بەدەر لە باسکردنی بنەما تیۆرییەکانی پرسی جێندەر کە خۆی باسێکی تێروتەسەلە و مەبەستی ئەم یادداشتە پەرژانە سەر ئەو بابەتە نییە، ئەم جۆرە بەرنامانە چەند کێشەیەکی بنەڕەتیی زۆر قووڵیان هەیە:

بە ئاستی یەکەم، بابەتێکی گرنگ (بۆ نموونە مافی ژنان و بزووتنەوەی فێمێنیزم) سادە دەکرێتەوە بۆ کۆمەڵە ڕستەیەکی سواو و کەمناوەرۆک کە نەک تەنها کۆی حەقیقەتی بابەتەکە وێنا ناکەن، بگرە تەنانەت زانیاریی ناڕاست و نیوەڕاستیش دەرخواردی خوێنەر دەدەن. هەر ئەمەش دەبێتە هۆی چەواشەبوونی بەردەنگ، چونکوو گواستنەوەی ناتەواوی بابەتێک زیاتر لە نەگواستنەوە و داشاردن و حاشالێکردنی، بابەتەکە بێمانا و ناشیرین دەکات. (ئەڵبەت لەم نموونە تایبەتانەدا ئامانجەکە ڕێک ناشیرینکردنی بابەتەکەیە، هەر بۆیە بەئەنقەست هەوڵ دەدرێت پەنجە بخرێتە سەر هەندێ لایەنی باسی مافی ژنان کە کۆمەڵگا لەسەریان هەستیارە و وەک تابۆ سەیریان دەکات.) چ پێشکەشکاران و چ مامۆستایانی بەرنامەکە گەلێ ڕووکەش و سادە باسی جێندەر و ژن دەکەن؛ پرسیارەکانی پێشکەشکار خۆیان وەڵامەکەیشیان تێدایە و مامۆستا تەنها دەبێ پشتڕاستیان بکاتەوە، بەڵام زۆر جار لە پشتڕاستکردنەوەکەیشدا کورت دەهێنن و بە ناچار پەنا بۆ سەرچاوەی متمانەپێنەکراوی نازانستی دەبەن. بۆ وێنە مامۆستا عالیە بەردەوام دەگەڕێتەوە بۆ بیرەوەرییەکانی خۆی و وەک بەڵگە و ئارگیۆمێنت بەکاریان دەهێنێت، ئاشکرایە لە هەموویشیدا خۆی پاڵەوان و کچە زیرەکەکەیە کە مامۆستاکانی موعجیب کردووە! یان مامۆستا بێخاڵ چیرۆکی سیاسەتمەداران و خەڵکانی تر دەگێڕێتەوە. ئەوەی کە مامۆستایەکی زانکۆ توانای سەلماندنی بابەتێکی بە شێوەی تیۆری نییە و ناچارە پەنا بۆ بیرەوەری و چیرۆک ببات و وەک «فاکت» بە بەردەنگی بفرۆشێتەوە، نیشانەی ئەوەیە کە بە پێچەوانەی ناونیشانی بەرنامەکە و بەڵگەنامەی دوکتورای میوانەکان، نەک تەنها هیچ بێلایەنییەکی زانستی لە باسەکەدا ڕەچاو نەکراوە بەڵکوو ئاستی مەعریفیی مامۆستایانیش بەشی بابەتەکە ناکات. یاخود دوکتور بێخاڵ ئەبووبەکر ئەگەرچی دەزانێت و خۆیشی لە سەرەتاوە ئاماژەی پێ دەکات کە یەک لە ڕووە جیدییەکانی پێناسە تازەکان بۆ جێندەری مرۆڤ لە زانستە پێوەندیدارەکان بە سایکۆلۆژیاوە سەرچاوە دەگرێت، کەچی بۆ ڕەتکردنەوەی ئەو پێناسەیە، لە ناو زانستەکاندا تەنها بۆ زانستی پزیشکی دەگەڕێتەوە و لە زانستی پزیشکییشدا تەنها کۆمەڵێک لە پزیشکان بە نموونە دەهێنێتەوە کە باوەڕە پێشوەخت دیاریکراوەکەی خۆی پشتڕاست دەکەنەوە. ڕەنگە ئەم گەڕانەوەیە شتێکی ئاسایی بێت، بەڵام کاتێک کە تۆ باوەڕەکەت نەک بەرهەمی توێژینەوە و تێرامانی بێلایەنانەی زانستی، بەڵکوو درێژەی هەمان ئەو کولتوور و نەریتەیە کە تێیدا گەورە بوویت و ژیاویت، ئیدی ناتوانین ئەم چەشنە گەڕانەوەیە بە شتێکی ئاسایی و سروشتی بزانین. چونکوو لەم جۆرە میتۆدەدا ئیدی شتێک بە ناوی «توێژینەوە» -چ بگا بە توێژینەوەی زانستی- بوونی نامێنێت، بەڵکوو ئەم کارە جۆرێک لە گەڕان و پشکنینە بەدوای هەر سەرچاوەیەکدا کە بۆچوونە هەمیشەیییەکەی خۆمان پشتڕاست دەکاتەوە. ئاشکرایە لە ئاوەها پرۆسەیەکدا مێشکی مرۆڤ تەنها ئەو نموونانە دەبینێت کە لەگەڵ باوەڕەکەیدان و هیچ جۆرە ئامادەیییەکی ڕەخنەگرانە بۆ گومانکردن لەوەی هەیە و لەوێشەوە هەوڵدان بۆ توێژینەوەی بێلایەن، لە ئارادا نامێنێت. ئەمە گەورەترین کێشەی میتۆدۆلۆژیکی دەستێوەردانی ئیماندارانی نەریتییە لە پرسی نانەریتی و تازەی پێناسەی جێندەردا. ڕەنگە بتوانین بڵێین لە باسکردنی پێناسە تازەکانی جێندەردا مامۆستایانی مزگەوتەکان زۆر ڕاستگۆترن لەم جۆرە مامۆستایانەی زانکۆ، چونکوو بە چوار وشەی ناتەواوی زانستی باسێکی ئایدیۆلۆژیکی ناشیرین جوان ناکەن و ڕاستگۆیانە دەڵێن ئێمە تەنها پشت بە قورئان دەبەستین نەک هیچ سەرچاوەیەکی نائایینیی دیکە. بەڵام ئەم مامۆستا خاوەن شەهادە و بەڵگەنامانە تۆسقاڵێک لە زانست بەکار دەهێنن بۆ ڕەتکردنەوەی کۆی زانست، کە بە ئاشکرا هەوڵێکی ناڕاستگۆیانەی پارادۆکسیکاڵە؛ ئەگەر زانست خراپە بۆچی دەگەڕێنەوە بۆی؟ ئەگەریش دەگەڕینەوە بۆی بۆچی بە سەقەتی و ناتەواوی بۆ خوێنەری باس دەکەن؟! ئەڵبەت مامۆستا عالیە دواجار بە ڕوونی قسەی دڵی دەدرکێنێت و ئەڵێ ئەو باسانە دەبێ تەنها لە ناو کتێبدا بمێننەوە و قەت هەوڵ نەدرێ لە ئەرزی واقیعدا تاقی بکرێنەوە! جێی خۆیەتی مامۆستای بەڕێز وەڵامی ئەو پرسیارە بداتەوە کە زانست ئەگەر خزمەت بە ژیانی حەقیقیی خەڵک نەکات بە کەڵکی چی دێت؟ ئینجا ئەو زانستە خەریکە شیکاری بۆ بابەتێک دەکات کە هەر ئێستەیش بوونی هەیە، کە وایە هەوڵدان بۆ تێڕامان و لێکۆڵینەوە لەو بابەتە یان برەودان بە هۆشیاری لەو بوارەدا، ناوی تاقیکردنەوە یان دابەزاندن نییە، بەڵکوو ناوی پەرەپێدانە بە زاستی پێوەندیدار بە ژیانی خەڵکەوە. ئەگەر بڕیارە «مەعریفە» و «زانست» کاریان پێ نەکرێت و لە دووتوێی کتێبەکاندا قەتیس بمێنن، ئیدی فەلسەفەی دروستکردن و بوونیان چییە و ئەگەر نەبن چ شتێک لە کۆمەڵگا کەم دەبێتەوە؟ بێگومان هیچ. کاتێک خەڵکانی عیلمانی دەڵێن با ئایین وەک بەها پیرۆزەکەی خەڵکان بمێنێتەوە و کۆنترۆڵی دەسەڵات و کۆمەڵگا نەکات، زۆربەی ئیماندارانی وەک ئەم مامۆستایانە قەڵس دەبن و بە گژ هەرچەشنە ڕەخنەیەک لەم بوارەدا دەچنەوە، لە حاڵێکدا کە ئەو داوایە پشت بە ئارگیۆمێنت و بەڵگەی تیۆری و مێژووییی زۆر جیدی دەبەستێت و ئایینیش ناشیرین یان ڕەت ناکاتەوە، بەڵکوو دەوری ئایین لە سیاسەتدا دەخاتە ژێر پرسیارەوە و دەڵێ بەم هۆکارانە نابێ ئەو دووانە تێکەڵ بن. کەچی مامۆستا عالیە زانستی جێندەرناسی هەر لە بنەڕەتەوە دوور دەخاتەوە بۆ ناو کتێبەکان و هیچ دەورێکی بۆ دیاری ناکات! گەرچی دەستەواژە و چەمک و وشەی تازە لە زاری ئەم بەڕێزانەوە دەبیسین، بەڵام پێناسە و باوەڕەکانیان بچووکترین جیاوازی لەگەڵ باوەڕی مێژووییی کۆمەڵگادا نییە و ڕێک درێژەی هەمان باوەڕی کۆنە. بۆ وێنە لە باسی باڵاپۆشیدا دەستەواژەی «لایف ستایل» بەکار دەهێنن بەڵام دەرئەنجامەکە هەر واجببونی باڵاپۆشییە کە فەرمانێکی خودایییە و ئازادی لە هەڵبژاردنی شێوەژیاندا هیچ جێیەکی پێ نادرێت! باسی «جێندەر ڕۆل» دەکەن بەڵام دیسان ڕۆڵی سەرەکیی ژن هەر دەگەڕێننەوە بۆ ناو خێزان و ستایشی خۆقۆربانیکردنی ژن لە ئەرکی خێزانیدا دەکەن! بە واتایەکی زۆر سادە، نە خوێندن تا دوکتورا و نە بەکارهێنانی زمان و دەستەواژەی مۆدێرن و نوێ و نە بینینی وڵاتانی تر نەیتوانیوە بچووکترین گۆڕانکارییەک لە ڕوانگەی ئەم مامۆستایانە لە ئاست پرسی ژن و جێندەردا بەدی بهێنێت.

بە ئاستی دووهەم، گەورەکردنەوەی بابەتێکی وەک «ئێڵ‌جی‌بی‌تی»یەکانە و پێناسەکردنی وەک گەورەترین مەترسی بۆ سەر ژیانی هەنووکەی مرۆڤایەتی. بەدەر لە هەرجۆرە ڕوانگەیەکی ئەرێنی و نەرێنی لەسەر فۆبیاسازی لە «ئێڵ‌جی‌بی‌تی»یەکان و مافەکانی ئەم کەسانە، لە ڕاستیدا نەک لە کوردستان بەڵکوو لە هیچ شوێنێکی ئەم جیهانەدا «ئێڵ‌جی‌بی‌تی» تەنانەت نەبووەتە بابەتێکی کاریگەر و هاوکێشەساز، چ بگا بەوەی کە ببێتە هەڕەشە و هێندە پەرەی سەندبێ و بەهێز بووبێ کە بتوانێت بنەوانی کۆمەڵگا لێک بپچڕێنێت! تەنانەت لە ئەورووپا و لە ڕۆژئاوایشدا بە گشتی، هێشتا کۆمەڵگەی «ئێڵ‌جی‌بی‌تی» کەمینەیەکن کە کۆمەڵگا وەریان ناگرێت و بە پەرچەکرداری توندئاژۆیانەی زمانی و فیزیکی ڕووبەڕوویان دەبێتەوە. بەتایبەت بەرەی نیۆکۆنسێرڤاتیست کە گرنگترین و بەدەسەڵاتترین بەشی دونیای سەرمایەدارین، زۆر زیاتر لە مامۆستا موسڵمانە کوردەکەی ئێمە دژی «ئێڵ‌جی‌بی‌تی»یەکانن، بە ئاستێک کە کەسانی وەک ترامپ کە نوێنەری بێئەملاولای سەرمایەدارین، لە کێبڕکێی هەڵبژاردندا دژایەتیکردنی کەمینە جێندەرییەکان و مافی لەباربردنی ژنان دەکەنە بانگەشەیەک بۆ سەرکەوتن بەسەر ڕکابەرەکانیاندا. کە وایە ئەو بانگەشانە کە پرسی «ئێڵ‌جی‌بی‌تی» یان پێوەندیی سێکسی لە دەرەوەی زەواج وەک پرۆژەیەکی سەرمایەداری پێناسە دەکەن کە «فاندی بۆ دیاری کراوە و دەیانەوێ کۆمەڵگای ئێمە لە ئەخلاق خاڵی بکەنەوە» زیاتر لەوەی هەڵگری حەقیقەتێکی کۆنکرێت و سەلمێنراو بێت، نیشاندەری زاڵبوونی «تیۆریی پیلان»ـە بەسەر مێشکی سادە و سەرەتاییی مامۆستاکانی ئێمەدا. ئەم مامۆستایانە بە چەشنێک پرسی جێندەر و ئێڵ‌جی‌بی‌تی دەبەستنەوە بە سەرمایەدارییەوە کە بینەر وادەزانێت هیچ ڕەگێکیان لە ناو مێژووی مرۆڤایەتیدا نەبووە، لە حاڵێکدا کە بە درێژاییی مێژووی ئینسان شێوە و فۆرمی هاوڕەگەزخوازی هەبووە و خەڵکانێک مەیلی سێکسیی لەم چەشنەیان تاقی کردووەتەوە. چیرۆکی قەومی لووت یەکێکە لەو چیرۆکە بەناوبانگانەی کە دەیسەلمێنێت هاوڕەگەزخوازی دیاردەیەکی مێژووییی کۆنە، یان وێنای عەشق لە یۆنانی کەونارادا کە لە «عەشقی پیاو بۆ پیاو»دا ڕەنگی دەدایەوە. لە مێژووی ئیسلامیشدا هاوڕەگەزخوازی نەتەنها بوونی هەبووە بەڵکوو بە درێژاییی چەندین سەدە ئاسانگیریشی بەرانبەر نوێنراوە، بە چەشنێک کە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا یەک لە ڕەخنەکانی مەسیحیان لە ئیسلام ئەوە بووە کە لە بەرانبەر هاوڕەگەزخوازەکاندا زۆر نەرمونیان و ئاسانگیرە. لە مێژووی ئیسلامیدا هاوڕەگەزخوازی بە ئاستێک بەربڵاو و ئاسایی بووە کە تەنانەت هەندێ لە پاشاکانی سەردەمی ئومەوی و عەباسی بە ئاشکرا لەگەڵ هاوڕەگەزی خۆیاندا خۆشەویستی و سێکسیان کردووە. هەر لەم مێژوو و کولتوورەدا وشەی وەک «موخەنەس: مخنث» هەبووە کە تەعبیر لەو پیاوانە دەکات کە مەیل و سیمای ژنانەیان هەیە (لە کوردیدا نێرەمۆک) و ئەمەیش بەڵگەیە بۆ بوونی ترەنس لە دونیای کۆندا. هەر لە خودی زمانی کوردییشدا دەستەواژەی تایبەتی زۆر کۆنمان بۆ کرداری هاوڕەگەزخوازانە هەیە: سەربەسەر، پانپانۆکێ، قوزەخشانێ، کوزەتەقانێ، گونەتەقانێ و… . ئەمانە کۆمەڵە وشەیەکن کە مێژوویەکی زۆر کۆنیان لە زمانی کوردیدا هەیە و دەیسەلمێنن کە ئەو دیاردەیە بە ئاستێک بوونی هەبووە کە زمان بە پێویستی زانیوە دەستەواژەی بۆ دابهێنێ. کە وایە مەیلە جیاوازە سێکسییەکان بە هیچ شێوەیەک دیاردەیەکی تازە یان بەرهەمی پیلانی سەرمایەداری نین، بەڵکوو بەشێکن لە بوونی مرۆڤ کە لە بەشێکی گەورەی مێژوودا کراونەتە مایەی شەرم و هەوڵ دراوە بەتەواوی پشتگوێ بخرێن و حاشایان لێ بکرێت. بەڵام ئێستە تا ڕادەیەک ئەو شەرمە شکاوە و مرۆڤ خەریکە باسیان دەکات و هەوڵ دەدا لێیان تێبگات. ئەوەشی کە دەڵێن سەرمایەداری پرسی جێندەر بە ئاڕاستەی قازانجی مادیدا بە کار دەهێنێت، هیچ شتێک لەم پرسە ناگۆڕێت، چونکوو سەرمایەداری هەوڵی داوە نەک تەنها جێندەر بەڵکوو هەر شتێکی پێوەندیدار بە مرۆڤەوە لەناو ئەم گەردوونەدا بکاتە کەرەستەی ئابووری بە مەبەستی بەرزکردنەوەی ڕێژەی سەرمایە لە بەرژەوەندیی سیستەمەکەدا. کە وابوو ئەم مەیلەی سەرمایەداری لە خۆیدا ناتوانێ ڕەوایەتی لە شتێک بسێنێتەوە یان بە پێچەوانەوە ڕەوایەتی بە شتێک ببەخشێت. ئێستە تەنانەت ئاویش بووەتە کاڵایەک و سەرمایەداری لە هەزاران ڕێگاوە دەیهەوێ کۆنترۆڵی سەرچاوەکانی ئاو بکات و پارەیان لێ دەربهێنێت، خۆ بە میتۆدی ئەو مامۆستایانە بێ، دەبێ بایکۆتێک بخەینە سەر ئاویش و لەبەر ئەوەی بووەتە هۆکاری پارەدەرهێنانی سەرمایەداری، ڕەوایەتیی لێ دابماڵین و بە کاری نەهێنین!

بە ئاستی سێهەم، لە ڕێگەی بچووککردنەوەی پرسی زۆر گرنگی مافی ژن یان کەمینە جێندەرییەکانەوە بۆ لایەنی سێکسواڵیتەی ڕووت، لەمپەرێکی گەورەی کۆمەڵایەتی دەخەنە بەردەم هەموو هەوڵێکی یەکسانیخوازانە بۆ دەستەبەرکردنی مافی یەکسانیی هەموو هاووڵاتییان. بزاڤی یەکسانیخوازی هەڵگری بنەمای مەعریفی و فەلسەفیی زۆر قووڵە و لایەنی سێکسواڵیتە تەنها بەشێکی بچووکی ئەم بزاڤەیە، بەرجەستەکردنەوەی ئەو لایەنە کە لە هەموو دونیادا تا ئێستایش کەمتازۆر وەک تابۆ و بڤە چاوی لێ دەکرێت، بەرکورتکردنەوەی ئیمکانی خەباتە لە پێناو مافی ڕەوای مرۆڤەکاندا. ئاخۆ مامۆستایەکی ژنی زانکۆ بە پلەی دوکتۆراوە کە باسی جێندەر یان ژن دەکات، چ شتێک وای لێ کردووە کە ڕێک هەمان ئەو تێڕوانین و زمانە پیاوسالارانەیە بەکار بهێنێت کە چەندهەزار ساڵە ژنانی کردووەتە مرۆڤی پلەدووی زەعیفە و ئۆبژە و لە بەرانبەریشدا پیاوی کردووەتە خودای سەرزەوی و خاوەنی کەون و کائینات؟! کە وایە بە ئاسانی دەتوانین بڵێین ئەو مامۆستا ژنەیش هەر پیاوێکی نێرسالارە و لە ڕێگای چەواشەکردنی حەقیقەتی بزاڤە کۆمەڵایەتییەکانەوە، خەریکە خزمەت بە کولتووری دزێوی پیاوزاڵی و نێرسالاری دەکات. مخابن ئەم جۆرە دابڕاندن و لێکپچڕاندنەی گوتارە فیکری و کۆمەڵایەتییەکان، بووەتە نەریتێکی ڕووخێنەر لە ناو ئەکادیمیاکان و لە لای مامۆستایاندا.

بە ئاستی چوارەم، زەقکردنەوەی لەڕادەبەدەر و ناڕاستی ئەم پرسانە یارمەتیی دەسەڵاتە گەندەڵەکان دەدات بۆ خۆڵکردنە چاوی خەڵک و مەشغووڵکردنیان بەو بابەتانەوە تاکوو بەبێ هیچ لەمپەر و بەربەستێکی کۆمەڵایەتیی جیدی درێژە بە دەسەڵاتی ستەمکارانە و گەندەڵی خۆیان بدەن. ئاشکرایە کۆمەڵگای سوننەتیی ئێمە بە بەراورد لەگەڵ کۆمەڵگا ڕۆژئاوایییەکاندا زۆر دەمارگرژترە بەرانبەر بەو پرس و دیاردانەی بە دروست یان بە هەڵە وەک بەشێک لە ئەخلاق (بەتایبەت لە بواری سێکسواڵیتەدا) لە قەڵەم دراون. هەموو دەسەڵاتێکی نادیمۆکرات لە هەموو شوێنێکی جیهاندا شەیدای میکانیزمەکانی خافڵاندن و دوورخستنەوەی جەماوەرە لە سیاسەت، چونکوو لەم ڕێگایەوە پرۆژەی «ناسیاسیکردنەوە»ی کۆمەڵگا دەباتە پێشەوە و بەم چەشنە زۆر ئاسانتر درێژە بە دەسەڵاتی خۆی دەدات. بێگومان هیچ میکانیزمێک ناتوانێت یارمەتیدەری ئەم مەبەستەی سیاسەتبازان بێت مەگەر ئەوەی ڕەگێکی قووڵی لە ناو کولتووری کۆمەڵگاکەدا هەبێت. ئاشکرایە کولتووری ئێمە بە قورسی بارگاوییە بە ئایین و بەها ئایینییەکان، هەر بۆیە دەسەڵاتە زاڵە نادیمۆکراتەکان هەمیشە ئایینیان بە ئاڕاستەی خۆڵکردنە چاوی خەڵکدا بەکار هێناوە و کردوویانەتە کەرەستەیەک بۆ دوورخستنەوەی خەڵک لە کێشە سەرەکییەکانی کۆمەڵگایەکی لێقەوماوی ستەملێکراو. سەدام حسێن لە چەمکی ئیسلامیی «ئەنفال» بۆ جینۆسایدکردنی کورد کەڵکی وەردەگرت، خومەینی چەمکی ئیسلامیی «جیهاد»ی گۆڕیبوو بۆ هۆکاری هێرشکردنە سەر کوردستان، ئەردۆغان هەر ئێستە پرسی ئیسلامیی «حیجاب» بۆ بردنەوەی هەڵبژاردن بەکار دەهێنێت. لەم نێوانەدا بەشێک لە ئیماندارانی کوردستانیش خوازراو و نەخوازراو، بە ئاگایییەوە یان لەڕووی نائاگایییەوە، ڕاستگۆیانە یان لەڕووی نیفاقەوە، ڕێک بە ئاڕاستەی ئەم ویست و گەڵاڵەیەی هەردوو دەسەڵاتی گەندەڵی زەرد و سەوزدا دەجووڵنەوە. کۆمەڵگا لە ئەنجامی گەندەڵیی دەسەڵاتداراندا تووشی هەژاری و هەڵاواردن و درزی چینایەتی بووە، بەڵام تەنها یەک پۆستی سادە لەسەر کچێکی مۆدێل بەقەدەر هەموو هەواڵە پێوەندیدارەکان بە گەندەڵی و بەتاڵانبردنی سەرمایەی گشتییەوە سەرنجی جەماوەر بۆ لای خۆی ڕادەکێشێت. ڕۆژانە بە دەیان بەرپرس و مەسئوولی دز و جەردە لە شەقامەکان و لە تەنیشت دانیشتووانی شارەوە تێدەپەڕن و خەڵک تەنانەت دەست لەسەر سنگ، ڕێزیشیان لێ دەگرن، بەڵام کچێک دەچێتە شوێنی ماتۆرلێخوڕین و بە سەدان پیاوی گەنج نەتەنها سووکایەتی بە کەرامەتی دەکەن بەڵکوو دەکەونە گیانی و تا ئاستی مردن لێی دەدەن، کەچی ئەم وەحشیگەرییە لە فەزای گشتیی سۆشیاڵ میدیادا پێشوازیشی لێ دەکرێت! ئەم فەزا بێمانا و توندئاژۆیە خۆی بەشێکی گەورەیە لە پرۆسەی سیاسەتسڕینەوە و نغرۆکردنی کۆمەڵگا لە ناو «کێشەی ساختەی ناواقیعی»دا کە وەک وترا یارمەتیدەرێکی گەورەیە بۆ بەردەوامکردنی ستەمکاری و گەندەڵیی سیاسەتبازانی دژەخەڵک.

«ئەگەر دەتانەوێ نەتەوەیەک لەناو ببەن، باشترین و شاراوەترین کەرەستە بریتییە لە هەڵئاوسان. هەڵئاوسانێکی درێژخایەن دروست بکەن، چونکوو وردەوردە هەرهەموو بنەما ئەخلاقی و ئابوورییەکانی ئەو نەتەوەیە دادەڕووخێت.»

جان مینارد کینز، ئابووریزانی ناسراوی سەدەی بیست، ڕستەیەکی بەناوبانگی هەیە، ئەو دەڵێت: «ئەگەر دەتانەوێ نەتەوەیەک لەناو ببەن، باشترین و شاراوەترین کەرەستە بریتییە لە هەڵئاوسان. هەڵئاوسانێکی درێژخایەن دروست بکەن، چونکوو وردەوردە هەرهەموو بنەما ئەخلاقی و ئابوورییەکانی ئەو نەتەوەیە دادەڕووخێت.» ڕەنگە بتوانین هەندێ دیاردە و بەڵای دیکەی وەک درزی چینایەتی و ئیستیبداد و گەندەڵیی ئابووری و سیاسییش هەر لەم ڕیزەدا دابنێین. لە ڕاستیدا ئەوەی بنەما ئەخلاقییەکانی کۆمەڵگایەک دادەڕووخێنێ، بە هیچ شێوەیەک کردار یان حەزێکی سێکسیی دوور لە عورفی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵە تاکێکی کەمهەژمار و تەنانەت پڕهەژماریش نییە، بەڵکوو بڵاوکردنەوەی هەژاری، هەڵاواردن، گەندەڵی و گرانییە، زەوتکردنی مافی خەڵکە لە دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان و بەشداریکردن لە سیاسەتدا، کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگایە لە لایەن مافیا ئابووری و سیاسییەکانەوە، نەمانی هەستی ئارامی و جێگیربوونە و… . ئەم چەشنە بەرنامانە کە لەژێر ناوی دڵسۆزی و خەمخۆری بۆ ئەخلاقی کۆمەڵایەتی و بەها ئایینییەکاندا دروست دەکرێن، خۆیان یەکێکن لە هۆکارەکانی کوێرکردنی چاوەکان و کەڕکردنی گوێیەکانی جەماوەرێکی ستەملێکراو و لە هەمان کاتدا میکانیزمێکی زۆر کاریگەرن لە کۆمەڵە میکانیزمەکانی دەسەڵاتە نادیمۆکراتەکان بۆ شاردنەوەی کێشە حەقیقی و سەرەکییەکان و قوتکردنەوەی دیاردەی ساختە و دەستکرد. لەم نێوانەدا ڕەنگە مەبەستی هەندێ لەو کەسانە خێر بێت، بەڵام هێندە ئاستی خوێنەواری و مەعریفییان نزم و کەمە کە ناتوانن لە لێکەوتەکانی ئەو چەشنە کارانەی خۆیان تێبگەن، هەر بۆیە زەمینەی ئەوە فەراهەم دەکەن کە دەسەڵاتداری گەندەڵ بە داخستنی دوو قومارخانە و بەشداریکردن لە نوێژی چێژندا و کردنەوەی چوار مزگەوتی گەورە و ڕازاوە، خۆڵ بکەنە چاوی خەڵکانی ئیماندار و لە ئاست ستەمە ڕاستەقینەکاندا بێ‌ئینتیما و ناکاریگەریان بخەن. بەشی هەرەزۆری ئەو کێشانەی هەنووکە بەرۆکی کۆمەڵگای کوردستانیان گرتووە بەرهەمی ئەو گەندەڵی و ئیستیبدادە سیاسییەیە کە بە ساڵانە خۆی بەسەر کۆمەڵگادا سەپاندووە، بەرهەمی ئەو دەسەڵاتدارانەیە کە خۆیان وەک پاشا و خودان و خەڵکیش وەک ڕەعییەت و ڕەشۆک وێنا دەکەن و بەبێ سنوور لە ئەدەبیاتی ئایینییش بۆ ئەم مەبەستە کەڵک وەردەگرن. وەک نموونە، بە پێچەوانەی بۆچوونی مامۆستا بێخاڵ، بەرزبوونەوەی تەمەنی هاوسەرگیری لە کوردستاندا هیچ پێوەندییەکی بە تاکگەرایی یان پێناسە جێندەرییە تازەکانەوە نییە، بەڵکوو دەرئەنجامی نادڵنیاییی گەنجانە لە داهاتووی خۆیان و نیشتمانەکەیان. لە وڵاتێکدا کە درزی چینایەتی و ستەمی سیاسی و کۆمەڵایەتی بوونی هەیە هیچ دڵنیایییەک لە ئاست داهاتوودا بوونی نابێت و هاووڵاتییان هەست بە جێگیربوون و ئاسوودەیی ناکەن، هەر بۆیە وردەوردە و بە ناچار ئاستی ڕیسککردنیان دادەبەزێت و بڕیاردان لەسەر بەرنامەکانی ژیان، بۆ وێنە هاوسەرگیری یاخود تەنانەت کردنەوەی دووکانێک بۆ کەسابەت، دەبێتە کارێکی ئەستەمتر بۆیان.

نەناسینی هۆکارە ڕاستەقینەکانی دیاردە یان قەیرانێکی کۆمەڵایەتی و دەستنیشانکردنی هۆکاری ناڕاست، تەنها خیانەتکردن لە حەقیقەت نییە، بەڵکوو یارمەتیدانی هۆکارەکانی قەیرانە بۆ درێژەدان بە کارەکانیان. ئەگەر بە میتۆدی خودی ئەو مامۆستایانە بۆ ڕوونکردنەوەی مەبەستەکەمان بمانەوێ نموونەیەکی بابەتییانە بهێنینەوە، باشترە ئاوا بڵێین: سەیارەیەک کێشەی بۆ دروست بووە و دووکەڵی زۆر دەکات، فیتەرەکە دەڵێت ئەوە هیی بەنزینی خراپە و پێویستە بەنزینخانەکەت بگۆڕیت، کەچی کێشە لە مەکینەکەوەیە و فیتەرەکە پێی نەزانیوە و بۆی چاک ناکاتەوە، خاوەنەکەی لەسەر قسەی فیتەر بە کاری دەهێنێت و تەنها بەنزینی بۆ دەگۆڕێت، دەرئەنجام سەیارەکە یەکسەر پەکی دەکەوێت و مەکینەکەی دەسووتێت. واتە نەناسینی هۆکاری ڕاستەقینە بووە هۆی قووڵتربوونەوەی کێشەکە و دواجاریش لەخشتەچوون و لەناوچوونی سەیارەکە. ئەم پرەنسیپە لە ئاست کێشە کۆمەڵایەتی و مرۆیییەکانیشدا هەر دروستە: بە ئاستی یەکەم نابێ ناکێشە بکەینە کێشە، بە ئاستی دووهەم نابێ دیاردە مرۆیییەکان لە پێشینە مێژوویییەکانی خۆیان داببڕین، بە ئاستی سێهەم نابێ هۆکاری ناڕاست و ساختە بۆ کێشە و دیاردە کۆمەڵایەتییەکان دەستنیشان بکەین، بە ئاستی چوارەم دەبێ لە باسکردنی کێشە ئاڵۆزە مرۆیییەکاندا هەستیارییەکی گەورە و زانستی پێویستمان هەبێت و ڕوانگە ئایدیۆلۆژیکە پێشوەختەکەی خۆمان وەک فاکتی سەلمێنراو بەکار نەهێنین، بە ئاستی پێنجەمیش نابێ دیاردە کۆمەڵایەتییەکان یەکسەر ببەستینەوە بە ئەخلاقەوە و هەرتەنها لەو ڕۆچنە و سۆنگەیەوە ئاوڕی لێ بدەینەوە.

چالاکان و مامۆستایانی سەر بە تەیاری ئیماندارانی کوردستان کە ڕۆژوشەو شیوەن بۆ نەمانی ئەخلاق دەگێڕن و بانگەشەی گەڕانەوە بۆ بەهاکان دەکەن، بەو میتۆد و تێگەیشتنە ڕووکەش و سواوەی خۆیان، دەورێکی بەرچاویان هەیە لە بەردەوامبوونی دۆخی هەنووکەی سیاسەت لە کوردستاندا و بەو پێیەیش لە بەتاڵبوونەوەی کۆمەڵگا لە مانا و واتای ژیان و بەهای ئینسانیدا. کەچی گەلێ دەمارگرژیشن لە ئاست ڕەخنەکاندا و بە میتۆدی تەکفیر و تەشهیر وەڵامی خەڵکانی ڕەخنەگر دەدەنەوە. ئەم بەرنامە تەلەڤیزیۆنییانەیش کە بوونەتە پرۆژەیەکی ئایدیۆلۆژیکی ئاییندارانەی بەردەوام، دەورێکی نیگەتیڤی گەورەیان هەیەلە بەلاڕێداچوونی کۆمەڵگا و دوورکەوتنەوەی جەماوەر لە هۆکارە ڕاستەقینەکانی کێشە و قەیرانەکان. کە وایە بەتەواوی شیاوە کە بڵێین بە ناوی ئەخلاقەوە خزمەتی دەسەڵاتی گەندەڵ و ستەمکار دەکەن.

[1]. یەکەمیان بە بەشداریی دوکتور عالیە فەرەج مامۆستای بەشی کۆمەڵناسی لە زانکۆی سلێمانی و دووهەمیانبە بەشداریی دوکتور بێخاڵ ئەبووبەکر، مامۆستای بەشی ئینگلیزیی زانکۆی سلێمانی. ئەڵبەت ژێرخانی مەعریفیی ئەو مامۆستایانە لە بەرنامەو نووسینەکانیتریشیاندا تا ڕادەیەک لە بەرچاو گیراوە.

The post <strong>بە ناوی ئەخلاقەوە و لە خزمەتی دەسەڵاتدا</strong> appeared first on ژنەفتن.

ڕەگەز (Sex)

بە شێوەیەکی زۆر فراوان، «ڕەگەز» ئاماژەیە بۆ جیاوازییە بایۆلۆژی و فیزیۆلۆژییەکانی نێوان ڕەگەزی نێر و مێ. زاراوەی ڕەگەز بریتییە لە جیاوازییەکی جەستەیی لەنێوان نێری بایۆلۆژی و مێی بایۆلۆژیدا. بە شێوەیە کاتێک کۆرپەیەک لەدایک دەبێت، کۆرپەکە بەپێی ڕەگەز بە «کوڕ» یان «کچ» ناوزەد دەکرێت. جیاوازی کۆئەندامی سێکسی نێوان نێر و مێ بنەمای ئەو جۆرە تایبەتمەندییەن. جیاوازی بایۆلۆژی لەنێوان ڕەگەزەکاندا هەیە و زۆربەی مرۆڤەکان (جگە لە چەند حاڵەتێکی کەم) ئەوانی تر وەک یەک ڕەگەز لەدایک دەبن، بەڵام دواتر بەپێی چاوەڕوانی و ڕۆڵی تایبەت بە جێندەر کۆمەڵایەتی دەکرێن. نێرە بایۆلۆژییەکان فێر دەبن ڕۆڵی پیاوانە بگرنە ئەستۆ. ئەوان کۆمەڵایەتی دەکرێن بۆ ئەوەی بە شێوازی پیاوانە بیر بکەنەوە و مامەڵە بکەن. مێیینە بایۆلۆژییەکان فێر دەبن ڕۆڵی ژنانە بگرنە ئەستۆ. ئەوان بەکۆمەڵایەتی کراون بۆ ئەوەی بە شێوازی ژنانە بیر بکەنەوە و ڕەفتار بکەن. وەک نووسەری فێمینیست، سیمۆن دو بۆڤوار دەڵێت «کەس بە پیاوی لەدایک نابێت بەڵکوو دەبێتە پیاو»، و «کەس بە ژنی لەدایک نابێت بەڵکوو دەبێتە ژن». جیاوازییە بایۆلۆژییەکانی نێوان ڕەگەزەکان تا ڕادەیەک هەندێک جیاوازیی دەروونی و کۆمەڵایەتی بنیاتنراو ڕوون دەکەنەوە. ئەم بۆچوونە لەلایەن هەندێک نووسەری فێمینیستی وەک جودیس باتلەرەوە ڕەخنەی لێ دەگیرێت.

باتلەر دەڵێت ڕەگەز سروشتییە و لە پێش هەموو شتێکەوەیە. جێندەر وەک بنیاتێکی لاوەکی هەست پێ دەکرێت کە بەسەر لووتکەی ئەم جیاکارییە سروشتییەدا سەپێنراوە. هەروەها دەڵێت ڕەگەز «سێکس» خۆی دەبێتە پۆلێکی کۆمەڵایەتی. ئەمەش بەو مانایەیە کە جیاوازیی نێوان «نێر» و «مێ» جیاکارییەکی کۆمەڵایەتییە کە کۆمەڵگا کردوویەتی و شێوازێکی تایبەتە بۆ هەستکردن و دابەشکردنی جیاوازییەکانی نێوان «نێر» و «مێ». نیگەرانی باتلەر ئەوەیە کە خودی «بایۆلۆژی» وەک دیسپلینێکی زانستی سیستەمێکی کۆمەڵایەتی نوێنەرایەتیکردنە و لەوە گرنگتر کۆمەڵێک جیاوازی لەنێوان مرۆڤەکاندا هەیە، بەڵام تەنیا هەندێکیان دەبنە بنەمایەک بۆ دابەشکردنی مرۆڤ بۆ جۆرە جیاوازەکان. بە واتایەکی تر، تەنانەت ئەگەر قبووڵ بکەین کە جیاوازیی بنەڕەتی لەنێوان «ڕەگەزەکان»دا هەیە، هیچ هۆکارێکی لۆژیکی یان عەقڵانی بۆ بەکارهێنان نییە. ئەمەش بنەمای دابەشکردنی مرۆڤە بۆ دوو گرووپ یان ڕەگەز. باتلەر زیاتر ڕوونی دەکاتەوە کە ڕەگەز «سێکس» تەنیا پۆلێکی شیکاری نییە. هەروەها پۆلێکی نۆرماتیڤە. دیاری دەکات کە ژن و پیاو چین. هەروەها دیاری دەکات کە ژن و پیاو دەبێت چی بن. ڕێساکان دادەڕێژێت بۆ ڕێکخستنی ڕەفتاری ژن و پیاو. باتلەر بەو ئەنجامە دەگات کە سێکس هەروەها پۆلێکی کۆمەڵایەتییە. هەندێک نووسەری فێمینیست هەن کە لەگەڵ باتلەر هاوڕا نین و «سێکس» بە سروشتی بایۆلۆژی لە بنەڕەتدا دەزانن.

جێندەر:

بە زاراوەیەکی سادە، جیندەر جیاوازیی نێوان ژن و پیاو لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە ڕوون دەکاتەوە، بۆیە جێندەر پۆلێکی شیکارییە کە لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە بۆ جیاکردنەوەی جیاوازیی بایۆلۆژیی نێوان ژن و پیاو بنیات نراوە. هەروەها جێندەر بۆ وەسفکردنی جیاوازیی ڕەفتاری نێوان ژن و پیاو بەکار دێت کە بە «پیاوانە» و «ژنانە» وەسف دەکرێن. فێمینیستەکان تیشک دەخەنە سەر ئەم لایەنە و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ئەم جیاوازییانە بایۆلۆژی نین بەڵکوو بنیاتنانی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگەیەکی پیاوسالارین. هەندێک لە تیۆریستەکان باس لەوە دەکەن کە جیاوازییە بایۆلۆژییەکانی نێوان ژن و پیاویش لە ئەنجامدا جیاوازیی دەروونی و جەستەیییان لێ دەکەوێتەوە. ئەوان دەڵێن لە ڕووی بایۆلۆژییەوە پیاوان لە ڕووی جەستەیی و دەروونییەوە لە ژنان باڵاترن. تیۆریستەکانی تریش باس لەوە دەکەن کە جیاوازی بایۆلۆژیی نێوان ژن و پیاو زیادەڕۆی تێدایە. جیاوازییەکان لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە لەلایەن سیستەمی پیاوسالاری کۆمەڵگاوە بنیات دەنرێن کە بە هۆیەوە پیاوان بە باڵادەست لە ژنان وەسف دەکرێن. بۆیە ژنان لە کۆمەڵگادا دەبنە ژێردەستەی پیاوان. بەڵام مرۆڤ پێویستە لەوە تێ بگات کە ڕۆڵی کۆمەڵایەتیی مرۆڤ بۆ هەمیشە نییە و دەتوانرێت بگۆڕێت.

چەمکی جێندەر بەبێ فێمینیزم نەدەکرا بەم شێوازە پەرە بستێنێت، هەوڵ و داواکاری فێمینیستەکان بۆ ئەوەی ژنان تێ بگەن کە چۆن ڕۆڵەکانیان لە کۆمەڵگادا بە درێژاییی مێژوو دروست بووە کارێکی گرنگ بوو. بەرهەمەکانی سیمۆن دو بۆڤوار و هەروەها ڕەنگدانەوەکانی میشێل فوکۆ لەسەر سێکسوالێتی پشتگیرییان لەو بیرۆکەیە کرد کە ڕەگەز پەیوەندی بە سێکسەوە نییە و ئەم بۆچوونە لە ماوەی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، بە تایبەت لە کۆمەڵناسی و ئەنترۆپۆلۆژیای کولتووریدا زەمینەی پەیدا کرد. ڕوانگەیەکی لەو جۆرە بانگەشەی ئەوە دەکات کە مرۆڤ دەتوانێت بە ئەندامی سێکسی نێرەوە لەدایک بێت بەڵام هێشتا ڕەگەزی مێیینە بێت.

لە بیرکردنەوە لە پۆلێنکردنە جێندەرەکاندا پێویستە سەیری ڕەگەز و جێندەر بکرێت کە لە ڕووی چەمکییەوە جیاوازن. هەر یەکەیان لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە بە شێوازی جیاواز بنیات نراون. جێندەر پۆلێکی سەرتاسەرییە_پێگەیەکی کۆمەڵایەتیی سەرەکییە کە نزیکەی هەموو بوارەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی ڕێک دەخات. جیاوازی جێندەر/ڕەگەز پرسەکانی نێر-مێ دەورووژێنێت؛ پیاوانە و ژنانە. لەگەڵ هەر بنیاتنانێکدا جیاوازییە بایۆلۆژییەکانی نێوان ژن و پیاو دەگۆڕێن بۆ زاراوە و وەسفە کۆمەڵایەتییەکان. نووسەرانی فێمینیست دەڵێن جیاوازییە بایۆلۆژییەکان لە ڕێگەی وەسفە کۆمەڵایەتییەکانی پیاوسالاری و مێیینەیییەوە بەرزتر دەبنەوە. شێوازەکانی جیاوازی بەپێی جێندەر کاتێک دەبینرێن کە کارەکتەرەکە نێرینە یان مێیینە بێت. بۆ نموونە، پەمەیی و شین ڕەنگی ڕەگەزین، یەکەمیان وەک «مێیینە» و دووەمیان وەک پیاوانە سەیر دەکرێت. زیاتر «بەهێز» و «توند» پیاوانەیە. «لاواز» و «نەرم» پەیوەستن بە کارەکتەری ژنان. چەند سیفەتێکی تریش هەن کە بە پیاوانە و مێیینە پۆلێن دەکرێن. پیاوێتی و ژنێتی چەمکگەلێکن کە دەرئەنجامە کۆمەڵایەتییەکانی نێربوون یان مێیینەبوون دەردەخەن ئەو سیفەت و تایبەتمەندییانەی کە باس لە ژن و پیاو دەکەن، پیاوان سوودێکیان پێ دەبەخشن بەسەر ژناندا.

پیاوێتی یان ژنێتی بەهای نییە مەگەر ئەو کاتەی لەلایەن ڕەگەزی بایۆلۆژییەوە ئەنجام بدرێت و پەرەی پی بدرێت. پیاوانە/ژنانە، نێر/مێ ئەو پۆلێنانەن کە خزمەت بە شاردنەوەی ئەو ڕاستییە دەکەن کە جیاوازییە کۆمەڵایەتییەکان هەمیشە سەر بە نەزمێکی ئابووری، سیاسی، ئایدیۆلۆژین. لێکۆڵینەوەی ڕیشەیی لەو گریمانەیەی کە لە کاتێکدا جێندەر لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە دیاری کراوە، ڕەگەز بایۆلۆژییە و لێرەوە ڕەگ و ڕیشەی لە سروشتدا هەیە.

تێبینی/ بۆ نووسین و ئامادەکردنی ئەم بابەتە سوود لەم سەرچاوانە گیراوە:

1. https://www.academia.edu/33049366/BASIC_CONCEPTS_SEX_AND_GENDER_MASCULINITY_AND_FEMININITY_PATRIARCHY_Unit_Structure.
2. https://www.apa.org/pi/lgbt/programs/safe-supportive/lgbt/key-terms.pdf.
3. Francis, B., 2010. Re/theorising gender: Female masculinity and male femininity in the classroom?. Gender and education, 22(5), pp.477-490.
4. https://www.academia.edu/33402276/50_Key_Concepts_in_Gender_Studies

The post <strong>سەرەتایەک بۆ چەمکە بنەڕەتییەکانی جێندەر و ڕەگەز (Sex)</strong> appeared first on ژنەفتن.

پێوەندیی فێمینیستەکان لەگەڵ دەوڵەت و حکوومەتەکان دەبێ چۆن بێت؟ ئایا دەبێ یارمەتییان لێ وەربگرن؟ یان لە دەوڵەتەکان دوور بکەونەوە و کار لە سەر کۆمەڵگای مەدەنی بکەن؟ ئایا دەبێ هەوڵی چوونە ناو دەسەڵات و بەدەستەوەگرتنی کاروباری سیاسی و سیاسەتدانان بدەن یان ئێنێرژیی خۆیان بۆ تواناسازیی ژنان تەرخان بکەن؟ یان ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ بەرەنگاری ئەم دەوڵەت و حکوومەتانە – کە هەر هەموویان درێژکراوەی ئۆتۆریتیی باوک‌سالارین – ببنەوە؟ ئایا کارکردن لەگەڵ دەوڵەتەکان بە مانای ئەوەیە کە چوویتەتە خزمەتی دەوڵەتەوە یان دەبێ وەک جۆرێک لە هەوڵدان بۆ دەستەبەرکردنی خواست و داوا فێمینستییەکان نیشانی بدەی؟ و لە کۆتاییدا ئایا مەگەر دۆخی ژنان لە هەموو کات و شوێنێکدا هاوشێوەیە کە بکرێت وەڵامی هاوشێوەش بەم پرسیارانە بدرێتەوە و وەڵامەکان لە هەموو دۆخ و حاڵەتێکدا وەک یەک بن؟لەم وتارەدا هەوڵ دەدەین لەگەڵ پێناسەکردن و ناساندنی سەرجەم بوارەکانی ئەم تەوەرە نوێباوە و باسکردن لە پێشینە و شوێنگەی سەرهەڵدان و زاراوە و دەستەوشە پێوەندیدارەکان، ئاماژە بە هەندێ لەو بەربەستانەش بدەین لە کە کۆمەڵگاکانی جیهانی سێیەمەدا بەرەوڕووی ئەم ڕێبازە فیکری و پراکتیکییە دەبنەوە. هەم لەبەر ئەوەی کە تەوەرەکەمان بابەتێکی تازە و کەمتر باسکراوە و هەم لەبەر ئەوەی کە دەتوانێ وەک زانستێکی نێوان لقەکان ئەو کەپاسیتییەی هەبێت کە کۆمەڵێک توێژینەوەی مەیدانی و لۆکاڵی بە دوای خۆیدا بێنێت،ئەم وتارە بە ئامانجی ناساندنی ئەم ڕووکردە هاتۆتە نووسین و بەهیوایە ببێتە سەرەتایەک بۆ ڕێگایەکی پڕ بەرهەمی توێژینەوەی هاوشێوە و بەسوود.

پێشەکی

زۆرێک لە تیۆرڤانانی فێمینیست، دەوڵەت یان حکوومەتەکان لە دروستکردن، جێگیری و پەرەدان بە نایەکسانییە کۆمەڵایەتی و بەتایبەت نایەکسانییە جێندەرییەکان بەکاریگەر دەزانن. ئەم بەرە هاوکاری‌کردن لەگەڵ دەوڵەت سەرکۆنە دەکەن، چونکە بونیادی بۆرۆکراتیک و زنجیرەپلەیی دەوڵەت و دامەزراوە دەوڵەتییەکان دژ بە بەها فێمینیستییەکان دەبینن. بە بڕوای ئەوان، بە فەرمی دانانی دەوڵەت وەک “هاوکار” یەکسانە بە سەقامگیریی دەستوور و هزریزاڵ. ئەم بەرە، فێمینیزمی دەوڵەتی بە کردەوە بە فێمینیزم لە خزمەتی دەوڵەتدا دەبینن و لەسەر ئەو باوەڕەن کە چالاکانی مافەکانی ژنان باشتر وایە ئێنێرژیی خۆیان بۆ بەهێز و پتەوکردنی کۆمەڵگای مەدەنی و تواناسازیی ژنان تەرخان بکەن و هەوڵ بۆ دروستکردنی یەکگرتوویی لە دەرەوەی فەزای دەوڵەتی و لەنێوان “پەڕاوێزنشینان”ی سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتییدا بدەن. بەڵام بەرەیەکی دیکە لە فێمینیستەکان لایان وایە ئەوڕۆکە دەوڵەت بۆتە ناوەندی کۆبوونەوەی دەسەڵات و سەرمایە سیاسی، ئابووری و کولتوورییەکان و کەوابوو پچڕاندنی پێوەندی لەگەڵ دەوڵەت واتا خۆکوژی. بە بڕوان ئەمان، کشانەوە لە فەزای دەوڵەتی و وەڵامی “نا” بۆ سەرچاوە و ئیمکانیاتی دەوڵەتی، تەنها ئەو کاتە مومکینە کە هەلومەرج بۆ بیچم‌گرتن و گەشەی دامەزراوەی هاوتەریب و سەربەخۆ لە ئارادا بێت؛ شوێنێک کە کۆمەڵگای مەدەنی بتوانێ هەناسە بدات و دەوڵەت بەردەوام هەڕەشەی لێ نەکات و ئاستەنگی نەکاتەوە.

ئەی چارە؟ لەگەڵ دەوڵەت هاوکاری بکەین یان نەیکەین؟ لە کەرستە و سەرچاوەکان و ئیمکانیاتی دەوڵەتی بۆ کەمکردنەوەی نایەکسانییە کۆمەڵایەتییەکان کەڵک وەربگرین یان نەیگرین؟ داوای پشتیوانی و خزمەتگوزاری و هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی لە دەوڵەت بکەین یان نەیکەین؟ بۆ داخڵ‌بوون بە دەوڵەت و بە ژنانەکردنی پۆستەکانی بەڕێوەبەرێتی هەوڵ بدەین یان هەوڵ نەدەین؟ وەڵامدانە بەم پرسیارانە ئاسان نییە. لە ڕاستیدا هەروەک لەم وتارەدا زیاتر باسی دەکەین، ناکرێ لەم بارەوە بڕیارێکی گشتی دەرکەین؛ ناتوانین بۆ هەموو چالاکانی مافەکانی ژنان و لە هەموو هەلومەرجێکدا ڕاسپاردەیەکی هاوشێوەمان هەبێت.

لێرەدا پرسیارێکی دیکە دێتە ئاراوە: کاتێک باسی دەوڵەت دەکەین ئاماژە بە چ دامەزراوە و کەسانێک دەدەین؟ پچڕانی هاوکاری لەگەڵ دەوڵەت دەتوانێ لەسەر ئاستی نەتەوەیی بێت (واتا کاتێک لە هەڵبژاردنی سەرۆک‌کۆماردا بەشداری دەکەین یان بایکۆتی دەکەین). بەڵام دەوڵەت تەنها چەند دامەرزراوەی وەک سەرۆک‌کۆماری، پاڕلەمان، وەزارەتخانەکان و … نییە؛ دەوڵەت لە کۆمەڵێک کەس و دامەزراوە پێکهاتووە کە لە ژیانی ڕۆژانەماندا سەروکارمان لەگەڵیاندا هەیە. وەک ئەنترۆپۆلۆژیستەکان دەڵێن، ئەم دەوڵەتە ڕۆژانە (Everyday State) بە تانوپۆی ژیانی ڕۆژانەمانەوە گرێ دراوە. ئایا پچڕانی هاوکاری لەگەڵ پاسەوانی پارک و یاریدەدەری کۆمەڵایەتی یان کارمەندانی دائیرەی کارەبا و کەرتی هاتوچۆی شارەکان و شارەوانی و بەڕێوەبەری قوتابخانە مومکین و پێویستە؟ چۆن؟ و بۆچی؟ وەڵامی ئەم پرسیارانە هەمیشە هاوشێوە نییە و گرێدراوی کۆمەڵێک فاکتەری جیاجیایە کە هەوڵ دەدەین لە درێژەی باسەکەماندا ئاماژەی پێ بدەین.

کەواتە پرسیارە سەرەکییەکە هێشتا بێ وەڵام ماوەتەوە: لە دەوڵەتدا بین و لە ناوەوە هەوڵ بۆ گۆڕانکاری بدەین؟ لەگەڵ دەوڵەت هاوکاری بکەین؟ یان واز لە دەوڵەت بێنین و لێی دوور بکەوینەوە و لە دەروەی فەزا دەوڵەتی و حکومییەکان هەوڵ بۆ بەهێزکردنی کۆمەڵگای مەدەنی و گرووپە سەربەخۆ ژنانەکان بدەین؟ شیرین ڕای یەک لە باشترین وەڵامەکان دەداتەوە، کە لە درێژەدا ئاماژە بە باسەکەی دەدەین: ئەو جەخت لەوە دەکاتەوە کە زۆرێک لە ژنان، بە تایبەت لە جیهانی سێیەم ئەو دەرفەت و ئیمکانەیان نییە کە لەنێوان ئەم دوو بژاردەیە یەکیان هەڵبژێرن؛ تێچووی بەرامبەرکێ لەگەڵ دەوڵەت لە هەندێ لە دەوڵەتەکاندا زۆر گرانە (بۆ نموونە لە ئێران کە هەوڵدان بۆ مافەکانی ژنان لە زۆرێک لە حاڵەتەکاندا بە هاوواتای دژایەتیکردنی سیستەم لە قەڵەم دەدرێت و دەستگیرکردنی ژنانی ئەکتیڤیستی لێدەکەوێتەوە).

دەگوترێ بۆ زۆرێک لە ژنان، پرسی سەرەکیی هاوکاری کردن یان بەرامبەرکێ لەگەڵ دەوڵەت نییە؛ مەسەلەکە هاوکاری و بەرامبەرکێی هاوکاتە. ئەو بە بەرجەستەکردنەوەی ئەزموونی ژنانی جیهانی سێیەم دەڵێ دەوڵەت و کۆمەڵگای مەدەنی هەردووکیان دەتوانن هەم لە خزمەتی ژناندا بن و هەم دژ بە ژنان یەک بگرن؛ چون لە هەردووکیاندا سیستەمی دەسەڵات و زاڵێتیی بوونی هەیە. کەواتە هاوکاری و بەرامبەرکێ لەگەڵ هەر دووکیان زەروورە.[1]

پێشینە و پێناسە

ئایا فێمینیستەکان لە شوێنێکدا لەگەڵ دەوڵەتەکاندا پێوەندیی باشیان بووە؟ ئایا توانیویانە بە شێوەیەکی کاریگەر داخڵ بە ڕەوتی سیاسەت‌دانان ببن و ئەندێشەکانی خۆیان بخەنە بەرکار؟ زاراوەی “فێمینیزمی دەوڵەتی” کە لە باس و دەقە فێمینیستییەکاندا بەدی دەکرێت خۆی لە خۆیدا دەلالەت لە چی دەکات؟

ئیمی مەزوور و دۆرۆتی مەک براید، لە توێژینەوەیەکدا سەبارەت بە فێمینیزمی دەوڵەتی لە دەیەی ١٩٨٠ بە دواوە ئاخێزگە و گۆڕانکارییەکانی ئەم چەمکە لێکدەدەنەوە.[2] ئەم دووانە لەو توێژەرانەن کە لە دەیەی یەکەمی ئەم سەدەدا، هەڵسەنگاندنیان بۆ ئەم چەمکە لە وڵاتە دیمۆکراتیکەکاندا کردووە و ڕاپۆرتی ئەم هەڵسەنگاندنەشیان بڵاو کردۆتەوە کە پرسیاری سەرەتای ئەم تێکستەی بەردەستتانی لەخۆ گرتووە. ئەم توێژەرانە نیشانی دەدەن کە چۆناوچۆن ئەم چەمکە لە دەهەی ١٩٨٠دا کەوتە ڕوو و لە ماوەی دەیەکانی دواییدا گۆڕانی بەسەردا هات و لە کۆتاییدا لەلایەن توێژەرانێکەوە، بۆ نموونە خۆیان، لە چەمکێکەوە کە زیاتر ڕاسپاردەیی و ئایدۆلۆژیک بوو، گۆڕا بۆ چەمکێكی بەسوود لە ڕاڤە و شیکرنەوەی بان‌نەتەوەییی پرسەکانی ژنان. بەم چەشنە، نیشانی دەدەن کە توێژەرانی فێمینیست سەرەتا زاراوەی “فێمینیزمی دەوڵەتی”یان لە مانایەکی نەک زۆر ورددا دەخستە بەرکار تاکوو لە ڕێگەیەوە زنجیرەیەک لە چالاکییە دەوڵەتییەکان تەوسیف بکەن کە لەسەر پرس و بابەتەکانی ژنان و جێندەر چڕ بۆتەوە. دواتر ئەم زاراوە بۆ لێکدانەوەی دامەزراوەکانی سیاسەت‌دانان لە کاروباری ژنان کەڵکی لێ وەردەگیرا. و لە کۆتاییدا هەندی توێژینەوە لەم بارەوە هاتە ئەنجامدان کە نیشانی دەدا دامەزراوکانی سیاسەت‌دانان لە کاروباری ژنان لە وڵاتە دیمۆکراتیکەکاندا کە خۆیان لەناو دەوڵەتدان چۆن کاریگەرییان لەسەر بەدیهاتنی دەستکەوتە فێمینیستییەکان داناوە.

بەڵام کاتێک باسی فێمینیزمی دەوڵەتی دەکەین، دەبێ تیگەیشتن و خوێندنەوەمان بۆ خودی “فێمینیزم” چی بێت؟ فێمینیزم بەپێی خوێندنەوەی هاوبەشی نێوان توێژەرانی ئەم ئاقارە بریتییە لە جۆرێک “فام”کردنی ژنان وەک گرووپێک کە لەسەر بەستێنی کۆمەڵایەتی، ئابووری و کولتووریدا خاوەن و هەڵگری فرەچەشنییەکی تایبەت بە خۆیانن؛ ئەم فامکردنە هاوکات بە دوای باشترکردنی بارودۆخی مافەکانی ژنان، باشترکردنی پلە و مەنزلەت یان پێگەیان وەک ئەندامانی ئەو گرووپە، هەم لە پانتاییی گشتی و هەم لە پانتاییی تاکەکەسییەوەیە؛ و هەروەها مەبەستی کەمکردنەوە یان نەهێشتنی زنجیرەپلەییی پشتبەستوو بە ڕەگەز و زنجیرەپلەییی باوک‌سالارانەیە کە نایەکسانییەکانی نێوان ژن و پیاو لە پانتایییە گشتی و تاکەکەسییەکاندا پتەو و بە‌هێز دەکات. با بزانین ئەم چەمکە چۆن بەدیهات و چ گۆڕانکارییەکی بەسەردا هاتووە.

سێ قۆناغی “فێمینیزمی دەوڵەتی

قۆناغی یەکەم: خوێندنەوەی گشتی بۆ جێندەر، فێمینیزم و دەوڵەت

توێژەرانی فێمینیست کە لە سەرەتاکانی دەیەی ١٩٨٠ی زایینی بە دوای تێگەیشتن لە هۆکارەکانی کزبوونی بزووتنەوە فێمینیستییەکان لە ئەورووپا، ئەمریکای باکوور و ئۆسترالیاوە بوون، بە تایبەت تیۆرڤانانی فێمینیزم لە بریتانیا و ئەورووپای قاڕڕەیی، گەیشتنە ئەو ئەنجامە کە هۆکاری سەرەکیی ئەم کزبوونە بەرەوڕووبوونەوەی سیستەماتیکی باوک‌سالارانەی دەوڵەتی لەگەڵ بەرنامە فێمینیستییەکاندا بووە. بەم چەشنە، ئەم فێمینیستانە بەرامبەر بە دەوڵەتەکانیان گەشبین نەبوون.

بەڵام بارودۆخەکە لە هەموو وڵاتانی ڕۆژئاوایی هەر بەم شێوە نەبوو. لە وڵاتانی نۆردیک و بە تایبەت خۆدی نۆروێژ فێمینیستەکان بە هۆی پێشینەی جیاوازەوە، کەمتر دژ بە سیستەم بوون و ئامادەی هاوکاری لەگەڵ دەوڵەت لە ڕێگەی حیزبەکان، یەکیەتییە کرێکارییەکان و پاڕلەمانەکانەوە بوون. هەر لەم وڵاتانەدا بوو کە زاراوەی “فێمینیزمی دەوڵەتی” گەڵاڵە کرا؛ وڵاتانیک کە بەهۆی لەسەر کار بوونی دەوڵەتی خۆشگوزەران، دەوڵەت خۆی بە فاکتەرێک بۆ بەدیهێنانی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی دەهاتە ئەژمار و پێوەندیی نێوان کۆمەڵگای مەدەنی و دەوڵەتیش پێوەندییەکی ئاریکارانە بوو و سیاسەت‌دانانیش بە زۆری لە هاوکاریی سێ لایەنەی دەوڵەت، کرێکاران و بەڕێوەبەراندا بیچمی دەگرت. هەر بۆیە فێمینیستی ئەم وڵاتانەش بواریان بۆ داخڵ‌بوون بە پانتاییی سیاسەت‌دانان و چالاکیی دەوڵەتی بە مەبەستی پێکانی مەبەستەکانی خۆیان لەبار دەدیت. لێرەوە هێلکا هارنز، فێمینیستی ئەڵمانی/ نۆروێژی کە داهێنانی زاراوەی “فێمینیزمی دەوڵەتی” بۆ ئەو دەگەڕێننەوە، بەم شێوە پێناسەی دەکات: “کۆمەڵێکی فرەچەشن لە سیاسەت‌دانانی گشتی و یاسا و ڕێسای دامەزراوەیی، کە هەم بۆ چارەسەرکردنی پرس و بابەت‌گەلی گشتییکۆمەڵایەتی و ئابووری گەڵاڵە کراوە و هەم بۆ دابینکردنی خواستەکانی ژنان”. هارنز فێمینیزمی دەوڵەتی بە جۆرێک لە “پێوەندی و دانوستانی نێوان جووڵە و بزاوتی لە خوارەوە و پەسەندکردنی لە سەرەوە” دەزانێت. توێژەرانی نۆردیکی دیکە ئەم فێمینیزمە “لە سەرەوە” کاتێک بە قابیلی بەدیهاتن دەزانن کە ژنانێکی داواکاری خواست و ویستە فێمینیستییەکان بۆ پلە و پۆستە حکوومەتییەکان هەڵبژێردرێن یان دابنرێن.

هەر لە سەرەتاوە ئەو شتەی لەم ئاقارە گونجاوەدا بواری بۆ بەدیهاتنی فێمینیزمی دەوڵەتی دەستەبەر کرد، ئامادەییی تاک و تەرای ژنانی فێمینیست لە پلە و پۆستە جیاجیا حکوومییەکان و هاوکاریی دڵسۆزانەیان لەگەڵ بزووتنەوە فێمینیستییەکان لە وڵاتانی نۆردیک و وڵاتانی سکاندیناوی بوو. هەڵبەت ئاماژە بەو خاڵەش سەرنجڕاکێشە کە هەر لە سەرەتای ساڵی ١٩٨٠وە زاراوەی “فێمینزمی دەوڵەتی” بە شێوەیەکی سووک بەکار دەهێنرا: لە ڕاستیدا توێژەرانی ئەڵمانی ئەم زاراوەیان بۆ ئاماژە بە دۆخی بەدواداچوونی خواستە فێمینیستییەکان لە وڵاتانی هاوشێوەی سۆڤییەت دەخستە بەرکار، واتا لە شوێنێکدا کە دەوڵەتەکان خۆیان دەستیان دابووە دامەزراندنی ئەو گرووپانەی کە بڕیار بوو بە شێوەی فەرمی کار بۆ باشترکردنی دۆخی ژنان بکەن، بەڵام بە کردەوە لە ڕەوتی بەربەست‌دانان لەسەر ڕێگای چالاکییەکانی ژناندا کاریان دەکرد.

قۆناغی دووهەم: چڕبوونەوە لە سەر فێمۆکراتەکان و دامەزراوەکانی سیاسەت‌دانانی ژنان

سەرەتاکانی دەیەی ١٩٦٠ بوو کە توێژەرانی ئۆسترالیایی چەمکێکی دیکەیان گەڵاڵە کرد و باسی فێمینیزمی دەوڵەتییان قۆناغێکی دیکە پێش خست. ئەم توێژەرانە زاراوەی فێمۆکرات(Femocrat)یان خستە بەرکار. پێشنیاری ئەم چەمکە لەوێوە سەرچاوەی گرتبوو کەئەم توێژەرانە لە خوێندنەوەی یەکپارچە بۆ دەوڵەت بەگومان بوون: دەوڵەت گشتێتییەکی یەکپارچە نییە، بەڵکوو کۆیەکی پێکەوە پەیوەستی پێکهاتوو لە پانتایییە جیاجیاکانە کە بۆ ئاستەکانی سیاسەت‌دانان، حکوومەتداری و دەور و ڕۆڵی بەڕێوەبەرێتیی دابەش دەکرێت. ئەم شڕۆڤە لە ڕوانگەی تیۆریکەوە ڕێگای بۆ بە مومکین زانینی بەڕێوەچوونی دەوری ژنان لە دەوڵەتدا دەکردەوە؛ نەک تەنها وەک کەسانێک کە بڕیار بوو تەنها جۆرێک لە هاوکارییان لەگەڵ چالاکانی دەرەوەی دەوڵەتدا هەبێت، بەڵکوو وەکفاکتەرگەلی تاکەکەسی و کۆیی کە خاوەنی بەرنامەی دیاریکراوی فێمینیستی بوون. لە ڕێگەی ئەم شرۆڤەوە ژنان دەیانتوانی لە پانتایییە جیاجیاکانی دەوڵەتدا ئامادەیییان هەبێت بەو ئامانجەوە کە بەرەنگاری ڕەوتی سیاسەت‌دانانی باوک‌سالارانە ببنەوە. ئەم دەرفەتە لەوێوە دەهات کە ژنان لە دەوڵەتدا لەگەڵ گشتێتییەکی یەکپارچەدا ڕووبەڕوو نەبوون کە لە بەڕێوەبردنی سیاسەتە باوک‌سالارانەکاندا بە تەواوی یەکگرتوو و یەکپارچە کار بکات و بەدواداچوون بۆ سیاسەتەکان و گێڕانی ڕۆڵە ئاڵترناتیڤەکان نامومکین بکات.

زاراوەی فێمۆکرات هەر لەم بوارەدا لەلایەن تیۆرڤانانی ئۆسترالیایی گەڵاڵە کرا کە بە دوای هاندانی فێمینیستەکان بۆ ئامادەیی لە چوارچێوەی دامەزراوەکانی دەوڵەتی فێدڕاڵی ئۆسترالیاوە بوون: فێمۆکرات بە مانای ئەو فێمینیستانەیە کە لە قاڵبی دەوڵەتی دیمۆکراتیک بۆ پێشخستنی بەرنامە فێمینیستییەکان، هەم وەک سیاسەت‌دانان و هەم بە گێڕانی ڕۆڵ لە دامەزراوە دەوڵەتییەکاندا، ئامادەییان هەیە. ئەم تیورڤانانە دەیەی ١٩٩٠ وەک “فێمینیزمی فەرمی” یان “فێمۆکراسی” باسی ئامادەییی فێمینیستەکان لە دەوڵەتیان دەکرد و کەمتر زاراوەی “فێمینیزمی دەوڵەتی”یان بەکار دەهێنا.

بەرهەمی توێژەرانی نۆردیک و ئۆسترالیایی بوو بە هۆی ئەوەی کە ئەو ڕوانگە کە دەوڵەت دەتوانێ پانتایییەک بێت بۆ چالاکیی فێمینیستەکان، لە نێو فێمینیستە ئەزموونگرا و پۆزیتیڤیستەکاندا زیاتر مەقبوولییەت وەربگرێت و ئەم توێژەرانە فێمینیزمی دەوڵەتی بە ڕەوتێکی ئاڵۆز ببینن کە فێمۆکراتەکان، دەستکەوتەکانی سیاسەتدانانی یەکسانیخواز، و هاوپەیمانیی نێوان فاکتەرە دەوڵەتییەکان و بزووتنەوەکانی ژنان، کاریگەرییان لە سەری دەبێت. هاوکات، لە دەوڵەتە ڕۆژئاوایییەکانیشداڕەوتی پێکهاتنی ئەو دامەزراوانەی کە سیاسەتدانانی پەیوەست بە کاروباری ژنانیان لە ئەستۆدا بوو، برەوی سەند و گەیشتە تەشقی خۆی. جگە لەمانە، ئەو چالاکییانەی لە قاڵبی دەوڵەتەکاندا ئەنجام دەدرا،دەیەی ١٩٩٠ سەردەمی چرۆگرتنی سیاسەت‌دانان بۆ ژنان لە قاڵبی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بوو کە لەم بوارەدا ساڵی ١٩٩٥کۆنفڕانسی ژنان لە پەکین خاڵێكی وەرچەرخان لە یەکگرتنی فێمینیستەکان لە وڵاتە جیاجیاکانی جیهان لەوانە وڵاتانی جیهانی سێیەم دەهاتە ئەژمار. ئەکتیڤتربوونی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لەم بوارەدا و پێکهاتنی دامەزراوەکانی تایبەت بە سیاسەت‌دانانی ژنان لەگەڵ ئەندامێتیی وڵاتانی زیاتر لەم دەیەدا کاریگەرییەکی هەرە بەرچاوی لەسەر دۆخی جیهانیی ژنان هەبوو، بە شێوەیەک کە پێشتریش بەڕێوەچوونی “دانیشتنی جیهانیی ژنان” لە ساڵی ١٩٧٥ لەلایەن ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە، ببوو بە هانە و هاندەری کردنەوەی نوێنەرایەتی و نووسینگەی سیاسەت‌دانان بۆ کاروباری ژنان لە وڵاتە جیاجیاکاندا.

قؤناغی سێیەم: بەرەو پێناسەیەکی ورد بۆ فێمینیزمی دەوڵەتی

هەر وەک لە سەرەتای ئەم باسەدا ئاماژەمان پێدا، مزوور و مەک براید وەک “ئەندامی تۆڕی توێژینەوەیی سیاسەتە جێندەرییەکان و دەوڵەت” بەشدارییان لە توێژینەوەیەکدا کردووە کە لەلایەن ئەم تۆڕەوە و وابەستە بە زانکۆی دەوڵەتیی واشنتۆن سەبارەت بە چالاکییە فێمینیستییەکانی دەوڵەت لە سیانزە وڵاتی دیمۆکراتیکی پۆست پیشەسازی لە ماوەی چوار دەیەدا ئەنجام دراوە و ساڵی ٢٠٠٦ بڵاو بۆتەوە. ئەم توێژینەوە بە دانانی جۆرێک لە میتۆدۆلۆژیا بۆ پێوان و هەڵسەنگاندنی ڕێژەی چالاکییە دەوڵەتییەکان لەم بوارەدا، ئەم زاراوەی لە چەمكێکی گشتییەوە بۆ ئاستی چەشنێک چەمکی قابیلی هەڵسەنگاندن و پێوان بەرز کردەوە. ئەم توێژینەوە فێمینیزمی دەوڵەتی بەپێی وەڵامێک هەڵدەسەنگێنێت کە لەلایەن دامەزراوەکانی تایبەت بە سیاسەت‌دانانەوە بە ئەکتیڤیستەکانی بزووتنەوەی ژنان دراوەتەوە. ئەم توێژینەوە بەرەوڕووی ئەو بابەتەش بۆتەوە کە لە گەلێک حاڵەتدا خواستەکانی بزووتنەوەی ژنان خواست و داواکاریی فێمینیستی نین؛ ئایدۆلۆژیا و چالاکییە فێمینیستییەکان تەنها بەشێک لە بزووتنەوەکانی ژنانیان بیچم داوە و هەموو بزووتنەوە و چالاکییەکانی ژنان فێمینیسی نین.

هەروەها لە ڕەوتی توێژینەوەکەدا زەروور بوو توێژەران چەمکی “فێمینیزمی دەوڵەتی” بە وردی لێکبدەنەوە. بەپێێ ئەم لێکدانەوە وردە، فێمینیزمی دەوڵەتی تەنها کاتێک دێتە ئاراوە کە دامەزراوەکانی تایبەت بە سیاسەت‌دانان ژنان، چالاکان و ئەندێشە فێمینیستییەکان بخەنە ناو دەوڵەتەوە؛ واتا بەدیهاتنی فێمینیزمی دەوڵەتی سەرتر و زیاترە لە نوێنەرایەتی‌کردنی بەرژەوەندییەکانی ژنان و یان تەنانەت خواست و داوکارییەکانی بزووتنەوەی ژنانە. فێمینیزمی دەوڵەتی واتا نوێنەرایەتی‌کردنی بەرژەوەندی و چالاکانی فێمینیستی کە بە ئامانجی پێکانی دەرەنجامی فێمینیستی، خواست و داواکاریی فێمینیستی گەڵاڵە دەکەن.

تا ئەو ئاستەی پێوەندی بە پرسیاری سەرەتاییی ئەم بەشەوە هەیە، دەکرێ بڵێین ئەم توێژینەوە نیشانی دەدات کە لە ماوەی چەند دەیەی ڕابردوودا لە وڵاتانی پێشکەوتووی پۆست پیشەسازیی دیمۆکراتیکدا، پێوەندی و دانوستانی نێوان دەوڵەت و فێمینیستەکان پێوەندییەکی کارامە بووە: ڕەوتێک کەسەرەتا لە هەندێ لە وڵاتە ڕۆژئاوایییەکان دەستی پێکرد و لە وڵاتانی دیکەدا بە گەشبینییەوە بەرەوڕووی نەدەبوونەوە، بەڵام بەرە بەرە ژمارەی ئەو وڵاتانەی، هەرچەند بە خاوی، ئەزموونێکی سەرکەوتوویان سەبارەت بەم هاوکارییە هەبوو، زیادی دەکرد. ئەمە لە حاڵێکدایە کە لە وڵاتانی جیهانی سیێەم فێمینیستەکان هێشتا دەبێ مەسەلەی بەقا و مانەوەیان لە دەوڵەتدا لە پێش بگرن.

فێمینیزمی دەوڵەتی و وڵاتانی جیهانی سێیەم

فێمینستەکانی جیهانی سێیەم لەگەڵ دەوڵەتەکانیاندا چێ بکەن؟ ئەوان تا چەند دەتوانن سوود لە ئەزموون و تیۆریی فێمینیستە ڕۆژئاوایییەکان سەبارەت بە پێوەندی لەگەڵ دەوڵەت وەربگرن؟ شیرین ڕای، مامۆستای بە ڕەچەڵەک هیندیی زانکۆی وارویک، لە سەر ئەو باوەڕەیە کە ئەو ڕوانگانەی ژنانی ئەکتیڤیستی وڵاتانی لیبڕاڵی ڕۆژئاوایی لەم بارەوە بیچمیان داوە، بەپێی پێویست دەقاودەقی دۆخی ژنان لە وڵاتانیجیهانی سێیەم نییە.[3]

ڕوانگەی فێمینیستەکانی جیهانی سێیەم چۆناوچۆن بووە؟ فێمینیستەکانی جیهانی سێیەم سەرەڕای جیاوازییەکانیان کاتێک کە سەیری کۆمەڵگاکانی خۆیانیان کردووە، تووشی مەسەلەی پێوەندیی باوک‌سالاریی زاڵ لەگەڵ دەوڵەت هاتوون: ئایا ئەم پێوەندییە پێکەوە ژیانە؟ یان بەرامبەرکێ؟ و بە هەر حاڵ دەبێ چی لەم دووانە بکرێت؟

هەر دوو ڕوانگەکە لەلایەن کەسانێکەوە ڕوون کراونەتەوە. بەرەیەک لە فێمینیستەکان شوناسی دەوڵەتە نوێکانیان لە وڵاتانی خۆیاندا بە تەواویی دژ بە باوک‌سالاریی سوننەتی بینیوە، و گرووپێکی دیکە باوەڕیان بە پێکەوەژیانی ئاشتییانەی ئەم دووانە هەیە. بەڵام هەر دوو بەرە کەم تا زۆر لەسەر ئەو خاڵە هاوڕان کە نە دەبێ لە دەوڵەت وەک کەرستەیەک لەژێر ڕكێفی زاڵێتیی نێرینەدا چاو دابخرێت و نە دەکرێ بە باوەشی کراوەوە هاوکاری لەگەڵدا بکرێت، بەڵکوو لە هەلومەرجی تایبەتدا دەکرێ گەڕانەوە [بۆ دەوڵەت] وەک کەرستەیەک بۆ گۆڕانکاری لە ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتیی ژناندا لەبەرچاو بگیریەت.

دانوستان لەگەڵ دەوڵەت

ژنان لە جیهانی سێیەمدا هەم بەرامبەر بە کۆمەڵگای مەدەنی و هەم بەرامبەر بە دەوڵەت لەگەڵ کێشە و گرفتی هاوشێوەدا بەرەو ڕوون: هەردووکیان لێکدابڕاو، سەرکوتکار و هەڕەشەکەرن و هاوکات فەزایەک بۆ دانوستان و خەبات دەستەبەر دەکەن. دەوڵەت و کۆمەڵگای مەدەنی هەردووکیان بیچم بە ئاستەنگییەکانی ژنان دەدەن.گەر ژنان ئەم ئاستەنگییانە لەبەرچاو نەگرن، دەکەونە بەر توندوتیژی.

هەروەها دەوڵەت خاوەنی کەسایەتییەکی چەند لایەنەیە. لە بەرپرسانی ناوچەیییەوە تاوەکوو کارمەندانی کەرتی خزمەتگوزاری، لە پۆلیسەوە تا دادوەر، ژنان بە بەرین کردنەوەی داواکاری و خەباتەکانیان، ئەزموونی جۆراوجۆریان لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ دەوڵەتدا هەیە. پرسیار ئەوەیە کە شوناسی دەوڵەتانی پەرەگرتنخوازی جیهانی سێیەم چ مەجالێک بۆ پێشخستنی ستراتیژەکان بۆ ژنان دەستەبەر دەکات؟

زۆربەی ئەم دەوڵەتانە خۆیان بە فاکتەری گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی و ئابووری دەزانن، و هاوکات توانایی تەواویان بۆ بەڕێوەبردنی سیاسەتەکانیان نییە. دەوڵەتانی جیهانی سێهەم چونکە بەزۆری لەڕووی ژێرخانەوە لاوازن، بەڕێوەچوونی سیاسەتەکانیان گرێدراوی پێوەندی و دانوستانی نوخبەکانی دەسەڵات و کۆمەڵگای مەدەنییە. کاتێک کە ئەم سیاسەتانە لەلایەن ئەو گروپانەوە کە لێی سوودمەند دەبن پەسەند نەکرێت، بەڕێوەچوونیشیان پێوستی بە پێوەندیی پشتبەستوو بەزۆر و ناچارکردن دەبێت. لەم جۆرە هەلومەرجانەدا پلە و پایە ئیداری و دادوەرییە “باشەکان” دەتوانن تا ڕادەیەک دۆخی ژیانی خەڵک باشتر بکەن، بەڵام ئامادەییی ئەم جۆرە کەسانە دژ بە بونیادێکی حکوومییە کە بەڕێوەبردنی سیاسەتەکانی پێویستی بە زۆرداری و ناچارکردنە.

تایبەتمەندییەکی دیکەی ئەم دەوڵەتانە گەندەڵییە. ژنان لەو دەوڵەتە گەندەڵانەدا کە کاربەدەستانی بۆ جێبەجێکردنی کارەکان بەرتیل وەردەگرن، بە شێوەیەکی جیاواز لە پیاوان دەکەونە بەر کاریگەریی ئەم حاڵەتانەوە. کارمەند یان خاوەن پلەیەک کە دەبێ ڕەزامەندی لەسەر جێبەجێ‌کردنی کارەکانیان دەرببڕیت، لەوانەیە جگە لە داواکاریی پوول و پارە، داخوازیی دیکەشی لەوان هەبێت. جگە لەمە، گەندەڵی شتێکە کە دەوڵەتەکان لە کار دەخات، لێرەوە ئەو ژنانەی بەنیازن داواکارییە فێمینیستییەکانیان گەڵاڵە بکەن، لە دەوڵەتانی جیهانی سێیەمەدا یەکەم شت بەرەوڕووی بەربەستی گەندەڵی دەبنەوە کە ئەنجامدانی هەموو کارێک نامومکین دەکات. ئەنجام، کارکردن لەناو دەوڵەتەکاندا بۆ جێبەجێکردنی ئەم داواکارییانە هەمیشە مومکین نییە.

بەم چەشنە، ئەو پێوەندییەی چالاکانی مافەکانی ژنان لە جیهانی سێیەمەدا لەگەڵ دەوڵەت دروستی دەکەن لە پێوەندیی ژنانی ڕۆژئاوایی زۆر ئاڵۆزترە و جیاوازە لەویش. واتا کاتێک کە دەچینە سەر باسی پێوەندیی ژنان و دەوڵەت، دەبێ دوو هەڵوێستی جیاوازمان لەبیر بێت.

یەکەم مەسەلە ڕاستییەکانی ژیانی ڕۆژانەی زۆربەی هەرە زۆری ژنانە. کاتێک کە لەسەر ئەم تەوەرە دەکەوینە مشتومڕەوە هەم دەبێ شوناسی بیچم‌گرتنی ئەو دەوڵەتەی گرووپە دیاریکراوەکانی وەک ژنان تێیدا دەژین، لەبەرچاو بگرین و هەم ئەو بگۆڕە کۆمەڵایەتی و سیاسییانەی کاریگەری لەسەر پێوەندیی ئەوان لەگەڵ دەوڵەت دادەنێن، ڕەچاو بکەین.

مەسەلەی دووەم کاردانەوەی فێمینیستییە بەرامبەر بە دەوڵەت. وەک دیاری‌کردنی ستراتیژی خەبات بێت یان وەک ڕەخنەگرتن لە دۆخەکە، دەبێ وشیارانە هەڵبژاردنی فێمینیستەکان لە هەڵبژاردنی زۆرینەی ژنان جیا بکەینەوە تاکوو بتوانین لە پێگەیەکدا جێگیر بین و هەردووکیان بە باشی دەرک بکەین. یەک لە جیاوازییەکانی نێوان دۆخی ژنان لە دەوڵەتانی لیبڕاڵی ڕۆژئاوایی و دۆخی ژنان لە جیهانی سێیەم ئەوەیە کە دەسەڵاتی ڕێکخەری دەوڵەت تا چەند دەتوانێ کایگەرییان لەسەر دابنێت. ژنانی وڵاتانی جیهانی سێیەم زیاتر لە ژنانی ڕۆژئاوایی لە هەموو دەرکەوتەکانی دەولەت سڕاونەتەوە. هۆکاریش ئەوەیە کە لە جیهانی سێیەمدا دەوڵەت بە زۆریی ئەو شێوازە لە تۆڕی پارێز و پشتیوانی کە جێبەجێ‌کارانی خۆشگوزەرانیی دەوڵەتانی لیبڕاڵی رۆژئاوایی پێیان دەکرێت، دەستەبەر ناکات. بەم چەشنە، هەم ژنانی چینەکانی خوارەوە و هەم ژنانی چینە باڵاکان لە ئاقاری کارکردەکانی دەوڵەت بەرپەرچ دەدرێنەوە. ژنانی چینە باڵاکان کە دەستیان بە سەرچاوەگەلی زیاتر ڕادەگات، بۆ دابینکردنی تەندروستی، فێرکاریی خزمەتگوزاریی چاوەدێریی منداڵ و کارکردن بە شێوەی نەریتی کەڵکیان لە کەرتی تایبەت وەرگرتووە و ژنانی چینەکانی خوارەوەش ناتوانن پشت بە دەوڵەت ببەستن، چونکە بە ڕادەی پێویست پشتگیرییان ناکات.

جیاوازیی دیکە ئەوەیە کە لەم دەوڵەتانەدا ژنان بەزۆری ئاگاداری پانتاییی کار و کردەوە و یاسادانانی دەوڵەت نین. دەیتا و زانیاریی نوێ لە مەڕ یاسادانانی تازە بەزۆری بە شێوەی پچڕ پچڕ و شپرز بڵاو دەبێتەوە. نەخوێندەواری و بێبەریبوونی ژنان لە چالاکییە کۆمەڵایەتییەکانیش ئەم نائاگادارییە گرژتردەکات. یەک لە تایبەتمەندییە هەرە دیارەکانی ئەم دەوڵەتە باوک‌سالارانە ئەوەیە کە نایانهەوێ بە هیچ شێوەیەک لەگەڵ بەها نەریتییەکانی خێزاندا بەریەککەوتنیان هەبێت و گەر چەند دروشمێکیشیان سەبارەت بە مافەکانی ژنان دابێت، هەر کە هەستیان کرد گرووپەکانی پشتیوانیان زۆر حەزی پێ ناکەن، بە ئاسانی چاوپۆشی لێ دەکەن و گەر یاسایەکیان پەسەند کردبێت، جگە لە ناتواناییی هەمیشەیییان لە بەڕێوەبردنی یاساکاندا، کەمتر بەدواداچوون بۆ بەڕێوەچوونی ئەو یاساش دەکەن.

 لە لایەکی دیکەشەوە، زۆرێک لە دەوڵەتانی جیهانی سێیەم، قووڵ ڕەگیان لە کۆمەڵگای مەدەنیی ئەم وڵاتانەدایە. ژنانی ئەم وڵاتانە هەم لەلایەن دەوڵەتەکانەوە گوشاریان دەخرێتە سەر و هەم لەلایەن کۆمەڵگای مەدەنییەوە. لەم وڵاتانەدا پێچەوانەی وێنای تیۆرڤانانی ڕۆژئاوایی، فەزایەکی لێوانلێو لە هەڕەشە کە کەشی داتەنیوە کە کۆمەڵێک مەترسیی شاراوە و ئاشکرا تێیدا بۆسەی بۆ ژنان ناوەتەوە.

لەم ڕووەوە، “ڕەگدار”بوونی دەوڵەت لە کۆمەڵگای مەدەنیدا، هەروەک ژمارەیک لە تیۆریسیەنەکانی ئابووریی پەرەگرتن لەسەر ئەو باوەڕەن، بابەتێکی پۆزەتیڤ نییە و بەکارهێنانی تواناکانی دەوڵەت هاوئاسۆ لەگەڵ نۆڕمە کۆمەڵایەتییەکان دەتوانێ بۆ ژنان پێکهاتەیەکی ترسناک بێت کە هەڕەشە لە هەر چەشنە هەوڵدانێک بۆ ڕەخساندنی گۆڕان لە واقیعەکانی ژیانیان بکات. لێرەدایە کە لە بەر یەک هەڵوەشانی بەش و پاژەکانی دەوڵەت گرنگ دەبێت.

شتێک کە ڕاهاتووین پێی بڵێین دەوڵەت، تەنها تۆڕێک لە پێوەندییەکانی دەسەڵاتە کە بەش و پاژەکانی هاوکاریی یەکدی دەکەن و هەڵبەت ناکۆکییەکیش هەیە لە نێوانیاندا. ڕێک هەر بەهۆی ئەم سەیالییەت و پرش و بڵاوییەی دەسەڵاتە کە ناتوانین هاوشێوەی فێمینیستە ڕۆژئاوایییەکان بڵێین گەڕانەوە بۆ دەوڵەت بۆ پارێزگاریی لە ئێمە بەو مانایە کە “لە دامەزراوە نێرینەکان داوا بکەین لە دژایەتیکردنی پیاواندا یارمەتیمان بدەن”. گەر تێگەیشتنی خۆمان لە ئاڵۆزییەکانی کۆمەڵگای مەدەنی سەبارەت بە ژنانیش بخەینە سەر ئەم تەفسیرە بۆ پێوەندییەکانی دەسەڵات، ئەوسا بۆمان دەردەکەوێت هەڵوێستی ڕاشکاوی “دژی دەوڵەت” بوون دەتوانێ بۆ ژنان زۆر مەترسیدار بێت.

ئایا مەسەلەکە نزیکبوونەوە یان نزیکنەبوونەوە لە دەوڵەتە؟

هەروەک بینیمان لە نەبوونی پشتیوانییە فەرمییەکاندا، ئامادەییی دەوڵەت لە ژیانی زۆرێک لە ژنانی جیهانی سێهەمدا پەڕاوێزییە. ئەم ئامادەیییە زۆربەی جاران تەنها کاتێک تۆخ و پڕڕەنگ دەبێتەوە کە ژنان لەو سنوورانەی دەوڵەت دیاریی کردووە لا بدەن و لەلایەن دەوڵەتەوە بکرێنە ئامانجی سەرکوت یان داواکراوی دادوەری. کەوابوو، بۆ زۆبەی زۆری ئەم ژنانە مەسەلە ئەوە نییە کە لە دەوڵەت نزیک ببنەوە یان نزیک نەبنەوە؛ ئەوە دەوڵەتە کە تەنها کاتێک ئاوڕیان لێ دەداتەوە کە دەیهەوێ بیانکاتە ئامانجی بێ‌بەزەیییەکانی خۆی.

بەم چەشنە، ئایا ناکرێ بڵێین “پارێزراو بوون” لە لایەن هەمان ئەو دەوڵەتەوە کە دەترسین بمانکاتە ئامانجی توندوتیژی، ئەنجامەکەی بەردەوامیی هەمان بێ‌دەسەڵاتیو وابەستەیییە کە ئەزموونی زۆربەی زۆری ژنانی لە قۆناغ و کولتوورە جیاجیاکاندا پێک‌هێناوە؟

ئەزموونی ژیانی ڕۆژانەی ژنانی جیهانی سێیەم دەڵێ کاتێک کە بەرەوڕووی دەسەڵاتی توندوتیژیی دەوڵەتی دەبینەوە، ڕەنگە جیاوازیی وەرگرتن یان وەرنەگرتنی دەنگی دادگایەک کە بەرامبەر بەو توندوتیژییە دەمانپارێزێت، جیاوازیی نێوان مەرگ و ژیان بێت. وەکی تر مەسەلەکە بۆ ژنی جیهانی سێیەم لە بنەڕەتدا نزیک بوونەوە لە دەوڵەت یان “داواکردنی پشتیوانی”ی دەوڵەت نییە، بەڵکوو بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژیی دەوڵەتە. لەوانەیە شێوە و شێوازی ئەم بەرەنگاربوونەوە لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی دیکە گۆڕانی بەسەردا بێت، بەڵام شێوەی ڕاستی گەڵاڵەکردنی مەسەلەکە هەر ئەمەیە و لەبەرچاونەگرتنی بە مانای گرنگی‌نەدان بە ژیانی ملوێنان ژن دەبێت. لەمەش خراپتر ئەم ڕێگا بەرەو بێکردی و پووچی دەگاتە کۆتایی.

خەباتی ژنانی جیهانی سێیەم بەردەوام بەرامبەر بە ئاستەنگییە تازەکان وشیاریی زیاتر بەدەست دێنێت کە نەزمی حکوومەتی لە دژیان دایدەنێت. هەر بۆیە ژنان بەردەوام خەبات و تێکۆشانەکانیان دەگوازنەوە بۆ بەرەکانی دیکە بۆ ئەوەی لەو پشتگیرییە جۆراوجۆرانەی دامەزراوەکانی حکوومەت پێیان نادات، بەهرەمەند بن. لێرەوە دەتوانین بڵێین مەسەلەی لەگەڵ دەوڵەتدا بوون یان دژ بە دەوڵەت بوون پێویستی بە ڕوانینێکی نوێیە.

ئەنجام

هەرچەندە چەمکی “فێمینیزمی دەوڵەتی” لە مانای ئەرێنیی خۆیدا لە ئەورووپای دەیەی ١٩٨٠دا پەروەردە کراوە، بەڵام لە ساڵی ١٩٧٥ەوە کە ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان داوای لە دەوڵەتەکان کرد کە دامەزراوەی تایبەت بە سیاسەت‌دانان لە بونیادی خۆیاندا دابمەزرێنن، هەم ئەم جۆرە دامەزراوانە لە سەرتاسەری جیهاندا کرانەوە و هەم بزووتنەوە فێمینیستییەکان لێرە و لەوێ پێوەندییان لەگەڵیان دروست کرد. لەو سەردەمەوە دەور و کاریگەریی ئەم دامەزراوانە و ئەم پێوەندیی‌گرتنانە بوونەتە تەوەری توێژینەوەی جۆراوجۆر و لە گەلێک ڕوانگەوە لێکدانەوەیان بۆ کراوە. ستراتیژی بەدواداچوون بۆ داواکارییە فێمینیستییەکان لەناو دەوڵەتەوە بوو بەهۆی ئەوەی کە چەندین جۆر گومان و پرسیار لەم بارەوە بێتە ئاراوە: وابەستەیی بە دەوڵەت؟ چاکسازی یان شۆڕش؟ زنجیرەپلەیی یان بڕیاردانی کۆیی بەدەر لە زنجیرەپلەیی؟

“فێمۆکرات” بە مانای ژنێکی فێمینیستە کە بە بەرنامەی تایبەتەوە دەچێتە ناو دەزگا دەوڵەتی و حکوومییەکان تاوەکوو بەدواداچوون بۆ خواست و داواکارییە فێمینیستییەکان بکات. لە دەیەی ١٩٨٠ بەدواوە زاراوەی فێمۆکرات ئاماژەیە بۆ ژنانێکی بەهێز و بەدەسەڵات کە بەڵێنی ئایدۆلۆژیک و سیاسییان بەرامبەر بە فێمینیزم هەیە و هەوڵی بۆ دەدەن.

سەبارەت بە پێوەندیی فێمینیزم و دەوڵەت لە وڵاتانی جیهانی سێیەم دەتوانین بڵێین ئەم پێوەندییە گەلێک جیاوازیی گرنگی لەگەڵ پێوەندیی فێمینیستە ڕۆژئاوایییەکان لەگەڵ دەوڵەتەکانیاندا هەیە و ناکرێ ئەو تیۆرییانەی بە نیسبەت ئەم ڕووکردەوە لە ڕۆژئاوا بەدیهاتوون بۆ فامکردنی دۆخی فێمینیزمی دەوڵەتی لە جیهانی سێیەمدا بەکار ببرێت. وردتر بدوێین ئەم تەوەرە بەپێی هەر کات و شوێنێکی جیاواز تایبەتمەندیی جیاواز و یەکەی دەبێت و لێرەوە توێژینەوە و لێکدانەوەی سەربەخۆ و یەکە داوا دەکات.

[1]Shahrokni, Nazanin. “Women in Place, the politics Gender Segregation in Iran.pdf

[2]Mazur, Amy G., and Dorothy Mc Bride. “State Feminism since the 1980s: From Loose Nation to Operationalized Concept.” Politics & Gender 3.4 (2007)501-505

[3]Rai. Shirin. “Women and State in the Third World” in Women and politics in theThird World. HalehAfShar (ed), Taylor & FrancisGroup, 1996

The post <strong>فێمینیزم و دەوڵەت؛</strong> appeared first on ژنەفتن.

بە درێژاییی مێژوو، دوانەی ئایین و كولتوور هەمیشە دەستیان هەبووە لە چەوساندنەوەی ژنان و زەوتكردنی مافەكانیان و ئەژماركردنیان بە ژمارە دوو.

لە سێبەری ئایینەكاندا ژنان هەمیشە مافخوراو و پەراوێزخراو بوون و هەن، ئەمەش بەهۆی بەكەم تەماشاكردنیان و بە كەرەستەكردنیان بۆ خزمەتی پیاوان، شانبەشانی گەشەسەندن و پیربوونی ئایینەكان دۆخی ژنانیش لەژێر باری قورسی بەكەم تەماشاكردن و پەراوێزخستن درێژەی كێشاوە.

بێگومان هەمیشە لایەنگرانی ئایینەكان و پیاوانی ئایینی پێچەوانەی ئەمانە قسە دەكەن و ئایینەكان بە پارێزەری ژنان و مافەكانیان دەناسێنن و ئەوە دەڵێن كە بێ ئایین ژنان تووشی سەرگەردانی و چەوسانەوە دەبن. بۆ مەسەلەكانی زەوتكردنی مافی دارایی لە میرات و فرەژنی و بێبەشكردنی ژنان لە هەندێ‌ پۆست و پێگە بیانووی ئەوە دەهێننەوە كە ئەمە تەواو لە بەرژەوەندیی ژن و ژیانی ژناندایە.

كاتێك لەژێر كاریگەریی دەم و وتارەكان دەردەچین و خۆمان لێكۆڵینەوە لەم مەسەلانە دەكەین بە مەبەستی دڵنیابوون و خستنەڕووی ڕووی ڕاستەقینەی ئایینەكان و دۆخ و پێگەی ژنان لە ئایینەكاندا، دەكەوین بەسەر حەقیقەتی زۆرتاڵ و ترسناك و ناسینی ڕەگ و ڕیشەكانی توندوتیژییەكان.

ئەو لێكۆڵینەوەیە هەوڵێكی سەرەتایی و سادەیە بۆ دەرگاكردنەوە لەسەر حەقیقەتی كاریگەریی ئایینەكان لەسەر دۆخی ژیانی ژنان بە درێژاییی هەزاران ساڵ و بەرەو پاش بردنیان و زەوتكردنی ژیانیان پشتبەستن بە ئایەت و فەرموودەی و دەقی ئایینی.

ئەم لێکۆڵینەوەیە لە سێ تەوەر پێکهاتووە.

ته‌وه‌رى یه‌كه‌م: ژن له‌ كۆمه‌ڵگه‌ ڕۆژهەڵاتییەکاندا.

ته‌وه‌رى دووه‌م: ژن له‌ كۆمه‌ڵگه‌ ڕۆژئاوایییەکاندا.

ته‌وه‌رى سێیەم: تێڕوانینه‌ كۆمه‌ڵایه‌تى و ئایینییه‌كان بۆ ژن و پێگه‌ى ژنى كورد.

ماڵپەڕی ژنەفتن ئەم تویژینەوەیەی وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاو کردووەتەوە. دەتوانن لەسەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) داوەنلۆدی بکەن.

The post تێروانینە ئایینی و کۆمەڵایەتییەکان بۆ ژن و پێگەی ژن appeared first on ژنەفتن.

نەوید گورگین

سلاڤۆیی خۆشەویست
هەروەها کە ڕەنگە ئاگادار بیت دوای مردنی ژینا (مەهسا) ئەمینی (#MahsaAmini) لە کاتی دەستگیرکردنیدا لە لایەن پۆلیسی ئاسایشی ئەخلاقییەوە، بزووتنەوەیەکی سەرووپێشکەوتنخوازانە لە ئێراندا سەری هەڵداوە کە بە میلیۆنان کەس پشیوانیی لێ دەکەن. ئەم بزاڤە دروشمی ژن، ژیان، ئازادی (بە فارسی زن، زندگی، آزادی)ی بۆ خۆی هەڵبژاردووە. کۆی هێزە پێشکەوتنخوازەکان بە تەواوی لەم تێگەیشتنە پشتیوانییان کردووە. دەتوانین ئەمە بە یەکەم بزووتنەوەی سیاسیی ژنانە بە درێژایی مێژوو بزانین کە لەسەر ئیرۆس و ژیان دژ بە تاناتوس و ئایدیۆلۆژیای مەرگ چڕ بووەتەوە. زۆرێک لە هاوڕێیان تامەزرۆ بوون ڕای تۆیش بزانن.
ڕێزم
نەوید

سلاڤۆی ژیژەک:
لەبەر نەخۆشی و ماندووێتی تەنها شتێک لە دەستم دێت جارێ هەر ئەم بۆچوونەیە.
ئەوەی لە ئێراندا ڕوو دەدات ڕۆڵێکی دیاریکەری لە مێژووی جیهانیدا هەیە: بزاڤێک کە کۆمەڵەخەباتێکی جیاواز لە یەکگرتووییەکی ئۆرگانیکدا تەڤلی یەک دەکات (خەباتی دژ بە سەرکوتکردنی ژنان، دژ بە فەندەمەنتالیزمی مەزهەبی و خەبات بۆ ئازادیی سیاسی لە بەرانبەر تیرۆری دەوڵەتیدا). ئێران بە بەشێک لە ڕۆژئاوای پەرەسەندوو نایەتە ئەژمار، هەر بۆیە دروشمی «ژن، ژیان، ئازادی» جیاوازییەکی زۆری لەگەڵ بزووتنەوەی می‌توو ( (#metooلە وڵاتە ڕۆژئاواییەکاندا هەیە: ئەم بزاڤە ئێرانییە بە میلیۆنان ژن، کە ڕاستەوخۆ مامەڵەی هەموو دژوازییەکان دەکەن، هەروەها پیاوانیشی خستۆتە جووڵە- بگرە ئەم ڕەوتە بە پێچەوانەی ئەوەی کە زۆرجار لە فێمێنیزمی ڕۆژئاواییدا دەبینرێت، هیچ خەسڵەتێکی دژەپیاوانە یان دژەنێرانەی نییە. ژنان و پیاوان لە کەنار یەکتردا بەشداریی تێدا دەکەن و دژ بە دوژمنە هاوبەشەکەیان واتە فەندەمەنتالیزمی مەزهەبی، کە لە لایەن تۆقاندنی دەوڵەتییەوە پشتگیریی لێ دەکرێت، یەک دەگرن. ئەو پیاوانەی لە بزاڤی ژن، ژیان، ئازادیدا بەشداری دەکەن بە باشی دەزانن کە خەبات لە پێناوی مافەکانی ژناندا ڕێک خەباتە لە پێناو ئازادیی خۆیاندا: ستەمی دژ بە ژنان بە هیچ شێوەیەک بابەتێکی ئاوارتە نییە، بەڵکوو ئەمە هەمان ئەو چرکە و ساتەیە کە ئەو ستەمەی دزەی کردووەتە ناو هەموو ڕەهەندەکانی کۆمەڵگا، لە ئاشکراترین شێوەدا دێتە بینین.
لەم قۆناغەدا ئەو خۆپیشاندەرانەیش کە کورد نیین بە ڕوونی دەبینن کە ئەو ستەمەی لە کوردان دەکرێت بەشێکە لە هەمان ئەو ستەمەی کە ئازادییەکانی خۆیشیانی بەرکورت کردووەتەوە: هاوپشتی لەگەڵ کوردەکاندا تاکە ڕێگایە بەرەو ئازادی لە سەرتاسەری ئێراندا. جیا لەمە، خۆپیشاندەران بە ڕوونی دەبینن کە فەندەمەنتالیزمی مەزهەبی تەنها تا ئەو کاتە ئەتوانێت کۆنترۆڵی دەسەڵات بکات کە هێزی ئاشکرای دەوڵەتی بە کۆمەڵە کەرەستەیەکی وەک ئەوەی لە ئێراندا پۆلیسی ئاسایشی ئەخلاقیی پێ دەوترێت، پشتیوانی لە فەندەمەنتالیزم بکات- ئەوەی ناڕازییان و خۆپیشاندەران دەیبینن ئەوەیە کە حکوومەتێک کە بۆ درێژەدان بە ژیانی خۆی پێویستی بە وەحشیگەریی پۆلیسی ئەخلاقییە، لە ڕاستیدا خەریکە خیانەت لەو ئەزموونە مەزهەبییە دەکات کە بۆ وەرگرتنی ڕەوایەتیی خۆی کەڵکی لێ وەردەگرت.
ئەوەی ئێستە لە ئێراندا ڕوو دەدات بە هیچ شێوەیەک شتێک نییە هیی ڕابردوو بێت، بەڵکوو هەمان ئەو شتەیە کە ئێمەیش لە دونیای وڵاتانی پەرەسەندووی ڕۆژئاواییدا (واتە ئەو شوێنەی هەنووکە توندوتیژیی سیاسی، فەندەمەنتالیزمی مەزهەبی و سەرکوتکردنی ژنان خەریکە وردەوردە پەرە دەستێنێت) چاوەڕێی دەکەین. ئێمە لە ڕۆژئاوادا هیچ مافێکمان نییە ئێران وەک وڵاتێک لە قەڵەم بدەین کە دەبێ دواکەوتووییەکانی خۆی لە ڕۆژئاوا [لە ڕووی ئابووری، سیاسی و کولتوورییەوە] قەرەبوو بکاتەوە. بە پێچەوانەوە، ئێمە دەبێ لە ئێرانەوە فێر بین، ئێمە بەم نزیکانە ئەوە دەبینین کە کۆمەڵێک بزووتنەوەی هاوشێوە لەگەڵ ئەوەی ئێراندا لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئامریکا، لە پۆڵۆنیا، لە ووسیا و لە زۆرێک لە وڵاتانی تردا سەر هەڵدەدەن.
دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی ئەم ناڕەزایەتییانە هەرچی کە بێت، گرنگ ئەوەیە کە ئەم بزاڤە زیندوو ڕابگیرێت، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر بنەمای ئەو دروست بکرێن و تەنانەت ئەگەر سەرکوتکاریی حکوومەت بتوانێت بە شێوەی کاتی پاشەکشەی پێ بکات، لەژێر پێستی کۆمەڵگادا درێژە بە ژیانی خۆی بدات و بناغەیەک بۆ ڤەژینێکی دووبارە ڕۆ بنێت.
ئیدی نابێ تەنها قەناعەت بەوە بکەین کە هاوخەمی و هاوپشتی خۆمان لەگەڵ چالاکانی ئێراندا ڕابگەیەنین؛ پرسی ئەوان بە هیچ شێوەیەک شتێکی دوور لە ئێمە و گرێدراوی کولتوورێکی جیاواز یان ئێگزۆتیک نییە. بە پێچەوانەوە، ئێستاکە هەموو درێژدادڕییە پێوەندیدارەکان بە تایبەتمەندیخوازیی کولتوورییەوە (کە زۆربەی کات لە لایەن هێزە پاشڤەڕۆکانەوە بۆ پاساودانەوەی ستەمە ئەتنیکی و مەزهەبییەکان بە کار دەبرێت) واتای خۆیان لەدەست داوە: بگرە ئێستاکە دەتوانین ببینین چلۆن خەباتی ئێرانییەکان خەباتی هەموو ئێمەیە.
ئاگات لە خۆت بێت
سلاڤۆی

The post سلاڤۆی ژیژەک: لە خەڵکی ئێرانەوە فێر بین appeared first on ژنەفتن.

تێمای گشتی پرۆژەکە دەربارەی پرسی کارە بەگشتی و ڕۆڵی جێندەر لە پرسی کاردا بەتایبەتی.  خۆشبەختانە  کۆمەڵێک وزە و توانای نایاب و تایبەت ئامادە بوون و ئامادەن  بۆ کارکردن لە پرۆژەکەدا، چونکە بابەتەکەیان بەلاوە گرنگە. هەریەک لە بەشداربووان لە بواری خۆیدا لەسەر بابەتەکە کار دەکات کە بەتەواوی بە شێوازێکی خۆبەخشە.

لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٢١ پڕۆژەکە بە زنجیرەیەک کاری هونەری، کە لە شوێن و کاتی جیاوازدا لە شاری سلێمانی ئەنجام دران دەستی بە چالاکییەکانی کرد. کۆمەڵێک هونەرمەندی شێوەکار و کەسانی تر بە پڕۆژە و کاری گرنگ بەشدارییان کرد، کارەکان لە چوارچێوەی دوو نمایشی گروپی و حەوت نمایشی سەربەخۆدا نمایش کران، کە لە ڕێگای ماڵپەری تایەبت بە پڕۆژەکەوە دەتوانن زیاتر دەربارەی چالاکییەکان زانیاری وەربگرن.

هۆزان مەحموود، نووسەر و شارەزا لە بواری جێندەر و فێمینیزمدا، بە سیمینارێک لە پڕۆژەکەدا بەشدارە لەژێر ناونیشانی: “کارکردن وەک جۆرێک لە توندوتیژی”

لێرەدا هۆزان مەحموود تیشک دەخاتە سەر کار وەک فۆرمێک لە توندوتیژیی دژی مرۆڤ بەگشتی و ژن بەتایبەتی. پاشان خودی کۆنسێپتی کارکردن، گەڕان بەدوای کاردا و مووچەی کار لە سیستەمی کەپیتالیزمدا باس دەکات. ئەمانە کە هەمووی هاوتایە لەگەڵ توندوتیژی، نادڵنیایی، بێباوەڕی، نەپارێزراوی و کاتی زۆری کارکردن بە پارەی کەم، لە پاڵ سەرکۆنەکردن و گەمارۆدان و کۆنترۆڵکردنی مرۆڤ لە پرسی کاردا تاوتوێ دەکات.

باس لە تێڕوانینی نووسەر و فێمینیست سیلڤیا فریدرچی دەکات، کە ئیش وەک فۆرمێکی توندوتیژی دەخاتە ڕوو، ئەمەش زۆر هاوکاری دەکات بۆ تێگەیشتن لە کەڵەکەبوونی سەروەت و سامان لە ڕژێمی سەرمایەداریدا. لە بەشێکی تری قسەکانیدا دەپەرژێتە سەر پرسی ئەو جۆرە کارانەی کە زۆرتر ژن دەیکات، و لەگەڵ گرنگی ئەم کارانەدا دەکرێت وەک فۆرمێک لە توندوتیژیی بەرامبەریان ببینرێت. پاشان گفتوگۆی ئەوە دەکات کە چۆن کار ئایدیاڵایزکراوە و لەناو کۆمەڵگەدا بوونمان و نرخمان وابەستەی کارەکانمانن کراون، بە تایبەتی بۆ ژن کە لە بازاڕی کاردا لەژێر فشارێکی زۆردایە.

لە کۆتاییدا، باسی پلەبەندی و گرنگی و بەهای نیوان کارەکان دەکات، ئەم بڕیارە کێ دەیدات کە چ جۆرە کارێک باشتر و گرنگترە؟ لە زۆرێک لە کۆمەڵگاکاندا هەندێک کار هەن کە زۆر پێویست و سەرەکین بۆ ژیان، بەڵام وەک کارێکی گرنگ هەژمارناکرێن، ئەمە بە پێچەوانەی هەندێک کاری تری ناپێویستەوە کە گرنگ و گەورە کراون، لەژێر ڕۆشنایی تیۆری پرۆفیسۆری ئەنترۆپۆلۆجی (دەیڤید گرەیبەر) باس دەکات کە بە ناوی کاری بێمانا (Bullshit Job) ناو دەبرێت. دەتوانین زۆرێک لەو کارانە بناسین کە مووچەی زەبەلاحیشیان پێ دەدرێت و بە گرنگ هەڵدەسەنگێندرین، لە کاتێکدا هیچ گرنگی ئەوتۆیان نییە لە کۆمەڵگە و ژیاندا. 

لە کۆتاییدا هۆزان ئەوە دەخاتەڕوو کە کارکردن گرنگە بۆ هەموو کەسێک و کۆمەڵگە ناچێت بەرێوە ئەگەر کارە بنەڕەتییەکان و خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان گرنگییان پێ نەدرێت. بەڵام سەرمایەداری ڕۆژ بە ڕۆژ کارە بنەرەتییەکان لاوەکی دەکات و مووچەبڕاویان دەکات، لە ئاست ئەوەدا کارگەلێک گرنگی پێ دەدرێت کە هیچ سوودێکی نییە بۆ ژیانی مرۆڤ و بەرەوپێشچوونی کۆمەڵگە.

هەندێک هێڵی سەرەکیی سیمینارەکە:

• چاودێریکردنی مرۆڤ لە کاتی کارکردندا، بووەتە هۆی ئەوەی مرۆڤ هەمیشە لە دڵەراوکێدا بژی.
• توندوتیژی فۆڕمی زۆری هەیە، کە لە ئێستادا خۆشبەختانە زۆربەیان تیۆریزەکراون.
• تا ئێستاش زۆربەی ئەوکارانەی کە ژن دەیکات لە سپەیسی گشتیدا هێشتا چاودێریکردن و ئاگاداریی ئەوانی ترە، لە کاتێکدا کارەکانی تر وەک بڕیاردان هی پیاوەن.
• ئیشە بنەڕەتی و گرنگەکان لە کۆمەڵگادا لەلایەن سیستەمەوە بێبەها بەرجەستە دەکرێت.
• خەونبینین و هەوڵدان بۆ ئەو کارانەی کە گرنگ پیشان دراون و پێگەیشتنیان قورسە، جۆرێکە لە توندوتیژی کە لەم سەردەمەدا مرۆڤەکان ڕووبەڕووی دەبنەوە.
• مەرج نییە مرۆڤ کار بکات تاوەک گرنگ بێت، بەڵکوو ئەوە ژیانکردنە مانا دەدات بە ژیان.

لەم بەستەرەی یوتیوبدا گوێ لە سێمینارەکەی هۆزان مەحموود بگرن:

The post کارکردن وەک جۆرێک لە توندوتیژی appeared first on ژنەفتن.

باسکردن لە ژن، کێشە و گیروگرفتەکانی ژن ڕاستەوخۆ دەچێتە خانەی تەوەرێکی فێمینیستی؛ کە تێیدا هەوڵ بۆ بە مژارکردن و چارەسەرکردنی کێشەکانی ژن دەدرێت. ئەگەر چاوێک بخشێنین بە دەستپێکی سەرهەڵدانی فێمینیزم، ئەوا دەبێت بۆ نزیکەی دوو سەدە لەمەوبەر بگەڕێینەوە کە یەکەم جار وەک پەیڤ لە ١٨٣٧ لە لایەن “شاڕل فوغیێ” (فەیلەسوف، ئابووریزان و سۆسیالیست) لە فەڕەنسا سەری هەڵدا. دواتر گەیشتە وڵاتانی وەک بەریتانیا و ئەمریکا، ئوستراڵیا، هیند و چین..هەرچەندە بەپێی قامووسی ئاکسفۆردی ئینگلیزی بۆ یەکەم جار وشەی فێمینیست لە ١٨٥٢ و وشەی فێمینیزم لە ١٨٩٥ بەکار هاتوون. بەڵام فێمینیزم وەک ڕەوت یا خود شوڕشێک، لە کۆتاییی سەدەی نۆزدە و دەستپێکی سەدەی بیستدا سەری هەڵدا، کە تا ئێستا خۆی لە چوار شەپۆلدا دەبینێتەوە؛ بە­ناوبانگترینی شەپۆڵی دووهەمە.

هاوکات بە بڵاوبوونەوەی ئەم ڕەوتە لە جیهاندا تا دەگات بە ڕۆژهەڵاتی  ناوەڕاست، ژنانی کوردیش کەم تا زۆر لەم ڕەوتەدا جێیان گرت. ئەگەر دەستپێکی فێمێنیزمی کوردی، ئەو دامەزراوانە بن کە  ژنان لە سەرەتای خەباتی حزبایەتیدا دایانمەزراند، دەبێت بڵێین خەباتی ژنان لەو سەردەمەدا بە هۆی بارودۆخی کورد زیاتر خەباتێکی نەتەوەیی بووە تا خەباتێک کە ڕاستەوخۆ کێشەکانی ژن دەکاتە ئامانج. ئەمە لە مێژووی کۆنی کوردیشدا تا ڕادەیەک هەروا بووە، ژنان شان بە شانی پیاوان شەڕی هۆزایەییان کردووە. هاوکات ژنانێک هەبوون کە ڕۆڵی گرنگیان گێڕاوە؛ لەمانە دەکرێت ئاماژە بکەین بە: “حەلیمە خانمی هەكاری” کە حوكمڕانی ناوچەی باشكەڵا بووە. “فاتیمە” لە هەڕەتی گەنجێتیدا و لە ١٩٠٩ سەرۆكی هۆزی ئەزدینان بووە و خەڵكەكەی خۆی بە شاژن بانگیان كردووە. مەریەم خانم لە خێزانی ناوداری نەهری لەنێو شوێنكەوتووەكانی خۆیدا دەسەڵاتێكی زۆری هەبووە. “عادلە خانم” لە لایەن بەریتانییەكانەوە ناوی “شازادەی شێرەژن”ی پێ دراوە، دەگوترێ‌ لە ماوەی جەنگی جیهانیی یەكەمدا گیانی ژمارەیەكی زۆر لە سەربازانی سوپای بەریتانیای رزگار كردووە. “ئەسینات بارزانی” كە لە سەدەی ١٧ ژیاوە، بە یەكەم ئافرەتی خاخام لە مێژووی جوودا لە قەڵەم دەدرێ. “مەستوورەی ئەردەڵان” شاعیر و نووسەرێكی كورد بووە، بە هۆی بەرهەمە ئەدەبییەكانیەوە ناوی دەركردووە. خانمە “شازادەی خانزاد” حوكمڕانی میرنشینی سۆران بووە كە قەڵاكەی هەتا ئێستاش لە رێگەی نێوان هەولێر و پیرمام ماوە. گەرچی ئەمانە ژنانێک نەبوون کە ڕاستەوخۆ کاریگەر بن لە ڕەوتی بەرەوپێش بردنی  ژن، واتە ئەوان مانیفێستێکیان بۆ ژنی کورد بەجێ نەهێشتووە، بەڵام ناکرێت توانا و بوێرییان ئینکار بکرێت. با بگەڕێینەوە بۆ سەردەمی مۆدێرن، هەروەک باسم کرد دەتوانین بڵێین سەرەتای خەباتی فێمێنیزمی کوردی هاوکات بووە لەگەڵ خەباتی حیزبایەتی نەتەوەی کورد؛ کە هەنگاوێکی گرنگ بووە بۆ دەرخستنی ژن لە چواردیوارێک کە تەنها ماڵ و مناڵداری بە ئەرکەکەی زانراوە. ئەوەی مەبەستی منە لەم باسەدا گرێدراوبوونی پرسی ژن و پرسی کوردە، کە هەم لە خەباتی سیاسی مۆدێرندا هاوپشکن، هەم لە سینەمای کوردیدا. واتە پرسی ژن هەر لە دەستپێکی سینەمای کوردیدا خاڵێکی بەرچاوە.

لە پەنا بابەتی هەبوون یا نەبوونی سینەمایەکی کوردی، هاوکات چەمکی فێمینیزم چ وەک ڕەوت یا خود تیۆر هێشتا لەنێو کورددا بە شێوەیەکی پێویست جێی نەگرتووە و هەوڵی بۆ نەدراوە؛ هەر بۆیە ناتوانین بڵێین ئێمە خاوەن فێمینیزمێکی کوردی یان سینەمایەکی فێمینیستین، بەڵام ئەمە ڕاستییەکی حاشا هەڵنەگرە کە باسی ژن لە پەنا باسی سیاسیی کورد، لە زۆربەی فیلمە کوردییەکاندا بابەتێکی سەرەکی بووە.

لە درێژەی ئەم وتارەدا دەمەوێت بە کورتی باس لە پێناسە و مێژووی فیلمی فێمینیستی بکەم کە کەی و بە چ شێوەیەک سەری هەڵداوە. لێ ئامانج لەم وتارەدا ڤەکۆلینێکی گشتییە سەبارەت بە ڕۆڵی ژن لە سینەمای کوردیدا، کە ئاخۆ ژنان تێیدا لە قاڵبی چ وێنەیەکدا نمایش و وێنا کراون.

• سینەمای فێمێنیستی چییە و کەی سەری هەڵداوە؟

بە زمانێکی سادە سینەمای فێمینیستی سینەمایەکە کە باسی ژن، کێشەکان و بابەتە پەراوێزخراوەکانی دەکات؛ بە واتایەکی تر سینەمایەکە کە تێیدا ناڕەزایەتی دەردەبڕدرێت بەرامبەر بە پێشاندانی ژن وەک ڕەگەزی دووهەم.

هاوکات لەگەڵ بەرەو پێشچوونی جیهان و زیاتر جێ گرتنەوەی تەلەڤیزیۆن و میدیای گشتی کە سینەما سەرەکیترینیانە، نیگەرانی پسپۆر و ڕەخنەگرانیش سەبارەت بە کاریگەری میدیایی گشتی لەسەر جڤاک و تاک سەری هەڵدا. پرسیاری سەرەکی ئەوە بوو کە ئایا میدیای گشتی چ پەیامگەلێک دەگوازێتەوە بۆ تاکی بینەر؟ بەو پێیەی میدیای گشتی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یا ناڕاستەوخۆ کاریگەریی دەبێت لەسەر ڕێڕەوی نەوەی داهاتوو، کەواتە دەبێت ناوەڕۆکی بەرنامە، هەواڵ و فیلمگەلێک کە بڵاو دەکرێنەوە بەهای هەبێت و بە لاڕێدابردن یا خود کۆنترۆڵ کردنێکی سیستماتیک لە پشتیدا نەبێت.

لەگەڵ باسی کاریگەریی میدیای گشتی و دوابەدوای شەپۆڵی دووهەمی فێمینیزم، لە دەیەکانی شەست و هەفتادا فێمینیستەکانیش لەسەر بنەمای نووسراوەی فیکریی فێمێنیزم وەکوو«ژوورێک بە دیمەنگەوە» لە نووسینی “ویرجینیا وۆلف“، «رەگەزی دووهەم» لە نووسینی “سیمین دو بۆڤار” و دەروونشیکاری، دەستیان کرد بە ڕەخنەگرتن لە ڕۆڵی ژنان کە لە میدیای گشتیدا نمایش دەکرا. ئەمە بوو بە دەستپێکی سەرهەڵدانی تیۆری فیلمی فێمینیستی، هەروەها ڕێگەخۆشبوون بۆ فیلمگەلێک کە ژنان تێیاندا لە خستنەڕووی ئەو کێشانەی کە پەراوێز خرابوون یا هەر بە گرنگ نەزاندرابوون ڕۆڵی سەرەکی ببینن. ئەگەر”ژان دیلمان”ی “شانتاڵ ئاکێرمەن” یەکەمی ئەو جۆرە فیلمگەلە نەبێت، بێگومان بە یەکێک لە هەرە گرنگترینی ئەو فیلمانە هەژمار دەکرێت کە دەپڕژێتە سەر بابەتێکی پەراوێزخراوی وەک کاری سیزیفانەی ژنێکی خانەدار.

تیۆری فیلمی فێمینیستی، ڕاستەوخۆ سینەمای هاڵیوودی کردە ئامانج و دژی ئەو وێنەیە ڕاوەستا کە ساڵەها بوو لە ژن پێشان دەدرا. گرنگترین و ناسرواترینی ئەم ڕەوتە بریتین لە “کڵێەر جۆنستۆن، مالی هاسکل، تێرێزا دێ لاریتەس، رۆزالین کۆوارد، لۆرا ماڵڤی”هەر یەک لەم ڕەخنەگرانەی تیۆری فیلمی فێمینیستی بە شێوەی جیاواز ڕۆڵی ژنیان لەو فیلمانەدا کە تا ئێستا پێشان درابوون بردیانە ژێر پرسیار. “کڵێەر جۆنستۆن” دەڵێت: “لە سینەمای گشتیدا ژن تەنها وەک تەواوکەری پیاو دەناسرێت و پیاو وەک کارێکتەرێکی ئەکتیڤ و ژن وەک کارێکتەرێکی پەسیڤ پێشان دەدرێت”. ئەو باوەڕی وابوو؛ تەنانەت ئێلێمێنتەکانی سینەمایی وەک مۆنتاژ، دێکوپاژ و فیلمگرتن پیاوانەیە. “تێرێزا دێلارێتیس” پێی وا بوو کە تەکنەلۆجیای سینەما وەک دەستکردەکانی تری مرۆڤ ڕەگەز و ڕۆڵی جڤاکی قالبڕێژی دەکات، لە حالێکدا کە بوونی ڕاستەقینەیان نییە.”لۆرا ماڵڤی” کە گرنگترین و ناسراوترینی ڕەوتی تیۆری فیلمی فێمینستییە، وتارێکی لەژێر ناوی “چێژی بینگەیی و سینەمای گێڕانەوەیی” هەیە کە تێیدا ئاماژە  بەوە دەکات سینەمای فەرمی و هاڵیوودی سینەمایەکی پیاوانەیە، کە تێیدا ژن بە بەردەوامی لەژێر چاوتێبڕینی پیاوانەدایە، بۆیەش دەبێت سینەما لەم چێژە پیاوانەیە بەتاڵ بکرێت.

سەبارەت بە سینەمای فێمینستی “ئانیسڤاردا” کە بە دایکی شەپۆڵی نوێی سینەمای فەڕەنسا دەناسرێت، لە گۆتارێکی لە فیستیڤاڵی فیلمی کاندا دەڵێت: “سینەما بێ بەها ڕاستەقینەکانی فێمینیزم، تەنها دەبێتە پەردەیەک بۆ نمایشی پیاوسالاری. فێمینیزم شۆڕش دژی پیاوان نییە، شیشی کەبابیش نییە کە ئەگەر لایەکی داخ بکەن، منیش تا دەتوانم لایەکەی تری داخ بکەم. ئێمە تەنیا بۆ یەکسانی هەوڵ دەدەین. لە بیرمان نەچێت کە لە سەردەمی ئێمە پیاوانێکیش هەن کە ڕێزیان لە بەها فمێنیستییەکان گرتووە و هەوڵیان بۆی داوە، کەسانێک وەک “بێرگمان”، “تارکۆفسکی”، “گۆدار”. ناکرێ ئەمانە فەرامۆش بکەین، لێ پیاوانێکیش لە پیشەسازی سینەمادا هەن کە مافی ژنیان خواردووە و لەبەر چاویان نەگرتووە؛ بەڵام شۆڕشی ئێمە بۆ باشترکردنی بارودۆخەکە بەردەوامە”.

• ڕۆڵی ژن لە سینەمای کوردیدا:

بە بڕوای من پرسی ژن و پرسی کورد لەو دوو پرسە تایبەتانەن کە خاڵی هاوبەشیان هەیە، هەردووکیان پرسێکی مێژوویین کە سەدان ساڵە لە هەوری ڕەشی چەوسانەوە ڕزگار نەبوونەتەوە، هەردووکیان بە مافەکانیان نەگەیشتوون لێ هەمدیسان هەردووکیان کۆڵیان نەداوە لە گەیشتن بەو مافانە. شایەد هەر بۆیەشە لە خەباتی سیاسیی کورددا ژنان و پیاوان تا ڕادەیەک هاوپشکن. ئەم باسە لە سینەمای کوردیشدا ڕەنگ دەداتەوە و وای کردووە دوو بابەتی لێک دانەبڕاو بن.

ئەو شتەی فیلمگەلێک لە خانەی فیلمی فێمینیستی جێ دەکات، چۆنیەتی باسکردن و پێشاندانی پرسی ژنە، بە واتایەکی تر، دەبێت وەک کێشەیەک پێشان بدرێت کە پێویستیی بە چارەسەرە، نەوەک ڕووداوێکی ئاسایی! ئەگەر بمانەوێ باسی ڕۆڵی ژن بکەین لە فیلمی کوردیدا، دەبینین کە ژن تێیدا نەک ڕۆڵێکی پەراوێزخراو، بەڵکوو بگرە تا ڕادەیەک ڕۆڵێکی سەرەکیی بووە.

ئێمە وەک کورد بە هۆی بارودۆخێک کە تێیدا دەژین و نەبوونی کیانێکی سەربەخۆ هێشتا خاوەن سینەمایەک نین کە هەموو چوارچێوە و پڕەنسیپەکانی سینەمایەکی نەتەوەیی پێویستییەتی. تا ئێستاش فیلمگەلێک دەچنە خانەی فیلم و سینەمای کوردی کە زمان، ئەکتەر و دەرهێنەرییان کورد نین! هەر بۆیە سەرەتا لەو فیلمانە دەست پێ دەکەم کە بە هۆی چیرۆکەکەیان لە ڕێزی فیلمی کوردیدا جێیان گرتووە، دواتر باس لەو فیلمانە دەکەم کە پرەنسیپەکانی وەک دەرهێنەر، زمان، چیرۆک و ئەکتەر هەموویان پێکەوە لە خۆ دەگرێت بۆ جێ گرتن لە سینەمایەکی نەتەوەییدا.   

• فیلمی “زارێ“کە بە یەکەم فیلم دادەنرێت باسی کوردی کردبێت، لە دەرهێنانی “حەمۆ بەکنازاریان” بەرهەمی ساڵی ١٩٢٦. فیلم چیرۆکی کوردە ڕەوەندەکانە کە لە قەدپاڵی شاخە بەفرینەکانی ئاگری و بناری شاخە بەردینەکانی ئەلاگێسی ئیرەڤان نیشتەجێن. زارێ کە ناوی فیلمەکەیە، ناوی کچی یەکێک لەو بنەماڵە کوردانەیە، ناوی باوکی مستۆ و دایکی نانۆیە، فیلم بە نزاکانی نانۆ دەست پێ دەکات، ئەو دوعا دەکات مانگاکەیان گوێرەکەیەکی مێیینەیان ببێت! فیلم سەرەڕای باسی سیاسی، ئەرباب-ڕەعیەتی، ژیان و گوزەرانی ڕەوەندەکان، هاوکات پرسی ژن دەکاتە ئامانج؛ لەتیفە خان(هاوسەری تەیموور بەگ) بڕیارە ژنی بە سەردا بێت. زارێ لە لایەن “تەیموور بەگ”ەوە دەدزرێت و ناچار دەکرێت ببێت بە هاوسەری دووهەمی، لێ چونکە زارێ ڕێگا نادات ئەم کارە سەر بگرێت، لە لایەن تەیموور بەگەوە تۆمەتی ناڕەوای لێ دەدرێت. هەروەک پێشتر ئاماژەم پێی کرد؛ ئەم بابەتانە تەنها کاتێک جێگای سەرنجن کە وەک کێشەیەک باس کرابن، نەوەک ڕووداوێکی ئاسایی؛ کە ئەمە لە فیلمی زارێدا بە جوانی ئاشکرایە. واتە ئەو زۆردارییەی سیستمی ئەرباب-ڕەعیەتی بەرامبەر بەخەڵک و بە تایبەت ژن هەبووە، وەک کێشەیەک پێشان دراوە. ئەمە لە کاتێکدایە کە لە سیستمێکی ئەرباب-ڕەعیەتیدا، ئەرباب دەسەڵاتی هەموو شتێکی هەیە، واتە نە باوکی زارێ جەسارەتی ئەوەی هەیە بڵێت: “کچەکەم هێشتا مناڵە و بۆ ئەرباب ناشێ”، نە هاوسەری تەیموور بەگ مافی ناڕەزایەتی دەربڕینی هەیە و نە زارێ. بەڵام نە لەتیفە خان کۆڵ دەدات و نە زارێ بە دووسەد مەڕەکەی ئەرباب ڕازی دەبێت. 

• “مێگەل” لە ساڵی ١٩٨٧ و “ڕێگا” لە ساڵی ١٩٨٢، دوو لە گرنگترین فیلمەکانی “یەڵماز گونەی“ن کە بە هۆی چیرۆک و دەرهێنەرەکەیانەوە دەچنە خانەی فیلمی کوردی. ئەوەی ئەم دوو فیلمە لەم باسەدا بە بەراورد لەگەڵ فیلمەکانی تر تایبەت دەکات پرسی ژنە، کە تێیدا زەقترین و سەرەکیترین بابەتن.

لە فیلمی مێگەل ڕۆڵی بێریڤان(مەلیکە دەمیراغ) پرسی سیاسیی کورد و پرسی ژن تەواوەن بە یەکەوە گرێ دەدات. ئەو بێدەنگە، بێدەنگیەکەی زمانێکە کە قەدەغە کراوە، هاوکات ژنێکە کە سەرکوت کراوە، نازانێت بە چ زمان ئازارەکانی هاوار بکات، کە دەترسێت داوای مافەکانی بکات. ئەو بەپێی پێناسەیەک کە سیستەمی پیاوسالاری بۆ ژن دیاریی کردووە نەیتوانیوە ئەرکەکەی جێبەجێ بکات، بێریڤان نەیتوانیوە مناڵی ببێت، نەیتوانیوە ئەو ئاشتییە بپارێزیت کە بە مناڵهێنانی ئەوەوە بەندە! لێ پرسەکە ئەمەیە؛ ئایا بێریڤان سزاواری ئەم هەڵسوکەوتەیە؟

• سەیدعەلی(تارق ئاکان) لە فیلمی ڕێگادا بەندکراوێکە، ئیزنەکان کراونەتەوە و ئەو بۆ سەردانی ماڵ و بنەماڵەکەی بەڕێدەکەوێت؛ بەڵام هەواڵی باش چاوەڕێی ناکات. زینێ(شەریفە سەزەر) خەیانەتی کردووە، زینای کردووە! کارێک کە دەبێت سەیدعەلی بکات پاککردنی ناموسێکە کە زینێی هاوسەری سەبەبەکەیتی.زینێ لە لایەن بنەماڵەکەیەوە زنجیر کراوە و چاوەڕێی حوکمێکە کە بنەماڵەکەی بۆی دەرکردووە. زینێ نەخۆشە، پەشیمانە و داوای لێبووردەیی دەکات لە سەیدعەلی، داوا دەکات لەنێو بەفرەکە بەجێی نەیهێڵێت و بەم شێوەیە سزای نەدات. لێ بە زیندوویی لە وەها سیستمێک ڕزگاری نابێت!  لەملاتر ئەمینە(مەرال ئۆرهونسای) هاوسەری مەحمەدسالح(خالد ئەرگون) دەبێتە قوربانی دوژمندارییەک کە هیچ تاوانێکی تێیدا نەبووە. مەولوود(حکمەت چەلیک) ئامۆژگاری هاوسەری داهاتووی دەکات کە لە ماڵەوە دەبێت قسەی ئەو بێت و گەر گوتیڕەشە، ڕەشە. کە نابێت جیا لە براکانی لەگەڵ ھیچ پیاوێکی‌تر قسە بکات و پێبکەنێت. بەڵامبۆ خودی خۆیڕەوایە بچێت بۆ سۆزانی خانە و هەرچییەک کە پێی خۆشە بیکات!

با بێینە سەر ئەو فیلمانە کە دەرهێنەر، ئەکتەر، چیرۆک و زمانیان بەتەواوی کوردییە. لە خوارەوە ژمارەیەک فیلمی کوردیم هەڵبژاردووە کە بژاردنیان بەپێی هیچ ڕێزبەندییەکی باش و خراپ نییە. بەڵکوو بە شێوەیەکی هەڕەمەکی هەڵبژێردراون.                            

 دوای ساڵی ١٩٢٦ و سێ فیلمەکەی بەکنازاریان کە سەبارەت بە کوردی ئێزیدی دروستی کردبوون، لە دەستپێک و کۆتایی دەیەی ٨٠ “تەیفوور بەتحایی” لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، “مەهدی ئومێد” لە باشووری کوردستان، وەک یەکەم دەرهێنەرانی کورد ناسران. تەیفوور بەتحایی لە دەستپێکی دەیەی ٨٠ چوار بەڵگەفیلمی بەرهەم هێنا کە ناوبانگترینی ‘نان و ئازادی’یە. دواتر لە ١٩٩٠ یەکەم فیلمی درێژی بە ناوی “گەلەگورگ”بەرهەم هێنا. سێناریۆی فیلمەکە لە لایەن مەهدی ئومێد نووسراوە کە سەرچاوەی گرتووە لە چیرۆکێک هەر بەم ناوە لە نووسینی نووسەری کورد حسێن عارف. پێش فیلمی گەلەگورگ لە ١٩٨٧ سێناریۆی فیلمی “تونێل” لە لایەن مەهدی ئومێد نووسرا و لە ١٩٨٨ دەست بەکاری بەرهەمهێنانی کرا و ئەمە بوو بە یەکەم فیلمی کوردی.

• فیلمی “تونێل” بە گوتەی مەهدی ئومێد باس لە جێنوسایدی کورد دەکات. ئەو لە فیلمەکەیدا تێکەڵاوییەکی مێژوویی وێنا کردووە، کە تێیدا زەردەشت دادەبەزێت و دەبێتە شاهیدی کارەساتی کورد. ڕووداوەکان لە تونێلێکدا ڕوو دەدەن، هەزاران کەس تێیدا بەدوای دەروازەی ڕزگارین. ئەوان لە کۆتاییدا بڕیاری دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی دەدەن، سەربەخۆییی کوردستان لە لایەن ژنێکی کورد ڕادەگەیێندرێت. دەرهێنەر دەڵێت ویستی من لەو فیلمەدا ئەوە بووە کە سیاسەتمەدارانی کورد بزانن هونەری کوردی داوای دەوڵەتێکی سەربەخۆ دەکات. لێ ئایا ویستی ئەو لە ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی کوردستان بە دەستی ژنێک، هاوکات بە مانای بەدیهاتنی ئازادیی ژنیشە؟ واتە ئەوە ئازادیی ژنە کە هاوکات سەربەخۆییی کوردستانیش بەدی دەهێنێت؟

• فیلمی “کلامەک ژ بۆ بەکۆ” بەرهەمی ١٩٩١ لە دەرهێنانی “نیزامەتین ئاریچ“؛ باس لە چیرۆکێکی سیاسی دەکات. بەکۆ(نیزامەدین ئاریچ) بە مەبەستی دۆزینەوەی جەمال(جەمالێ ژۆرا)ی برای کە بە نیازە بچێت و تەڤلی پێشمەرگەکان ببێت، بە قاچاخ لە باکوورەوە لە چەمی فوراتەوە دەربازی ڕؤژئاوا دەبێت، لەوێشەوە دەربازی سنووری باشوور دەبێت. ئەم پەڕی سنوور ژمارەیەک بنەماڵە لە ترسی شەڕی ئێران و عێراق لە ڕەشماڵەکاندا ژیان دەبەنە سەر. بەکۆ تەسلیمی زەینۆ(لوسکا حەسەن) دەکرێت تا چاوەڕێی هەواڵی براکەی بکات. زەینۆ بە جۆرێک ڕۆڵی سەرۆک یاخود بەڕێوەبەری ڕەشماڵەکانی ئەو ناوچەیە دەگێڕێت. زەینۆ خاوەن قسە و بڕیارە، پێشمەرگەکان دەبنە میوانی ئەو و ڕەوشی ناوچەکە لە ئەو دەپرسن. ئەوەی سەرنجڕاکێشە ڕۆڵی ژن لە فیلمەکەدا پەسیڤ نییە، بەڵکوو ژن لە فیلمەکەدا تا ڕادەیەک ڕۆڵێکی چالاک و ئەکتیڤی هەیە. ئەوان شان بە شانی پیاوان کار دەکەن، لە کۆبوونەوەکانیاندا شان بە شانی پیاوان دادەنیشن، بەشداری باسی سیاسیی دەبن و ڕای خۆیان دەردەبڕن.

• ·        “وڵاتی تیژە شیرینەکەم”بەرهەمی ٢٠١٣ لە دەرهێنانی “هونەر سەلیم“. بە گوتەی دەرهێنەر فیلمەکە باس له‌ پێشمه‌رگه‌یه‌كی كورد ده‌كات، كه‌ تووشی نه‌گونجان ده‌بێت له‌م سه‌رده‌مه‌ نوێیه‌دا و چۆنییه‌تی مامه‌ڵه‌كردنی له‌گه‌ڵ سه‌رده‌می نوێ و ئازادیدا، ئەو هەوڵی داوە له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ باسی دوو سه‌رده‌می كورد بکات، سه‌رده‌می شاخ و هەروەها سه‌رده‌می شار و ئازادی. لێ پاڵەوانی فیلمەکە گۆڤەندە، ژنێک کە شەڕی کۆمەڵگە دەکات بۆ گەیشتن بە ئاواتەکانی، ئەو ژنێکی ڕۆشنبیر و ھونەرمەندە، لە پاڵ ویستی پەروەدەکردنی مناڵان، حەز بە ژەنینی ئامێری ھەندپەن دەکات، کە چێژێکی تایبەتی بەخشیوە بە فیلمەکە. گۆڤەند بوێرانە سنوورەکان تێپەڕ دەکات و دەچێتە گوندی قەمەریان (گوندێکە دەکەوێتە شاڕۆچکەی خەلیفان سەر بە شاری سۆران لە پارێزگای هەولێر) تا ئەرکەکەی جێبەجێ بکات.

بە گشتی ژن لە فیلمەکانی ھونەر سەلیمدا ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن، ئەو لە چاوپێکەتنێکیدا دەڵێت: “من پێم وا نییە کە ژن کێشەی ھەیە، من پێم وایە ئەوە پیاوە کە کێشەی ھەیە”. ھەر بۆیەش لە فیلمەکانیدا ئەوەی سەرکەوتوو دەبێت ژنە نەک پیاو. لە فیلمی “ئەگەر بمری، دەتکوژم” جەخت دەکاتە سەر بابەتی ژن-نامووس. لە کۆمەڵگەیەکی پیاوسالاردا. ژن بە پاساوی نامووس بەردەوام شەرعیەت بە کوشتنی دەدرێت، چونکە تەنیا کوشتنە کە نامووسیان پاک دەکات! بەڵام سیبا(پاڵەوانی فیلمەکە) وەک گۆڤەند سنوورەکان دەشکێنێت بۆ گەیشتن بە خواستەکەی، سەرکەوتووش دەبێت.

• “بیرئانینێن ل سەر کەڤری” بەرهەمی ٢٠١٣ لە دەرهێنانی “شەوکەت ئەمین کۆرکی“. چیرۆکی فیلم باس لە ئاستەنگە نەبڕاوەکانی دروستکردنی فیلمێکی کوردی دەکات لە کوردستاندا. بەرچاوترین ئاستەنگ دۆزینەوەی ئەکتەرێکی ژنە، لێ لە کوردستاندا هێشتا کولتووری سینەما جێی نەگرتووە، ژن نامووسێکە کە ڕێگەی پێ  نادرێت لە سینەمادا ڕۆڵ بگێڕێت، چونکە بەم شێوەیە شەڕەف و نامووسیان نەپاراستووە و نامووس شتێکە کە دەبێت پاک ڕابگیردرێ! سنوور(شیما مۆلایی) پاڵەوانی فیلمەکەیە، زۆر بە هەڵکەوت لە تەلەڤیزیۆندا دەبینێت کە داوای ئەکتەرێکی ژن دەکرێت، بۆ فیلمێک سەبارەت بە پرسی ئەنفال. سنوور کە باوکی ئەنفال کراوە و بە درێژایی تەمەنی ئازاری بێ باوکێتیی چێشتووە، دەیهەوێ ببێت بە بەشێک لەو فیلمە. لێ لە کۆمەڵگەیەکی پیاوسالاردا ژن بڕیاردەری یەکەم نییە، سنوور باوکی نەماوە بەڵام مامەکەی دەبێت بڕیار بدات، لێ ڕازی نابێت، چونکە سنوور هێشتا هاوسەرگیری نەکردووە! هیوا(بەنگین عەلی) ئەڤیندار و کوڕەمامی سنوورە، ئەو بۆ سنوور مەرج دادەنێت کە ئەگەر ببێت بە هاوژینی، ئەوا ڕازی دەبێت بەشداری بکات لە فیلمەکەدا. سنوور بە ناچار قبوڵ دەکات ببێت بە هاوسەری هیوا، گەلۆ سەڕەرای ئەمە ڕزگاری دەبێت لە گوشارەکان؟ سنوور ئێستا نامووسی هیوایە، بەو پێیە هیوا خاوەنی سنوورە! ئەو دەبێت بە چاودێری سنوور، کەس نابێت دەستی بگرێت و نابێت لێی نزیک ببنەوە، چونکە ئەمە بۆ هیوا و دواتر بۆ سنوور سەرشۆڕییە کە ڕێگە دەدات بەم کارانە! بەڵام دواجار سەرکەوتن بۆ ئەو کەسەیە کە کۆڵ نادات.

• “کیسەڵەکانیش دەفڕن” بەرهەمی ٢٠٠٤ لە دەرهێنانی بەهمەن قوبادی. چیرۆکی فیلمەکە دنیای مناڵانی جەنگمان پێ پێشان دەدات، مناڵگەلێک کە مناڵێنیان لێ سەندراوە. ئەوان نە قسەکردنیان مناڵانەیە، نە بیرکردنەوە و نە کارگەلێک کە دەیکەن. ئاگرین(ئاواز لەتیف) یەکێک لە ئەکتەرە سەرەکییەکانی فیلمەکەیە؛ ئەو کچێکی مێرمنداڵە کە بووەتە قوربانی جەنگ. ئاگرین لە کاتی هێڕشی سەدام بۆ هەڵەبجە لە لایەن سەربازەکانی بەعس دەستدرێژی دەکرێتە سەری. ئەو لە تەمەنێکی مێرمناڵدا دەبێت بە دایک، دایکی مناڵێک کە باوکەکەی ئاگرین و هەنگاو(هێڕش فەیسەل)یان بێدایک و باوک هێشتووە. ئێمە دەبین بە شاهیدی گوشارە دەروونییەکانی ئاگرین. جەنگ و دەستدرێژی؛ دوێنێی لێ کردووە بە کابووس و ئەمڕۆ و داهاتووییشی لێ سەندووە. ئاگرین بەردەوام بیر لە چوونەوە دەکاتەوە، چوونێک کە شایەد ڕزگاری بکات لەم هەموو ئازارە، لێ دواجار تەنها ڕزگارییەک کە شک دەبات خۆکوژییە!

وئێمە لە “نیوە مانگ”ی قوبادی هەمدیسان دەبینین ژن تێێدا ڕۆڵێکی پەراوێزخراوی نییە. ژن تێێدا ڕزگارکەرە، هێشوو(هەدیە تەهرانی) و نیوەمانگ(گۆلشیفتە فەراهانی) هەموو هیوای مامۆ(ئسماعیل غەفاری) و گروپەکەن.

گروپێک کە بڕیارە لە باشووری کوردستان کۆنسێرتێکی مۆسیقایی پێشکەش بکەن. فیلمەکە کەمایەسی کەمی دەنگی ژن پێشان دەدات لە سیستمێک کە ئیسلام و پیاوسالاری تێیدا سەردەستە. ژنانێک کە دەنگیان قەدەغە کراوە،  کە سرگون کراون!

• ·        “ڕەشەبا” بەرهەمی ٢٠١٦ لە دەرهێنانی “حوسێن حەسەن“، ئەم فیلمە هەوڵ دەدات تراژێدیای فەرمانی ٧٣یی ئێزیدییەکان بخاتە سەر پەردەی سینەما. لە ساڵی ٢٠١٤ ڕێکخراوی تێرۆریستیی داعش هێڕشی کردە سەر شنگال و نزیکەی ٥٠٠٠ کچ و ژنی ئێزیدیی وەک غەنیمەتی جەنگ بە ئەسیر گرت و کردیان بە کوێلەی جنسی. ڕەشەبا چیرۆکی تەنها یەکێک لەو هەزاران ژنەیە کە بەدیل گیراون. پێرۆ(دیمەن زەندی) ئەو کچەیە، ئەو چەندین جار فرۆشراوە، دەستدرێژی کراوتە سەری و ژیانی لێ بووە بە کابووسێک کە هەرگیز لێی ڕزگار نابێت. ڕێکۆ(ڕێکش شەهباز) خۆشەویست و دەزگیرانی پێرۆیە، ئەوان بڕیار بوو هاوسەرگیری بکەن، لێ جەنگ ڕێگە نادات. ڕێکۆ هەموو هەوڵەکانی دەدات تا خۆشەویستەکەی بدۆزێتەوە. ژنە شەڕڤانەکان کە ڕۆڵێکی بەرچاویان هەیە لە ڕزگارکردنی ژنە ئێزیدییەکان، ژمارەیەک ژنییان ڕزگار کردووە، ڕێکۆ بۆ زانینی ئەوەی کە ئایا پیرۆ یەکێکە لەو ژنانە، ڕوو دەکاتە ڕۆژئاوای کوردستان و پیرۆ دەدۆزێت. بەڵام پێرۆ ئیتر ئەو کچە دەم بە زەردەخەنەیە نییە. ئەوان پێکەوە دەگەڕێنەوە باشووری کوردستان و ئەمە دەستپێکی نەهامەتییەکانی نامووسێکە کە لەکەدار کراوە!

لە کۆمەڵگەی پیاوسالاردا نرخی ژن بە پەردەیەکەوە بەندە کە لە دەستدانی گەر بە ویست (بێ هاوسەرگیری) یا خۆد زۆرەملێ بێت یەک دەرەنجامی هەیە، ئەو دەبێتە ژنێکی عەیبدار و لەکەدار، وەک کاڵایەکی دەستە دوو کە پێشتر بەکارهێنراوە و ئیدی هیچ پیاوێک قبوڵی ناکات. پێرۆ سەرەڕای گشت نەهامەتییەکان، دەبێت بەرگەی گوشارە دەروونییەکانی ئەم سیستمەش بگرێت. گوشارگەلێک کە بووەتە هۆکاری خۆکۆژی زۆربەی ژنە گەڕێندراوەکانی ئێزیدی.

لە ڕاستیدا لە سیستمێکی پیاوسالاردا تەنها ژن نییە کە قوربانییە، پیاویش قوربانی هزری پیاوسالارییە. ڕێکۆ وەک باوکەکەی بیر ناکاتەوە، بۆ ئەو هیچ شتێک نەگۆڕاوە، پێرۆ هەر خۆشەویستەکەیەتی و ئەو لە سەر بڕیاری هاوسەرگیری خۆی سوورە، بەڵام باوکی سوێندی خواردووە کە ناهێڵێت بووکێکی وا عەیبدار و دووگیان پێ بنێتە ماڵی ئەو. لەملاتر باوکی پێرۆ دیار نییە کە ئایا خۆشحالە لە ڕزگاری کچەکەی؟ هاوکات ئەویش لەژێر کاریگەری قسەکانی کۆمەڵگە سەرلێشێواوە و نازانێت چۆن هەڵسوکەوت بکات.

دوماهیی ئەم باسە بە دوو لە بەرهەمەکانی ژنە دەرهێنەرێکی کورد بە ناوی “قودرەت گونەش” کۆتایی پێ دەهێنم؛ کە زۆربەی بەرهەمەکانی باس لە ژن و کۆمەڵگەی کوردستان دەکەن، باس لە ئازایەتی ژنانێکی کورد دەکات کە سەڕەرای ئەوەی زوڵمیان لێ کراوە و سەرکوت کراون (ئەمە چ لە لایەن سیستمەوە بێت و چ لە لایەن کۆمەڵگە و بنەماڵەوە بێت) لێ کۆڵیان نەداوە و هیچ شتێک ئەوانی لە خەبات بۆ گەل و نیشتمان نەوەستاندووە.

• “لەیلا زانا مژدەی گەلێک” بەرهەمی ٢٠٠٢ . بەڵگەفیلمەکە باس لە خەباتی سیاسی لەیلا زانا دەکات، باس لە توانا و بوێری ئەم ژنە کۆڵنەدەرە دەکات کە خۆی دەکاتە قوربانی گەل و نیشتمانەکەی. ئەو دەچێتە سەر سەکۆ و بۆ سەدان ژن و پیاوی کورد دەرسی ئازادی دەڵێت، دەرسی کۆڵنەدان و تێکۆشین بۆ گەیشتن بە مافەکانمان.

• بەڵگەفیلمی ژنە سووکایەتی پێکراوەکان(بە فەرەنسیfemmes_humiliées) بەرهەمی ٢٠٠٩ چیرۆکی دوو ژنی کوردە کە بە هۆکاری ئازار و ئەشکەنجەی سیستمی تورکیا، ناچار بۆ  تاراوگەپەنایان بردووە.”هۆزانجانێ” یەکێک لەو ژنانەیە، ئەو هونەرمەندە و گۆرانیبێژیی لە تەمەنی شەش ساڵیدا دەست پێ کردووە. لە تەمەنی یازدە ساڵی بە زۆر بەشوو دراوە، دواتر بە هەر جۆرێک بێت توانیویەتی خۆی لەو زوڵمە ڕزگار بکات. لێ بۆ کوێ؟ لە سیستمی فاشیستی تورکیادا ژنێکی کوردیی گۆرانیبێژ کە بە کوردی گۆرانیی عەشق و ئەڤین دەڵێت و بە کوردی دەژیت، ئایا دەکرێت چ مامەڵەیەکی لە بەرامبەردا بکرێت؟ ئەم بەڵگەفیلمە بەسەرهاتی جانێ و نازڵی تۆپ دەگێڕێتەوە. ئەوان باس لە ئەشکەنجەدان و دەستدرێژی سیستمی تورکیا دەکەن. باس و وەسفی برینەکانیان دەکەن، برینگەلێک کە بۆ هەتاهەتایە ئاسەواریان لەسەر جەستە و ڕۆحییان دەمێنێتەوە…

کۆتا قسە:

سینەمای کوردی سەرەڕای هەموو کەمایەسی و ئاستەنگەکان توانیویەتی تا ڕادەیەک خۆی پێناسە بکات، لە داخوازیگەلێک کە هەیەتی، لە پەیامگەلێک کە دەیهەوێت بگەیێنێت. گەرچی دەرهێنەری کورد یاخود سینەمای کوردی بەگشتی هێشتا خاوەن پلەتفۆرمێکی نەتەوەیی نییە کە لە هەموو لایەکەوە پشتیوانیی بکرێت، لێ هەوڵیداوە کارەسات و ئازارەکانی کورد، کێشە و بارودۆخی کورد لە چەندەها شێوەدا بخاتە سەر پەردە. یەکێک لەم کێشانە بابەتی ژنە. جێگای خۆشحاڵییە گەر لە وڵاتە ڕۆژاواییەکاندا سینەمای فێمینیستی دوای دەیان ساڵ لە هەبوونی سینەما سەری هەڵداوە، ئەوا سینەمای کوردی هەر لە سەرەتاوە بە جۆرێک خاوەن قالبێکی فێمینیستی بووە. فیلمەکانی سەرەوە تەنها بەشێک بوون لە سینەمای کوردی کە تێیدا زۆر کەم شاهیدی بە کاڵاکردنی ژنین، ڕۆڵی ژن لە سینەمای کوردیدا بووکەڵەیەکی جوانکیلە نییە تا هەروەک ماڵڤی ئاماژەی پێ دەکات، لەژێر چاوتێبڕینێکی پیاوانەدا بێت، بەڵکوو ئەو خودی خۆیەتی. لێ ئەمانە تەنها بەس نین بۆ هەبوونی سینەمایەک کە پەیامەکەی یەکسانیخوازی بێت. باسکردن لە ژن و کێشەکانی نابێت تەنها لە بابەتی دایکایەتی، خۆشەویستی، نامووس و جەنگدا کورت بکرێتەوە. هاوکات ئێمە پێویستیمان بە ڕۆڵی ژنانێکە کە ببن بە ئیدۆل لە بوارگەلی زانستی، ئابووری، فەلسەفی، سیاسی، ئەدەبی، هونەر و سینەما و گشت ئەو بوارانەی کە تا ئێستا ژن کەمترین ڕۆڵی تێیدا هەبووە.ژنانی کورد پێویستیان بە پلەتفۆرمێکە کە خۆیا وەک تاکێکی سەربەخۆ تێیدا بناسن و بناسێنن. هەروەها بە مافەکانیان ئاشنا بن و هان بدرێن بۆ بەدەستهێنانیان. بۆ ئەم مەبەستەش بە بڕوای من سینەما باشترین ئامراز و پلەتفۆرمەکە بۆ بە ئەنجام گەیاندنی ئەم خواستانە دەتوانێت سەرکەوتوو بێت.

سەرچاوەکان:

• Laura Mulvey, Visual Pleasure.pdf (amherst.edu)
• فێمێنیسم و سینەما – چەکۆ ڕۆژهەڵات / گۆڤاری تیشک 57))
• صد زن؛ زنان و سینما، ازافزایش تولید فیلم تا جنبش برابری جنسیتی درسینما – BBC News فارسی
• نقد فمینیستی فیلم (hawzah.net)
• #Pispor (2) – EkremYildiz : YekemFîlmaKurdî “Nan û Azadî” ye. – YouTube
• فیلمی {زارێ} لە بۆتەی شووناسی نەتەوەید – YouTube
• KürdYönetmenKudretGüneşileRozerinUrucuKonuştu: – MEZOPOTAMYA HABER 24
• KudretGüneş (kameraarkasi.org)

The post ڕۆڵی ژن لە سینەمای کوردیدا appeared first on ژنەفتن.

پێشەکی

ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ بەرهەمهێنانی تێگەشتنێکی داینەمیک و زیندوو لە چۆنێتی ئامادەیی فێمینیزم لە کۆمەڵگەی کوردستاندا لەنێو کار و خەبات و هەوڵی ڕۆژانەی ژناندا. هەروەها دەیەوێت تیشک بخاتە سەر فێمینیزمە جیاوازەکان لە کوردستان و پەیوەندیی نێوان ئەوان و ژنان لەنێو کۆمەڵگەدا. ئەم وتارە لە چەند بەشكێدا نووسراوە، لە سەرەتادا بە پشتبەستن بە پێناسێکی سادە و گشتی لە “فێمینیزم” دوو پێوەر بەکار دێنێت بۆ ڕوانین لە ئامادەیی فێمینیزم لە کوردستان. یەکەم؛ ناسینەوە و دەستنیشانکردنی نموونەکانی پراکتیسی فێمینیستانە لە ژیانی ڕۆژانەی ژنان و کۆمەڵگەدا و دووەم؛ ئاستی بەرهەمی تیۆری، هزر و بیرکردنەوەی فێمینیستی لە کوردستان. بە تێڕامان و سەرنجدانی ئەم دوو پێوەرە، تێگەیشتنمان دەدەنێ سەبارەت بە فێمینیزم لە کوردستان وەک بەشێک لە خەباتی بەردەوامی ژنان بۆ بەدەستهێنانی ماف و پێگەی زیاتر و ڕووبوڕووبوونەوەی ستەم وچەوسانەوە لەسەریان. 

لە بەشی دووەمدا ئەم وتارە گوزەرێک دەکات بەسەر جۆر و جیاوازەکانی فێمینیزم و گەشەکردنیان لە ئەوروپا و ڕۆژاوا لەگەڵ کاتدا. لێرەوە ئەو ڕاستییە دووپات دەکاتەوە کە فێمینیزم لە هیچ کات و سەردەمێکدا خاوەنی یەک گوتار و، پێناسێکی سادە و ڕاستەوخۆ نەبووە. بەم پێیەش هیچ کات یەک جۆری فێمینیزم نەیتوانیوە ئامرازێک بۆ خەباتێکی یەکگرتوو بۆ هەموو ژنان پێکەوە بەدەست بهێنێت. بەڵکوو ژنان وەک بەشێکی دانەبڕاو لە کۆمەڵگەی دابەش بوو بەسەر بەرژەوەندیی چینایەتیی جیاوازدا، ئەوانیش هەمیشە بەپێێ جێگا و ڕێگای چینایەتییان، بەپێی ئینتمایان بۆ بزووتنەوە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی تر، لە گروپی جیا جیادا جۆرەکانی فێمینیزمیان گەشەپێداوە و هەڵبژاردووە و، یان ڕەتیان کردۆتەوە، ڕێگای کار و خەباتی جۆراو جۆریان گرتووە بۆ بەدەستهێنانی ماف و ئازادی زیاتر، و وەستانەوە بە ڕووی هەڵاواردن و جیاکاری ڕەگەزی. لە بەشی کۆتاییی وتارەکەدا لە ڕیگەی چەند ئەنجامگیرییەکەوە، ڕەنگدانەوەیەی جۆرەکانی فێمینیزم و جیاوازییان لەنێو خەباتی ژناندا لە کوردستان ڕۆشنتر دەبێتەوە و، خاڵە هاوبەشەکانی کە دەتوانێت هەوێنی خەباتێکی یەکگرتووی ژنان بێت بەرجەستەتر دەردەکەوێت و پەیوەندیی خەباتی فێمینیستی لە کوردستان بە فێمینیزمەکانی ئەوروپی و جیهانییەوە ڕوونتر دەبێتەوە.

١.  پراکتیسی فێمینیستی لە کوردستان چییە؟

ئەگەر تێگەشتنێکی سادە و ئایدیاڵ لە پراکتیسی فێمینیزم بریتی بێت لە هەر هەوڵ و خەباتێکی بەردەوامی ژنان و “پیاوانی یەکسانیخواز” لە کات و شوێنێکی دیاریکراودا بۆ وەستانەوە بەرامبەر بە جیاکاری و هەڵاواردن لە دژی ژنان کە بە هۆی “ژنبوونەوە” ڕوو دەدەن، بە ئامانجی بەدەستهێنانی ماف و ئازادیی زیاتر لە بوارەکانی ژیانی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیدا. ئەوا کۆمەڵگەی کوردستان وەک هەر کۆمەڵگەیەکی تری زیندوو و داینەمیکی دنیا، خەباتی ژنان لە بەرامبەر بە نایەکسانی و بێمافیدا پێ بە پێی جۆرەکانی تری خەبات و تێکۆشانی نێو کۆمەڵگە، بوونی هەبووە.

هەندێک بەڵگەی کەم بەردەستن کە باس لە دەوری ژنان دەکەن لە سەرەتای سەدەی ٢٠دا کە پێ بە پێی گۆڕانکارییە سیاسییەکان هەوڵی باشترکردنی جێگا و پێگەی ژنیان داوە لە کۆمەڵگە و لەنێو خێزاندا. نموونەی زۆرتر بەردەستن لە دوای ساڵی ١٩٥٨ و، بە تایبەتتریش لە ساڵانی هەفتاکانی سەدەی بیستەوە هەتا ئەم سەردەمەش، کە دەکرێت وەک نموونەی خەباتی ژنان بۆ ئازادی و مافی زیاتر و ڕزگاری لە دەست پیاوسالاری، واتە وەک نموونەی پراتیکی فێمینیستی لە کوردستان بناسێندرێن.

کۆمەڵگەی کوردستان لە سەدەی بیستدا خەباتی دژە کۆلۆنیالیزم و دژە داگیرکاری، خەباتی چەپ و سۆشیالیستی حیزبی شیوعی ساڵانی پەنجا و شەستەکان، خەباتی چەکداری ناسیۆنالیزمی پارتی و یەکێتی دەیەی هەفتاکان و هەشتاکان و، لە نەوەدەکان خەباتی چەپ و کۆمۆنیسیشی بە خۆیەوە بینیوە، ژنانیش چ وەک تاک یان وەک گروپ هەمیشە لە تەنیشتی ئەم جووڵانەوانەی تر هەوڵیانداوە کە پێگە و جێگەی خۆیان لە بەرامبەر پیاواندا باشتر بکەن و فرسەتی زیاتر بە دەست بهێنن بۆ بەشداریکردن لەو بوارانەدا کە ئەم بزووتنەوانە ڕەخساندوویانە. ئەو هەوڵدانانەی ژنان لەژێر هەر ناوێکدا یان لەنێو هەر چوارچێوەیەکی سیاسیدا بووبێت نموونەی جۆری جیاواز لە پراکتیسی فێمینیستی ژنان بوون لەو مێژووانەدا. 

ئەوەی کە زۆر بەرجەستەیە لە هەموو ئەم دەورانەدا، ئەو ڕاستییەیە کە خەباتی ژنان بۆ ڕزگاری و یەکسانی و، پراتیکی فێمینیستی ئەوان زیاتر وابەستە و هەمیشە تێکهەڵکێش بووە بە خەباتی سیاسیی حیزب و گروپە سیاسییەکانەوە، بە بیر و بۆچوون و ئایدیۆلۆجیای جیاوازەوە. چەندە ئەم حیزب و گروپانە سیاسەتێكی پێشکەونخواز و یەکسانیخوازیان هەبووبێت، ژنانیش فرسەتی باشتر و زیاتریان بەدەستهێناوە کە خواست و ئامانجە فێمینیستییەکانیان بەرنە پێشەوە و جێگە و ڕێگەی خۆیان لەو چوارچێوانەدا باشتر بکەن.

بۆ نموونە، لە سەردەمی خەباتی حیزبی شیوعیی بەر لە ساڵانی هەفتاکان هەزاران ژن بەشداری خەباتێکیان کردووە بۆ بەدەستهێنانی یەکسانی و ئازادی و ڕزگاریی خۆیان. لەنێو ڕیزەکانی خەباتی چەکداری پارتی و یەکێتی(بەتایبەت یەکێتی)ی لە کۆتاییی هەفتاکان و  هەشتاکان لە خەباتی شاخ، سەدان ژن هەوڵیان داوە کە خەباتی چەکداری بکەن و بە ئامانجی ئەوە کردوویانە کە جێگە و پێگەی ژنان لە “شۆڕش”دا بکەنەوە. تەنانەت لەنێو یەکێتیی ژنانی حیزبی بەعسیشدا لە هەفتاکان و  سەرەتای هەشتاکان ژنانێك هەبوون کە هەوڵیانداوە بۆ زیادکردنی فرسەتی خوێندن و کارکردن و تەندروستی بۆ ژنان و بەهێز کردنی پێگەی ئابوورییان. لە ساڵی نەوەدەکان و دەرکەوتنی بەرجەستەتری ڕێکخراوەکانی ژنانی پارتی و یەکێتی و حیزبی شیوعی و ئیسلامییەکان، بە سەدان ژن و کچ لە ڕیزی ئەم حیزبانەدا کاریان کردووە و خەریکی بردنە سەری توانایی و پێگە و شوێنی ژنان بوون بەو مەرجانەی کە بۆیان دیاری کرابوو. تەنانەت هەر لەم سەردەمەدا ژنانی نێو پارتە ئیسلامییەکان هاتبوونە پێش و باسیان لە خەبات لە دژی توندوتیژی و دادپەروەری بۆ ژنان دەکرد.

هەر لەو دەیەیەدا ئەوەی کە پێشەنگی خەبات بوو بۆ یەکسانی و مافەکانی ژنان و دژی توندوتیژی و تیرۆری ژنان، بە سەدان ژنانی کۆمۆنیستی نێو ڕێکخراوی سەربەخۆی ئافرەتان بوون، کە ئەم ڕێکخراوەش لە باری سیاسی و ئایدیۆلۆجییەوە سەر بە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بوو. ئەم ژنانە توانیان نموونەی گەورە لە نەریتەکانی چەپ بۆ خەبات بۆ یەکسانی و ئازادیی ژنان زۆر ڕادیکاڵانە لە کۆمەڵگەی کوردستان بۆ یەکەم جار نمایش بکەن. پلاتفۆرمی ماف و داواکارییەکانی ژنان، نووسینەوەی یاسای یەکسانی، وەک بەدیلی یاسای باری کەسێتی، دانانی پەناگای داڵدەدانی ژنانی هەڕەشەلێکراو لە کوردستان و کارکردن بۆ یەکەم جار لەگەڵ ژنانی کرێکاری نێو کارگە بچووک و ئەهلییەکان، بەشێکی کەمن لەو جۆرانە لە چالاکی و خەبات. هەرچەندە ژنانی کۆمۆنیست هیچ کات بە خۆیان نەووت فێمینیست، لەبەر ئەو باوەڕەی کە بەدیهاتنی یەکسانیی تەواو بۆ ژنان لە خەبات بۆ سۆشیالیزم و بەدیهێنانی کۆمەلگەیەکی یەکساندا دەبینن، بەڵام ئەمە ناتوانێت ئەو ڕاستییە ڕەت بکاتەوە کە ئەم سەدان ژنە خەریکی خەبات بوون بۆ مافەکانی تایبەت بە ژنان و، وەستانەوە بەرامبەر ستەم و چەوسانەوەی ژنان.

لە دوو دەیەی ڕابردووشدا، بەتایبەت دوای ٢٠٠٣وە، بە سەدان ژن بە هۆی کۆتای سیاسی و کرانەوەی دەرفەتی بەشداری لە هەموو بوارەکاندا، چوونەتە نێو ڕیزی سیاسەت و لەوێوە خەریکی بەدەستهێنانی پلە و پۆستی حیزبی و سیاسی و پۆستی باڵای نێو دەسەڵات بوون و، هێشتا ساڵانە سەدانی تریش هەر خەریکی ئەو کارەن. لە بەشی خوارەوەی کۆمەڵگەدا، بە سەدان ژنانی چالاک لەنێو ڕێكخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی کار دەکەن، ڕێکخراویان دروست کردووە و، ڕۆژانە کار بۆ بەدەستهێنانی مافەکانی ژنان دەکەن و لە ڕیزی پێشەوەی خەباتن بۆ گۆڕینی یاسا بە قازانجی ژنان و دەستەبەرکردنی مافی زیاتر، چاودێریی یاسا، داڵدەدانی ژنان، پاراستنیان لە دەست توندوتیژی، دابینکردنی پارێزەر و ؛ جگە لە چەندین گروپی فشار و هەڵمەتەکانی هوشیاری و خۆپێشاندان و نووسینەوە و بڵاوکردنەوەی پلاتفۆرمی مافەکانی ژنان.

کەمپینە جۆراوجۆرەکانی ژنان بە درێژاییی ١٧ ساڵی ڕابردوو بەردەوام هەبوون، کە هەندێکیان جێگای گرنگیان لە خەباتی ژناندا هەیە. کەمپینەکانی دژی توندوتیژیی لەسەر ژنان، کەمپینەکانی دژی تیرۆری ژنان، کەمپینەکانی دژی بەردەبارانکردنی دوعا، کەمپینی “ناوی من ناوی دایکمە”..، هتد. سەدان کۆنفرانس و سیمیناری جۆرا وجۆر، بەرنامەی هوشیاری و تواناسازیی ژنان، نوێنەرایەتی و قسەکردن و بەشداریکردنی چالاکانی ژنان لە میدیادا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڵاواردن، سووکایەتی و هەڕەشە و توندوتیژیی لەسەر ژنان.

ژنانی کارمەند و کرێکار و چینی خوار مامناوەندی لە کوردستان، هەم وەک تاکەکەس و، هەم وەک گروپ لەسەر دوو تەوەرەی جیا خەبات دەکەن، یەکیان بۆ بژێوی و ژیان و گوزەرانی خۆیان هەموو ڕۆژێک وان لە ڕیزی پێشەوەی خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی، ئەمە بەشداری ئەوانە لە خەباتی چینایەتیی ئەوان بۆ بەدیهاتنی خواستە ئابووری و خزمەتگوزارییەکان. و لە سەر ئاستێکی تر هەموو ڕۆژ بەرەنگاریی دەستدرێژی سێکسی لە شوێنی کار دەبنەوە، بەرەنگاریی لەگەڵ جیاوازی کرێ و دەرماڵە دەکەن بە هۆی هەڵاواردنی ڕەگەزییەوە، دژی توندوتیژی دەوەستنەوە و، دژ بە کۆنەپەرستی دینی و خێڵەکی دەنگ هەڵدەبڕن.

ئەمانە هەمووی دەکرێت نمونەی پراکتیسی فێمینیستی جۆراوجۆر بن کە ژنان لە کوردستان کردوویانە و بەردەوامن لەسەری. ئەمانە تایبەتمەندییەکانی خەبات و پراکتیسی ڕۆژانەی ژنانی کوردستانن لەم سەردەمەی ئیستادا. جا چ بۆ قایمکردنی پێگەی ژنان بێت لەنێو دەسەڵاتی سیاسی و ئابووری و پۆست و پلە باڵاکاندا و، یان بۆ خواستە گشتییەکانی تری وەک بەدیهێنانی مافی زیاتر و یەکسانی و وەستانەوە بێت بە ڕووی جیاکاریی ڕەگەزی لە کۆمەڵگە و لە مەیدانی کار و ماڵدا. ئەوەی کە پێویستە بۆ تێورناسە  فێمینیستەکان، کە ئەم پراکتیسانەی خەباتی ڕۆژانەی ژنان، ببێتە جێگای تێڕامان و لێکۆڵینەوە و پێناسکردنەوە. لە جیاتی ئەوەی بە نامۆ لە “فێمینیزم” لێک بدرێنەوە، دەبێت لە پەیوەند بە “فێمینیزم”‘ و جۆرەکانییەوە، لەو مێژووە دیاریکراوانەدا پێناسە بکرێن و تێگەشتنی تێوری بەرامبەریان بەرهەم بهێنرێت.

ئەگەر کەسێک بپرسێت چۆن کرداری ژنانی “ئیتحاد نیسائی بەعس” بە فێمینیزم ناو دەبرێت؟ وەڵامەکەی ئەوەیە کە ئەوان خەریکی بەدەستهێنانی پلە و پۆستی باڵای سیاسی و ئابووری بوون بۆ خۆیان لەنێو پەیکەرەی ئەو دەسەڵاتەدا و، توانیشیان بڕێک فرسەت بۆ ژنانی تر بەدەست بهێنن کە بچنە بەر خوێندن و ببنە خاوەنی کار و ئابووریی سەربەخۆ، هەر ئەم ژنانەش لە هەمان کاتدا چاویان دەپۆشی لە سەرکوتی سیاسی و ئەنفال و جینۆسایدی خەڵکی کوردستان. ئایا ئەمە هەر نموونەیەکی تری ئەو بەشە لە فێمینیزم نییە کە لە زۆر جێگەی تری جیهاندا هەمیشە پاڵ دەسەڵاتی گرتووە و خەریکی کردنەوەی جێگای خۆیەتی لەنێو پۆست و پلە باڵاکاندا و، بۆ ئەمەش هەمیشە چاوپۆشی کردووە لە هەمو نەهامەتییەکانی ٪٩٩ ی ژنانی تر و خەریکی بەدەستهێنانی دەستکەوت بووە بۆ ژنانی ئیلیت و نێو چینی باڵادەست. لە ڕاستیدا ئەمەش جۆرێکە لە فێمینیزم کە لە بەشی داهاتوودا ڕۆشنتر دەبێتەوە.

٢– هەژاری تێوری فێمینیستی لە کوردستان:

پێوەرێكی تر بۆ ئاست و ئامادەییی فێمینیزم لە کوردستان بریتییە لە ئاستی بەرهەمی بیرکردنەوە و تێوری فێمینێستی لە کوردستان. بەرهەمی هزرێك کە بەرئەنجامی لێکۆڵینەوە و توێژینەوەی مەیدانی و لێکدانەوە و شیکاری بێت بۆ بارو دۆخی ژنان و سەرچاوەی ستەمی ڕەگەزی و هەوڵەکانیان بۆ ئازادی و یەکسانی، بێت. ئەمەش پێوەرێكی باشە چونکە هەم دەژمێردرێت و هەم لە باری چۆنایەتییەوە دەبینرێت، بۆ نموونە دەتوانین بڵێین چەند لێکۆڵینەوە و کتێب و وتارمان هەیە کە فۆکەسی لەسەر لایەنە گرنگەکانی ئەم بابەتەی بەردەستمان کردبێت؟

 بە گوزەرێکی خێرا بەسەر ئەوەی تا ئێستا بەرهەم هاتووە، لەم بارەوە کەلێنی گەورە هەست پێ دەکرێت، بەتایبەت لە بواری لێکۆڵینەوەی مەیدانی و لێکدانەوە و شیکاریدا سەبارەت بە ئەزموونی ژنانی کوردستان و پەیوەندیی بە تێوری فێمینیستی لە جیهاندا. هەڵبەت وەک زۆرێک لە بوارەکانی تری گەشەی کۆمەڵگە، لەم بوارەشدا کاری باش دەستی پێ کردووە لە چەند ساڵی ڕابردوودا، بە تایبەت کاری وەرگێڕان و گواستنەوەی ئەزموونی فێمینیزمی ئەوروپی و جیهانی. بەڵام ئاستی ئەم کارە لە کوردستان هێشتا زۆر سەرەتایییە. لێکۆڵینەوە مەیدانییەکان و لێکدانەوەی پشتبەستوو بە زانستەکانی وەک (مێژووناسی، کۆمەڵناسی، جێندەرناسی) لەسەر بارودۆخی ژنان و شێوازەکانی خەباتیان تا ئاستی نەبوون وایە.

هەژارییەک بەدی دەکرێت کە لە ژمارەی وتار و نووسینەکاندا نییە، بەڵکوو زیاتر لە کوالێتی و بەڵگە و ئاراستەکانیاندایە. کاتێک کەسێک دەگەڕێت بە دوای بابەتی فکری و لێکۆڵینەوە، بۆ نموونە سەبارەت بە میژووی ژنان، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی ئەوان، ئامارەکانی کارکردن و خوێندەواری و تەندروستی و.. هتد، پەیوەندیی هێزی ژن لە لادێ لەنێو خێزان و لە کێڵگە، هێزی ژن لە خێزانی ناو شار، بەشداری ئابووریی ژنی کرێکار، خەسڵەتەکانی ژنی ماڵەوە! بە دەگمەن بابەتی لەم جۆرانەی دەستکەوێت.  هەر بۆیەشە تا ئێستا تیۆرییەکی سیاسی و کۆمەڵایەتیی فێمینیستی نییە کە بە بنەما بە بەڵگە و ئامار و بارودۆخی تایبەت بە ژنانی کوردستان، تێگەیشتنێکی فراوانی لەسەر ژنان و خەباتی ڕزگاریخوازیان  دروست کردبێت. سەرباری بوونی چەند سێنتەری خوێندنی جێندەر و هەروەها چەند بەرهەمێکی ئەکادیمی لەسەر فێمینیزم لە کوردستان، هێشتا سەرەتای ئەو ڕێگایەیە بۆ پڕکردنەوەی ئەم کەلێنە.

پێویستە ئەوە ڕۆشن بێت کە بەرهەمهێنانی لێکۆڵینەوەی زانستی و فیکری و تێوریی تایبەت بە ئەزموونی خەبات و پراتیکی فێمینیستی ژنان لە کوردستان، کارێکی زۆر قورستر و درێژ خایەنتر و زۆر فراوانترە لە چاو گوتارێکی فێمینیستی کە ئێستا بوونی هەیە و، هەوڵی نوێنەرایەتی کردنی فێمینیزم لە کوردستان دەدات.

لەم بارەوە فێمینیزمی ڕۆشنگەری لە چەند کۆنفرانسێکدا بە گوتارێکی نیمچە سێکولارەوە بۆ نێو ژنان و پیاوانی سێکولار و شاری و ئیلیت دەبینین.گوتاری ئەم فێمینیزمە، دەبێت هەمیشە سەری نەویتر بێت لە سەقفی “پاراستنی پیرۆزییە ئایینییەکان”. واتە هەر لە سەرەتاوە ڕێگەی ڕەخنەی ڕادیکاڵانەی ئایینی لێ گیراوە. سەرباری پشتیوانی حیزبێکی نێو دەسەڵات و بوونی سەرچاوەی دارایی و  مرۆیی، بەم چالاکی و کۆنفرانسانە نەیتوانیوە ببێتە ئامرازی بەرهەمهێنانی تێورییەکی تایبەت بە فێمینیزم لە کوردستان و، تا  ئێستا گوتارێکی ڕۆشنی نەبووە سەبارەت بە فێمینیزم و خەبات بۆ ڕزگاریی ژنان، بەڵکوو خەریکی تێکەڵکردنی “دیموکراسی و ئایین و سیکولاریسم و کولتوور”ە و هەر لە سەرەتاشەوە دژایەتی خۆی لەگەڵ چەپ و سۆشیالیزم و ڕەخنەی مارکسیستیشان داوە.

 هەروەها گوتارێكی تری سەر بە بۆچوونی فێمینیزمی ڕادیکاڵ هەیە، کە دژی داگیرکاری پیاوانە بۆ هەموو کایەکانی زانین و کولتوور و نووسین و سیاسەت و .. هتد دەنگی هەڵبڕیوە، وە خەریکی گواستنەوەی ئەزموونی فێمینیزمی ئەوروپی و ڕۆژاوایە بۆ ژنان لە کوردستان. هەرچەندە ئەم گوتارە هەوڵی داوە کە دەنگێکی ئەرێنی بۆ فێمینیزم و ناساندنی لە کوردستان دروست بکات، بەڵام کێشەکە ئەوەیە کە لە هەوڵی سەپاندنی جۆرێک لە تێگەشتنی تایبەت لە فێمینیزم و چوارچێوەیەکی نامۆن بەسەر ژنان لە کوردستان، کە بەرهەمی خوێندن و تێگەشتنی کەسەکان خۆیانە لە فێمینیزمی ئەوروپایی و ڕۆژاوایی. بەشێک لەم گوتارە فێمینیزمی کردۆتە دەفرێكی نامۆی فڕیو بەسەر ئاسمانی کۆمەڵگەوە، ژنانی لە کوردستان، بەتایبەت ژنانی چالاکی نێو ڕێکخراوەکانی خستۆتە بەردەم تاقیکردنەوەی فێمینیست بوون، لەو ئاسمانەوە شەهادە دەبەخشێت و بڕیار دەدات کێ فێمینیستە و کێ فێمینیست نییە! ئەوە ڕاستە کە هەندێک فاکتەری جیهانداگر هەیە، لەوانە سەرمایەداری و پیاوسالاری کە لە هەموو جێگایەک، هەرچەندە بە شێوازی جیاواز، کاریگەرییان لەسەر نایەکسانی و ستەم لەسەر ژنان داناوە. بەڵام ژنان لە کوردستان بارو دۆخی ژیانی ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسیی تایبەت بە خۆیان هەیە، بەو پێیەش ئەزموونی خەباتی جیاوازییان هەیە دژی ستەمکاری.کاری لێکۆڵینەوە و هزر، تێوری فێمینیستی، ئەوەیە کە تێگەشتن لەسەر ئەمە دروست بکات، نەک ژنان و هەوڵەکانیان بە دواکەوتوو یان “نەزانی” یان نائاگایی تاوانبار بکات.

 گوتارێکی تری فێمینیزم لە کوردستان، کە ئەمیش وەک ئەوانی تر نامۆیە بە خەباتی ڕۆژانەی ژنان لە کوردستان، ڕێبازی ژنۆلۆجی عەبدوڵا ئۆجەلانە کە لەم سالانەی دواییدا هەوڵی پڕکردنەوەی ئەو کەلێنە فکرییەی خەبات بۆ ڕزگاریی ژنان دەدات. لەسەر دەستی ئەم دۆکتۆرینە، گەریلا ژنەکانی کۆبانی، کە نەبەردییەکی بێوێنەیان لە دژی داعش نیشان دا، کراونەتە نموونەی ئەم جۆرە فێمینیزمە. نموونەی ژنێکیی خەیاڵی و بەهەشتی، کە ئازادە، ئازایە، جەنگاوەرە، بەڵام بێ سێکسە، و هەموو خواست و ئارەزوویەکی سێکسی هەڵگرتووە بۆ دوای ئازادی و ڕزگاریی گشتی. ئاسۆ کەمال لە کتێبی ژنۆفۆبیای ئۆجەلان جەخت دەکات لەوەی کە “ئەم تێوریەی ئۆجەلان بۆ لادێکانی کوردستانی تورکیا،کە لە لایەن دەوڵەتی فاشیستی ڕەگەزپەرستی تورکیاوە لە دواکەوتویی ئابووری و کۆمەڵایەتیدا هێڵراوەتەوە، دەتوانێ “بەئاسانی خەڵکی سادە” لە دەوری خۆی کۆ بکاتەوە، بەڵام ناکۆکە بە ژیانی شارنشینی کۆمەڵگەی کوردستان.”

٣-جۆرەکانی فێمینیزم لە جیهان و جیاوازییەکانیان 

ناسینی فێمینیزم وەک بزووتنەوەیەکی فراوانی فرە ڕەهەند، بە هەموو ئاراستە و تێگەیشتنە جیاوازەکانییەوە یارمەتیمان دەدات کە ئەزموونی ژنان لە کوردستان لەبەر ڕۆشنایی ئەم ڕەهەندە جیاوازانە ببینین و پێناسیان بکەین. هەرچەندە لە چوارچێوەی وتارێکی لەم جۆرە، تەنها دەتوانرێت گوزەرێکی خێرا بکرێت بەسەر جۆرەکان و جیاوازییەکانی فێمینیزمدا. خۆشبەختانە ئەم کارە لەلایەن چەندین کەسی ترەوە کراوە و لەم بارەوە کتێبخانەی کوردی هەژار نییە.

مارتا ئێ گیمینزی، بە ڕەچەڵک ئەرجەنتینی و پرۆفیسۆری سۆسیۆلۆجی لە زانکۆی کۆلارۆدۆ،  دەڵێت، فێمینیزم یەک شت نییە، بەڵکو چەترێکە بۆ ڕێگای جۆراوجۆر. زۆرێک لە لێکۆڵەرانی بزووتنەوەکانی فێمینیزم هاوڕان لەسەر ئەوەی کە فێمینیزم هەرگیز نەبووەتە جەستەیەکی یەکخراوی فیکر، هەر بۆیە شێوازی فرەجۆری هەیە و، بەردەوام شێوازی تازەشی لێ بەرهەم دێت کە لە ئەنجامی دایەلۆگ و مشتومڕی فکری و پراکتیس و ئەزموونکردنی ژنان لەنێو جووڵانەوەکان و خەباتی ڕۆژانە لەکۆمەڵگەدا، فێمینیستەکان لێکۆڵینەوەی لێ دەکەن، بیری لێ دەکەنەوە و لێکدانەوەی بۆ دەکەن، هەر بۆیە بەردەوام گەشە دەکات و، تەنانەت جار جارە جۆرێکیان کە پاشەکشەی کردووە، لە جێگای جۆرێکی تر بەرهەم هاتووە.

یەکێک لە میتۆدە باوەکانی پۆلێنکردنی فێمینیزم جیاکردنەوەیانە بەپێی ئاراستەی سیاسی و ئایدیۆلۆژییان، چونکە یەکێک لە خاڵە جیاکەرەوە بەرجەستەکانانە. هەروەک جاکلین کۆک و مێگ لۆکستون دەڵێن ئەوەی فێمینیستەکان کۆ دەکاتەوە پێکەوە، پابەندبوونیانە بە دژایەتیکردنی ستەم لەسەر ژنان، بەڵام ئەوەی وای کردووە کە بوونی یەک تیوری فێمینیستی یەکگرتوو هیچ کات ئیمکانی نەبێت تێوەگلانی فێمینیزمە لەگەڵ تیۆری و سیاسەتی جۆراو جۆردا.

ئەم وابەستەیییە بە ئایدیۆلۆجیا و سیاسەتی ترەوە لە چەند مشتومڕی سەرەکیدا لەنێوان فێمینیستەکاندا ڕەنگیان داوەتەوە بە فراوانی؛ لەوانە جیاوازیی سەبارەت بەوەی کە ژنان جێگا و ڕێگای چینایەتی و بەرژەوەندیی جیاوازیان هەیە، یان گروپێکی هۆمۆجینیەسن بە هۆی سەرکوتی ڕەگەزییەوە. و یان جیاوازییان لە گەڕانەوە بۆ سەرچاوەی مێژووییی ستەم و چەوسانەوەی ژنان؛ لە ئەنجامیشدا هەمیشە گەیشتوونەتە ڕێگاچارە و شێوازی خەباتی جیاواز بۆ کۆتاییهێنان بە ستەمی ژنان. کۆک و لۆکستون خەجت لەوە دەکەنەوە کە هیچ کات ململانێ تیۆرییەکان لە دەرەوەی ململانێی چینایەتییەکاندا ڕوو نادەن، بەڵکوو جیاوازیی چینایەتی بەردەوام کاریگەریی لەسەر دابەشبوونی فێمینیستە تێوریسەنەکان داناوە.

بەپێی ئەم شیوازە لە پۆلێنکردن، مارتا ئێ گیمینزی، چوار ئاراستەی سەرەکیی فکری فێمینیزمی دیاری کردووە لەنێو بزووتنەوەی ژناندا:

یەکەم: لیبرال فێمینیزم، کە بە فیمینیزمی ژنانی چینی ناوەڕاست و باڵا دەستیش ناسراوە. ئەم جۆرە لە فێمینیزم ئاماجی سەرەکیی یەکسانکردنی ژنانە لە پێگا و جێگای دەسەلاتی سیاسی و ئیداریدا لەگەڵ پیاوان هەر لە چوارچێوەی سیستەم و نیزامی ئابووری و سیاسیی سەرمایەداریدا. کێشەی ئەم فێمینیزمە لەگەڵ بەربەستە فەرمییەکاندایە کە وان  لە بەردەم فەراهەمبوونی دەرفەتی یەکسان بۆ ژنان لە بوارەکانی پەروەردەیی و سیاسی و یاساییدا. بەرگریکارانی ئەم فێمینیزمەیە، پێیان وایە کە ژنان دەبێت بەردەوام لە هەوڵی ئەوەدا بن کە چۆن مافی زیاتری سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی لەنێو کۆمەڵگا و سیستەمی ئیستادا بەدەست بێنن.

دووەم: فێمینیزمی ڕادیکاڵ کە کێشەی سەرەکی بە باڵادەستی پیاو لە بوارەکانی ژیاندا دەزانێت، وە پیاوسالاری وەک هۆکاری سەرەکیی سەرکوت و ستەم لەسەر ژنان دەناسێنێت. فێمینیزمی ڕادیکاڵ تەواو بڕوای وایە هەموو کێشە و نایەکسانییەکانی تر پلە دوون لە چاو نایەکسانی ژن و پیاودا. گوتاری ئەم فێمینیزمە بە جۆرێکە کە هەندێک جار وا دەردەکەوێت کە هەموو پیاوان هەموو ژنان دەچەوسێننەوە.  پێویستە ئەوەش بوترێت کە فێمینیستە ڕادیکاڵەکان لە گەڕانیان بەدوای سەرچاوەی ستەم و پلەدووییی ژناندا، بوونەتە خاوەنی تێگەیشتن و هزری فراوان کە هەوێنی بەشێکی زۆر لە جووڵانەوە و خەباتی ژنانیان ئاراستە کردووە. بەپێی ئەم ئاراستەیە ژنان وەک گروپێکی چەوساوە، دەبێت لە پێناو ئازادکردنی خۆیان لە دەست ستەمکارەکانیان کە پیاوانن، تێبکۆشن.

سێهەم: فێمینیزمی سۆشیالیستی کە لە لایەک ڕەخنەگری سیستەمی ئابووریی سەرمایەدارییە و، تەواو بروای وایە کە یەکسانییەکی مانادار لەنێو کۆمەڵگەی چینایەتیدا بەدی نایەت، لە لایەکی دی ڕەخنەگرە لە لێکدانەوەی مارکسیستی بۆ سەرچاوەی ستەم و چەوسانەوەی ژنان. بەشیک لە فێمینیستە سۆشیالیستەکان وەک فردریچی، دەلا کۆستا و ماریا مایەس، پێیان وایە کە مارکسیزم بەشێك لە چالاکی و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی وەک (کاری سێکسی، دروستکردن و گرنگیدان بە منداڵان و کاری نێوماڵ، کە کاری ژنان بووە) بەبێ لێکدانەوە جێهێشتووە، لە کاتێکدا کە زۆر گرنگن بۆ بەرهەمهێنانی هێزی کرێکاران. لە بواری ئەکادیمیا و هزردا فێمینیزمی سۆشیالیستی، بە سوودوەرگرتن لە ماتریالیزمی مێژووییی مارکسیزم، کەوتنە لێکدانەوەی پەیوەندییە جێندەرییەکان. یەکێ لە ئەنجامە کاریگەرەکانی ئەم فێمینیزمە گەیشتن بوو بە تێوری “دووانەی سەرمایەداری و پاتریارکی” وەک سەرچاوەی ستەم و چەوسانەوەی ژنان. لە باری کردارییەوە ئەم فێمینیزمە لە ساڵەکانی هەفتاکان و هەشتاکاندا زۆر چالاکانە کاری کرد لەسەر کەمپینی “کرێ بۆ کاری نێو ماڵ”.

چوارەم: فیمنیزمی مارکسیستی، هەروەک سۆشیالیستی، بەرگری لەوە دەکات کە ئازادی و ڕزگاریی تەواوی ژنان پابەندە بە هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی سەرمایەدارییەوە. بەڵام جیاوازییان ئەوەیە کە خەریکی پەرەدان بوون بە توانایی تیۆری مارکسیستی بۆ لێکدانەوەی چەوسانەوەی ژنان بە هۆی سیستەمی سەرمایەدارییەوە، بەم جۆرەش ئەوان لە هەوڵی پڕ کردنەوەی ئەو کەلێنەدان کە وەک “کەم بەهاکردنی کێشەی ژنان لەنێو مارکسیزمدا” لە لایەن فێمینیستە سۆشیالیستەکانەوە ڕەخنەی لێگیرا . ئەم فێمینیستانە خەریکی ئەوەبوون کە پەیوەندیی نێوان چەوساندنەوەی ژنان و سەرمایەداری ڕۆشن بکەنەوە. لە هەمان کاتدا دژی ئەو فۆرمە لە مارکسیزمی سەدەی بیست بوون کە بە شێوەیەکی دۆگما دژی فێمینیزم دەوەستێتەوە.

ئەم چوار ئاراستەیەی فێمینیزم کە باس کران، بوونە خاوەنی هەزاران لێکۆڵینەوە و دراساتی مەیدانی، و چەندین تێوری و پراکتیس کە کەمپینی فراوان و بزووتنەوەی جۆراجۆری لێ هاتە دەر، هوشیاریی فراوانی بڵاو کردەوە، گۆڕانکاریی گەورەی دروست کرد تەنانەت لەنێو سیاسەت و پۆلیسیەکانی سەرانی دەوڵەت و سیستەمی سەرمایەداری، دام و دەزگاکانی وەک نەتەوە یەکگرتووەکان و بانکی نێودەوڵەتی و بەرنامەکانی گەشەپێدانی جیهانی. هەروەها کاریگەریی گەورەی لەسەر سیاسەتی هەردوو بلۆکی ئەوکاتەی ڕۆژاوا و ڕۆژهەڵات دانا، بە جۆرێك کە لە سەردەمی مۆدێرنیتەدا وڵاتانی جیهان کە لەنێوان ئەم دوو قوتبەدا دابەش ببوون، مەسەلەی گەشەدان بە تواناییی ژنان و دابینکردنی فرسەتەکانی خوێندن و کارکردن و تەندروستی باش ببووە یەکێ لە خاڵەکانی پیشبڕکێیان. ئەمانە هەرچەندە وەک دەستکەوتی ژنان دەرکەوتن، بەڵام لە هەمان کاتدا دەستکەوتی مۆدێرنیتە و ئەو ئاراستەیە بوون کە پێیان وابوو هەموو  وڵاتانی جیهان بە یەک ئاراستە دەڕۆن و گەشەکردنی ئابووری و تەکنەلۆجیا و بارو دۆخی ژنانیش لەگەڵیاندا بەردەوام بەرەو پێش دەچێت.

بەڵام ئەم شەپۆلەی فێمینیزمی ئەوروپایی – خۆراوایی بەرەووخامۆشی چوو .  هەندێک لە چاودێران باس لەوە دەکەن کە ئەم پاشەکشەیە لە لایەک بە هۆی کەوتنە بەردەم ڕەخنەی فێمینیزمی ڕەشپێست و فێمینیزمی کولتووری، بە پاڵپشتی تێورییەکانی پۆست – مۆدێرنیتە، ڕووی دا. فێمینیزمی ڕەش جەختی لەوە کردەوە کە سێکسیزم و چەوساندنەوەی چینایەتی و ناسنامەی جێندەری و ڕاسیزم تەواو پێکەوە گرێدراون و یەکتربڕن. بەو شێوەیەی کە ئەم چەمکانە پەیوەندییان بە یەکترەوە هەیە پێی دەوترێت یەکتربڕایەتی. فێمینیزمی کولتووریش جەختی لە جیاوازیی بنەڕەتیی نێوان ژن و پیاو کردەوە؛ لە ڕووی بایۆلۆجی و کەسایەتی و هەڵسوکەوتەوە ژنان وەک خاوەنی ڕەوشتێکی جیاواز و باڵا، هەمیشە هاوسۆزی و خوشکایەتی بناغەی ناسنامەیان دابین دەکات. ناوەڕۆکی ڕەخنەی ئەمانە ئەوە بوو کە ئەم فێمینیزم تەنها وەک بەرهەمی ئەزموونی ژنانی ئەوروپایی و خۆراوایی سپی پێست ناسراوە، لە کاتێکدا ئەوان ناتوانن ئەزموونی هەموو ژنانی جیهان نیشان بدەن و نوێنەرایەتی بکەن، ژنان لە شوێنە جیاجیاکان ئەزموونی جیایان هەیە، تەنانەت ژنان وەک تاکە کەسیش ئەزموونی جیایان هەیە.

بەڵام لە لایەکی ترەوە هەندێک لە فێمینیستەکان باس لە وە دەکەن کە فشاری کەوتنی بلۆکی خۆرهەڵاتی (سۆڤیەت) و، هەڵای “پاشەکشەکردنی مارکسیزم” و بیری چەپ و سۆشیالیزم بە گشتی، تەشەنەی نیولیبرالیزم بە ئایدیۆلۆجی ئیندیڤدوالیزم و بازاڕی ئازاد و ..هتد، هۆکاری گەورەی ئەم پاشەکشەیە بوون، ئەمەش بە تایبەت لە کۆتاییی دەیەی هەشتاکان و دەیەی نەوەدەکان. نانسی فرەیسەر باس لەوە دەکات کە لە کاتێکدا کە نۆلیبرالیزم دەیویست گرنگیی زمانی “یەکسانی و دادپەروەری” و مافە گشتییەکان بگۆڕێتە سەر فۆکەس خستنە سەر ‘ناسینەوەی ناسنامە و جیاوازی’،  لەو چوارچێوەیەدا فشار بۆ سەر فێمینیزم دروست بوو داوای ڕەخنەی کولتووری بکات و کەمتر بچێتە سەر شیکردنەوەی کێشە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان. هەر بۆیەشە بە ڕای نانسی فرەیسەر لە کۆتاییی سەدەی بیستەم مەیلێک هەبوو کە ڕەخنەی فێمینیستی گرنگ لە کایەی ‘ئابووری’ بگۆڕن بۆ ڕەخنەیەکی “کولتووری یەکلایەنەی یەکسان”

ئەم پاشەکشەیە، زیانی گەورەشی دا لە ڕێڕەوی گەشەی جیهانی فێمینیزم وەک بزووتنەوەی جیهانی ژنان، لە تێرمی کۆلێکتیڤیزم، واتە کارکردن وەک بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی و جەماوەری لە بەرامبەر فۆرمە جیهانییەکانی ستەم و چەوسانەوەی ژنان وەک پیاوسالاری، سێکسیزم و جیاوازیی چینایەتی، سەرمایەداری. واتە ئەم د ەورەیە بۆ ماوەیەک ئەم یەکگرتنەی لە خەباتی سەرتاسەری لە دژی سەرچاوەی ستەم و چەوسانەوەی ژناندا بردە دواوە. نانسی فرەیسەر دەڵێت کە لە کاتێکدا داهێنانەکانی فێمینیزمی شەپۆلی دووەم لە ئەو توانایدایە بوو کە نایەکسانی جێندەری لە سێ ڕەهەندی فراواندا لێک بداتەوە: ئابووری، کولتووری و سیاسی. کەچی لە ماوەی چەند دەیەی ڕابردوودا ئەو ڕەهەندە شیکارییانە نەک تەنها جیاکراونەتەوە لە یەکدی، بەڵکوو تەنانەت لە “ڕەخنەی کاپیتالیزمیش” دابڕێنراون. بە بڕوای نانسی جەختکردنەوەی فێمینیستەکان لەسەر ڕەخنەی کولتووری، ڕێکوپێک لەگەل هەوڵەکانی نیۆلیبرالیزم دەهاتەوە کە ئامانجی سەرەکیی سەرکوتکردنی هەموو بیرۆکە یەکسانیخوازییە کۆمەڵایەتییەکان بوو لەو سەردەمەدا. بەم شێوەیە جەختکردنی فێمینیستەکان لەسەر ڕەخنەی کولتووری، لە کاتێکدا بوو کە هەلومەرجەکە پێویستی بە دوو هێندە فۆکەس و سەرنجدان بوو لەسەر ڕەخنەی ئابووریی سیاسی.

جۆرە جیاوازەکانی فێمینیزم بەگشتی دابەش بوون بەسەر دوو بەرەدا و دوای دوو ئایدیۆلۆجی و ئاراستەی فکریی جیاواز کەوتوون، لیبرالیزم کە ئایدۆلۆجی و بونیادی فکریی سەرمایەداری پێک دێنێت و، مارکسیزم کە ڕەخنەی ڕیشەیی هەیە لە پێكهاتەی ئابووری سیستەمی سەرمایەداری

بەشێک لە فێمینیستەکان لەژێر ناوی فێمینیزمی ماتریالیستی، بە هاوکاری لەگەڵ فێمینیستە مارکسیستەکان، توانیان دەست بگرن بەو ڕەخنەگرتن لە ئەو کۆیانە کە کاریگەرییان لەسەر ژیانی ژنان هەیە لە هەموو جێگایەک، لەوانە: پاتریارکی و سەرمایەداری. ئەوان جەختیان کردەوە کە ژیانی ژنان لە هەموو شوێنێک کەوتۆتە ژێر کاریگەریی سەرمایەداریی جیهانی و پیاوسالارییەوە. ڕایانگەیاند کە لە باری سیاسییەوە کارێکی خۆکوژی دەبێت کە ئەم ڕەخنەی بونیادی لە سەرمایەداری و پاتریارکی، جێگەی بگیرێتەوە بە ڕەخنەی ستراتیجییە سیاسییە لۆکاڵییەکان و ڕوانگەی واقیعی کۆمەڵایەتیی پارچەپارچەکراو. لەم هەوڵانەدا میتۆدی شیکاریی ئینتەسێکشنالیتی سەری دەرهێنا، کە لە یەک کاتدا ڕەخنە لە جیاوازیی چینایەتی و ڕەگەزی و ئەتنیکی و هەموو سەرچاوەکانی تری سەرکوت دەگرێت. بەم جۆرە ئەم فێمینیستانە دەورێکی گرنگیان گێڕا لە جارێکی کە پێناسکردنەوەی تێوری فێمینیستی، و لێکدانەوەی پرسەکانی چین، جێندەر و ڕەگەز (race). ئەم جارەیان ئەم فێمینیزمە نەک تەنها بۆ ڕزگاری ژنان، بەڵکوو وەک بزووتنەوەیەک کە باس لە ڕزگاریی کۆمەڵگە دەکات، دژە سەرمایەدارییە و، ڕەخنەی بونیاتی لە سیستەمی ئابووریی سەرمایەداری و سیاسی نیولیبرالیزم هەیە.

لەدوای ٢٠٠٨وە، واتە دوای قەیرانێکی گەورەی سەرمایەداری و ئابووریی نیۆلیبرالیزم، فۆرمەکانی ئێکۆفێمینیزم، ترانسناشناڵ فێمینیزم، فێمینیزمی ڕەش و ئینتەرسێکشنال بە هێزەوە هاتوونەتەوە و خەریکی خەباتی فێمینیستین. فێمینیزمی ترانسناسیۆنالی یان جیهانی کە لە خۆیدا لە هەوڵی کۆکردنەوەی هەموو فۆرمەکانی فێمینیزمی دژە سەرمایەدارییە، بەتایبەت هاتۆتە مەیدان بۆ بڵاوکردنەوەی هوشیاری سەبارەت بەوەی کە چۆن جیهانگیری و سەرمایەداری کاریگەریی لەسەر هەموو خەڵک بەگشتی، بە جیا لە نەتەوە و ڕەگەز و سێکس و چین و جێگای نیشتەجێی خەڵك داناوە. ئەم فۆرمە لە فێمینیزم، فێمینیزمی دژە سەرمایەداری، دژە سیستەمی ئابووریی نیۆلیبرالیزم، بە دەستەوەگرتنی تێوری ئابووریی مارکسیستی و لێکدانەوەی چینایەتی خەریکە جارێکی کە خۆرێکخستننە و، بەرپاکردنی بزووتنەوەی فراوانی جەماوەری و کۆمەڵایەتی کە هەم داوای ماف و چاکسازی دەکات لە بارو دۆخی ژیانی ژنان و چینی کرێکاردا، هەروەها خۆی وەک بەدیلێکی شۆڕشگێڕانە نیشان دەدات کە خەریکە هەموو بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکانی تری وەک، دژە ڕاسیسزم، یەکسانی بۆ هۆمۆسێکسواڵەکان و گروپە کەمایەتییە سەرکەوتکراوەکانی تر لە دەوری خۆی کۆ دەکاتەوە و پێشەنگی خەباتێكی فراوانی دژە سەرمایەداری دەکات، بەبێ ئەوەی ئەو ئاسۆیە لەدەست بدات کە سەرچاوەی هەموو نایەکسانییەکان کۆمەڵگەی چینایەتی، سەرمایەدارییە.

پریشکی ئەم هەستانەوەیە لە ساڵی ٢٠١٧ لە خۆپێشاندانی سەدان هەزار ژن و پیاوی یەکسانیخواز بە بۆنەی ڕۆژی جیهانیی ژنانەوە لە ئەمریکا و چەندین وڵاتی تر نمایشی خۆی کرد. دواتریش مانیفێستی خۆی لە نامیلکەی فێمینیزم بۆ ٪٩٩ی خەڵك ڕاگەیاند کە تیایدا نیازی خۆی بۆ دژە سەرمایەداری بوون، ئیکۆ بوون، ئینتەرسێکشنال، پارێزەری مافی هەموو کەمایەتییەکان و ئێل جیبیتی… هتد ڕاگەیاندووە.

پێویستە باس لە جۆرێکی تری ترسناک لە “فێمینیزم” بکەین کە لە هەندێک ئەدەبیاتدا بە ناوی “فێمینیزمی نیولیبراڵ” باس کراوە. نموونەیەکی ئەم جۆرە لە فێمینیزم، شێریل ساندبێرگ دایهێنا لەژێر ناوی ‘لین ئین’، کە تیۆرییەکەی لەسەر ئەوە بونیاد ناوە کە بازاڕی ئازادیی سەرمایەداری چارەسەری نایەکسانی ڕەگەزیی بەرامبەر بە ژنان پێیە. ئەو بانگەوازی ژنان دەکات کە سەر دانەوێنن و هەوڵ بدەن و شەڕی تاکەکەسی بکەن لە بازاڕدا.

نموونەی تری ئەم فێمینیزمە، ئەو هەڵمەتەیە کە بۆ بەكاڵاکردنی جەستەی ژنان و، پارچەکانی جەستەی ژنان، قبوڵکردنی سێکسیزم وەک ڕاستییە نەگۆرەکان، پراکتیسی فێمینیستی کردۆتە ئەم بیرۆکە تاکپەرستانەیە کە بە ژنان دەڵێت بچۆ  لە ڕێگەی ئیستحقاقەوە دەستکەوتەکانت بە “هەر ڕێگایەک” بێت بەدەست بێنە. نموونەی بڵاوبونەوەی دەیان جۆری پیشەی مۆدێل، کۆسمەتیک، مەیکئەپ ئارتیست، کاری لاپ دانس و مەساج، ..هتد؛ لەبری ئەوەی ئەمانە وەک ئارەزوو و هەڵبژاردەی بەشێکی کەم لە کچان و ژنان وەک مافێکی ئازادیی هەڵبژاردن پارێزراو بێت، کەچی بوونەتە پیشەسازی گەورە و بەدیلێکی پیشە و کار و ڕێگای نان پەیداکردن و گەشتن بە ئامانجی و ئاواتی “دەوڵەمەندبوون” و کۆکردنەوەی سەرمایە بۆ ژنان

٤-کێشەی لیبراڵ فێمینیزم

جۆرە جیاوازەکانی فێمینیزم بەگشتی دابەش بوون بەسەر دوو بەرەدا و دوای دوو ئایدیۆلۆجی و ئاراستەی فکریی جیاواز کەوتوون، لیبرالیزم کە ئایدۆلۆجی و بونیادی فکریی سەرمایەداری پێک دێنێت و، مارکسیزم کە ڕەخنەی ڕیشەیی هەیە لە پێكهاتەی ئابووری سیستەمی سەرمایەداری. ئەم دوو بیرکردنەوەیە لەنێو خەباتی ژنان بۆ ڕزگاری و یەکسانی جگە لەوەی درێژترین تەمەنیان هەیە، هەروەها گەورەترین هۆکاری دابەشبوونی جۆرەکانی فێمینیزمن لە بواری تێوری و پراتیکدا .

لیبراڵ فێمینیزم، خاسیەتی تایبەتی ئەوەیە کە هەوڵ بۆ ئەوە دەدات کە ژنانی چینی باڵادەست بچن لەم سیستەمە نایەکسان و پڕ لە نەهامەتییەی سەرمایەداری بەشدار بن لە دەسەڵاتدا

لیبراڵ فێمینیزم، کە لە سەرەتای سەدەی بیستدا بە فێمینیزمی ژنانی بورژوازی ناسراوە، هەمیشە پاڵپشت و هاوکاری دەسەڵاتی سیاسی و ئابووری چینی دەسەڵاتداری سەرمایەدارییە لە هەموو جیهاندا. فۆرمی دەسەڵات هەرچی بووبێت، دیکتاتۆری، دیموکراسی، سەرمایەداریی دەوڵەتی، ئەم جۆرە فێمینیزمە لە نێویدا جێگەی بووەتەوە. لە سەردەمی ئێستادا، بە هۆی کۆتای سیاسی بۆ ژنان لە زۆربەی زۆری وڵاتانی دنیا، ئەم فێمینیزمە دەسەڵاتی پەیدا کردووە و خۆی کردۆتە نوێنەری هەموو ژنان لە دامودەزگا نێودەوڵەتییەکاندا و، هەموو سەرچاوە ماددییەکان دەبات بۆ خۆی وەک بەشی ئیلیتی ژنان.

لیبراڵ فێمینیزم، خاسیەتی تایبەتی ئەوەیە کە هەوڵ بۆ ئەوە دەدات کە ژنانی چینی باڵادەست بچن لەم سیستەمە نایەکسان و پڕ لە نەهامەتییەی سەرمایەداری بەشدار بن لە دەسەڵاتدا . ئیتر گرنگ نییە کە بە هۆی ئەم دەسەڵاتەوە ملیۆنان ژن بێکار دەبن، نانبڕاو دەبن، خوێندن و تەندروستی و خزمەتگوزاری تریان  نابێت. کەم نین ئەو فێمینیستە لیبراڵانەی کە بە شان و باڵی ژنانی وەک مارگرێت تاتشەر، هیلاری کلینتۆن و مادلین ئۆبرایت هەڵ دەدەن و وەک پێشەنگی دەستکەوتەکانی فێمینیزم باسیان دەکەن. ئەمە لە کاتێکدا کە بڕیار و سیاسەتەکانی ئەم ژنە سەرکردانە، هەمیشە هۆکاری نەهامەتی گەورە و هەژاری و بێکاری و ستەمی زیاتر بوون لەسەر ژنان. مێژووی فێمینیزم پڕیەتی لەم جۆرە کە خۆی کردۆتە خاوەنی هەموو دەستکەوتەکانی ژنان لە ئەوروپا و تەنانەت لە جیهانیشدا. ئەم دەستکەوتانەش بە ملیۆنان ژن دەفرۆشنەوە، گوایا ئەمانە بە قازانجی هەموو ژنانن. ئەم جۆرە فێمینیزمە دەتوانیت چاوپۆشی لە هەموو نایەکسانییەکانی تری زۆرینەی ژنان بکات و تەنها چاوی لەوەبێت کە ژمارەی لە ژنانی نێو چینی دەسەڵاتدار بخاتە نێو ناوەندەکانی بریاردان و سەرۆکی کۆمپانیاکان.

خەباتی ژنان و فێمینیزم، نە تەنها گوتارێكی میدیایی ڕادیکاڵی دژە پیاو ە و، نە تەنها هی ئەوانەیە بە دوای بەدەستهێنانی جێگای سەرکردە و بڕیاردانی ژنانن لەنێو پارتە سیاسییەکان و کۆمپانیا و دەسەڵاتدا.

لە سەردەمی ئێستادا  زۆربەی ئەو “پێشکەوتنە”انەی کە بە هۆی “جیاکاریی ئەرێنی”ەوە، بەدەست هاتوون، بوونەتە پەیژەیەک بۆ سەرکەوتنی ژنانی نێو چینی دەسەلاتدار . ئەم چینە دەسەڵاتدارە هەرچۆنێک بێت توانیویەتی سامان و جێگایەکی زیاتر بۆ ژنە پەرلەمانتارەکان، ژنە بەڕیوەبەرەکان، دادوەرەکان، بانکدارەکان، خاوەن کۆمپانیاکان دروست بکات. بەڵام کاتێک ئەم ژنانە کێشەی خۆیان لە نێو ڕیزەکانی دەسەڵاتدا چارەسەر دەبێت، ٪٩٩ ەکەی تری ژنان لە بیر دەکەن کە بە ترسناکترین جۆری ستەم و چەوسانەوەدا دەڕۆن. هەندێک لە لێکۆڵەران پێیان وایە کە دیاردەیەکی هاوشێوە لەگەڵ چینی ناوەڕاستی ڕەشپێستی ئەمریکا و ئەروروپادا ڕوویدا، کاتێك بە هۆی بزووتنەوەی دژە ڕاسیزمەوە  هەندێکیان خۆیان گەیاندە پلە و پۆستی باڵا، ئەمەشیان وەک دەستکەوتی گەورەی هەموو ڕەشپێستەکان نیشان دا. لەهەر دوو نموونەکەدا زۆربەی کات ئەو دەستکەوتانە بەناوی هەموو خەڵکەوە وەردەگیرێت، لە کاتێکدا بەرهەمەکەی ناچیتەوە لای جەماوەرە نایەکسانەکە، هەر بۆیە هیچ کات نە کۆتای ژنان و نە جیاکاریی ئەرێنی نابێتە هۆی چارەسەرکردنی کێشەی جیاکاری، بەڵکوو زیاتر هەڵاواردن و پشتبەستن بە تۆکنیزم زیاد دەکات.

لەگەل هەموو ئەمانەشدا، خەباتی ژنان و فێمینیزم، نە تەنها گوتارێكی میدیایی ڕادیکاڵی دژە پیاو ە و، نە تەنها هی ئەوانەیە بە دوای بەدەستهێنانی جێگای سەرکردە و بڕیاردانی ژنانن لەنێو پارتە سیاسییەکان و کۆمپانیا و دەسەڵاتدا. بزووتنەوەی ژنان و خەباتی ژنان هەروەها خاوەنی ژنانی چالاک و نووسەر و ئەکادیمی و گەنجانی تینوو بە ئازادی و یەکسانین. بۆیە دەبێت جۆرەکانی فێمینیزم بناسینەوە، لەیەکیان جیا بکەینەوە و، بەوردی هاوخەباتەکانی خۆمان دیاری بکەین.

٥-ئەنجامگیری

یەکەم: فێمینیزم لە کوردستانیش فرە لایەن و فرە ڕەهەندە

 فێمینیست لە کوردستان دەشێت ئەو ژنە شۆڕشگێڕە بێت کە ئامادەی گیان بەختکردن بووە بۆ ڕزگاری خۆی و هاوڕەگەزەکانی، هەروەها دەشێت ئەو ژنە پەرلەمانتارە بێت کە باس لە یاسایەکی باشتر بۆ مافی ژنان دەکات، بەڵام بەرژەوەندیی حیزبەکەشی دەپارێزێتک یان دەشێت ئەو ژنە موسوڵمانە بێت کە دەیەوێت تەفسیرێکی میانەڕەوتر لە ئیسلام بکات، یان ئەو ژنەی کە لە دام و دەزگایەکدا چاودێری ئەوە دەکات کە ژنان تەحەروشیان پی نەکرێت، مامۆستایەکی ئەکادیمی بێت کە خەریکی جێگیر کردنی خویندنی یەکسانیی جێندەرییە، ئەو کارمەندە بێت کە ڕۆژانە یارمەتیی ژنان دەدات بۆ پاراستنیان لە توندوتیژی، ئەو ژنەی کە خۆی بریار لەوە دەدات کە مافی خۆیەتی چ جۆرە جلێک لەبەرکات، کچانی گەنجانی زانکۆ بن کە دژی هێزە ئەمنییەکان دەوەستانەوە کە بە هۆی کچ بوونیانەوە سوکایەتیان پێ دەکردن و سێکسیت دەجووڵانەوە لەگەڵیان.

فێمینیزم لە کوردستانیش یەک شت نییە، یەک فۆرم نییە، یەک تێگەشتن و یەک پێناسی نییە.  لە کوردستانیش هەتا ئەم جیاوازییە سیاسییانەی نێو ڕەوتەکانی فێمینیزم نەناسینەوە، دەستنیشانیان نەکەین، مەحاڵە کە بەهیچ جۆرێک بکەوینە دایالۆگێکی تیوری جدییەوە لەسەر ڕزگاریی ژنان. هەروەک چۆن ناکرێت بەسەر جۆرە جیاوازەکانی فێمینیزمدا تێپەڕین و گرنگیان پێ نەدەین، بە پێچەوانەوە دەبێت ئەم جۆر و جیاوازییانە ببنە هەوێنی دایەلۆگ و لێكۆڵینەوە و کاری داهاتوو .

فێمینیزمی لیبراڵ بە فراوانی هەیە و نوێنەرەکانی لە کوردستان ژنانی سیاسی و نێو دەسەڵات و خاوەن پۆستە باڵا  و ئیدارییەکانن، ئەوانەی کە شارنشین و خوێندەوارن و لەپال یەکێ لە حیزبەکانی نێو دەسەڵاتدا یان ڕاستەوخۆ یان ناراستەوخۆ کار وچالاکی دەکەن، ڕەخنەی نەرم و نیان دەگرن و داوا و نەسیحەتی چاکسازی لە دەسەڵاتدا دەکەن و، هەوڵی پلە و پۆستی بەرز دەدەن. هەڵبەت بەشێکیش لەم لیبراڵ فێمینیزمە وان خەریکی کاری ڕێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی و لە بواری ئەکادیمیا کار دەکەن. ئەم جۆرە لە فێمینیزم دەبێت بناسینەوە، بەرپرسیاریان کەین و بیریان بێنینەوە کە یان باس لە ڕزگاریی ژنان نەکەن و بە ناوی ژنانەوە بەگشتی قسە نەکەن؛ یان دەبێت ئەو پێگە و دەسەڵاتەی پەیدای دەکەن دەستکەوتی گشتی تر بۆ ژنانیش بێنێت، وەک یاسای باشتر، مافی زیاتر، سەلامەتی و پاراستنی زیاتر لە توندوتیژی. 

 بەشێکی زۆر لە ژنان لە نێو ڕیکخراو و لەسەر ئاستێکی تر هەموو ڕۆژ ڕووبەڕووی توندوتیژی دەبنەوە و، دژ بە کۆنەپەرستی و هەڵاواردن و توندوتیژی دەوەستنەوە. ئەمە تایبەتمەندیی خەباتی ژنانی کوردستانە لەم سەردەمەی ئیستادا کە وەک پراکتیسێکی ڕۆژانە خەبات بۆ یەکسانی و دژی جیاکاری لە مەیدانی کارو ماڵدا دەکەن. هەرچەندە ئەم بەشەیان هێشتا سیمایەکی تێوری فێمینیستی نەداوە بە چالاکی و کاری خۆی لە خوارەوە دەیکات لە دژی سیستمی زاڵ، مەیدانێکی بەرفراوانی تێکەڵە لە فێمینیزمی جۆرا و جۆر ی ڕادیکاڵ، سێکولار و چەپ و سۆشیالیست و ڕادیکاڵەوە، تا دەگات بە ژنانی موسوڵمانی سێکولار. بۆیە کاری ڕێکخراوەکان و چالاکوانانی ژنان لە یەکتر جیاوازن، ناچنە ژێر یەک پێناسە و یان یەک جۆری فێمینیزمەوە .ناشکرێت خەباتی ڕۆژانەی سەدان ژن بخەینە یەک تای تەرازوو لەگەڵ لیبراڵ فێمینیزمێکی بەرژەوەندخواز، یان فێمینیزمێکی ئیسلامی کە زیاتر وا لە خەمی پاراستنی دینەکەی وەک لە ماف و ئازادییەکانی ژنان و، تێکەڵاویان کەین .

 کەوایە فێمینیزم لە کوردستان نەشێوێنراوە، بەڵکوو خۆی بەم جۆرەیە کە باڵ و تێروانینی جیاوازی لێ دەبێتەوە و خاوەنی یەک تێگەیشتنی یەکگرتوو نییە و هەروەها بواری لێک تێگەشتنی جیا جیا دروست دەکات. کەسێک کە وادەزانیت شێوێنراوە، ئەو فۆرمەی ئەو شێوێنراوە نەک فێمینیزم خۆی. ژنان لە کۆمەڵگەدا دەژین و زیندوون و بکەرن، هەموو ڕۆژ خەبات دەکەن بۆ یەکسانی بە شێوازی جۆراو جۆر . ئەوە ئەرکی تێوریسێنە فێمینیستەکانە لیکدانەوە بۆ ئەمانە بکات لە پەیوەند بە ئاراستە فکری و تیۆرییەکانی فێمینیزمەوە، جۆرەکانیان و تایبەتمەندییەکانیان جیابکاتەوە، تا بتوانێت تێورییەکی سیاسی و کۆمەڵایەتیی فێمینیستی کە تێگەشتنێکی فراوانی لەسەر ژنان لە هەرێمی کوردستان دروست کردبێت، بەرهەم بێنن لێرەشەوە ئاراستەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی خەباتی ڕزگاریی ژنان ڕۆشن کەنەوە. ئێمە وەک زۆریک لە بوارەکانی تری فکر و مەعریفە لەم بوارەشدا سەرەتایەکمان دەست پێ کردووە کە هێشتا تازەیە، پێویستی بە هاوکاری و کاری درێژخایەن و دایەلۆگ و گەشەکردنە.

کاتێك بەشێک لە ڕێکخراوەکان و چالاکوانانی بەرگریکردن لە مافەکانی ژنان بە خۆیان ناڵێن فێمینیست، کەچی هەر ئەوانیشن ڕۆژانە بە کردار لە بەردەم هەڕەشە و فشاری کۆنەپەرستی و پیاوسالاریدا خەبات دەکەن، ئەوە بابەتێکی پێویستی بە لێکۆڵینەوە هەیە. لە بارو دۆخێکی وەک کوردستاندا،  هۆکاری جیاجیا هەیە کە کەسێک یان گروپێک ڕاستەخۆ بە خۆیان نەڵێن فێمینیست. یەکێ لەوانە لەوانەیە ترس بێت، هەروەک چۆن  ترسیش هەیە ئەگەر ژنان لە شوێنی کاریان یان لەنێو دراوسێکانیان بە خۆیان بڵێن کۆمۆنیست، یان ئەنارکیست. هۆکاری ئەمەش لە یەکەم ڕامانیندا ئەوەیە کە هەموو ئەم بزووتنەوە و ئایدیایانە بە ڕادیکاڵ و مەترسیدار دادەنرێن لەسەر کۆمەڵگە و خێزان و بەها دینی و خێڵەکییە زاڵەکانی نێو کۆمەڵگە. لەسەر ئاستی گروپ و ڕێکخراوی ژنانیش، ئەوا دەسەڵاتی سیاسی و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانیش کە پشتیوانی ماددی ئەمانە دەکەن، ئەم جۆرە ئایدیا چەپ و ڕادیکاڵانەیان پێ خۆش نییە و هەر جۆرە ڕێکخراوێک یان چالاکێك ئیدعای ئەوانە بکات، پەراوێزیان دەخەن.

فێمینیزم لە کوردستان نەشێوێنراوە، بەڵکوو خۆی بەم جۆرەیە کە باڵ و تێروانینی جیاوازی لێ دەبێتەوە و خاوەنی یەک تێگەیشتنی یەکگرتوو نییە

بەڵام هۆکاری تریش زۆرن، لەوانە دابڕانێك کە لەنێوان گوتاری فێمینیزم و بارو دۆخی ژنان و خەباتی ڕۆژانەیان هەیە، ئاشنا نەبوونی ئەم گوتارە بە کار و کردەی فێمینیستی لە کوردستان، وەک پێشتر باس کرا. هۆکارێکی تر ئەو تێگەشتنەیە لە فێمینیزم کە بە بزووتنەوەیەکی “دژە پیاو “ی دەبینێت. نەیارانی ئازادی و یەکسانی ژنان ئەم مەسەلەیە بەکاردێنن وەک بەهانەیەک بۆ دژایەتی هەر هەوڵێک کە بەرگری لە ماف و یەکسانیی ژنان بکات. بەڵام ئەوەی کە ئەم کێشەیەی توندتر کردۆتەوە، دژە پیاوبوونی بەشێک لەگوتاری ئەو فێمینیستانەیە کەلە ئەوروپا دەژین و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی ژنان و پیاوان لە کوردستان لە لێکدانەوەکانیاندا ڕەچاو ناکەن. زۆرینەی ژنان نە خاوەنی داهات و ئابووریی سەربەخۆن، نە دەتوانن لە خێزان و پیاو داببڕێن و بە تەنها بژین، نە لە باری دەروونییەوە ئامادەییان بۆ هەنگاوگەلێکی لەو جۆرە هەیە. بۆ تێگەشتن لەمە دەبێت سەیری ئەم بەربەستانەی بەردەم ژنان و ڕێکخراوەکان بکرێت و شیکارییان بۆ بکرێت نەک وەک ڕق لە فێمینیزم یان ناهوشیاری ژنان لێك بدرێتەوە.

هەروەها ژنانی چەپ و کۆمۆنیست، کە بە پێویستی نازانن کە وەک فێمینیست خۆیان بناسێنن، چونکە بڕوایان وایە کە خەبات بۆ ئازادی و یەکسانیی ژنان بەشێکی دانەبڕاوە لە خەباتی ئەوان بۆ سۆشیالیزم. سۆشیالیزم دەتوانێت هەموو ئەو مافانە بەدەست بێنێت بۆ ژنان کە فێمینستەکان داوای دەکەن و، یەکسانییەکی مانادار لە کۆمەڵگەدا دروست بکات. بەڵام ئەمانە دژە فێمینیزم نین، خۆیان بە هاوپشت و هاوخەباتی فێمینیستەکان دەزانن کە هەوڵ بۆ یەکسانی و ئازادیی ژنان دەدەن، بەتایبەت هەموو ئەوە فێمینیستانەی کە ڕەخنەی بونیادی لە سیستەم و ئابووریی سەرمایەداری دەگرن.

دووهەم: کاریگەریی گۆرانکارییە ئابووری و سیاسییەکان و سەرمایەداریی گڵۆباڵ لەسەر فێمینیزم لە کوردستان

کرانەوە بە ڕووی دنیای دەرەوەدا لە ڕیگەی تەکنەلۆجیای جیهانییەوە، هەروەها سیاسەتە ئابوورییە نیۆلیبراڵەکانی حکومەتی هەرێم بە پاڵپشت و ڕێنوێنی بانکی نێودەوڵەتی، لە ١٥ ساڵی ڕابردوودا گۆڕانکاریی گەورەی بەسەر کۆمەڵگەی کوردستاندا هێناوە.

 یەکێ لەو گۆرانکارییانە لە ئەنجامی تێکەڵکردنی کۆمەڵگەی کوردستان لەگەڵ دنیای گڵۆباڵدا لە ڕێگەی تەکنەلۆجیا، و کراونەوەی بازرگانی و بازاڕی ئازاد، ئەم کۆمەڵگەیەی لە ماوەیەکی کورتدا خستە بەر لێشاوی دیاردەی بە “کاڵاکردن”. یەکێ لە کاریگەرییەکانی ئەم پرۆسەی بەکاڵا کردنە، کە پرۆسەیەکی جیهانییە، جەستەی ژنانیشی کردە مەیدانی بە کاڵابوون بۆ ئاڵوگۆڕ لە بازاڕدا، لێرەدا لەشفرۆشی ئاشکرا و نهێنی و کاری یانەی شەوان تەنها بەشێکی کەمی ئەم بەکاڵاکردنەیە، هەڵتۆقینی ژمارەی کچە مۆدیلەکان و بەکارهێنانی جەستە و جوانی ژنان بۆ ڕیکلام و کارکردن لە کۆمپانیا و یانە و مۆڵەکاندا و دەیان جۆری تری کار کە بەکارهێنانی جەستەی ژن وەک ئامرازی سەرنجڕاکێشانی کڕیار و گەرمکردنی بازاڕی ئاڵوگۆڕ، بەشێکی تری بازاڕی کۆسمەتیک و مەیکئەپ و کلینیکەکانی جوانکاری و ددان و ..هتد، هەمووی نموونەی ئەم بەکاڵاکردنەن .

ئەم دیاردەی بەکاڵاکردنەی جەستەی ژنان، لە لایەکەوە، بەشێكی زۆر لە بەها خێڵەکی و دینی و کۆنەخوازەکانی خستۆتە ژێر پرسیارەوە و تووشی تۆقاندنی کردوون . لە لایەکی ترەوە، کاردانەوەیەکی دژ بە ژنانی لیکەوتۆتەوە، کە لە ئەنجامدا پیاوانی ئایینی لە هەموو کات زیاتر فرسەتیان بۆ ڕەخساوە هێرش بکەنە سەر ماف و ئازادیی ژنان لە مینبەرەکانی میدیا و مزگەوت و بوارە گشتییەکاندا. لەنێو خێزانیشدا، ئەم ترسە بووەتە هۆی توندکردنەوەی سەرکوت لەسەر ژنان و کچان و زیاتر پارێزگاربوونی خێزان و توندکردنەوەی ژنانی لە بواری تایبەت و چوار دیواری ماڵدا پەرە پێداوە.

بەڵام ئەم کرانەوەیە هەروەها نەوەیەکی تریشی لە ژنانی ڕووناکبیر و ئازادتر دروست کردووە کە لە باری زمان و فەرهەنگ و ئاستی خوێندن و پەیوەندی بە دنیای دەرەوە، وەک هەر گەنجێکی تری جیهان لەم سەردەمەدا خاوەنی هوشیارییەکی باڵایە بە مافەکانی خۆی، کە نموونەیان لە خۆپیشاندانەکانی خوێندکاران و، وەرگێڕان و خوێندنەوە و مۆسیقا و هونەر و کاری کۆمەڵایەتی و سۆشیال میدیا دەرکەوتووە.

سێهەم: خاڵی هاوبەشی کارکردنی ژنانە بەیەکەوە

ئەم گۆڕانکارییە گلۆباڵ و ناوخۆییانەی دۆخی ژنانی کوردستان ڕووبەڕووی سیستمێکی خێڵەکی و پیاوسالاری و دینییە لە کوردستان. ئەمەش وای کردووە فێمینیستەکان سەرەڕای جیاوازی و فرە ڕەهەندیان خاڵی هاوبەشیان هەبێ لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دۆخ و سیستمە زاڵەی دژی ژنانە بەگشتی.

هێرش بۆ سەر ژنانی یەکسانی و ئازادیخواز و چالاکانی نێو ڕێکخراوەکان کە باس لە ڕزگاریی ژنان و مافی ژنان دەکەن، گەورەترین پریشکی ئەم ڕق و توڕەیییە کۆنەپارێزانی بەرکەووتوە. ئەم هێرشە ئایینی-خێڵەکییە کە بە پاڵپشتی دەسەڵاتی سیاسی دەکرێت، ناوێرێت یان نایەوێت ڕەخنە لە بەرژەوەندیی ئابووریی کۆمپانیاکان و دەسەڵاتی سیاسی بگرێت، یان دژی بەكاڵابوون بوەستێت. هەروەها ناشتوانن ڕێگری لە دەرکەوتنی کچە مۆدێڵەکان بکەن، بۆیە ئاسانترین نێچیر بۆیان ئەو ژنانەن کە وان لە بواری گشتیدا کار دەکەن. ژنانی چالاک کە هەموو ڕۆژێک وان لەسەر جادە و بەردەم داداگاکانیان گرتووە ئەم دەسەڵاتەیان هەراسان کردووە بۆ مافەکانی ژنان، پشکی شێریان بەرکەوتووە لەم هەڕەشانە. هەر بۆیە پریشکی ئەو کاردانەوانە بە توندی دەیدا لە هەر بیرۆکەیەکی ئازایخوازی، ژنانی چالاک، لەگەڵ ئەمانەشدا فکر و هزری یەکسانیخوازی فێمینیستی و سۆشیالیستی.

هەروەها پرسی فێمینیزم و خەباتی ژنان ڕووبەڕووی کۆنەپارێزیەکی ئاراستەکراوە کە لە ڕێگەی مینبەرەکانی میدیا و مزگەوتەوە پەخش دەبێتەوە بۆ نێو کۆمەڵگە. هێنانە سەر شاشە و زەقکردنەوەی ئەو بانگخوازە ئاینییانە کە بە ئاشکرا دژی مافەکانی ژنان و یەکسانی و ئازادی قسە دەکەن. یان دەرخستنی ئەوانەی باس لە جادووگەری، فاڵ و ترس و ڕیچوالە دینی و فیستڤالە خێڵەکییەکان دەکەن. ئەمانە خەریکی برەودانن بە هێشتنەوەی بەها دینی و خێڵەکییەکان،کە کۆنەپارێزترینن لە کۆمەڵگەدا، و زیندوو هێشتنەوەیان لەنێو کۆمەڵگەیەکدا کە تازە بە ڕووی دەرەوەدا کراوەتەوە، ناکۆکیی زۆری تێدایە و  هەژاری و بێکاری لە ڕاددە بەدەریش ڕووی تێکردوە . ئەمەش دووبارە ژنان و کچان دەخزێنێتە ماڵەوە، لەژێر چنگی پیاوسالاریدا، لە نەبوونی یاسای پارێزگاری و دامودەزگای توندوتۆڵ بۆ پاراستنیان لە دژی توندوتیژی.

لە ڕاستیدا ترس لە گۆرانکاری، ترس لە “بەرەڵایی” ژنان، ترس لە تێکچوونی خێزان، باجەکەی زۆرینەی ژنان و کچان دەیدەن . هەرچەندە ئەم ترسە بەرجەستەیە و دیارە، بەڵام هێشتا وەک ترسێکی کۆمەڵایەتی دەردەکەوێت . هەرچەندە نە فێمینیزم وەک ئەوەی کە ئیستا هەیە  وە نە شێوازی تری خەباتی ژنان بۆ یەکسانی و ڕزگاری لە کوردستان، نەببونەتە هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ لەسەر دەسەلاتی سیاسی. لەگەڵ ئەوەشدا ئەم پشتگیرییانەی دەسەڵاتی سیاسی لە کۆنەپارێزی، تەواو سیاسی و ئاراستە کراوە، چونکە مەسەلەی ئازادی و مافەکانی ژنان تەواو مەسەلەیەکی سیاسییە.

لە کۆمەڵگەی کوردستان بوار بۆ پراکتیسی فێمینیستی هەموو ژنان پێکەوە هەیە، چونکە خاڵێکی هاوبەش و دوژمنێکی هاوبەشیان هەیە لە ئێستادا، کە کۆنەپەرستی ئایینی و دەسەڵاتی پیاوسالارییە.

لەکۆتاییشدا پێویستە ئەوە بوترێت، کە ئەوانەی بەگشتی دژی فێمینیزم دەوەستنەوە،  هێزی پاریزگار و کۆنەپەرستن کە بەرژەوەندییان هەیە لە ڕاگرتن و هێشتنەوەی پێگە و جێگای ژنان لە پەراویزی کۆمەڵگەدا، وە ئامانجیان پاراستنی سیستەمی ئیستا و هێشتنەوەی دەسەڵاتی پیاوسالارییە لە هەموو بوارەکانی ژیانی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیدا. دەکرێت خەبات لە دژی ئەم کۆنەپەرستییە خاڵی هاوبەشی کارکردنی ژنان و فێمینیزمەکانیان بێت بەیەکەوە. لە کۆمەڵگەی کوردستان بوار بۆ پراکتیسی فێمینیستی هەموو ژنان پێکەوە هەیە، چونکە خاڵێکی هاوبەش و دوژمنێکی هاوبەشیان هەیە لە ئێستادا، کە کۆنەپەرستی ئایینی و دەسەڵاتی پیاوسالارییە.

ژنان دەبێت پێشەنگی خەبات بن بۆ یەکسانی و نەهێشتنی هەڵاواردن لە دژ جیاکاریی ڕەگەزی و پیاوسالاری لە هەموو بوارەکادا، بەڵام گەیشتن بە یەکسانییەکی مانادار نە بە تەنها ئەرکی ژنانە و نە بە تەنها بە خەباتی ژنانیش بەدەست دێت. بۆیە پیویستە ئەم خەباتە ئەرێنییە جەماوەری فراوانی ژنان لە خۆی کۆ بکاتەوە و و شان بە شانی خەباتی چین و تویژەکانی تری کۆمەڵگە بن کە لە پێناو یەکسانی هەمەلایەنە و خۆشگوزەرانی وکۆمەڵگەیەی خاڵی لە ستەم وچەوسانەوەی چینایەتی تێبکۆشین. لە ڕاستیدا ژنان بەشدارییەکی چالاک دەکەن لەم خەباتەی کۆمەڵگەدا .

دیسێمبەری ٢٠٢١

سەرچاوەکان:

Bhardwaj, Ananya. “Marxist Feminism and its Importance in Today’s.” Contemporary Literary Review India (February 2021): Vol.8 No.1 , p 43-51.

Bryson, Valerie. “Adjusting the lenses: Feminist analysis and.” Contemporary Politics, (1995): 1:1, 3-18,.

“Marxism and feminism: can the ‘unhappy marriage” be saved ? .” Journal of Political Ideologies (2004): 13–30.

Cock, Jacklyn, and Meg Luxton. “”MARXISM AND FEMINISM:’UNHAPPY MARRIAGE’OR CREATIVE PARTNERSHIP.” .” Cock, Jacklyn, and Meg Luxton. Marxisms in the 21st Century: Crisis, Critique & Struggle. 2016. 116-142.

Gimenez, Martha E. “What’s material about Materialist Femeinsim .” R a d i c a l P h i l o s o p h y 1 0 1 (2000).

Haines, Brigid. “Beyond Patriarchy: Marxism, Feminism, and Elfriede Jelinek’s “Die Liebhaberinnen”.” The Modern Language Review (Jul., 1997, Vol. 92, No. 3 (Jul., 1997), ): pp. 643-655.

Hartmann, Heidi I. “”The unhappy marriage of Marxism and feminism: Towards a more progressive union.” .” Capital & Class 3.2 (1979): 1-33.

Hatem, Mervat. “Class and Patriarchy as Competing Paradigms for the Study of Middle Eastern Women.” Comparative Studies in Society and History (Oct., 1987, Vol. 29, No. 4): pp. 811-818.

Haug, Frigga. “”Marxism-feminism.” .” Historical Materialism 24.4 (2016): 257-270. .

Heidi Hartmann, Ellen Bravo, Charlotte Bunch, Nancy Hartsock, Roberta Spalter Roth, Linda Williams, Maria Blanco. “Feminist Theory and Practice; A Collective Interview.” Signs, Vol. 21, No. 4 (1996): pp. 917-951.

“Historical-Critical Dictionary of Marxism.” Historical Materialism. 2016. 257–270.

“Marxist Feminist Dialectics for the 21st Century.” Source: Science & Society , Fall, 1998, Vol. 62, No. 3, Dialectics: The New Frontier .. (1998): pp. 400-413.

Nancy Fraser. “Feminism, capitalism and the cunning of history,.” New Left Review (2009): 97-117.

Orr, Judith. “Marxism and feminism today.” International Socialsm Issue: 127 ( June 2010).

Sandberg, Sheryl. Lean In. 2013.

WILLIAMS, CHRISTINE. “The Happy Marriage of Capitalism and Feminism.” Contemporary Sociology 43,1 (n.d.): 58-62.

Wright, Erik Olin. “Explanation and Emancipation in Marxism and Feminism.” Sociological Theory (1993): pp. 39-54.

رەئوف, لوقمان. “فێمێنیستی و هەستی گەڕان بە دوای شوناسدا.” ئایدیا (n.d.): ل. ٣٩-٤٣.

کەمال, ئاسۆ. ژنۆفۆبیای ئۆجەلان . London, ٢٠١٦.

The post پرسی فێمینیزم لە هەرێمی کوردستان appeared first on ژنەفتن.

• زیاتر لە ٣٠ساڵ تێپەڕیوە بەسەر بڵاوکردنەوەی کتێبەکەت، “پرسی جێندەر“، گرنگترین وێناکردنە خراپەکان دەربارەی کتێبەکە چین؟

باتلەر: سەرەتا، با زۆر سوپاست بکەم بۆ ڕێکخستنی ئەم دیمانەیە. من خۆشحاڵم بە دەرکەوتنم لە لاپەڕەکانی گۆڤاری “حکمە”. وەک دەزانن “پرسی جێندەر” بۆ نزیکەی 25 زمان وەرگێڕدراوە، هەر وەرگێڕانێک کتێبێکی نوێ بەرهەم دەهێنێت و هاوکات کۆمەڵێک ئەگەر و گریمانەی نوێش لە خوێندنەوەیدا دەردەکەون. بەم شێوەیە ئەو پرسیارەی کە دروست دەبێت ئەوەیە: جیاوازیی نێوان ئەگەرێکی نوێ بۆ خوێندنەوە و خوێندنەوەی هەڵەی دەقێک چییە؟ لە چوارچێوەی شێوازی ڕەخنەی هەڵوەشاندنەوەگەرایی (deconstruction)، دەتوانین ڕاستەوخۆ و بەسانایی کۆتاییی بە پرسیارەکە بهێنین و بانگەشەی ئەوە بکەین کە هەموو خوێندنەوەیەک دەستدرێژییە بۆ سەر دەقەکە. بەڵام لەوانەیە ئەوە پەلە بێت بۆ بڕیاردان. نزیکەی هەموو وەرگێڕانێک واتای نوێ دەبەخشێت، بەو پێیەی زمانی دەق تازەیە و، پەیوەندی و ئاماژەی جیاوازیش لەخۆ دەگرێت. کەواتە هەموو وەرگێڕانێک ڕێگە لە مەبەستەکە دەگرێت – هەر مەبەستێک بێت – کە من لە کاتی نووسینی کتێبەکەدا هەڵیدەگرم، چونکە نووسەر زۆر جار لەژێر وەهمی نووسەربووندا کار دەکات. لە هەمان کاتدا هەموو وەرگێڕانێک دیارییە، شتێکم لە زمانێکی تر پێدەبەخشێت کە هەرگیز پێشبینیم نەکردبوو. کەواتە من وەک نووسەرێک دەسەڵاتم لە دەست دەدەم، وەک ئەوەی دەبینم زمانەکەم بە زمانێکی تر گۆڕاوە و بەهێز کراوە.

لێرەدا ئەوە دەڵێم سێ خاڵی بنەڕەتی هەیە، سەرەڕای ئەوەی کە بەهەڵە تێیگەیشتوون، بەڵام ئەم “هەڵانە” جێگەی بایەخ پێدانن. یەکەم: ئەوەیە کە (جێندەر) بە ئازادی هەڵبژێردراوە. دووەمیان: جێندەر بەتەواوی لە پێشدا دیاریکراوە. لە ڕاستیدا نووسەرانی هەژار ناتوانن بەم دوو دەرئەنجامە بگەن، بەڵام ئەو خاڵەی ویستم باسی بکەم ئەوەیە کە جێندەر لەسەر بنەما دروست دەبێت، بەڵام ئەم بنەمایانە تەحەمولی ناکەن و ئەم تیۆرییە پێکهاتەی کولتووری وێنەی ئۆتۆنۆمی تێدایە، ئازادیی تاک کەم ناکرێتەوە گرفتێکی تر کە لەگەڵ چەند خوێنەرێکی دەقەکە دێتە پێش کە وا دەردەکەوێت کە نکۆڵی لە جەستەیی جەستە بکات، مەبەستی من ئەوەیە کە جەستەیی جەستە ناتوانرێت بەتەواوی لەو هەلومەرجە کولتوورییە جیا بکرێتەوە کە تیایدا دەژین.. بیرۆکەی من ئەوەیە کە ماتریاڵیزمی جەستە بە تەواوی لەو هەلومەرجە کولتوورییە جیاناکرێتەوە کە تێیدا دەژین. ئەمە واتای ئەوە نییە کە ماتریاڵیزمی بوونی نییە، بەڵکو دەبینین کە ماتریالزم لە ڕێگەی کولتوورەوە لە ڕێگای ژیانەوە فۆرمی خۆی وەردەگرێت.

لە هەندێک زمانەکاندا هیچ وشەیەک وەک هاوواتای “جێندەر” نییە، کەواتە وەک هاوردەکارێکی ئەمریکایی دەردەکەوێت، وەک ئەوەی هاوتا زمانەوانییەکەی ماکدۆناڵد بێت

• لەو کاتەوە شێوازی دەربڕینی تۆ بە قورسی، شۆڕشگێڕانە، تێپەڕین لە یاسا ڕێزمانییە باوەکان، گەڕانەوە بۆ کتێبە فەلسەفی وەک هێگل/هایدێگەر/لاکان یان بە زەحمەت قورس وەسف دەکرێت. ئایا تۆ لە هەندێک لەم سەرنجانە ڕازییت؟ و ئایا زمانی ئێستا کارا نییە، بۆ فەلسەفاندن؟

باتلەر: کاتێک باس لە “زمانی ئێستا” دەکەین، ئێمە زۆربەی کات زمانێکی دیاریکراو لە مێشکماندا هەیە. ئەگەر ئینگلیزی بێت، ئەوا بەڵێ، من خۆشحاڵم کە سنووری ڕێزمانی ئینگلیزی کۆتایی پێدەهێنم. ڕەنگە ئەم کارە بە جوانترین شێوە لە ڕێگەی شیعر و پەخشانی ئەزموونییەوە ئەنجام بدرێت، بەڵام تیۆریش پاڵ بە سنوورەکانەوە دەنێت، بەرامبەر بەو شێوازەی کە ڕێزمان بیرۆکەکانمان ڕێک دەخات لە چوارچێوەی یاسا و ڕێکخستنەکانی زماندا. لە هەندێک زمانەکاندا هیچ وشەیەک وەک هاوواتای “جێندەر” نییە، کەواتە وەک هاوردەکارێکی ئەمریکایی دەردەکەوێت، وەک ئەوەی هاوتا زمانەوانییەکەی ماکدۆناڵد بێت. هیوادارم من بەشداریم لە ئیمپریالیزمی کولتووریی ئەمریکایی نەکردبێت. بەلای منەوە زۆر سەرنجڕاکێش و پڕبایەخە کاتێک خەڵک بە زمانی نا-ئەمریکایی تێدەکۆشن بۆ دۆزینەوەی و نزیکبوونەوە لە بیرۆکەی جێندەر. تەنانەت ئەگەر بۆ ئینگلیزیش وەک یەک بێت. “جێندەر” نابێت پەیوەندیی بە ئینگلیزییەوە هەبێت، بەڵکوو دەبێت هەمیشە لەژێر گۆڕانکارییەکانی سەر بە وەرگێڕان بێت.

• ئێستا، دوای دوو دەیە و، گۆڕانی جیهان، نووسینەکانی دێریدا لە سەر ڕەوشت چۆن دەبینن؟ ئایا هێشتا دەبینیت کە ئەخلاق هەمیشە “پێناسەنەکراو”ـە لە کاتی ڕەچاوکردنی نەبوونی ویستی سیاسی و داشکاندنی گشتیی کۆمەڵگای مەدەنیدا؟

بەتلەر: دێریدا سەرەڕای ئامادەنەبوونی، هێشتا ئەوەمان بیر دەخاتەوە کە دەکرێت بیر لە دادپەروەری بکرێتەوە تەنانەت ئەگەر لە ئێستادا جیهان ئەو نموونەیە بەرجەستە نەکات دەبێت هەمیشە وەک ئەوەی دادپەروەری هەبێت بژین و بەم شێوەیەش بەردەوام بێت لە پێشکەشکردنی فەلسەفەی هیوا، تەنانەت پابەندبوون بە پرەنسیپەکانیەوە.

• بەبێ نەریتی پاش بونیادگەری لەوانەیە لە بنەمای کارە  فیکرییەکانت تێنەگەین. لە زۆرێک لە تێڕوانینەکانتدا، جۆرە کارلێک و تێکەڵییەک لە بۆچوونە پاش بونیادگەرییەکان یا شتێکی لەو شێوەیە لە بۆچوونەکانتدا دەبینرێت. تەنها لە شێوەی سیستەمێکی هاوکاتەکی یان کاتێک کە هیچ مێژوویەکی ڕاستەقینەی لەتەکدا نەبێت. لەم دواییانەدا، تۆ سەرنجت لەسەر سیاسەت و تۆتالیتاریزم بووە، کە بە شێوەیەکی گشتی ئەمانە ناوچەی مێژوویین. بۆ نزیکبوونەوە، چ گۆڕانکارییەکت لە میتۆد و ڕێبازەکەتدا کردووە؟

باتلەر: لەبەر ئەوەی من شارەزای زانستە کۆمەڵایەتییەکان نیم و فەیلەسوفێکم کە زۆر سەرسامم بە نەریتی تیۆری ڕەخنەیی و پاش بونیادگەری و (هیگل و فێمینیزم و دەروونشیکاریش هەروەها)، ئەوا بانگەشەی ئەوە ناکەم کە کار بە یەک میتۆد دەکەم، یان شوێنی بکەوم، و پەیڕەوی بکەم. بەڵکوو هەوڵدەدەم بابەتی شیکردنەوەکە خۆی ئەولەویەت وەربگرێت، پاشان من بیردۆزەکە لە ڕووی ئەوەوە ڕێک بخەمەوە و بەم جۆرە بەردەوام دەبم لە کارکردن. من زۆر کارم لەسەر فوکۆ نەکردووە، بۆ نموونە لەم ساڵانەی دواییدا لەبەر ئەوەی وێنەکانی دەسەڵات کە ئێمە شاهیدین بەتەواوی لە دەقەکانیدا وێنا نەکراوە و ڕەنگی نەداوەتەوە. کەواتە من بیردۆزەکان پێکەوە تێکەڵ دەکەم بە شێوەیەکی ئاشتبوونەوە، یان چوارچێوەیەکی تیۆری پێشکەش دەکەم کە گونجاو بێت بۆ خوێندنەوەی حەقیقەتە مێژووییەکان. هەمیشە هەوڵ دەدەم بە هێنانی ئەو سەرچاوانە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەلومەرجە هەنووکەییەکانی وەک: جەنگ و لاوازی و دەربەدەری و توندوتیژی و جێندەر و سێکس و ئایین و سیکۆلاریزم کە لە گەڵیاندا ڕووبەڕووین.

دەکرێت هەندێک شێوازی بیرکردنەوە لە کات و چوارچێوەی پاش بونیادگەرییەوە بگوازرێتەوە بۆ شیکردنەوەی مێژوویی. بۆ نموونە چۆن دەتوانین بۆ بەدواداچوونی دووبارەکردنەوەی جیاوازی ستانداردی ڕەگەزی لە چوارچێوەی کۆمەڵگایەکدا، یان لەناو کۆمەڵگا جیاوازەکان بگەڕێین؟ چۆن پەیوەندیی بەو وڵاتانەوە بکەین کە خۆیان بە کۆلێژی کۆمەڵایەتی دەزانن، تەنانەت لە کاتێکدا کە بە دیاریکراوی ئەوە بزانن، ئەوە ئەو شتەیە کە لێکۆڵینەوەی لەبارەوە دەکەین؟ چۆن دەتوانین بەها و شکۆی دادپەروەری بپارێزین لەو هەلومەرجەی کە سیستەمی دادوەری توندوتیژ و نادادپەروەرانەیە؟ چۆن دەتوانین بیر لە گروپە لە بیرکراوەکان بکەینەوە و ئەوانەی کە بەجێهێشتراون بۆ مردن؟ ئەمە یەکێک بوو لە پرسیارەکانی فۆکۆ، لەوانەیە ڕەهەندی پاش بونیادگەری تێدابێ، ئەو هەلومەرجەمان بیر دەخاتەوە کە گروپێک بە چەک هێرش دەکرێتە سەریان، تەنانەت لە ڕێگەی سیاسەتی فەرامۆشکردن و وازهێنانیش. کاتێک کەسێک بانگەشەی ناسنامە “سروشتی”یەکەی خۆی دەکات، چۆن دەتوانین جیاوازی بکەین لە نێوان ئەوەی چی کۆمەڵایەتییە و چی سروشتییە؟ ئایا ئەمە دوالیزمێکی پێویستە؟ یان دەبێت جیاواز بیر بکەینەوە، بەتایبەت لەو چوارچێوە کولتوورییانەی کە  تێگەیشتن لە ((سروشت)) توێنراوەتەوە و ڕەنگڕێژکراوە بە مانا کولتووری و ئایینییەکان؟

پێم وانییە جێندەر ڕاست بێت یان هەڵە بێت مەگەر ئەوەی کە خاوەنی جێندەرەکە پێیوابێت نەگونجاوە. پێم باشە هەلی ژیانی نوێ بۆ هەندێک کەس بکرێتەوە، کە لە دەرەوەی نۆرمە جێندەرییەکان دەژین و دەناڵێنن، چونکە ئەمە ژیان زیاتر زیندوو دەکاتەوە

• کارەکەت جێی مشتومڕە، توێژەرانی وەک ‘نانسی فراسەر، جێف باوگەر و مارتا نوسبەم’ ڕەخنەیان لە ژمارەیەک بازنەی جیاواز گرتووە کە دەتوانن لەم سێ خاڵەی خوارەوە کۆیان بکەینەوە:ئەلف: چوارچێوەی تیۆری جودیت باتلەر، ناتوانێت وەڵامی پرسیارە نۆرمییەکان بداتەوە. بۆ نموونە، بۆچی کەمکردنەوەی ڕەگەزی پێویستە؟با: قبوڵکردنی نا-ڕەخنەییانە و هەرەمەکی، جودیت باتلەر بۆ تیۆری (وتە- کردار)ی دێریدا، (چوارچێوەیەک کە وشەکان بەکار ناهێنرێن بۆ دابینکردنی زانیاری، بەڵام هاندەرە بۆ چۆنیەتی و جێبەجێکردنی کارکردنیان) ژێرخانی تیۆری کارامەیی (performativity) خۆی بەه ۆی کەموکورتییەکانی تیۆری دێریدا لاواز کردووە، لە بیرۆکەی کارپێکردن.

ج- جودیت باتلەر، وا وێنای بەرگری دەکات، وەک هەمیشە کە تاکەکەس بێت، بەتایبەتی بەم شێوەیەی، کە هیچ چوارچێوەیەکی گشتی سیستەماتیکی بۆ کارکردنی گۆڕانکاریی دادوەری یان دامەزراوەیی لەخۆ ناگرێت.

وەڵامی ئێوە چییە بۆ ڕەخنەکانی سەرەوە؟

  باتلەر: ئەم ڕەخنانە بۆ ماوەیەکی زۆر لەمەوبەر دەگەڕێتەوە، هەرچەندە من ‘جیۆف بۆگەر’ ناناسم بەڵام خۆشحاڵ دەبم بە وەڵامدانەوەی، تا ئێستا ڕەخنەکانیم نەزانیبوو. لە ساڵی ١٩٨٩دا (پرسی جێندەر) بڵاو کرایەوە و دواتر بەشێکی زۆری کارەکانم هەوڵی پێداچوونەوە و فراوانکردنی ئەم تێزە بوو و، هەروەها گەڕانەوە بوو بۆ پرسەکانیتر لە فەلسەفەی ئەخلاقی و سیاسییدا. هەموو ئەو ڕەخنانەی کە باسم کرد لە توێژینەوەیەکەدا کە نزیکەی ٣٠ساڵ لەمەوبەر بڵاو کراوەتەوە و لە ماوەی ڕابردوودا هەوڵمدا بە پێداچوونەوە و وەڵامدانەوەیان. وەک ئەوەی کە تۆ بیرت ماوە، ڕەخنەکانی فرەیزەر لەو ساڵانەدا لەسەر خواستی من بوو، بەوەی کە من بە دوای ئەوە بووم کە کار بۆ بەرهەمهێنانی ئەگەرێکی نوێ بۆ ڕەگەز و (ژیانی ڕەگەزی ، ناسنامەی ڕەگەزی) دەکەم. بەڵام من هیچ ڕێگەیەکم نییە بۆ جیاکردنەوە لەنێوان چاکە و خراپە. بەڵکو ئەمە ویستی منیش نییە.

وەڵامەکەی من دوو ڕەهەندییە: (١) پێم وانییە جێندەر ڕاست بێت یان هەڵە بێت مەگەر ئەوەی کە خاوەنی جێندەرەکە پێیوابێت نەگونجاوە. (2) پێم باشە هەلی ژیانی نوێ بۆ هەندێک کەس بکرێتەوە، کە لە دەرەوەی نۆرمە جێندەرییەکان دەژین و دەناڵێنن، چونکە ئەمە ژیان زیاتر زیندوو دەکاتەوە. مەبەست لە تێکدانی ڕەگەزی ئەوە نییە کە لە خۆیدا وەک کۆتاییەک ئاهەنگی خۆی بگێرێت، بەڵکوو وەکوو وتم ژیان بۆ ئەو کەسانە خۆشتر دەکات کە نۆرمە جێندەرییەکان دەدۆزنەوە و لە ئازار بەخشین سنووردارییان دەکات. (3) ئەو بیرۆکەیەی کە من بیرۆکەی “وتە”ی دێریدام بردووە بەبێ ڕەخنە، کە بۆتە هۆی سەرسوڕمانی ئەو دێریداییانەی کە تۆمەتبارم دەکەن بە بەکارهێنانی دێریدا بۆ مەبەستی تایبەتی خۆم. بەڵام ڕەخنە بەو شێوەیەیە: هەندێکجار مرۆڤ لە لایەن دوو لایەنی دژەوە ڕەخنە دەگرێت. ئارگیومێنتی من ئەوەیە کە تێگەیشتنی فوکۆ بۆ دەسەڵات دەکرێت بە بەکارهێنانی بیردۆزی دێریدا لە “وتە” باشتر بکرێت. کاتێک دەبینین، لەگەڵ فوکۆ (هێز و قسە) بابەتمان بۆ بەرهەم دەهێنێت. ئێمە دەبێت نیشانی بدەین کە چۆن ئەمە بەرهەم دەهێنرێت. ئەوەی دێریدا بۆمان ئاشکرا دەکات ئەوەیە کە دووبارەکردنەوەی پێوەرەکان هەمیشە هەمان ئەنجام نادات. کەواتە بۆ نموونە دەتوانین ببینین کە چۆن دووبارەکردنەوەی پێوەرەکان تەحەکوم بە ناسنامەی نەتەوەیی یان ڕەگەزی دەکەن. بۆ کردنەوەی دەرگایەک بۆ ئەگەرە نوێکان بە ئامانجی دووبارەکردنەوەی. من پێوەرەکان وەک کۆکەرەوەی مێژوو دەبینم و، دێریدا ئەم کێشەیە چارەسەر ناکات، بۆیە لە دێریدا دوور دەکەومەوە کاتێک کەموکوڕی لەوێدا دەدۆزمەوە..

ڕەخنەکەی نوسباوم لەسەر بنەمای بیر و بۆچوونەکانی خۆی هاتووە، بەڵام وەک مشتومڕێکی ڕاستەقینە ڕووی نەدا. ئەمە لە فەیلەسوفێکێدا جێگای سەرسوڕمانە، پێشم وایە بابەتی ڕەخنەکەی بەگشتی سۆزدارییە کتێبی پرسی جێندەر بەشێک بوو لە بزووتنەوەیەکی LGBTQ کە گروپێک بوو لەگەڵ هاوڕەگەزخوازان، هاوڕەگەزخوازLesbians هاوڕەگەزخوازGays ، دووڕەگەزخوازBisexual، ترانسێکساڵTrans و کێیەر Queer حەزیان دەکرد، شاژنیان بە کۆکەرەوەی کەمینە ڕەگەزییە بێ زۆرینەکان ناو دەهێنا، بزووتنەوەیەک کە بۆ چەند ساڵێک بەشداریم تێدا کرد ئەو یاسایانەی کە هەندێک کرداری سێکسی تۆمەتبار دەکەن، و داوای پەسەندکردنی گشتی ئەندامانی LGBTQ دەکەن. من بەشێک بووم لە زۆرێک لە دامەزراوەکان و چالاکییەکەم وەک ئەندامی بزووتنەوەی BDS بزووتنەوەی بایکۆت و پاشەکشەی وەبەرهێنان و سەپاندنی سزاکان و هەروەها پەیوەندیم لەگەڵ سەنتەری مافی دەستوورییە. نەنووسران، ئەوانەی بێ هاووڵاتین و خەبات بۆ پاراستنی ئازادیی ئەکادیمی توێژەران لەژێر چاودێری ژمارەیەک وڵات. بەهاکانی یاسا دادوەری و دەروونییەکان نەک هەر کاریگەرییان لەسەر پرسی جێندەری هەبوو، بەڵکوو بواری تیۆری تەواوی پەیوەست بە پاڵەوانە بیانییەکان کە بەشدارییان لە کتێبەکەدا کردووە. بێگومان ڕاستە، کتێبی پرسی جێندەر بەرنامەیەکی سیاسی یان ستراتیژی پێشکەش نەکردووە، بەڵام بەشێکی زۆری ئەو کارانەی کە لە سیاسەتدا بەڕێوەدەچێت بە دڵنیاییەوە ئەو کارەی کردووە.

• لە بەهاری ساڵی ١٩٩٨، چاوپێکەوتنم لەگەڵ ئیلیزابێس کویروز، فنگ جی و دۆروسیلا کۆرنێل کرد لە گۆڤاری دیاکریتیس. لەم چاوپێکەوتنەدا، تۆ کاریگەریی لۆس ئیگارایت لەسەر شێوازی کارکردنت ڕەت کردەوە. هەندێک لە توێژەران پێیان وایە کە نکۆڵیکردنتان لە کاریگەریی لۆس ئیگارای دەگەڕێتەوە بۆ شەپۆلی ڕەتکردنەوەی “quintesentiali” لە زانستە مرۆڤایەتییەکان لە ساڵانی نەوەدەکان. لە هەشتاکاندا فێمینیزمی ئەمریکایی بەهۆی شەڕی نێوان فێمینیستە جەوهەرگەراکان و بەرهەڵستکارەکانیان ئیفلیج بوو. تا ساڵانی نەوەدەکان، خوێندنی جێندەری تفکیکی بەهێزترین بزووتنەوەی ژنانی ئەکادیمی بوون لە دژی ماتریاڵییەکاندا. ئەم توێژەرانە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە تۆ ویستت خۆت جیا بکەیتەوە لە فێمینیستەکانی وەک ئیگارا کە پەیوەست بوون بە “جەوهەرگەراکان”ەوە، وەڵامی تۆ بۆ ئەم بانگەشانە چییە؟

باتلەر: لەو کاتەدا من لە سەنگەری ئەوانە بووم کە بە توندی جەوهەرگەرییان ڕەتکردەوە، بەڵام من کارەکانی ئیگریم خوێندبوویەوە، لێکۆڵینەوەم لێکردبوو، من پێم وایە ئەو زۆر زیرەکە و، لێرەدا ڕێگەیەکت هەیە بۆ خوێندنەوە وەک ئەوەی کە لە “جەوهەرگەراکان” نین.. وابزانم ئەو گفتوگۆیانە ئەو شتانە نین کە پێشتر هەبوون ئێستا خەڵک باسی ئەوە دەکەن کە ئایا ناسنامە دەتوانێت ببێتە بنەمایەک بۆ پێگەیەکی سیاسی و، من بەردەوام پێم وایە و پێشنیار دەکەم کە ناسنامە بنەمایەک نییە، تەنانەت ئەگەر لە ڕێکخستنی پێگەی سیاسیشدا زۆر گرنگ بێت.

• بەکارهێنەر بوون ئەزموونێکە لە جیهانی ڕاستەقینە و گریمانەییدا، چۆن کار دەکاتە سەر هاوسەنگیی نێوان هێز و لاوازی؟

باتلەر: بەر لە هەر شتێک جیاوازییەکی بنەڕەتی هەیە لەنێوان ئەو کەسانەی سامانیان هەیە و ئەوانەی نیانە، بۆیە سەرەڕای سەرنجڕاکێشی کەلوپەل و پێداویستییەکان بۆ هەموو چین و توێژە ئابوورییەکان، بەڵام لە کۆتاییدا تەنیا بەشێکیان دەتوانن ئەو خواستانە ببینن. نیگەرانیش ئەوەیە کە ئەم داواکارییانە بە ڕیکلامێک بەرهەم دەهێنرێن کە بەڵێنی ژیانێکی خۆش و باشتر دەدەن و خەڵکیش پارەی خۆیان بۆ بەرهەمی کڕیارەکان خەرج دەکەن کە بەڵێن بە بەختەوەری دەدەن بێگومان هیچ مەبەستێک بەمشێوەیە ناتوانرێت جێبەجێ بکرێت و ئەوەی بەڵێن دەدرێت هەمیشە هەڵەیە. بەڵام خەڵکانێکی زۆر لەلایەن کۆمپانیاکان و ڕیکلامەکانەوە کە بەدوای بەرهەمهێنان و بەکارهێنانی خواستی خۆیانن بۆ ژیانێکی باشتر، ئیستغلال دەکرێن. تاکە وەڵام بۆ ژیانێکی باشتر ئەوەیە کە لە رێکخستنێکی ئابووریی دادپەروەرانەدا بدۆزرێتەوە، ئەوەی کە لەسەر بنەمای پابەندبوونێکی بنەڕەتییە بۆ بنبڕکردنی هەژاری و نەزانی و نائاگایی.

• دەروونناسی بەریتانی ‘میلانی کلین’ لە نووسین و وانەکانی ئێوەدا ئامادەیی هەیە. ئەگەر دەکرێت پرسیارەکە گشتگیر بکرێت، دەروونناسی چۆن کار دەکاتە سەر فەلسەفە و فەیلەسوفان؟ وە ئەگەر دەتەوێت باس لە هەڵوێستی ‘مارتن پۆپەر’ بکەیت بەرامبەر فرۆید لە ڤییەنا، کە کاریگەری هەبوو لەسەر ڕێڕەوی ژیانی لە ڕۆژانی سەرەتایی و ڕەتکردنەوەی کارڵ پۆپەر لە دەروونناسی وەک زانست؟

باتلەر: کلین بۆ من سەرنجڕاکێشە چونکە ئەو دان بەوەدا دەنێت کە لەناو دڵی ئارەزووەکانی مرۆڤدا داڕمان هەیە، بۆ هەر کەسێک بیەوێت فەلسەفەیەکی ئەخلاقی دروست بکات، کە بەدوای کەمکردنەوەی توندوتیژیدا بێت، گرنگە چاو لە ڕەگ و ئامانجی وێرانکاری بکات بۆ ئەوەی ئەم ڕەوتانە لە ڕەفتار و کرداری توندوتیژدا ڕوو نەدات. ئەو زۆر واقیعییە دەربارەی عەقڵییەتی مرۆڤ، و لەو ساتانەدا بۆ من بەسوودە. لە هەمان کاتدا ئەو ڕاستییە قبوڵ دەکات کە خەڵک گرێدراوی یەکترن و بەو شێوەیە ڕەخنەیەکی شاراوەی کەسایەتیمان بۆ دابین دەکات.

شیکردنەوەی دەروونیی پۆپەر لەسەر چەمکێکی ئەرێنیی زانستی بنیاتنراوە و بە نازانستی ناو دەبرێت. کەواتە ئەو ڕاستە: سایکۆنالیزیس ئەرێنی نییە. لە ئەڵمانیدا ” wissenschaft ” – Science – ئاماژە بە هەردوو زانستی مرۆڤایەتی و سروشتی دەکات. وەسفی فۆرمێک لە توێژینەوە دەکات کە هەوڵ دەدات لە ئامانجەکەی تێبگات، تەنانەت ئەگەر توێژینەوەکە ئەرێنی بێت. فرۆید خۆی چەمکێکی گرنگی لێکدانەوەی پێبەخشین لە کتێبەکەیدا “لێکدانەوەی خەونەکان”، کە بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندیی نێوان زانستە کۆمەڵایەتییە شرۆڤەیی و ڕەخنەی ئەدەبی بۆ نموونە گرنگە. ئەو لەوە تێگەیشت کە نائاگایی (اللاوعی) تەنیا لە شێوەی نیشانە و لێکەوتەکانی دەردەکەوێت و، ئەمە مانای ئەوەیە کە دەبێت خوێنەر بین بۆ تێگەیشتن لە نائاگایی. ئێمە ناتوانین لە شێوەی حەقیقەتێک یان “زنجیرەیەک لە ڕاستییەکان”دا بیدۆزینەوە و ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە (پۆزەتیڤیزم) ڕێبازێکی ناتەواوە بۆ پەیبردن بە ڕۆحی مرۆڤ.

• چۆن مەیلی سێکسکردن وەک نەخۆشی لە پزیشکی دەروونیی سەرەتاییدا دەبینی؟ لەلایەکی تر، تێڕوانینی دەروونناسی کە بەهای بزووتنەوەی فێمینیستی بەرەو ژوور برد، چۆن دەبینیت؟

باتلەر: زۆرینەی زۆری پزیشکی دەروونی ئیتر شیکاری نییە، بەڵکوو ئاراستەی گۆڕیووە بەرەو مۆدێلەکانی تری عەقڵ و دوور لە چارەسەری وشەیی فرۆید. بە دڵنیاییەوە فرۆید ناتوانێت هەموو شێوەکانی ئەشکەنجەی دەروونی چارەسەر بکات، بە تایبەتی ئەوانەی بەرهەمی ڕووداوە مێژووییەکانی دوای سەردەمی تیۆرییەکەن. بەڵام هەندێک چەمکی دەروونناسی و بەتایبەتی چەمکی “ئیگۆ” لە سایکۆلۆجیادا لە ئەمەریکا ڕزگاریان بوو. چونکە جەختیان لەسەر نموونەی وێناکردنی ئازادیی ویستی تاک دەکردەوە. جگە لە پێویستی تاک بۆ گوێڕایەڵیکردن یان خۆگونجاندن. لێرەدا زۆر ڕەوتی کۆنەپەرەست هەن. لە چوارچێوەی ئەمانە بۆچوونی “لاکان“ـە. بیرۆکەیەکی سروشتی و نەخۆشانەی هەیە، وە من ئەم جیاکارییە ڕەت دەکەمەوە. مرۆڤ دەتوانێت بیرۆکەی پێوەریی بدۆزێتەوە دەربارەی ئەوەی کە چۆن وەک ڕەگەزێک بژی لە هەندێک لە بۆچوونە دەروونییەکان. فێمینیستەکان دەبێ شیکاری دەروونیی بەسوود بدۆزنەوە کە نیشانمان بدەن چۆن خەیاڵەکان بەشێکی زۆری ژیانی هۆشیارمان پێک دەهێنن. دەتوانین لەوە تێبگەین کە کولتوورەکانمان چۆن کار دەکات، سێکس و توندوتیژیمان چۆن کار دەکات، کە ئەمە نیشانمان دەدات خەیاڵەکانمان چۆن بەشێکی زۆر لە ژیانی هۆشیاریمان پێک دەهێنن. گریمانەی یۆتۆپی دروست دەکەن و لە ڕێگەی خەیاڵی هونەرییەوە بەرەنگاری نۆرمە پەسەندکراوەکان ببینەوە.

ئێمە بە ئارەزووە ناکۆکەکان مەحکومین، کە ئەمە شتێکی باشە، تا ئەوکاتەی دەتوانین چاودێریی مەیلەکانی خۆمان بکەین بۆ ئەوەی بیکەین بە توندوتیژی مەیلێکی تر، بۆ پاراستنی جیهانە ئاڵۆزە کۆمەڵایەتییەکەمان.

• دەروونناسی بەگشتی، لەوانە تێڕوانینەکانی مێلانی کلاین لە ساڵی ١٩٣٦ سەبارەت بە ژیانی سۆزداریی پیاوان و ئافرەتانی شارستانی، ئێڵ. کلاین و جەی ریڤیر – ئەگەر بە دروستی تێگەیشتبم، ئەوە دەبینن کە هەستی تووڕەیی و بێزاری تەنیا بە توندوتیژی دەبێ ئەگەر نا، چۆن لە دەرەوەی توندوتیژی گوزارشتی دەکرێت؟

باتلەر: ڕاستە کە میلانی کلاین بە هیچ جۆرێک وای نابینێت کە ئێمە لە لایەنی مەیلی تێکدەرانەی سروشتیمان ڕزگار بین، بەڵام هەرچۆنێک بێت دەتوانین قوڵتر جەخت لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانمان لەگەڵ یەکتری بکەینەوە، بۆ ئەوەی ببینین کە جیهان تاڕاددەیەک بە سەربەخۆیی لە بوارەکانی ڕۆشنبیری و ئابووری و سیاسیدا پێناسە دەکرێت. ئەوەندە نەبێ ئەو کەسانەی زیانمان پێ دەگەیەنن لەناو ببەین، دەبێت خواستی خۆمان بۆ پاراستنی سروشتی ئاڵۆزی کۆمەڵایەتیی ئەم جیهانە لەبەرچاو بگرین بەپێی کلاین: ئێمە بە ئارەزووە ناکۆکەکان مەحکومین، کە ئەمە شتێکی باشە، تا ئەوکاتەی دەتوانین چاودێریی مەیلەکانی خۆمان بکەین بۆ ئەوەی بیکەین بە توندوتیژی مەیلێکی تر، بۆ پاراستنی جیهانە ئاڵۆزە کۆمەڵایەتییەکەمان.

• چۆن کارەکەی فرانتز فانۆن دەبینیت “نەفرەتی زەوی” و بیرۆکەی سەبارەت بە “پاساودانی توندوتیژی”؟

باتلەر: من هەمیشە فانۆن دەخوێنمەوە، وە بەردەوام لەگەڵ نووسینەکانی دەجەنگم. زۆر سەرنجڕاکێشە کە جیاوازی “پێستی ڕەش، ماسکی سپی” و “ئەشکەنجەی زەوی” ببینین. لە کتێبی یەکەمدا داوا دەکات کە ڕەشپێستەکە بە مرۆڤ هەژمار بکرێت، هەوڵ دەدات ببێتە بەشێک لە مرۆڤایەتییەکە کە بەپێی ڕەگەزەکەی جیاوازیی لەنێوان خەڵکدا نەکات یان دابەشی نەکات. لە کتێبی دووەمدا بە تایبەتی وتارەکەی “سەبارەت بە توندوتیژی” دیارە تەنیا لە ڕێگەی توندوتیژییەوە دەکرێت ڕەشپێستەکان دەرفەتێکیان هەبێت بۆ بوون بە مرۆڤ. مرۆڤ دەتوانێت بپرسێت ئەگەر “پیاو” (وشەی پیاو لە ئینگلیزیدا تەحەمولی مرۆڤ و پیاوی پەیوەندیدار دەکات، من لە ڕستەی پێشوودا وا وەرمگێڕاوە وەک ئاماژەدان بە مرۆڤ) واتە مرۆڤ یان ئاماژە بە پێگەی ڕەگەزی پیاو دەکات و گرنگە لە جیاوازیی نێوان ئەو دووانە تێبگەین. جیاوازیی نێوان ئەو دووانە باس لە توندوتیژیی بۆ هێنانە خوارەوەی کۆلۆنیالیزم بۆ لەناوبردنی جیاوازیی نێوان داگیرکەر و داگیرکراو دەکات. تەنانەت لێرەش چاوەڕوانی یەکسانی هەیە، خواستێک بۆ بنیاتنانی پێکەوەژیان لە دوای لێکهەڵوەشانەوەی دەسەڵاتی داگیرکاری. گرەوی ئەو ئەوەبوو کە توندوتیژی دەتوانێت وەک ئامرازێک یان هۆکارێک بمێنێتەوە بۆ بەدیهێنانی دادپەروەری و یەکسانی. من چەند پرسیارێکم هەیە دەربارەی ئەوە. ڕەنگە ئێمە بمانەوێت توندوتیژی ببێتە ئامرازێک، نەک کۆتایی، بەڵام هەموو کردەوەیەکی توندوتیژی جیهان توندتر دەکات توندوتیژی میکانیزمێکی هەیە، دووبارە بەرهەم دەهێنرێتەوە و دەبێتە شێوازێک بۆ ژیان. بۆیە هەرچەندە من لە ئارگیومێنتەکە تێدەگەم و هاوسۆزییەکی زۆرم هەیە بۆ ئامانجەکانی، بەڵام من قەناعەتم بەوە نییە کە توندوتیژی دواجار بتوانێت تەنیا وەک ئامرازێک بمێنێتەوە.

کافکا ئەوەمان بۆ دەردەخات کە دەکرێت لە ڕێگەی کارە ئەدەبیەکانەوە پرسیاری فەلسەفی بکرێت

• ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ کافکا، کە وەک مامۆستا لە زانکۆیەکی ئەوروپا چەند وانەیەکت لەبارەی ئەوەوە هەبووە، ئایا ڕۆماننووسان وەک فەیلەسوفان بەتوانا دەزانن؟ یان دەبێت لە ڕووی فەلسەفییەوە لێکدانەوە و داڕشتنیان بۆ بکرێت؟

باتلەر: کافکا ئەوەمان بۆ دەردەخات کە دەکرێت لە ڕێگەی کارە ئەدەبیەکانەوە پرسیاری فەلسەفی بکرێت، بەڵام ئەوەشمان نیشان دەدات کە هەندێک جار پرسیارەکانی یاسا دەکرێت باشترین ڕێبازی فەلسەفییان هەبێت لە ڕێگەی وێنەی ئەدەبی دەردەکەون. ئەگەر هەوڵ بدەین لە یاسا تێبگەین – چی یاسا دامەزرێنێت (شەرعییەتی لە کوێ وەردەگرێت)؟ یاسا چی دەوێت؟ ئێمە دەبینە قوتابی جێبەجێکاری یاسا، هەوڵ دەدەین لۆجیکی ناوەکی و واقیعی خۆی بپشکنین. بەڵام لە هەندێک شێوەدا یاسا تەواو ناگونجێت ئەو بە هێزێک کار دەکات کە هیچ پاساوێکی تەواوی نییە و بەم شێوەیە هەموو هەوڵەکانمان بۆ چوونە ناو یاسا نائومێدمان دەکات… بەڵام لێرەدا خاڵێکی گرنگی تر هەیە کە دەکرێت ئاماژەی پێ بکرێت. زۆرێک لە پەنابەران چاوەڕوانی ” یاسا” دەکەن – ئەوان لە کامپەکان بە نادیاری چاوەڕوان نین. ئەوان لە دونیایەکدا دەژین کە ڕێگەیان پێدەدرێت بجوڵێنن، جێگیر بن، کار بکەن، ببنە هاووڵاتی یان نا، هیچ گرەنتییەک نییە کە بتوانن بجوڵێنن دۆخی سەرسوڕهێنەری کامپەکانی پەنابەران لە لوبنان سەیر بکە، کە چەندین فەلەستینی بۆ نەوەیەک ژیاون دەست پێ دەکەن و کۆتاییی بە ژیانیان دەهێنن لە دەستبەسەرکردنێکی بێکۆتایی. کافکا یارمەتیمان دەدات لە ژیانێکی ئاوا و نادادپەروەری تێبگەین.

• لە وتارەکەتدا ڕەخنە چییە، ئەوەی ڕەخنە دروست دەکات پێویستییە یان فەزیلەت؟

باتلەر: ئەمە لەوانەیە هەوڵی ئەوە بدات کە بۆچوونێک پێشکەش بکات کە بە شێوەیەکی ڕیشەیی ڕەتکراوەتەوە یان ناعەقڵانییە، یان مەترسی ئەوە دەکرێت کە وەک دڕندەیەک دەرکەوێت لە کاتێکی ئاوادا، ئێمە لە دەرەوەی سیستەمی چەمکەکان دەجەنگین. دواتر دەتوانین بێدەنگ بین یان قبوڵی ئەوە بکەین کە کێشەی دەروونیمان هەیە. ئەگەر پێمان وایە بۆچوونەکانمان دادپەروەرانەیە، دەبێت بەردەوام بین لە قسەکردن و نواندن. باشتر وایە ئەو کارە لەگەڵ ئەوانی تر بکەین بۆ ئەوەی بتوانین هەست بەوە بکەین کە حەقیقەتی سیاسی چییە و لەبەر ئەوەی پێویستە ئێمە برایانە بین بۆ ئەوەی بەردەوام بین، کەواتە بەڵێ ڕەخنە پێویستی بە بوێری و هاوەڵی هەیە.

• بۆچوونەکانی فۆکۆ سەبارەت بە “شێوازی ئەخلاق”ی هونەری بوون، چۆن ئەگەرەکانی ڕزگاریی نوێمان پێ دەبەخشێت؟

باتلەر: دڵنیا نیم، من تەنها دەزانم کە زۆربەی کات ئەو بۆچوونانە تاکگەرایین، پێشم وایە ئەوە کێشەیە بپرسین ئازادی مانای چییە؟ ئایا دەبێت ئازادی لە هەموو بەربەستەکان پێناسە بکرێت؟ ئەوەی من نیگەران دەکات ئەوەیە کە ئێمە چۆن کار دەکەین بۆ بەرهەمهێنانی ئەگەرە نوێکان. لە کۆتاییدا ئەو مێژووە بۆ جیهان دەردەکەوێت، وەک بەشێک لە کوولتور و پەیوەندییەکانی ئەوەی کە گوزارشت لە ڕەهەندێکی گرنگ دەکات، کە ئێمە کێین. ئێمە ئەم جیهانانە دووبارە بەرهەم دێنین لە هەمان کاتدا ڕێگا و ئەگەری نوێ دەدۆزینەوە. ئێمە دەتوانین ئەم ڕاهێنانە بە “شیکاری” ناو بێنین.

• چۆمسکی، زایۆنیزم وەک قۆناغێکی خێرخوازی (بێزیان) دابەش دەکات کە خۆی وەکوو زایۆنیزمی مۆدێرن دەبینێت، کە ڕەتی دەکاتەوە، تا چەند لەگەڵ سەندیکاکەیدا هاوڕایت؟ ئەوە چییە کە ڕەخنەگرتن لە زایۆنیزم بابەتێکی وەها قورسە بۆ باسکردن؟

باتلەر: چۆمسکی جیاوازی دەکات لەنێوان ئەو زایۆنیزمە کولتوورییەی کە پێش شەڕی ١٩٦٧ هەبوو و زایۆنیزمی سیاسی . زایۆنیستی کولتووری لە ئەوروپا نەیدەویست دەست بەسەر خاکدا بگرێت یان دەوڵەت دروست بکات، بەڵکوو تەنها دەیویست کۆمەڵگایەکی ڕۆحی نوێ بکاتەوە، زایۆنیزمی سیاسی دەیویست خاک بگرێت و دەوڵەت دروست بکات. لە ساڵی ١٩٤٨دا، بە دڵنیاییەوە زایۆنیزمی سیاسی سەرکەوت، بەرخۆدانی بەردەوام هەیە لە پرۆژەی دەوڵەتی ئیسرائیل لەلایەن زایۆنیزمی کولتوورییەوە، هەرچەندە ئەوان بە ڕوونی سوودیان لە هاووڵاتییانی ئیسرائیل وەرگرتووە و لە نووسینەکانی رۆشنبیرە زایۆنیستەکاندا توانییان هەوڵێکی تایبەتی جوو ببینین بۆ وێناکردنی دەوڵەتی دوو نەتەوە تەنیا کەمینەیەکی بچووکی چەپی ئیسرائیلی لەو ڕوانگەیەوە دەربازبوون، کێشەکە ئەوەیە کە هەرچەندە زایۆنیستەکان جوو بوون کە وێنای دەوڵەتی دوو نەتەوەیان دەکرد، بەڵام لەگەڵ فەلەستینیەکان ڕازی نەبوون بۆیە من لە زایۆنیزمی ڕۆشنبیری و سیاسی نیم، چونکە پشتگیریی دەوڵەتێکی دوو نەتەوەیی دەکەم، یان دروستکردنی دەوڵەتێکی نوێ، لە هەموو ئەوانەی لەسەر ئەو خاکە دروست بوون، ڕێز لە مافی گەڕانەوە بۆ فەلەستینیەکان بگیرێت.

• چۆن دەتوانین باشتر لە ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل تێبگەین لە ڕێگەی چەمکی شۆکبوون؟

باتلەر: من دڵنیا نیم بەڵام ئەگەر بیر لە دابەشکردنی کارەبا و ئاو بکەیتەوە لەلایەن دەوڵەتی ئیسرائیلەوە، دەتوانیت بزانیت چەمکی شۆکبوون و شڵەژان چۆن کار دەکات. یان ئەگەر بیر لەوە بکەیتەوە کە چۆن گەنجانی فەلەستینی دەگیرێن، بریندار دەکرێن یان دەکوژرێن، ئەوە دەبینیت کە چۆن کۆمەڵێک خەڵک وەک پێویست مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت، بە ڕوونی لە بەردەم هەلومەرجی شۆکدان و ناچارن لە شۆکدا بژین

• لە کتێبەکەتدا، “ڕێگا جیاکراوەکان: جوو و ڕەخنەی زایۆنیزم”، ئەم دووانە جیا دەکەیتەوە. پێتوایە عەرەب تاچەند ئەم جیاوازییە دروست دەکات؟ چۆن دەکرێت ئەمانە باشتر نزیک بکرێتەوە؟

باتلەر: تۆ نازانیت کە باسی کامە “دوو” دەکەیت؟ بەڵام ئەگەر لەنێوان زایۆنیزمی کولتووری و زایۆنیزمی سیاسیدا بوایە، ئەوا ڕەنگە باشتر بوایە کە زایۆنیزم بە تێپەڕبوونی کات، خۆی هاوتای دەسەڵاتی دەوڵەتی ئیسرائیل بکردایە. بەڵام لە پرەنسیپدا زۆر لە زایۆنیستەکان دژی دەوڵەتێک بوون بۆ جوو.

• ئایا نووسین لەسەر ئەم دوو بابەتە (سیاسەت و دەروونناسی) بە شێوەیەکی تێکەڵاو هەوڵێکە بۆ “بوژاندنەوەی قوتابخانەی فرانکفۆرت”؟

باتلەر: دەبینم قوتابخانەی فرانکفۆرت هەوڵی دا بە گەڕانەوە بۆ خوێندنی زانکۆیی بۆ پسپۆرییە جیاجیاکان، تا لە داخوازییە مێژووییەکانی سەردەمی خۆی تێبگات. ئێمە ئێستا لە دۆخێکی مێژوویی جیاوازداین و ڕووبەڕووی داواکارییەکی بەرفراوان دەبینەوە. کەواتە ئێمە پێویستمان بە پرسیارێکە سەبارەت بە جیاوازیی توند لەنێوان دیسپلینەکان یان سەبارەت بەوەی چۆن باشترین ڕێگا فێر دەبین بۆ قسەکردن، تێپەڕاندنی ئەم جیاکارییەی نێوانیان، بۆ ئەوەی لەگەڵ جیهانی مێژوویی خۆماندا تێکەڵ بین. قوتابخانەی فرانکفۆرت ئاماژەی بەوە کرد کە زۆرێک لە پرۆژە مەعریفییەکان بەسادەیی وێنەیەکی پێش ئێستا لە دەسەڵات لە کۆمەڵگا دروست دەکەنەوە ئەگەر ئێمە کۆمەڵگاکانمان بەرەو دادپەروەری بگۆڕین، دەبێت شێوازی جیهانی تیۆری ڕەخنەیی خۆمان بدۆزینەوە.

• ئێوە لە جیهانی عەرەبیدا زۆر خۆشەویستن نەک هەر لە لایەن فێمینیستەکانەوە، بەڵکوو بە هەمان شێوە بە هۆی پێگەی ئێوە لە ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل و هەروەها پەیوەندییەکانت لەگەڵ بیرمەندانی عەرەب یان موسڵمانی وەک ئێدوارد سەعید و تەڵال ئەسەد و ئەوانی تر…. ئایا ئێوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا چاودێری فێمینیزمی عەرەبی – ئیسلامی دەکەن؟ بە دیاریکراوی بزووتنەوەی فێمینیستی سعودی کە ماوەیەکە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا بەردەوامە؟

باتلەر: بەڵێ من لە هەوڵی ئەوەدام کە لە جیهانی عەرەبیدا شوێن فێمینیزم بکەوم و پشت بە زۆرێک لە هاوڕێکان دەبەستم کە بە عەرەبی قسە دەکەن بۆ ئەوەی تێبگەین چی ڕوودەدات. هەروەها ماوەیەکم لە بەرنامەی خوێندنی ژنان لە بیرزێیت بەسەر برد و زۆر فێر بووم دەربارەی ئەوەی خوێندکاران دەیانویست بخوێنن، هەروەها دەربارەی پرسیارەکانیان دەربارەی فێمینیزم. هەروەها پەیوەندیم بە شانۆی ئازادی لە کامپی جینین هەبوو، لەوێ بوو لە کۆمەڵگای جنین تێکۆشانی فیمینیستیانە فێربووم. من زۆر حەزم بە بزووتنەوە فێمێنیستییە ئیسلامییەکانە، کە چۆن ئەم بزووتنەوانە ئامانج و بنەما هاوبەشەکانیان دەزانن.

• زۆربەی فەیلەسوفە هاوچەرخەکان ئاشنای مێژوو و میتۆلۆژیای مەسیحی – جوون و کارەکانیشیان بە باشی دەربڕیوە. لەگەڵ ئەوەشدا ئایینەکانی تر لەوانە ئایینێکی تری ئیبراهیمی وەک ئیسلام بێسەروشوێنن تاچەند کاریگەریی لەسەر خوێنەری ئایینەکانی تر دەبینی؟ بەتایبەتی کاتێک فەیلەسوفەکان باس لە گشتگیری ڕۆشنبیری دەکەن؟

باتلەر: ئەم پرسیارە زۆر گرنگە و من ناتوانم لێرەدا بەتەواوی مافی خۆی پێ بدەم. بەڵام بەڵێ، ئێمە هەمیشە بەپێی سەرچاوە فەلسەفییەکان، ئاماژە بۆ بەهاکانی جودیۆ- مەسیحی، دەدەین. کە وابڕیارە پێناسەی عەقڵانییەتی ئەوروپی بکەن و سنوور بۆ بیرۆکەکان سەبارەت بە جیهانگیری دابنێین. ئیسلام بە شێوەیەکی ئاسایی غیابە، هەروەها چەندین ئایینی دیکەش لە باشوور و ڕۆژهەڵاتی ئاسیادا. زۆرێک لە فەیلەسوفان لە ئێستادا ڕەخنە لەو گریمانانەیە دەگرن. لێرەدا دوو ناکۆکیی گرنگ و سەرنجڕاکێش هەیە. یەکەم: سەرەتا زۆرێک لە کلاسیکیە یۆنانییەکان پشتیان بە توێژەران و دامەزراوە ئیسلامییەکان بەستبوو، تەنیا بەشێکی بچووکی ئەرستۆمان هەبوو کە ئیسلام نەبێت. دووەم، بۆ ئەوانەی بەرگریی لە بیرۆکەی جیهانگیری دەکەن وهاوکات ئیسلام لەو بیرکردنەوەدا دەپچڕێنن، ئەوا دەریدەخەن کە کۆپی جیهانبینییەکەیان ناکۆک و ناتەواوە بە هەلومەرجەکانی. ئەوە بیرۆکەیەکی تەسک یان ناوچەیی جیهانە، ئێمە هێشتا چاوەڕێی جیهانگیرییەکی ڕاستەقینەین.

• من پێشتر لەسەر هەڵبژاردنی سەرۆک ترامپ نووسیومە و ئەمە وەرگێڕدراوە لە (حکمە)دا، زیاتر لە ٩ مانگ تێپەڕیوە کە دەستبەکار بووە لە کارەکەیدا، دەتەوێت چی زیاد بکەیت؟

باتلەر: ڕەنگە بیر لە جیاوازییەکانی نێوان وێنە نوێیەکانی فاشیزم و دەسەڵاتخوازی و سەدەی بیستەم بکەینەوە. ناتوانین ساتەوەختێکی مێژوویی کۆن وەربگرین و بیکەین بە بنەمای تێگەیشتن و پێناسەکردنی قۆناغی هاوچەرخ. ململانێی دژی ترامپ تێکۆشانێکی نەتەوەییە، وە هەروەها جیهانیشە، چونکە تەکتیکەکانی لە لایەن چەندین ڕژێمەوە لە سەرتاسەری جیهاندا هاوبەشن. ئێمە بینیمان کە چۆن خۆپیشاندان و کۆبوونەوەکان لە میسر و تورکیا و فەلەستین و ڤەنزوێلا بە ” ئاژاوە” ناو دەبرێن و چۆن وێنەکانی دەسەڵاتی دژە دەستووری دیموکراسی دەردەکەون، پڕە لە نیشتمانپەروەری و ڕەگەزپەرستی، کە لە ڕێگەیەوە خزمەت بە هێزی نوخبەی ئابووری دەکات، بەڵام دەبێت لە ئاستی جیهانیشدا کار بکەین و ئێمە دەبێت نەتەوەکانمان بگەڕێینەوە، بەڵام دەبێت لە ئاستی جیهانیشدا کار بکەین و بیر بکەینەوە ترامپ پێویستە ببێتە کەسایەتییەکی کەمتر لە ڕژێمی ترامپ وەک سیستەمێک، کە ئەمە دیاردەیەکی جیهانییە و پێویستمان بە بزووتنەوەیەکی جیهانی هەیە لە سەردەمی خۆماندا کە سیاسەتی دیموکراسیانەی ڕادیکاڵ نوێ بکاتەوە.

The post دیالۆگێکی بەرفراوان لەگەڵ فەیلەسوفی ئەمریکایی “جودیت باتلەر”دا appeared first on ژنەفتن.

ڕەوایە ئەگەر بڵێین کە ژنان بە هەمان ئەندازەی پیاوان ڕۆڵیان هەیە لە کۆمەڵگەدا و بەشدارن لە هەموو لایەنەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی و دروستکردنی شارستانیەتەکاندا. بەڵام مێژووی نووسراو زۆر کەم ئەم ئامادەییەی ژنان لە کایە جیاوازەکاندا تۆمار دەکات، هۆکارەکەشی ئەوەیە کە کۆی ئەو کایانە لە لایەن پیاوانەوە قۆرخکراون، تەنانەت نووسینەوەی مێژووش، زۆر جار چەواشەکارانە و شێواندراوە، چونکە لە قازانجی سەردەستەکان نووسراوە. مێژوونووس و فێمینیستی ئەمریکاییی “گێردە لێرنەر” لەو باوەڕەدایە کە مێژووی تۆمارکراو و وەرگێردراوی ڕابردوو تەنها بۆ نیوەی مرۆڤایەتی نووسراوە و ناتەواوە، چونکە مێژوو و ڕابردووی نیوەی مرۆڤایەتی کە ژنن شێواندووە.[1] بە هەمان شێوە، بەشێکی زۆر لە سەروەری و ئامادەییی پیاوان، لەسەر بنەمای خزاندنی ژنان بۆ ناو ماڵ بەدەست هاتووە. کە هەموو ئەرکی ماڵ و منداڵ دروستکردن و بەخێوکردنیان لە ئەستۆیە، لە کاتێکدا پیاوان کاتەکانیان لە کایەکانی ئابووری، جەنگ، کولتووری، سیاسەت و داهێناندا تەرخان دەکەن. هەر بۆیە لە هەموو کایەکاندا پیاوان دەرکەوتووترن، ئەمەش دەکەن بە ئیمتیاز و منەت و خۆبەگەورە زانین بەسەر ژناندا.

لێرەوە بەهای کاری دەرەوە و کرێگرتە فەزڵی دەدرێتێ بەسەر کاری ناوماڵ و بەخێوکردن و پەروەردەی منداڵدا. “سیلڤیا فرێدرێچی“ی فێمینیستی ئیتاڵیایی-ئەمریکایی کاری ناوماڵی ژنان وەک (کرێکاری بێ مووچە) هەژمار دەکات و لەو باوەڕەشدایە کە سیستمی پیاوسالاری بەمە دەڵێت؛ (خۆشەویستی)ی ژن بۆ ماڵ و منداڵ و هاوسەرەکەی، لە کاتێکدا ئەمە سەپێندراوە و لەسەر بنەمای جیاکاری ڕەگەزی بنیاتنراوە، نەک خۆشەویستی.[2] لێرەوە خۆشەویستی وەک خورافەیەک بەکار دێت بۆ گرێدانی ژن بەکاری تاقەتپڕوکێنی ماڵ و منداڵدارییەوە. ئەمەش زۆرێک لە ژنانی قەناعەت پێهێناوە کە ئەوە سروشتی ئەوانە کە میهرەبان و سۆزدار و پڕ لە خۆشەویستی بن، سەرەڕای ئەو زوڵم و توندوتیژییەی بەرامبەریان ئەنجام دەدرێت. لە کاتێکدا ئەم ئەرک و بەرپرسیارێتییە دەکرا لەنێوان پیاو و ژندا دابەش بکرێت، بۆ ئەوەی هەردوو ڕەگەز ئامادەییان هەبێت لە بەرپرسیارێتیی ناوماڵ و لە کایە جیاوازەکاندا.

سیستمی پیاوسالاری بۆ هەموو شتێک خورافەیەک و قاڵبێک دروست دەکات کە ژن قەناعەت پێبهێنن کە ئەوە چارەنووسی ئەوە و سروشتی ژن وایە. خورافاتی جیاواز لە دژی ژن، چەندین سەدە لە میتۆلۆژی و ئاین و سیستمە حوکمڕانییە جیاوازەکاندا تاوەکو دەگاتە ئێستای سەرمایەداری درێژەی بە خۆی داوە. دیارە فۆرم و ماناکان و شێوازەکانی دەگۆڕێت بەپێی سەردەم. ئەم دابەشکردنی ڕۆڵە، ژنان بۆ ماڵەوە و پیاوان بۆ ناو فەزای گشتی، ناهاوسەنگییەکی گەورەی دروست کردووە لەوەی کە ژنان داهێنان و تواناکانیان بفەوتێت بە هۆی ئەوەی کاتی کەمتریان بۆ دەڕەخسێت کە گەشە بەخۆیان بدەن. بۆیەش دەبینین بە کەمترین دەرفەت کە بۆ ژنان دەڕەخسێت، زۆر زوو دەدرەوشێنەوە و لە هەموو بوارێکدا دەیسەلمێنن، کە هەموو ئەو خورافاتەی لەسەر لاوازی و ناعەقڵانیی بوونی ژن هەڵچنراوە هیچ بنەمای زانستی و لۆجیکی نییە.

لەدەستدانی پێگەی ژن

یەکێک لە تێزە کلاسیکە گرنگەکان سەبارەت بەوەی ژنان بۆ دەخرێنە پەراوێزەوە و بێدەسەڵات کراون، تێزێکی بیریاری ئەڵمانی کۆمۆنیست “فرێدریک ئەنگلس”ـە کە پێی وایە؛ ژنان لە بنەڕەتدا یەکسانن بە پیاو، ئەگەر بەهێزتریش نەبن لەو پیاوانەی کە لە کاری هەروەزیدا و لە فۆرمی (خێزانی ماتریلینیال) دایک سەروەریدا، کاری وەبەرهێنانیان پێکەوە کردووە. دواتر ژنان دەسەڵاتیان لەدەست دەدەن چونکە پیاوان کۆنترۆڵی موڵکی تایبەتی دەکەن و توانای قازانج کردن دێتە دەستیان. هەر بۆیەش ئەمە فۆرمی خێزان دەگۆڕێت بۆ باوکسالاری، کە ژنان و کۆیلەکان دەبنە موڵکی باوک یان هاوسەرە پیاوەکە.[3] کەواتە پەیبردنی پیاو بە خاوەندارێتی موڵک و ماڵ و بەرهەمهێنان بۆ قازانج، تەماحی داگیرکاری ژن و کۆنتڕۆلکردن و بەکاڵاکردنیشی دەکاتە پڕۆژە.

هەرچەند (باوکسالاری) بە مانا کلاسیکەکەی کە (باوک) سەروەرییە وەک گەورە و سەردەستەی خێزانێک، گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە، بە هۆی تیۆریزەکردنی فێمینیستەکانەوە ئەم تێرمە چیتر ئەو مانا سنووردارە ناگرێتەوە. بۆ نموونە “سیلڤیا وەڵبی“ی فێمینیستی بەریتانیایی، باوکسالاری؛ وەکوو سیستمێک لە سترەکتوری کۆمەڵایەتی و چالاکی دادەنێت کە تیایدا پیاو باڵادەستە، ژن دەچەوسێنێتەوە و بەکاری دەهێنێت.[4] باوکسالاری، کە پێشتر تەنها هەژموونی فیگوری باوکی دەگرتەوە بەسەر خێزاندا، بەڵام دەکرێت ئێستا وەک (پیاوسالاری) بە گشتی هەژماری بکەین، وەک سیستمێک کە خۆی درێژ دەکاتەوە بۆ ناو هەموو جومگەکانی دەسەڵات و سترەکتوری کولتووری و کۆمەڵایەتی و ئابووری. هەروەها بەردەوام لە خۆتازەکردنەوەدایە بە جۆرێک کە بووەتە نۆرم. “کەیت میللێت“ی ڕادیکاڵ فێمینیستی ئەمریکایی دەڵێت؛ ئێمە ڕانەهێنراوین لەسەر ئەوەی پیاوسالاری گرێ بدەینەوە بە زەبرەوە-هێزەوە، چونکە پاتریارکی ئەوەندە بە کارامەیی مرۆڤی سۆسیالایزە کردووە و بەهاکانی خۆی وەکو جێگیر و یونیڤێرساڵ جێ کردۆتەوە لە کۆمەڵگەدا، کە چیتر پێویستی بە توندوتیژی نییە بۆ سەپاندنی خۆی.[5] بەو واتایەی؛ پیاوسالاری بە جۆرێک نۆرماڵ بووە، کە ژن و پیاویش وەک یەک، چوونەتە ئەو ڕۆڵانەوە کە بۆیان دیاری دەکرێت.

فۆرمی دەوڵەتداری لە زۆربەی وڵاتانی دونیادا کە کاپیتاڵیزمە، هۆکارە بۆ جیاکاری چینایەتی، هەروەک چۆن کارڵ مارکس دەڵێت (مێژوو، تا ئەم ساتەش، مێژووی کێشمە کێشی چینەکانە)[6]، لەم ناوەشدا ژنان کە سەر بە چین و توێژی جیاوازن، بەرژەوەندی و پێگەکانیان دابەشیان دەکات بەسەر چینەکاندا. بۆ نموونە؛ ئەوەی بۆ ژنێکی سەرمایەدار و چینی مامناوەند دەڕەخسێ، بۆ ژنێکی چینی کرێکار و هەژار و بێکار ناڕەخسێت. لێرەوە تەنانەت گەر بە خێرایی چاوێک بە مێژووی خودی خەباتی ژناندا بخشێنینەوە، کە هەر لە سەرەتای دروستبوونی بزووتنەوەی مافی دەنگدانەوە کە لە بەریتانیا و ئەمریکا زۆر بەهێز بوو، لە ڕێگەی ئەو مێژووە نوسراوەی لەبەردەستە، زۆرتر نموونەی ژنانێکی سپی و سەر بە چینی باڵایان تۆمار کردووە. لە کاتێکدا بە دەیان ژنی کرێکار و ڕەش پێست لە شوێنە جیاوازەکاندا چالاکبوون و خەباتیان کردووە، بەڵام ناویان نەهێنراوە. لەم دواییانە کە ئەو مێژووە هەڵدراوەتەوە، هەوڵ و خەباتی ژنانی ڕەش پێست و ئاسیایی و کۆچبەرەکانی تر زیندوو کراونەتەوە.[7] کەواتە ڕژێمی سەرمایەداریش کە درێژەپێدەری سیستمی پیاوسالارییە، بە شێوازی جیاواز ژنان بەخۆیان نامۆ دەکات و تەنها ئەو ژنانەی سەر چینە دەسەڵاتدارەکانن پێگەیان دەبێت و مێژوویان بۆ دەنووسرێت. بە هۆی ئەم جیاکارییە چینایەتییەی کۆمەڵگەوە هەر لە کۆنەوە ژنان، خواست و داواکاری و خەباتیشیان فۆرمی جیاوازی وەرگرتووە.

فێمینیزمەکان و فۆبیای فێمینیزم

ڕای جیاواز زۆرە هەر لەسەر سەرەتای دەرکەوتنی فێمینیزم، وەک چەمک تا دەگاتە، ئەوەی ئایا دەکرێت فێمینیزم بەسەر سێ یان چوار شەپۆلدا دابەش بکرێت؟ کە باس لە فێمینیزم دەکەین، دەبێت باس لە (فێمینیزمەکان-Feminisms) بکەین. بە واتایەکی تر، فێمینیزم یەک ئایدیا و هزر و پراکتیک ناگرێتەوە، بەڵکوو جۆرە جیاوازەکانی فێمینیزم دەگرێتەوە کە سەر بە قوتابخانە و بنەمای هزریی جیاوازن کە هەڵقوڵاوی واقیعی ژیانی ژنان و دونیابینییانە سەبارەت بە ژن. ژنان بە سوود وەرگرتن لە ڕێبازی فیکریی (لیبراڵیزم، مارکسیزم، سۆسیالیزم، ڕادیکاڵ فێمینیزم، پۆست مۆدێرن، پۆست ستراکچەڵیست، پۆست کۆلۆنیال، فێمینیزمی ڕەش، ئیکۆفێمینیزم و هتد.) پرسی ژن تیۆریزە دەکەن.گرنگی ئەم تیۆریزەکردنە کە لە سیمۆن دو بۆڤوار و کتێبی ڕەگەزی دووهەمەوە درێژ دەبێتەوە بۆ ئێستامان، لەوەدایە کە بۆ یەکەجار ژنان بوارەکانی خوێندن، مێژوو، فەلسەفە و تیۆلۆژی و میتۆلۆژی، هونەر و کولتووریان ڕەخنە کرد، هەروەها ژێردەستەیی ژنیان تیۆریزە کرد لە ڕوانگەی فێمینیستییەوە. پێشتر زۆربەی لە دونیابینی و ڕوانگەی پیاوانەوە نووسرابوو، ژیان و بەریەک کەوتنەکان و جیهانبینیی مرۆڤ، یەک لایەنە بوو، واتە پیاوانە بوو.

لە دونیادا تا ئەم ساتەش دژایەتی کردنی فێمینیزم و فێمینیستەکان بوونی هەیە چ لە لایەن پیاوەوە، چ لە لایەن هەندێک لە ژنان خۆشیانەوە. ئەمە بە بڕوای من هەڵەتێگەیشتن نییە، بە قەد ئەوەی ڕقە و لە هەمان کاتیشدا ترسە لە هەر هزر و فەلسەفەیەکی ڕزگاریخوازانە کە دەیەوێت ڕەگەزی مێ لە کۆی کۆتوبەندی سیستم و پیاوسالاری و سێکسیزم ڕزگار بکات.

پێناسەیەکی کلاسیک و باوی فێمینیزم ئەوەیە کە هەر کەس کار و چالاکی بکات لە بواری ژناندا ئەوە فێمینیستە. هەڵبەت ئەمە سادەخوازییە و بۆ ئەم دونیا ئاڵۆزەی ئەمڕۆ چیتر بڕ ناکات

فێمینیست کێیە و فێمینیزم چییە؟

فێمینیست بە کەسێک دەڵێن کە هەڵگری هزری فێمینیزمە (لە چوارچێوەی یەکێک لەو قوتابخانانەی کە لەسەرەوە باسم کردن)، هەروەها فێمینیزم، خودی هزر و تیۆر و سیاسەتی فێمینیزمەکە دەکرێت لە چوارچێوەی یەکێک لەم ئایدیۆلۆژیانەدا خۆی ببینێتەوە؛ (ڕادیکال، سۆسیالیست، ماتریاڵیست، مارکسیست، لیبراڵ، پۆستمۆدێرن ، فێمینیزمی ڕەش، فێمینیزمی پۆستکۆلۆنیال و ئیکۆ فێمینیزم و هتد).

پێناسەیەکی کلاسیک و باوی فێمینیزم ئەوەیە کە هەر کەس کار و چالاکی بکات لە بواری ژناندا ئەوە فێمینیستە. هەڵبەت ئەمە سادەخوازییە و بۆ ئەم دونیا ئاڵۆزەی ئەمڕۆ چیتر بڕ ناکات. ئێمە تەنها لەگەڵ دەسەڵاتدا بە تەنها بەرەوڕوو نین، بەڵکوو لەگەڵ بەهاکانی سەرمایەداریی جیهانی و نیۆلیبراڵی لە تایبەتکردنی کەرتی گشتی و هەموو سێکتەرەکاندا لە کوردستاندا بەرەوڕووین. هەر لە نەخۆشخانە، قوتابخانە، زانکۆ، دایەنگە، کەرتی خانووبەرە، ئاو و کارەبا و هەموو خزمەتگوازرییەکانی تر کە ژیانی زۆرینەی مرۆڤی ئێمەی کردۆتە دۆزەخ تا دەگاتە بەکاڵاکردنی ژنان لە ڕێگەی میدیاکان و کۆمپانیاکانی ڕیکڵام. ئەوەی زەرەری زۆری لێدەکەوێت ژنانن کە بەشی زۆریان دەکەونە ژێر هێڵی هەژارییەوە. کەواتە جۆرێک لە فێمینیزم و دونیابینیی ژنانە گرنگە بۆ ئەم دۆخە، کە نەبێتە بەشێک لە سیاسەتی نیۆلیبراڵ، دژی سیستمی هایراکیەت و بیرۆکراسی و سیاسەتی پرایڤەتایزکردن بێت. فێمینیزمێک پێویستە کە هەڵگری هزرێکی ڕادیکاڵانە بێت و ئەڵتەرناتیڤەکەی بەگەرخستنی هێزی لەبن نەهاتووی ژنان خۆیان بێت. هەر بۆیەش گرنگە  ژنان یەکبگرن  و باوەڕیان بە هێز و توانای خۆیان هەبێت لەدەرەوەی ئەو دەسەڵاتخوازی و پێگە پەرستییەی ئێستا هەیە لە کوردستان.

شێواندنی هزری فێمینیزم؛ فێمۆکرات یان فێمینیست

کێشەیەکی سەرەکی هەیە، ئەوەیە کە ئەوانەی چەواشەکارن و ناڕۆشنی دروست دەکەن و (فێمۆکراتی سپۆنسۆر کراون)، زۆرترین پلاتفۆرم و دام و دەزگا و میدیایان لە بەردەستە.“ فیمۆکرات” بەو ژنانە دەڵێن کە لە دامودەزگاکانی دەوڵەت و دەسەڵاتداراندا کار دەکەن و ئیدیعای فێمینیست بوون دەکەن. لە کاتێکدا بوونی ئەوان لەو دام و دەزگایانەدا لەسەر بنەمای پاسیڤبوونی فیکری و نەبوونی دونیابینیی فێمینیستییە، هەروەها پایەکانی پیاوسالاری بەهێزتر دەکەن. ئەم جۆرە ژنە هیچ هۆشیارییەکی نییە بەرامبەر بە پایەکانی چەوساندنەوەی ژنان، هەر بۆیەش توانای هیچ پلاندانان و بەرەنگاربوونەوەیەکی عەقڵانی نییە بۆ سازدانی ژنان، ئەو چینەی کە ئەوان پێیان وایە کاریان بۆ دەکەن. هەر بۆیەش دەنگە جیدی و سەربەخۆ و کاراکان نابیسترێن یان دەنگیان لاوازتر دەردەکەوێت لەچاو ژاوەژاوچییەکان و ئەوانەی کە کەمترین زانیارییان هەیە لەم بارەیەوە. لێرەوە وا دەردەکەوێت کە ئەم کۆنسێپتانە هەڵەن یان خراپن یان ئەوەیە پێویستە ڕاستکردنەوەی بۆ بکرێت. لە کاتێکدا بە بڕوای من، کێشەکە ئەوەندەی زاڵکردن و گەورەکردنی دەنگی فێمۆكراتەسپۆنسۆرکراوەکانە، نیو ئەوەندە کێشەکە لە ڕاستکردنەوەدا نییە.

دەتوانین بەرەو ئەوە بڕۆین بزانین کێن ئەوانەی دژایەتی دەکەن و کێن ئەوانەی خۆیان بەم پرسەدا هەڵواسیوە، کە ساڵانێکی زۆرە نەیانوێراوە بە خۆیان بڵێن فێمینیست

ئەزموونی کەسی

ڕاستە ئێمە ژمارەیەکی زۆر کەم لە ژنانی کوردستان و تاراوگە لێرە و لەوێ بە وتار و سیمینار و نووسین هەوڵمان داوە فێمینیزم ئاشنا بکەین بە خوێنەری کورد. بیرمە لە سەرەتای دووهەزارەکاندا بوو، لە هەولێر کۆڕێکم کرد لەسەر فێمینیزم و جێندەر، خانمێکی هاوڕێم کە لەناو ڕێکخراوی ژناندا بوو، پێی گووتم؛ هۆزان تۆ لەو باوەڕەدایت بتوانیت بە هزر و تیۆری فێمینیستی کار لەسەر پرسی ژن بکەیت لە کوردستان؟! وەک ئەوەی پێم بڵێت تۆ لە چ خەیاڵێکدا دەژیت؟ ئەمە لای من ئاسایی بوو، چونکە لەو کاتەدا باسکردن لە فێمینیزم وەک ئەوە وابوو نەوت بکەیت بە ئاگردا. ڕاستە دەیان و سەدان ڕێکخراوی ژنان هەبوون، تا ئێستاش هەن، هەروەها هەندێ لێکۆڵەر هەبوون لەسەر پرسی توندوتیژی و کوشتنی ناموسی کاریان دەکرد، بەڵام دەتوانم بڵێم ئەمانە بە دەگمەن کاریان لەسەر ناساندنی فێمینیزم کردبێت یان وەکوو فێمینیستێک خۆیان نەدەناساند. بێگومان سەرەتا زۆر سەخت بوو کارکردن لەسەر ناساندنی فێمینیزم، هەڕەشە و سووکایەتی و جنێو و ڕێگریی زۆر دەکرا، بەڵام خۆشحاڵم کە ئێستا دەبینم کەسانی زۆرتر خۆیان بە فێمینیست دەزانن و بە چاک یان خراپ باسکردن لە فێمینیزم بووەتە پرسێکی گرنگ لە کۆمەڵگەدا. لەو کاتانەدا خەڵک پەنجەی بۆ ڕادەکێشاین کە ئەمە فێمینیستە، وەک جۆرێک لە سووکایەتی و گاڵتەپێکردن، چونکە ژمارەیەکی زۆر کەم بووین. تەنانەت لە لایەن هەندێک ژنانی حیزبییەوە لەسەریان دەنووسین و دژایەتی فێمینیزمیان ڕادەگەیاند بە پشتیوانی پیاوانی حیزبەکانیان… هەڵبەت لەمەوە دەتوانین بەرەو ئەوە بڕۆین بزانین کێن ئەوانەی دژایەتی دەکەن و کێن ئەوانەی خۆیان بەم پرسەدا هەڵواسیوە، کە ساڵانێکی زۆرە نەیانوێراوە بە خۆیان بڵێن فێمینیست، بەڵام ئێستا بۆ شێواندن و کەمڕەنگ کردنەوەی ئەم پرسە فیکرییە پەیدابوون و دۆزەکەش بە لاڕێدا دەبەن و دەیکەنە بوارێکی پیشەسازی و لەوێوە سێنتەر و ڕێکخراوەکانیان دەبێتە شوێنی فەند و کارمەند و سەرۆک و چایچی و سایەق و فەراش. ئەگەر وردتر سەیری دۆخی ئەمانە بکەین، دەبینین کە لە بنەڕەتدا ڕێگەپێدراوی دەسەڵاتن و تا ئەو شوێنە دەڕۆن کە بۆیان دیاری کراوە، زۆر جاریش بۆ بەلاڕێدابردن و کۆنترۆڵکردنی دۆزی ژن بەکار دەهێنرێن.

شێواوی ئایدیۆلۆژی

یەکێک لە کێشە سەرەکییەکانی کۆمەڵگەی کوردی وێران بوونێتی لە هەموو ڕوویەکەوە، وای لێهاتووە دەنگی (ڕاستڕەو و چەپ و لیبراڵ و ئیسلامی و عەلمانی) فەرقێکی زۆری نییە و، زۆر جار تێکەڵن لەگەڵ یەک. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ کەسانێک کە بەرژوەندیی کەسیی خۆیان لەسەروو هەموو پرەنسیپ و بەهایەکەوە دادەنێن. بۆ نموونە خەڵکت هەیە خۆی بە عەلمانی و فێمینیست دەزانێت لەو لاوە پێی وایە دەبێت سوود لە (فێمینیزمی ئیسلامی) وەرگرێت بۆ تەفسیر و تەحلیلی قورئان بۆ مافی ژن. ئەم دووفاقییە تەنها لەم جۆرە بەناو فێمینیستە کوردانەدا دەبینی کە بە خاتری پێگەی خۆیان دەیانەوێت دڵی کۆنەپارێز و عەلمانی و چەپ و لیبراڵ وەک یەک ڕاگرن. کەست هەیە خۆی پێ چەپ و کۆمۆنیستە بەڵام کۆی کار و چالاکییەکانی لە چوارچێوەی سیاسەتەکانی نیولیبڕالیزمدایە و بانگەشەی ئەوەش دەکەن کە گوایە ئەوان کار دەکەن لە دۆزی ژندا! ئەمە لە کاتێکدایە کە دۆزی ژنیان کردۆتە پرسی خێرخوازی و کەیس و مەلەف و فۆڕم پڕکردنەوە. کاتێک خەڵک ئەم هەڵوێستە دژ بەیەکانە دەبینێت، پێت وایە دەبێت فێمینیزم چ واتایەکی هەبێت بۆی؟

لە کۆنەوە تا ئێستا کۆی ئایدیۆلۆژیاکانی وەکوو (لیبراڵیزم، سۆسیاڵیزم، ناسیۆنالیزم و ئیسلامیزم هتد) زۆرتر وەک لەیبڵ وەرگیراون، نەک وەک ئەوەی  کرۆکی هزر و دونیابینی بێت و ببێتە بەشێک لە بەها و پرەنسیپی تاک، ئەمەش جۆرێکە لە کۆپیکردنێکی کوێرانە. خراپترین نموونە لە مرۆڤی کوردیدا کە کۆی ئەم دیمەنەمان نیشان دەدات، سەنگەر گۆڕینی ئەندام حیزبەکانە، لەنێوان حیزبە جیاوازەکاندا بۆ دەستکەوتی کەسیی زیاتر. کارەساتە تۆ جیاوازی نەکەیت لەنێوان حیزبەکاندا و هەر ڕۆژە و ئەندامی لایەک بیت مادام نرخێکی زیاترت لەسەر دانێین. ئەمە شۆڕبۆتەوە بۆ ناو هەموو کایەکان، بۆ نموونە تەرەف لە یەک کاتدا باسی تیۆری مارکس دەکات، و لەولاوە بۆ خۆی کۆلکە موسوڵمانە، لە هەمان کاتیشدا باس لە فێمینیزم دەکات. ئەم کۆکتێلە لە بیروڕای هەڵپڕوکاو تەنها پەیامی تێکەڵ و هەڵەتێگەیشتن دروست دەکات. هەڵبەت بە تێپەڕبوونی کات، ئەم ناڕۆشنییانە و ئەم کەسە هەلپەرستانە زیاتر ماهیەتیان بۆ خەڵک دەردەکەوێت. هەر بۆیەش بەشێک لەو فێمینیستانەی کە باوەڕی تەواویان بە تیۆر – هزر و پڕاکتیکە لەیەک کاتدا، لەو باوەڕەدان کە بەشێک لەو چالاکی و فێمینیزمەی لەژێر سایەی دامودەزگاکانی دەسەڵات و فەندی نیۆلیبراڵیدا بەرهەم دەهێندرێن ئەوەندەی بە سوودی دیسکۆرسی دەسەڵاتە، ئەوەندە لە بەرژەوەندەی دۆزی فێمینیزمدا نییە.

ڕێکخراوەکانی ژنان وەک لەمپەر لە بەردەم دۆزی ژن و فێمینیزمدا

لە سەرەوە ئاماژەم بەوەدا کە کۆمەڵگە یەک ڕەنگ نییە و بەرژوەندی و دەسەڵاتی چینی باڵا هەیمەنەی کردووە بەسەر کۆی کایەکاندا. نزیکترین نموونە؛ ژنانی گەڕەکێکی هەولێر بوون کە چەند ڕۆژ لەوەپێش بە کوتەک و بەردەوە ئەو کارمەندانەیان ڕاونا، کە هاتبوون پێوەری زیرەکی كارەبا ببەستن بۆ ماڵەکان. ئەمە نیشانیداین، چ جیاوازی و مەودایەکی دوور هەیە لەنێوان ژیان و خواستە سەرەتاییەکانی زۆینەی ژنانی کورد. بە هەمان شێوەش بەرژەوەندیی ژنانێک کە لە سایەی حیزب و سەرکردەکاندا و لە ڕێگەی بردنی سامانی گشتی بوونە خاوەن کارەکەر و ڤیلا و سەیارە و کارەبا و ئاوی بیست و  چوار سەعاتە، هیچ شتێک گرێیان ناداتەوە لەگەڵ زۆرینەی ژنە هەژارەکانی کۆمەڵگەی کوردیدا.

لێرەدا گرنگە ئەوە لەبەرچاو بگرین کە ڕێکخراوەکانی ژنان بێلایەن نین، هەر کامێکیان سەر بە حیزبێکی سیاسییە و لایەنگری و هەڵوێستیان دەبێت یەک بێت لەگەڵ ئەولەویاتی حیزبەکەیان. هەندێکی تر لە ڕێکخراوی ژنان، دروستکراوی وڵاتانی ئەمریکایی و ئەوروپایین و سەرچاوەی دارایی و موچە و پرۆگرام و کارەکانیان بەپێی ئەولەویەتی سیاسەتی دەرەوەی ئەو وڵاتانەیە کە دروستی کردوون. ئەمانە بەشێکن لە نێتۆرکێکی گڵۆبال، کە وڵاتانی سەرمایەداریی جیهانی ڕایگرتوون، بۆ لێدان لە دروست بوونی بزووتنەوەی ڕەسەنی سیاسی و ڕادیکاڵ و چەپ. لێرەوە بەشێکی زۆری ئەمانە خزمەت بە ئەجێندای ئیمپریالیزم دەکەن لەم ناوچەیەدا[8].. لە ڕێگەی فەندی زۆر و ملیۆنان دۆلارەوە ئەمانە مەشغوڵ دەکەن بە پڕۆگرامی وەکوو (ئاشتی و بەشداری ژنان لە بنیاتنانەوەدا، کۆتای ژنان و بەشداری سیاسی ژنان، ژنی سەرکردە و گەنجی سەرکردە،  ١٣٢٥، و پرۆژەی بچوکی ئابووریی بۆ تاکەکەس لێرە و لەوێ، هتد..).  کە لە ڕاستیدا ئەگەر سەیرێکی کوردستان بکەین زۆر بە ڕۆشنی دەبینین کە ئەم هەموو پرۆگرامە سوودێکی نەبووە لە دروستکردنی هۆشیاریی کۆمەڵایەتی، ڕزگاریی ژنان، یان باشترکردنی دۆخی ژنان. بۆیەش ئێمە لێرەدا بەرەو ڕووین لەگەڵ کۆمەڵێک ژن کە هەرکامە و بە ئەجێندای لایەنێکەوە کار دەکات، جا خۆی بەمە بزانێت یان خۆی لە گێلی بدات، ئەوە واقیعی کوردستانە، پێم وابێت زۆریش ڕوون و ئاشکرایە، من شتێکی تازە ناڵێم لێرەدا. زۆرینەیان وەکوو کارمەند و موچەخۆر لەوێدا کار دەکەن، زۆر کەم خۆیان بە فێمینیست دەزانن و هەر لە بنەڕەتیشدا هەڵگری هزری فێمینیستی نین. تەنانەت گەر جار و بارە لەبەر عەیبەش بێت باسی فێمینیزم بکەن زۆر بە لاوازی و بێ ئاگاییەوە قسە دەکەن، کە نەیکەن باشترە، چونکە زەرەری زیاترە لە قازانجی. لێرەوە ئەمانە نەیانتوانیوە جوڵەیەکی فێمینیستی بەڕێخەن کە ژنانێکی زۆری کۆمەڵگەی کوردیی بۆ ماف و خواستەکانی خۆیان ڕێک بخەن. هەر بۆیەش وەک لەمپەرێکن لە بەردەم دروستبوونی جوڵەیەکی ژنانەی کوردیدا کە سەربەخۆ و لە دەرەوەی دەسەڵاتخوازی و بەکارهێنانی دۆزی ژن بۆ دەستکەوتی کەسی، خەبات بکەن.

کوردستان؛ بزووتنەوەی فێمینیستی یان فێمۆکراسی و هایڕاکی؟

لە ساڵانی ١٩٩١ بە دواوە کە ڕێکخراوی ژنان دروست بوون، زۆرینە سەر بە حیزبە جیاوازەکان بوون تا ئەم ساتە، هەروەها هیچکات پەیڕەو و پڕۆگرامیان لەسەر بنەمای هزری فێمینیستی دانەمەزراوە. بەڵکوو زۆرینەی پەیڕوەکانیان پیاوی حیزبەکانیان نووسیوێتی، یان هەر پەیڕەوییان نییە، بەڵکو حیزب بودجەی بۆ تەرخان کردوون و ئەو ژنانەی پەسەندی پیاوە سەرکردەکانن، دەکرێنە سەرۆک و بەڕێوەبەر بەسەر ڕێکخراوەکاندا. سیستمێکی هایڕاکی دەسەڵاتخوازییان دروست کردووە و چالاکییەکانیان فۆرمێکی ڕۆتینی وەرگرتووە. هەڵبەت هەڵەیە بەم ڕێکخراوانە بڵێین فێمینیستی، یان بە کۆی ڕێکخراوەکان بووترێت، بزووتنەوەی فێمینیستی. دەکرێت وەکوو کۆمەڵێک دام و دەزگای تایبەت بە (مەلەفی ژنان) سەیریان بکەین کە لەژێر سایەی حیزبەکان و حکومەتەوە کاروچالاکی دەکەن. لەدەرەوەی ئەمانەش بەتایبەت لە ٢٠٠٣ بەدواوە، بە دەیان و سەدان ڕێکخراوی تر دروستبوون کە هەندێکیان تایبەت بە مەلەفی ژنن، ئەوانیش سپۆنسۆرکراوی دەوڵەتانی سەردەستەی ئەمریکایی و ئەوروپایین، پرۆگرام و چالاکییەکانیان بەپێی داواکاری فەندەر دەگۆڕێت. کەواتە هزر و فەلسەفەی فێمینیستی دەکەوێتە کوێی ئەم دوو جۆرە لە ڕێکخراوی ژنانەوە؟ من لەگەڵ ئەوەدا نیم بەم تێکەڵەیە بوترێت بزووتنەوەی فێمینیستی، ئەمە سەپاندنی شتێکە کە لە بنەڕەتەوە خۆی بوونی نییە. ناشکرێت لەسەر میراتی فێمینیزم هەژمار بکرێن چونکە لە بنەڕەتەوە هیچ کات کاریان بۆ نەکردوە.

بزووتنەوەی فێمینیستی ئامانجی هەیە، پێگەی کۆمەڵایەتی هەیە لەناو ژناندا، ئایدیا و دونیابینی هەیە، ستراتیژی درێژخایەنی هەیە و لەسەر کۆمەڵێک پرەنسیپ کار دەکات، نەک ئەوەی هەر ڕۆژە و چەند کەسێک ناونووس بکەن بۆ کۆمەڵێک وۆرکشۆپی جیاواز و لە هۆتێلی پێنج ئەستێرەدا کۆمەڵێک وێنە بۆ فەندەر بگریت و پێتوابێت ئەمە فێمینیزمە. یان پێیان وایە فێمینیزم وۆرکشۆپ و ڕاهێنانە و ئیدی تەواو. دەکرێ وەهمی فێمینیزم دروست بکەن بەڵام لەسەر بنەمایەکی بەتاڵ و دوور لە ڕاستییەوە.

من تا ئێستا نەمدیوە لەناو ڕێکخراوەکانی ژنانەوە بە بوێرییەوە کەسێک یان کەسانێکیان وەکوو فێمینیست و بە هزر و دونیابینیی فێمینیستانەوە کار و چالاکی بکەن و قسە بکەن. بەڵام وەکوو تاک لە دەرەوەی ڕێکخراوەکان و دامەزراوە حیزبی و حکومییەکان، چ لەناو گەنجاندا و چ لەناو ژناندا لە کوردستان و تاراوگە هەن و ڕاشکاوانە وەکو فێمینیستێک دەنووسن و قسە دەکەن و کار دەکەن.

فێمینیزم وەک بەها و پرەنسیپ

فێمینیزم بەر لەوەی هزر بێت، هەڵوێست و بەهایە. ناکرێ تۆ بەخۆت بڵێیت فێمینیست بەڵام لەناو حیزبێکی پیاوسالار و دژە ژندا پۆست و پێگەت هەبێت. ناکرێت بە خۆت بڵێیت فێمینیست و بەشێک بیت لە دامودەزگای دەسەڵات و حیزب و سەرکزانە و کۆنەپارێزانە لەسەر پرسی ژن کار بکەیت. ناکرێت بە خۆت بڵێیت فێمینیست و بە موچە و سەروەت و سامانی گشتی لەسەر دۆزی ژن، لە دەرەوەی شار، مەزرەعەت هەبێت، لەناو شار ڤیلات هەبێت، سەیارەی ئاخر مۆدێلت لە ژێردا بێت و جلوبەرگی مارکە لەبەرکەیت و لە ماڵیشەوە کارەکەرێکی فڕێندراوی ئەفریقایی یان نیپاڵیت هەبێت و خۆیشت لێ ببێتە شۆڕشگێڕ و فێمینیست. ئەمانە بەها و شێوە ژیانی ژنانێکی فێمینیست نین. لە ڕاستیدا پرسی ژن لە زۆر شوێنی دونیا ئێستا وەکوو پیشەسازی لێهاتووە، پێشبڕکێ لەسەر دەرامەت و سامان بۆتە سیمایەکی دیاری هەموویان نەک هاوپشتی و هاوسۆزی لەگەڵ ژناندا.

تێپەڕاندنی مێنتاڵیتی زەعیفە

بۆ دەربازبوون لەم دۆخە چەقبەستووەی ئێستای دۆزی ژن، بە بڕوای من بە پلەی یەکەم هۆشیارکردنەوەی ژنان، باوەڕبەخۆبوون، خۆناسین و دونیابینیی ژنانە بنەمای دەرچوونی ژنی کوردە لە ژێردەستەیی و پیاوبێژی و بەکارهێنانیان لە لایەن حیزب، دام و دەزگاکان و کۆمپانیای ڕیکلامەکان و میدیاکانەوە. ژنی کورد گرنگە مێنتاڵیتی زەعیفە تێپەڕێنێت، بەو واتایەی هەست بە بوونی خۆی بکات و لە بڕیاردان و کارەکانیدا پشت بە هزر و تواناکانی خۆی ببەستێت. تا ئەم ساتەش زۆرێک لەو ژنانەی لە ڕێکخراوەکاندان، بۆ هەموو کار و چالاکیەک پەنا بۆ پیاو دەبەن، وەک ئەوەی دەبێت بەردەوام پیاوان دانیان پێدابنێن، ئەگەر نا، خۆیان و کارەکانیشیان شەرعیەتیان نییە. پاساویان ئەوەیە، پێویستە پیاو پشتیوانیان بکات لە کەمپینەکانیاندا. بە بڕوای من ئەوەندەی پێویستە ژن لە خۆیان کۆ بکەنەوە نیو ئەوەندە پێویست نییە پەنا بۆ پیاو بەرن بۆ دانپێدانان بە کار و کەمپینەکانیاندا. بە داخەوە ئەمە هەمان ئەقڵیەتی خۆ بە زەعیفە زانینەیە کە هێشتاش پێویستی بە دانپێدانان و پاڵپشتی هەیە، بۆ ئەوەی بوونی خۆی هەست پێ بکات. بەشێکیشی ترسە لەوەی پێیان بوترێت دژە پیاو.

پیاوان لە جیاتی ئەوەی ئامۆژگاری ژنان بکەن چۆن خەبات بکەن و باسی ئەوەمان بۆ بکەن فێمینیزم چییە و چی نییە، با بێن و قسە لەسەر (توندوتیژیی پیاوانە) بکەن.

ڕۆڵی پیاوانی ئازادیخواز لە دۆزی ژندا

لە ڕاستیدا ئێمە پێویستمان بەو پیاوانەیە کە هۆشیارن بەرامبەر بەو توندوتیژییەی کە پیاوان بە درێژایی مێژوو کردوویانە بەرامبەر بە ژنان، نەک ئەوەی ئەوان بێن و ببنە واعیز بەسەر ئێمەی ژنانەوە. ژن پێویستی بە پیاو نییە، باسی ماف و ئازادی ژنی بۆ بکات، پێویستی بەو پیاوەیە کە سەرەتا پیاوە توندوتیژ و پیاوسالارەکەی ناوخۆی فڕێدابێتە دەرەوە. زۆر گرنگە پیاوان لە جیاتی ئەوەی ئامۆژگاری ژنان بکەن چۆن خەبات بکەن و باسی ئەوەمان بۆ بکەن فێمینیزم چییە و چی نییە، با بێن و قسە لەسەر (توندوتیژیی پیاوانە) بکەن. با قسە بۆ پیاوانی هاوڕەگەزی خۆیان بکەن و هەوڵبدەن هەم خۆیان و هەم پیاوانی تریش لە پیاوبێژی، پیاوسالاری، توندوتیژی و کۆنترۆلکردن ڕزگار بکەن. ئەوە کارێکە کە هیچ پیاوێکی کورد بە خوێندەوار و ڕۆشنبیر و ئەکادیمی و نووسەرەوە ئامادەنین خۆیانی لێدەن، بەڵکو دێن و فەزای ئێمەش داگیر دەکەن بەوەی مافی ژن چییە و تەنانەت ئێستا دەیانەوێت فێمینیزم لە ڕوانگە و دونیابینیی ئەوانەوە فێربین. من خۆم ئەمە بە سوودبەخش نازانم بۆ دۆزی ژن، چونکە بە هۆی ئەو زوڵمە مێژووییەی بەرامبەر ژنی کورد کراوە، چ لە لایەن پیاوی کورد و چ لە لایەن پیاوی سەردەستەوە، وایکردووە ژنی کورد زۆر بە ئەستەم بتوانێت خۆی بناسێت و ببێتە خاوەن ڕوئیا و دونیابینیی خۆی، هەر بۆیەش زۆر جار دەبینین، پەنا دەبەنەوە بەر پیاو و تەنانەت لەسەر پرسی ژنیش ئەوەندەی قسەی پیاو دەچێت بەگوێیاندا ئەوەندە قسەی ژنانی تر ناچێت بە گوێیاندا. زۆر جار لە ژن بوون و بیرکردنەوە لە زوڵم و چەوسانەوەی خۆیان ڕادەکەن و لەژێر پاساوی ئەوەی ژنیش مرۆڤە، دەبێت خەبات بۆ مافی مرۆڤ بکرێت. ئەم پاساوانە ئەوەندەی ڕاکردنە لە ڕاستییەکی تاڵی ژن بوون و چەوسانەوە، ئەوەندەش ڕاکردنە لە بیرکردنەوە و قوڵبوونەوە لەم زوڵمە مێژووییە. دیارە من دەزانم ئاسان نییە بۆ هەموو ژنێک، ڕاشکاوانە بنووسێت و کار بکات و قسە بکات لەسەر ئەم پرسە، چونکە ئەوەندەی دوژمنی بۆ دروست دەبێت لەناو پیاوان و ژنانیش نیو ئەوەندە لایەنگری بۆ دروست نابێت، ئەمەش بە هەموو ژنێک تەحەمول ناکرێت. چونکە تێپەڕاندنی مێنتاڵیتی زەعیفە و کۆیلە، کاتی زۆر دەوێت.

بەرەو ئایندەیەک بۆ لەیەک تێگەیشتن و خەباتی سەرتاسەری

مێژووی توندوتیژی و سەرکوتی ژنان، نابێت ئێستا و ئایندەی ژیان و پەیوەندییەکانمان تاریک بکات، بەڵکوو بە ئاوڕدانەوەیەکی ڕەخنەگرانە و پێشنیاری ئەڵتەرناتیڤی ڕادیکاڵانە، دەکرێت بەردی بناغەی ئایندەیەک دانێین کە لەسەر بنەمای تێگەیشتن و هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی بێت لە لایەن هەردوو ڕەگەزەوە.

من لە دژی کردنەوەی بەرەیەکم لە دژی پیاو، یان بەرەیەکی ژنانە بە تەنها، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ناکرێت هاوسەنگی دروست بکەین بۆ کار و خەباتی هاوبەش، ئەگەر نیوەکەی تری کۆمەڵگە کە پیاون، هیچ پرسیار لەسەر پیاوگەرایی و ئیمتیازاتی پیاوانەی خۆیان دانەنێن. خەباتی ئێمە نوقسان دەبێت ئەگەر بە ڕاشکاوی و ڕاستگۆیانە بە پیاوەکان نەڵێین کە کاتی ئەوەیە ئێوەش بە ئەرکی خۆتان هەڵستن و لەجیاتی ئەوەی لە کۆڕ و سیمینار و سۆشیال میدیادا نەسیحەتی ئێمە بکەن و باسی مافی ژن بکەن، تکایە باسی توندوتیژیی پیاوانە بکەن، باسی ژەهرەکانی پیاوسالاری بکەن بۆ هاوڕەگەزەکانتان. بۆ ئازادبوونی هەردوولا پێویستە پیاویش لەناو هاوپیشە و هاوبیر و هاوڕەگەزەکانی خۆیاندا بکەونە دیبەیتکردنی ئەو دەردانەی کە سەدان ساڵە ژن و پیاوی کردۆتە دوژمن لەیەک، کە ئیمتیازی پیاو بوون، پیاوگەرایی و توندوتیژیی پیاوانەیە کە زادەی ئاین و سیستمە ئابووری و سیاسییە یەک لەدوا یەکەکانن. لێرەوە هەڵبەت ئێمە خەباتێکی گەورەترمان لە پێشە کە ئەویش شەڕە لە دژی کۆی سیستم، خەبات لە دژی بەتایبەتیکردنی هەموو سێکتەرەکانی خزمەتگوزاری، لەناوبردنی جیاوازی چینایەتی و ڕەگەزی، بۆ ئەمەش پێویستمان بە هەموو کەسێکە، هەموو ڕەگەزەکان.

ژنان و پیاوان بەتایبەت کاتێک کە پیاوانیش بە ئەرکی خۆیان هەڵسان و هۆشیارییان لای خۆیان و هاوڕەگەزەکانیشیان دروست کرد لە دژی ژن-ئازاری و توندوتیژی، ئەو کات ئەم دوو مرۆڤە دەتوانن لە پەیوەندییەکی کۆمەڵایەتی، سیاسی، کولتووری و ئابووریی مەدەنییانەدا بە ئاشتییانە هەڵبکەن.

سەرچاوەکان:

[1] Lerner, Gerda. The Creation of Patriarchy. Oxford University Press, 1987.

[2] Federici, Silvia. Wages against Housework. London: Power of Women Collective, 1975. Print.

[3] Engels, Friedrich, 1972, The Origin of the Family, Private Property and the State, in the light of the researches of Lewis H. Morgan, New York: International Publishers [1942]

[4] Walby, S. 1990. Theorizing Patriarchy. Blackwell Publishers Ltd.: Oxford, UK and Cambridge USA

[5] Millett, Kate. Sexual Politics. Urbana: University of Illinois Press, 2000. Print.

[6] Marx, Karl, 1818-1883. The Communist Manifesto. London ; Chicago, Ill. :Pluto Press, 1996.

[7] Schuessler, Jennifer؛ The Complex History of the Women’s Suffrage Movement, 2019 The New York Times,:https://www.nytimes.com/2019/08/15/arts/design/the-complex-history-of-the-womens-suffrage-movement.html

[8] Petras, J (1999) NGO’s: In the Service of Imperialism; Journal of Contemporary Asia 29(4):429-40.

The post فێمینیزم؛ دونیابینییەکی ژنانە لە جیهانێکی پیاوانەدا appeared first on ژنەفتن.