یان بە هۆی ڕووبەڕووبوونەوەی دیاردەکان دەتوانن ببینن؛ ئاشکرا یان کەشف بکرێ..

ب: جیاوازی نێوان ئەو شتانەی مرۆڤ-دروستی کردوون و ئەو شتانەی کە مرۆڤ-دروستی نەکردووە – سەرچاوی شتە دەستکردە دروستکراوەکان مرۆڤە، بەڵام مرۆڤ بە ئاشکرا، یەکەمین شتی سەرەتای شتەکان نییە. لەم ڕووەوە ئەو شتانەی کە دەستکردی-مرۆڤ نین، زیاتر لە مەسەلە دەستکرد و دروستکراوەکان، ئێمە بەرەو یەکەمین شتەکان ڕێنوێنی دەکەن،.

بەرهەمهێنانی دەستکردە دروستکراوەکان بە هۆی ڕێخۆشکردن، بە هۆی دووربینییە. سرووشت کاتێ کەشف کرا کە ئەوەی لەبەرچاو گرت کە ئیمکانی ئەوەی کە ڕەنگە شتەکانی سەرەتا، شتەکانی دیکە نەک بە هۆی دووربینی بەڵکو بە زەرورەتی کوێرانە  دروست کردبێ. من دەڵێم: شیانی ئەمەی کە سەرچاوەی شتەکان دووربینی، دووربینی ئیلاهی بێت وەلا نانێم. بەڵام ئەم بانگەشەیە لەمەودوا پێویستی بە بەڵگەیە. ئاکامی تایبەتی کەشفی سرووشت، خواستێکی بەڵگەیی ورد بۆ سەلماندنی بوونی هەبووەکانی ئیلاهییە، بەڵگەیەک کە لە شیکاری دیاردە ئاشکراکان لەسەر هەمووان، دەست پێ دەکات.

فەلسەفە لە بنەمادا ئەتایستە.

لەوێوە کە هیچ بەڵگەیەک ناتوانێ بابەتی بەڵگەکەی خۆی بە ئەرکی خوایی بزانێ، فەلسەفە لە بنەمادا ئەتایستە. جیاوازی نێوان ئەفلاتون و ماتریالیستێکی وەک دێمۆکریتوس، ئەگەر لەگەڵ جیاوازی نێوان ئەفلاتون و هەر ڕوانگەیەکی ئەزموونی ئایینی بەراورد بکرێت، ناکاریگەرە. هەوڵەکانی ئەفلاتون و ئەرەستۆ بۆ سەلماندنی بوونی خوا تایبەتمەندی ئایینی بۆچوونەکانیان ناسەلمێنێ، لە ڕاستیدا ڕەتی دەکاتەوە.

زمانی ئەفلاتون و زۆرێکی دیکە لە فەیلەسوفانی پێش مۆدێرن، ئەم تایبەتمەندییە دانسقەیەی شاردەوە. ئەم بنەمایە کە لەخۆگری ئەم جۆرە تایبەتە لە قسەکردنە، تاهەنووکە هەرگیز بە دروستی مانیفێست نەکراوە. کەواتە مۆڵەتم بدەن تا چەند قسەیەکی لەبارەوە بکەم.

فەلسەفە وەکوو پەیدۆزی بنەما هەقیقییەکانی هەموو شتەکان، هەوڵێکە بۆ جێگرتنەوەی گومان لەبارەی ئەم بنەما بەراییە، لەگەڵ ناسین یان زانستی هەقیقی سەبارەت بەوانە. ئێ، بە هیچ شێوەیەک حەتمی نییە کە ئەمە پەیدۆزییەکی ڕەوا بێت. نەک تەنیا زوو بڕیاردان(پێشداوەری)یەکی گشتی لە دژ بە خۆهەڵقورتان لە ڕازەکانی خوایان هەبوو بەڵکو بەڵگەیەکی بەهێز ئاماژە لەسەر ئەو تێڕوانینە دەکات کە گومان و، نەک ناسین، ڕەگەزی بنەمایی ژیانی مرۆیی یان کۆمەڵایەتی یان سیاسییە.

فەلسەفە خۆی لە خۆیدا ڕووخێنەرە

ئەگەر گومان، ڕەگەزی بنەڕەتی ژیانی سیاسییە، فەلسەفە کە گومانەکانیش بە پرسیار دادەمەزرێنێ، بنەمای بنەڕەتی ژیانی کۆمەڵایەتی هەڵدەوەشێنێتەوە: فەلسەفە خۆی لە خۆیدا ڕووخێنەرە (لاوەکان لە ڕێ بەدەر دەکات). لە ڕوانگەی فەلسەفەوە، ئەم مەسەلەیە پەڵپێک نییە لەسەر فەلسەفە، لەبەر ئەوەی پەیدۆزی هەقیقەت چەندپاتە گرنگترە لە ژیانی سیاسی: فەلسەفاندن ڕاهێنانی مەرگە. لەگەڵ ئەمەشدا فەیلەسوف چارەیەکی جگە لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ خواستە ڕەواکانی کۆمەڵگە یان خستنەئەستۆی بەرپرسیارێتی هاوڵاتییەتی خۆی نییە. ئەو ئەم بایەخە بە خۆپارێزی لە فێرکاری ئاشکرای ئەوەی کە ئەو بە تاقانە هەقیقەتی لەقەڵەم دەدات، تاڕادەیەک کە ئەو تاقانە هەقیقەتە دەکرێ بۆ کۆمەڵگە مەترسیدار بێت، ئەنجام دەدات

ئەم تێڕوانینە پێوەندارەی، بە پێوەندی فەلسەفە لەگەڵ ژیان، لەگەڵ کۆمەڵگە دەبێتە هۆی ئەوەی کە فەلسەفە خۆی لە خۆیدا، لە دەستی کەسانێکی زۆر کەمدا بێت کە بێگومان بۆ فەلسەفە گونجاون. جیاوازی بنەڕەتی نێوان بیرمەندان و ڕەشۆک، جەوهەری تێگەی سەرەکی فەلسەفەیە. ئەم ئایدیایە کە فەلسەفەش دەتوانێ بگۆڕدرێ بۆ بنەمای ژیانی مرۆیی، بە گشتی بۆ هەموو بیرمەندانی پێش مۆدێرن نامۆ بوو. ئەفلاتون خوازیاری ئەوەیە کە دەبایە فەیلەسوفان ببنە پاشا؛ ئەو خوازیاری ئەوە نییە کە فەلسەفە دەبێ ببێتە فەرمانڕەوا: لە یۆتۆپیای ئەودا تەنیا دوو یان سێ کەس، بە هەموو شێوەیەک دەستیان بە فەلسەفە دەگات؛ زۆرینەیەکی گەورە بە درۆی شەریفانە ڕێنوێنی دەکەن. پەیدۆزی بۆ ناسین، هۆکارە کە لە هەموو ئەو بارانەدا کە شایەتی تەواومان نییە، دەبێ لە ڕێککەوتن خۆ بپارێزین یان دەرکردنی حوکم هەڵپەسێرین. ئینجا، خۆپارێزی لە ڕێککەوتن یان هەڵپەساردنی دەرکردنی حوکم لە بابەتگەلی بێکۆتا زەروری کە پێویستی بە بڕیاردانی بەلەز هەیە، ناموکینە.

لە بابەتگەلی پێوەندیدار بە مەرگ و ژیان ناتوانرێ دەرکردنی حوکم هەڵپەسێندرێ. سەرکەوتن یان شکستی مژووڵی فەلسەفی، لە بارمتەی شیانیی هەڵپەساردنی دەرکردنی حوکمە، بۆیە پێویستیەتی کە بابەتگەلی پێوەندیدار بە مەرگ و ژیان، لە پێشدا یەکلا کرابنەوە. دەتوانرێ هەموو بابەتەکانی پێوەندیدار بە مەرگ و ژیانەوە بە پرسیاری چۆن دەبێ بژین، بهێنرێتە خوار. مژووڵی فەلسەفی وا دادەنێ کە پرسیاری چۆن دەبی بژین، پێشەکی یەکلاکراوەتەوە. ئەم پرسیارە بە ڕێگەی پێش فەلسەفەی هەڵکەوتە لەم دیدەوە یەکلاکرایەوە کە شێوازی دروستی ژیان، تەنیا شتی پێویست ژیانێکە کە بۆ فەلسەفە تەرخان کرابێت و نەک هیچ شتێکی تر.

ئەم ڕێگەیەی پێش فەلسەفە، پاشان لە فەلسەفەدا بە شیکارییەک لە سرووشتی مرۆڤ، پەسەند کرا، لەگەڵ ئەوەشدا، ڕەنگە فەلسەفە، وەک مانا بنەماییەکەی، تەنیا شێوەی دروستی ژیان، یانی دوایین بەختەوەری مرۆڤ بێت. لە ئاکامدا، هەموو پیشەکانی تری مرۆڤ هەرچەندە بە شکۆ، لە بنەڕەتدا دەبێ خەوشدار یان شێوەگەلێک لە بێدەرەتانی مرۆڤی دابنرێ. ژیانی ئەخلاقی وەکوو ژیانی ئەخلاقی، ژیانی فەلسەفی نییە: بۆ فەیلەسوف، بابەتی پێوەندیدار بە ئەخلاق شتێکی بەشەکی هەلومەرج یان ئاکامی لاوەکی فەلسەفاندن نەبووە و لە خۆیدا بە بەها نییە.  

فەلسەفە نەک بەس مێتا-کۆمەڵایەتی و یان مێتا-ئایینی نییە، بەڵکو هەروەها مێتا-ئەخلاقیشە.

فەلسەفە نەک بەس مێتا-کۆمەڵایەتی و یان مێتا-ئایینی نییە، بەڵکو هەروەها مێتا-ئەخلاقیشە. فەلسەفە بانگەشە دەکات کە مرۆڤ لە کۆتاییدا هەڵبژادەیەکی جگە لە هەڵبژادنی نێوان فەلسەفە و نائومێدییەکی شاراوە لە تەوەهم نییە. تەنیا لە ڕێگەی فەلسەفەوەیە کە مرۆڤ بەبێ لە دەستدانی مرۆڤبوونی خۆی، توانای بینیی واقیعیەتی لە شێوە ناحەزەکەی دەبێت. بانگەشەی فەلسەفە کەمتر لە نانگەشەی وەحی، بنەڕتی نییە. سەرکەوتن و شکستی فەلسەفە لە بارمتەی شیانی هەڵپەساردنی دەرکردنی حوکم لەبارەی بنەڕەتیترین پرسەکانە. یانی فەلسەفە لە هەمان کاتدا بە گومانە: لە مانای بنەمایی وشەکە (σκέψις) بە مانای سەیرکردنی شتەکان، لەبەر چاو گرتنی شتەکانە

فەلسەفە لەبارەی دەرکی ئاڵۆزی واقیعیەتە وەک گشتێک. ئاڵۆزییەکە پێدەچی ببێتە بەربەستی وەڵامگەلی ڕۆشنگەر بۆ پرسیارە بنەڕەتییەکان: ڕەنگە ئەو بەڵگانەی کە بە سوودی وەڵامە جۆراوجۆرە نەگونجاوەکان دەخرێنە ڕوو، بێ ئاکام بن. ئەم مەسەلەیە مژووڵی فەلسەفی بێهودە ناکات

بۆ فەیلەسوف دەرک و تێگەیشتنی مەسەلەیەک بێکۆتا گرنگتر لە هەر جۆرە وڵامێکی پەتییە. ئەوەی لە ڕوانگەی فەلسەفی، یانی لە پلەی تێروانین بایەخی هەیە، بەیانی ڕوونی بابەتی بنەڕەتییە؛ واتە بەیانێکی ڕۆشن کە بەرهەمی بەڵگەهێنانەوە بە سوودی دوو وەڵامی دژ، لە بری خەریک بوون بە وەڵامەکان بێت. فەلسەفە لە مانای بنەمایی خۆیدا پتر لەوەی کە یەقینی بێت، مشتومڕئامێزە. مشتومڕ و باسوخواس تەنیا بۆ ئەوانە شیاوە کە گیرۆدەی بڕیاردان نین، ئەوانەی کە پەلەیان نییە، بۆ ئەوانەی کە جگە لە مشتومڕ هیچیان بۆ زەرورەت نییە. بێ سەقامی ڕژێمەکان، ڕیسوایی فەیلەسوفە جیاوازەکان، بە هیچ کلۆجێک، لە بێدەسەڵاتی فەلسەفە نییە:

کاتێ فەیلەسوفەکان دەڵێن کە تەنیا بەختەوەریی شیاو، بریتییە لە فەلسەفاندن، مەبەستیان ئەمە نییە کە فەلسەفە دەتوانی گرنتی بەختەوەری مرۆیی بکات؛ چونکە ئەوان دەزانن کە مرۆڤ خوایەکانی چارەنووسی خۆیان نین: εὐημερία (بەختیاری): تیرۆژی هەتاو بە شێوەی خۆراک، سەرپەنا، سڵامەتی، ئازادی و هاوڕێیەتی- تیرۆژێک کە بە دەستی فەلسەفە نەهاتووەتە ئارا بۆ فەلسەفاندن و لە کۆتاییدا بۆ بەختەوەری پێویستە، گەرچی ئەم تیرۆژە بەختەوەری ناهێنێتە دی.

سەرچاوە:

 “Reason and Revelation” (1948), Leo Strauss and the Theologico-Political Problem, trans. Marcus Brainard, New York

The post مانای بنەڕەتی فەلسەفە appeared first on ژنەفتن.