١- ژیاننامە
٢- چەند تێبینییەک لەمەڕ وەرگێڕانی شیعری خۆرە “شقاقلوس”
٣- شیعری خۆرە
٤- خوێندنەوەیەک بۆ شیعرەکە
٥- فەرهەنگۆکی شیعرە وەرگێڕدراوەکە
٦- سەرچاوەکان
١- ژیاننامە
بێژەن ئیلاهی نیگارکێش، شاعیر و وەرگێڕ، لە ١٩٤٥ (١٤ی تیری ١٣٢٤) لە تاران لەدایک بووە، ئەو جگە لەوەی شاعیرێکی ناسراو و نوێخوازی فارسە، وەرگێڕێکی لێهاتوو و کارامە بووە، بە یەکێک لەو وەرگێڕە تایبەت و کەم وێنانە دادەندرێت، کە بە شێوازی تایبەت و ناوازەی وەرگێڕانەکانی، خزمەتێکی گەورەی وەرگێڕان و ئەدەبیاتی فارسی کردووە، کە هەم وەرگێڕان و هەم شیعرەکانی کاریگەرییەکی بەرچاوی خستە سەر ئەدەبیاتی نوێی فارسی.
ئیلاهی، بە یەکێک لە دەنگە نوێیەکانی ئەدەبیاتی نوێی فارسی دادەندرێت و پێشەنگی بزووتنەوەی شیعری ئەویترە ‘شعر دیگر’، کە هەر دوای ئەوەی ئیلاهی وڵات جێدەهێڵێت، ئەم بزووتنەوەیەش هەڵدەوەشێتەوە. ئیلاهی، ساڵانێک لە پاریس بەسەر دەبات و هەر کە دەشگەڕێتەوە ئێران، خۆی دەخزێنێتە کونجی تەنیایی و گۆشەگیربوون، کە سێ دەیەی کۆتاییی ژیانی، دەچێتە خەڵوەتەوە و خۆی لە عیرفان، شیعرنووسین و وەرگێڕانی شیعردا سەرەونگوون دەکات.
لە منداڵییدا مەیلی بەلای نیگارکێشانەوە دەبێت و لاویێتی ئەم مەیلەی بە بێدەنگی، گۆشەگیری و تەنیایی دەگۆڕێت؛ واتە مەیل ڕووەو شیعر و وەرگێڕان و یەکەم شیعری بە ناوونیشانی بەفر لە (١٣٤٣هـ- ١٩٦٤ز) بڵاو کردووەتەوە.
لە دوای مردنی، شیعرەکانی لە دوو بەرهەمدا بڵاو دەکرێنەوە، چونکە خۆی تا لە ژیاندابوو هیچ بەرهەمەشیعرێکی بڵاو نەکردەوە. هەرچەند لە ساڵی ١٩٧٢ (١٣٥٠) بەرهەمە شیعری لەوەڕی سەردەم ‘علف ایام’ بە تیراژی دووسەت دانە چاپ دەکات، بەڵام بەدەستی خۆی ئاوریان تێبەردەدات. لە ماوەی سێ دەیەی کۆتاییی ژیانیدا، نە شیعری بڵاو کردەوە و نە لەبەردەم خەڵکیشدا دەرکەوت. تەنانەت لە کۆڕ و بۆنە ڕۆشنبیریییەکانیش خۆی پەرێزگرت و ژیانێکی بێدەنگ و کپ، بەڵام پڕ بەرهەمی لەدوای خۆی بەجێهێشت. مەسعوود کیمیایی دەڵێت: لە درێژەدان بە بزووتنەوەی ڕەوتی نوێ، ئیلاهی لێوەشاوەترین شاعیرێک بووە، بەڵام جەخار، بە هەر هۆکارێک بووبێت، کە ئاشکرا نییە، شیعر لە پەراوێزی ژیانیدا بوو؛ بە شێوەیەک، کە تا لە ژیاندابوو، هیچ بەرهەمەشیعرێکی بڵاو نەکردەوە.
بەڵێ، بێدەنگی و گۆشەگیریی ژیانێک، کە لەگەڵ خۆی بردییە نێوگۆڕ و وەسیەتنامەکەیشی نەیهێشت جگە لە واژۆکەی، هیچ شتێکی دیکە لەسەر کێلی هەڵبکۆڵدرێت. بەم شێوەیە خۆی کرد بە دەنگێکی شیعری و ژیانێک بەهەرتک دیوا شاعیرانە، کە خودی وەسیەتنامەکەی جۆریک مێتافۆر بوو بۆ ژیان و شیعرە پڕ لە تەنیایی، ترسناک و ڕاڕایییەکانی. بەڵێ “من! من کە ڕامووسانم ترسناکتر لە یەک واژۆیە“
ئیلاهی، لە شیعرەکانیدا، زمانێکی تایبەت بە خۆی بەکار هێناوە، زمانێکی ئاڵۆز، ئاماژەی قووڵ و پڕ لە ڕەمز و ڕاز. تژی و سەرڕێژ لە نوێخوازی، نهێنی و عیرفان، کە سوودی زۆری لە عیرفان و شاعیرە گەورەکانی جیهانی وەرگرتووە و کاریگەریی ئەم سوودوەرگرتنەش بەسەر شیعرەکانییەوە خوویایە.
هاوکات یەدوڵڵا ڕووئیایی لەبارەی ئیلاهییەوە ئێژێت: لەو ڕۆژانەی کە ئێمە تێیداین، ئیلاهی هەمیشە بەیانی بوو. بەیانیی ئەو، لە ڕابوردوویەکی دوورەوە هەڵدەقووڵی و دوێنەیلی دوور، بڕێ جاریش کە تێیدا شاعیر دەبووە دووبەیانی، ئەوسا بەیانییەکەی لادەبرد و بۆ ڕابوردوویەکی دوورتر دەیڕەتاند، لەو نێوانەدا تۆزی سەر ڕابوردووی دادەتەکاند و دەبوو بە دایکی پەیڤ، کە جوێی دەکرد و دەیسازاند. وشەسازکەرێکی “Neologue” ئەڤیندار، ئەوینداری هۆش. زووتر و زێتر لە هەموومان تێگەیشتبوو، کە زوان، پێویستی بە وشەتاشین هەیە و ڕاڕەوی فارسیی نوێش، وەرگێڕانە.
لە شیعرەکانی ئیلاهیدا، تەنیایی، دڵەڕاوکێ، ترس و نیگەرانی بە باڵکێشیی، لە گۆشەگیرییەکەیەوە فرچکیان گرتووە. کە بە شیعرە داهێنەرانە و وەرگێڕانە وردەکانی، توانیویەتی ڕۆڵی بەرچاو لە پێشخستنی ئەدەبیاتی فارسی بگێڕێت. هەروەها شێوازی نووسین و بیرکردنەوەی، کاریگەرییەکی زۆری لەسەر نەوەی نوێی شاعیر، وەرگێڕ و نووسەرانی ئێران داناوە.
دوای مەرگی ئیلاهی، دوو بەرهەمەشیعری بەنێوەکانی گەنجییەتی “جوانیها” و بینین “دیدن” بە چاپ گەیشتوون. هاوکات چەندین بەرهەمی جیهانییشی وەرگێڕاونەتە سەر زمانی فارسی، وەک: “اشراقها: اوراق مصور آرتور رمبو. صوبح روان: کنستانتین کاوافی. بهانەهای مأنوس: فلوبر، پروست، جویس و نابوکف. نیت خیر: فریدریش هلدرلین. زمرد و حملە: الیوت + رستان. درەی علف هزار رنگ. مستغلات: هانری میشو. حلاج الاسرار: اخبار و اشعار. لورکا“.
ئیلاهی ساڵی ٢٠١٠ (سێشەممەی ٩ی ئازەری ١٣٨٩) لە تەمەنی ٦٥ ساڵییدا بەهۆی نەخۆشیی دڵ، کۆچی دوایی دەکات و لە ڕۆژی یەکشەمەی (١٤ی ئازەری ١٣٨٩) لە گوندی بێجیدەی نوێی مەرزەناوا ، لە بەرزایییەکانی چیای بەرز “البرز’ بە خاک دەسپێردرێت و جگە لە واژۆکەی خۆی، هیچ شتێک لەسەر کێلەکەی نانووسرێت. ئەمەش نیشاندەری ئەو ژیانە، گومناو، نامۆ و بێدەنگەکەیمان بۆ دەردەخات. چونکە ئیلاهی تەکەزی زۆری خستبووە سەر بێدەنگییەکەی، کە بۆ دوای مردنیشی، بیری لێ کردبووەوە.
٢- چەند تێبینییەک لەمەڕ وەرگێڕانی خۆرە
١- ئەم شیعرە خۆرە، کە لەژێر ناوونیشانی ‘شقاقلوس’ بە زمانی فارسی بڵاو کراوەتەوە، یەکێک لە شیعرە سەخت، ئاڵۆز و ناڕوونەکانی ئیلاهییە، کە تێگەیشتنی شیعرەکە لەپاڵ ئەوەی کە ئیلاهی بۆ خوێنەری فارسیزمانیش سەختە، ئەوە ئەم شیعرەی سەختترینیشە، هەر بۆیە لەپاڵ وەرگێڕانیدا، هەوڵمدا وتارێک لەمەڕ شیعرەکە وەربگێڕم، چونکە ئەم وتارە هاوکارییەکی باشی خوێنەر دەکات بۆ شیکردنەوە، کردنەوەی هەندێک کۆد و توولەڕێ تووناوتوونەکانی خودی شیعرەکە. وەنەبێت خوێندنەوەی تر هەڵنەگرێت، چونکە خودی شیعرەکە دەکرێت لە چەندین ڕووەوە بخوێندرێتەوە، بۆیە تکام وایە خوێنەر تەنیا بە خوێندنەوەی شیعرەکە ڕازی نەبێت، کە باز بەسەر وتارەکەدا بدات، چونکە ئەم وتارە هاوکارییەکی گرینگە، بەتایبەت بۆ پڕکردنەوەی کێماسییەکانی من، چونکە ڕەنگە توانای من لە وەرگێڕانیدا کەمی هێنابێت، بۆیە هیوادارم ئەم وتارە ببێتە هۆی ئەوەی خوێنەر لە کەمتواناییم ببوورێت و ڕووسپیم بکات.
٢- خۆرە کە لە زمانی کوردییدا هەموومان پێی ئاشناین، جۆرە نەخۆشییەکە، کە نەک هەر تشتەکان دووچاری دەبن، بەڵکوو تووشی مرۆڤیش دەبێت. خۆرە کە بۆ ناوونیشانی ئەم شیعرە بەرانبەر ‘شقاقلوس’ی فارسی هەڵمبژاردووە، هامان سێفاکلۆس (cephaclus)ی گرێکییە و لە زمانی ئینگلیزیدا گەنگەرین ‘Gangrene’ی پێدەگوترێت، لە فەرهەنگی ‘کوردستانیکا’دا بۆ “گەنگەرین – gangrene” ئەم وشانەی لە زمانی کوردییدا بۆ هێناوەتەوە:- لاڕەشە، تیراوێ، خۆرە، مەرگ یان داڕزانی شوێنی شانەیەکی نەرم (بەهۆی خوێنپێنەگەیشتن یان نەخۆشیی بەکتریایییەوە).
خۆرە؛ مردن یان گەندەڵبوون و هەوکردنە، تووشی بەشێکی ماسوولکە یان ئێسک و شانەکان دەبێت و دایدەڕزێنێت، بەشی تووشبوو ڕەش و شین دەبێت، خانەکانی لەش بەهۆی کەمی خوێن، سەرمابردوویی و خوێنپینەگەیشتنیان و چەند هۆکارێکی دیکە، دەمرن.
٣- لەمەڕ وەرگێڕانی ئەم شیعرەوە هەم مانا و واتا، هەم جوانکاری، تەکنیک و سەرواتاکانم لە بەرچاو گرتووە و هەوڵی پارێزگاریکردنم داوە. ئەوەی زۆر لام لێ نەکردووەتەوە، ئەوەیە، کە هەر بەتەنگ گواستنەوەی جیهانبینیی شیعرەکەوە ببم، چونکە دەقی شیعری هەر مانا، یان جیهانبینی نییە، ئەوەی وا دەکات ئەم دەقە بژیێنێت، ئەو بزۆزییە سەرشێتییەیەتی لە یاریکردن بە وشە، مانا، ڕەوانبێژی، فرەمانایی، فرەڕەهەندی و …، ئەگەر دەقی شیعری هەر گواستنەوەی مانا بێت، ئەوە هەر دەتوانێت یەک مانای گشتیی دەقەکە بگوازێتەوە، بە مانایەکی دیکە هەر دەتوانێت ڕۆڵی خوێندنەوەیەک بگێڕێت، بەم هۆیەوە شیعرەکە ڕێگە بە وەرگێڕانێکی دەقاودەق، یان وەگێڕانێکی ئازاد نادات، بەڵکوو پێویستی بە وەرگێڕانێک بوو، کە لایەنە ئاشکرا و شاردراوەکانی دەقەکە نەخنکێندرێن و لەبارنەبردرێن، بۆیە نەدەکرا نە وەرگێڕانەکە تەواو وشەیی بێت، نە تەواو وەرگێڕانێکی دەستکراوە و ئازادانەش بێت. بۆیە ئەوەندەی لە توانامدا بووە، لە هەوڵی ڕاگرتنی ئەمانەتی وەرگێڕاندابوومە و لەو شوێنەی پێویستی کردبێت وەرگێڕانێکی وشەیی بێت ئەنجامم داوە و لەو شوێنەیش، کە وەرگێڕانێکی ئازادی پێویست بووبێت یان هەرتکیان، ئەوە لە ماندووبوون بۆ دۆزینەوەی باشترین بژاردە، درێخیم نەکردووە.
٤- بێژەن ناوی شاعیرێکە کە ناو و شیعری دەبردرێن، تاکە شتێک کە بیری لێ ناکرێتەوە وەرگێڕانیەتی، سڵەمینەوە لە وەرگێڕانی شیعری بێژەن، خۆی شیعرێکی سەرشێتە، وەرگێڕانیشی خۆبێزەوەرکردنە. من لە خاڵی یەکەمدا -سڵەمینەوە-؛ ئەمەی دووەم (خۆبێزەوەرکردن) و لە خاڵی دووەمیشیدا -وەرگێڕان- هی دووەم (سەرشێتیی)م هەڵبژارد. واتە سەرشێتی گرتمی و هەستام بە وەرگێڕانی ئەم شیعرەی خۆرە. بۆیە وەها هەوڵێک بۆ بیرکردنەوە لە وەرگێڕانی، ڕووکردن و گرتنەبەری ڕێگەیەکی تژی لە دڵەڕاوکێیە، هەرچۆنێک بێت، هیوادارم بە ڕەخنە و سرنجی وەرگێڕ و خوێنەران دەوڵەمەندتر بکرێت.
٥- ماوەتەوە بێژم، یەک: زمانی کوردی زۆرجار پێویستی بە کۆکردنەوە نییە، چونکە وشەکە واتای هەم تاک هەم کۆ دەگەیەنن، بۆیە وشەکانم بە سادە و بەبێ خستنەسەری نیشانەی کۆ داناون، مەگەر لەو شوێنەی کە وا پێویستی بە نیشانەی کۆ هەبووبێت.
دوو: ١- بەختی کەفاوی: لەمەڕ ئەو وشانەی کە لە شیعرەکەدا سەرواتان، ئەوە هەوڵی ئەوەمداوە کەمێک وەک خۆیان بیانهێڵمەوە، بۆ نموونە: “بخت را کفآلود” کە لە کۆپلەکانی دواتریش بەر وشەی سپی، کەفی دوای چزووپێڕۆکردن، کەفی سەر زاری کەرەکێوییەکان و هاوکات ڕووناکی و … وایکرد من سوود لە بەختی کەفاوی وەربگرم، چونکە هەم مانای پووچی لەخۆ بارکردووە، هەم ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لە زۆر شوێنی دیکەی شیعرەکەدا وابەستەیە بە ڕەنگی سپی، بە مانایەکی دیکە ئەم پووچی و سپییەتییە، سپیەتی وەک دەرکەوتن و تیشکی ڕووناکیش سەرواتای ئەم شیعرەیەن. ئەم جۆرە کارەم بەشێوەی کەمێک دەستکراوەتر لە هەندێک شوێنی دیکەدا ئەنجامداوە.
٢- قەوانی مۆسیقا: لە شیعرەکەدا کە “صفحەی موسيقی” هاتووە، دەکرێت هەم مانای ڕووپەڕ بدات، کە نۆتی مۆسیقای لەسەر دەنووسرێت، هەم دەتواندرێت مانای قەوان لەخۆ بگرێت.
٣- چاڵاوێکی کەندووە؛ کە لە ڕووخسارم هەڵدەنگوێت: دەکرا ئەمە بەم شێوەیەش وەربگێڕدرابوایە: چاڵاوێکی کەندووە کە دەگاتەوە ڕووخسارم، یان بە ڕووخساری من دەگات، یان چەند شێوەی دیکە، بەڵام بژاردەی هونەرییتر و شیعرییتر لەلای من، ئەوەیە کە داندراوە. هەڵبەت ئەمە تەنیا نموونەیەکە، کە هێناومەتەوە.
٤- بە هێواشیی سپاس٤ بکرێت: لە شیعرەکەدا شکر نووسراوە، کە دەکرێت هەم مانای شیرین “شەکر” و هەم مانای سپاس بدات، بەڵام سپاسم بە گونجاوتر زانی.
٣- شیعری خۆرە “شقاقلوس”
خۆرە
بێژەن ئیلاهی
بۆ کوردیی ناوین: سۆران محەمەدەسوورە
١
شەرم لە ڕووناکیدایە و ئا ئەمەش، دووماهیی هەر ئاخافتنێکە،
هاوسەرم!
پیا تۆم بە ڕووناکیی سپاردە، کە جەستەیەکی فرە بێگەردی هەبوو،
وەرە لەنێو بیابان، ل دو ئەڵقە ونبووەکە بگەڕێ،
کە ئێستاکانێ، با دەنێویدا دەگڤڤێنێت.
ئەڵقەی هاوسەرگری، لەنێو بیابانێکی بێهەتەر، بێهەتەر؛ کە ئێدی شتێک نییە،
[ئەمە هەموویەتی
مەگەر سێگۆشەیەکی کۆنی چکۆلە، سێگۆشەیەکی لە قەلەڕەشان
کەوتووی
ناو سەنگەرێک!
و بەم بەربەیانە کە دووپشک -خوشکە بێنیازەکەم- بەختی
[کەفاوی١ هەست پێکردووە،
لە نەیدا هەوا هەڵدەخولێت، هەروا لە دووندی کەژا.
٢
خانووەکان دادەڕمێن.
ئەم کەرەکێوییانە، کە بە کەفی ڕوونی دەمیان، بلەز ڕادەکەن،
لە قاچی باریکەڵەماندا سەمایان چەند چاک، پێشبینی
[کردگە!
بەسەر وێرانییەکاندا بەنی کۆلارەیەک لە فڕین
[ناکەوێت
لەنێو دەستی منداڵێکی جوانکیلە، منداڵێکی مردوو.
هەنووکە بەر لە باران، زەوییەکی وشک و برینگ دهێتە ناسکرن،
[کە لەودا
ڕووەک، بە تێکڕایی ناودێرکراون.
و بێدەنگیی وچانی نێوان ئەم دوو دڵۆپەیەش، کە لە میچی شکەفتەکە
[دەتکێت،
ڕێزلێنانێکە لەتۆ، تۆی منداڵم. کە بەسەر مەرگتدا
کەمێ ڕابوریووە،
ڕێزگرتنێکە لە سەما.
لە وچانەکەدا، لەنێوان دوو دڵۆپی دووماهیی، لەپڕ قۆچکەی
[هەموو جڕوجانەوەران
لە ترسانا دتاییسێن.
ئاو دەخۆمەوە و پیاڵەیەکیش دەپڕژێنمە میچەکە
۳
یەکجار دوور، گەلێ دوورتر، فلووسێکم کەفتگە ژێر خاچ.
ئەرێ ڕۆژە؟
لەتاو قرچەی گەرما، ڕووبەند لادەدەین. وەڕێدەکەوین
بۆ دووردەست، بۆ وێ.
لەژێر خاچەکەدا هێلکەیەک بەش دەکەین و ب هەڤڕا دەیخۆین:
[بەخۆشیی!
مەرگیش، بە هەناسەبڕکێ شیوەکە زیویین دەنەخشێنێت.
دوورتر، قەوانی مۆسیقا٢، لەژێر سەتان نینۆکی تەمگرتووی جواندا
[دەخولێتەوە،
و دەنگیش، هەمان دەنگ:
ئەرێ ڕۆژە؟
٤
من بیرێکم پەروەراندووە کە بە ئاو ناگات،
لێ چ تاریکایییەکی جوان! لەودیو، تاریکایی ژێر زەوییەکە،
[چاڵاوێکی کەندووە؛ کە لە ڕووخسارم هەڵدەنگوێت٣
من ئاوم، ئاو! و ڕەشتاڵانی کەساس، بەر لە نوێژ، بەدوای مندا
[هەڵوەدان.
تەماشایەکی ئاسمان، تەیارم دەکات کە بێدەنگ بم.
و لەنێو بێنی دڕاوا، چەکێکی ئاوڕەنگ بدۆزمەوە.
ئەو دەمەی کە ئاو، بە ڕەنگی خۆی هەڵدەشاخێت، من ئەوم،
[ئەو چرکەساتەم.
ڕەنگی ئاویش، چەند زێتر لە ئاو ڕۆبچێت،
زیندووتر دەبێت: شینتر!
٥
نامۆ، بەنێو حەشیمەتدا ڕادەبرم؛ تا چاو بڕبکات تەنێ ڕووەک، بەڵام لە خۆخشاندنی
[پێم ناوم لێدەگرێت.
چاوم نووقاندووە و ناوی ڕووەک، تاری و ڕەشن.
ئیتر لە هیچ شوێنێکدا، هیچ شوێنێک
من بەنێوێک، وشەیەک بانگ مەکە، کە ئێستا، تەواوی زمان
[لە ناوی ڕووەکێکدا، بەختەوەرە.
سەختتر لە ڕووەک، دەستم لێبدە، دەستەکانت پێشکەشت دەکەم
ناسکتر لە گیا، بمگرە باوەش، جەستەتم هەرزان
[دەدەمێ.
و ڕۆژگارێک کە ئاشەکان، لە ڕووناکیدا دەگەڕێن،
دەستەکانت لێکدەنێیت، مستت هەروا گرمۆڵە دەکەیت و
ئەم گرمۆڵەیە، مینا دیارییەک
دحەڤینیت.
٦
ئێستاکە چەنێک خوویا ڕووخسارت ئازار دەدات
گوڵەبەڕۆژە- هەتا هیوایێ بپشکوێت!
کەوایە کێ ئەم چاکەیە دەنوێنێت؟ کەی پێستی سیمات بە ماچ،
[شینومۆر بکات
تا ڕووناکی بپەڕژێت و
بە هێواشیی سپاس٤ بکرێت؟
من! من کە ڕامووسانم، ترسناکتر لەیەک واژۆیە.
هەوای زوڵاڵ پشتڕاست دەکەمەوە و ڕاسانم لەسەر کورسییەکە
ئەڕای ماڵاوایی.
شەپۆلێکی سپی، لەگەڵ دەمامک و گوڵەوەنەوشەکان، ڕەگەڵ مووچڕکەیەکی تاسەباری
[گزنگان، وا نێزیک دەبێتەوە، نێزیک.
دەنێو چەڵەمەکاندا، هەوا دەهەستێندرێت، بەڵام دەنگی بەریەککەوتنی
[ئێسک، مایەی خۆشحاڵییە.
ماڵاوا، لەم چرکەساتە کاکێشانییەدا، دووبارە، هەمدیس، ماڵاوا!
و دەنێو ئەم هەموو ڕاستییانەدا
لە بری سوێند بە چنگێک خۆڵ خووڵکی منی کردووە،
سەرەپێیەکانم دەکوتم کە هێزی بیستنی
لە خاکەوە مەیسەر دەکەم.
هەرتک نووکی پێیەکانم.
۷
لە زەویی بێگەرد با هەڵبڕاو نەبێت چاو
کە تەنیا بووکێک، لەپاڵ ژوورەکەدا، دەکۆکێت.
تایبەتمەندیی- غەزالانە – و هەروا ورەش
لەسەر خوان لە پاڵ ئاو داندراون، ئاو نیشانەیەکی مەزنە
بە لەنجەولارێک لە دیمەنێکدا.
لەوێ، لەدووردەست، بە هێواشی باڵدەگریت، بەڵام لەو
[سەرەوەش
نیگای بەربەنەکەت دەکەوێتە سەر شاران.
ئا لێرە-هەر لێرووکانە-ئارام ئارام، دەژەنم، دەنووکە
[لێدەدەم؛ پەنجەی من، لە بێدەنگیی دادپەروەرترە.
و سەما، پاڕانەوەیەکی گیرابووە
لەو دەمەی زەوی دەلەرێتەوە.
٤- خوێندنەوەیەک بۆ شیعری خۆرە (شقاقلوس)ی بێژەن ئیلاهی
محەمەدحوسێن تۆفیقزاده
بۆ کوردیی ناوین؛ سۆران محەمەدەسوورە
پێشەکی
لەمەڕ بێژەن ئیلاهی، سێ قۆناخی شیعریم لەبەرچاو گرتووە، یەکێکیان ئەو شیعرانەن کە لە نامیلکەی شیعریدا چاپ بوون؛ شیعری درێژ، ئاڵۆز و ناڕوونن. قۆناخی دووەم ئەو شیعرانە دەگرێتەخۆی کە کورتن و بەراورد بە شیعرەکانی قۆناخی یەکەم پوختترن و هاوئاهەنگییەکی ئۆرگانیکییان پێکەوە هەیە، بەگشتی زیاتر ڕوون و مانادارترن، بەهەرحاڵ قۆناخی سێیەم ئەو شیعرانەی لەخۆ گرتووە، کە لە گۆڤاری “تماشا”دا بڵاوکراونەتەوە، دەکرێت بگوترێت کە لەم شیعرانەدا بێژەن ئیلاهی بەم شێوە سادە و بێگەردیییە، بە تایبەتمەندیی زمانی خۆی گەیشتبێت.
شیعری ‘خۆرە’ لە شیعرەکانی قۆناخی یەکەمی شیعری ئیلاهییە. واتە شیعری ئاڵۆز، درێژ و بەگشتییش ناڕوون. ئیلاهی کاتێک کە ئەم شیعرەی نووسیوە، تەمەنی بیست و دوو ساڵ بووە.
ئەم شیعرە، شیعرێکی درێژی لە حەوت کۆپلە پێکهاتووە، پەیوەندیی نێوانیان هێندە ئاڵۆز و تووناوتوونە، تێگەیشتن لە هاوپەیوەندیی شیعرەکە زۆر سەخت و تاقەتپڕووکێن دەکات. تەنانەت لە خودی کۆپلەکانیشدا، پەیوەندیی نێوان دێڕ، وێنە و کۆڕستەکان ناڕوون و ئاڵۆزن، لە ڕاستییدا ئەوەی دەبێتە هۆی تێگەیشتن لە مژارێک، ئەوە لێکچوونی ئەو مژارەیە لەگەڵ مژاری پێشەخۆی، واتە هەر مژارێک بۆ ئەوەی دەرک بکرێت پەیوەست کراوە بە مژاری پێشەخۆیەوە.
لێ لەم شیعرەدا بێژەن ئیلاهی وێنەگەلێکی ئافراندووە، کە لەسەر خۆیان هەڵچندراون، واتە پەیوەندییان بە ڕابوردووەوە نییە، پێش ئەوە وەها وێنەگەلێک لە ئارادا نەبوون، کە بکارین بەپشتبەستن بە وێنەگەلی ڕابوردووەوە، مەبەستی وێنە نوێیەکانی هەڵبهێنجین، بە شێوەیەک ئەم وێنانە نە لەم شیعرە و نە لە شیعرەکانی دیکەیدا دووبارە نەبوونەتەوە و نابنەوە. ئەم یەکجارە “ناوازەییبوون”ی وێنە، -دووبارە نەبوونەوەی وێنە-، پێدەچێت گرینگترین هۆکاری لێڵیی و ناڕوونیی شیعری قۆناخی یەکەمی ئیلاهی بێت. ئەم تاقانەبوونەی وێنە، ئەم بێدووبارەیییەی وێنە، لەوانەیە لە گرینگترین تایبەتمەندییەکانی ئەدەبی مۆدێرن بێت، ئەدەبی مۆدێرن لە تەوای جیهاندا. ئەدەبێک کە پەیوەندیی خۆی لەگەڵ نەریت، ڕابوردوو و وێنەی پێشەخۆی هەڵپەساردووە و وێنەی نوێ دەئافرێنێت، کە پەیوەست بە خۆیانن، دووبارە نابنەوە و دووبارە نین.
بە شێوەیەک کە شاعیر دەیەوێت تاکایەتی و نامۆییی شیعرەکەی بەدرووستکردنی وێنەی نوێ پێشان بدات، لەم شیعرەدا نە ڕۆژگار، نە شوێن و نە دیمەن ئا لەمانە هیچ کامێک بەردەوامییان نییە. ئەمەش بە مانای ئەوەی کە ئەو وێنەیەی لە کۆپلەی یەکەمدا دەیبینین، ئیتر دووبارە نابێتەوە، ئەو وێنەیەیش کە لە کۆپلەی شەشەم یان حەوتەمدا دەیبینین، دەلوێت کە پێشەخۆی لە خودی شیعرەکەدا هیچ پاشخانێکی نەبووبێت، وەک بڵێیت شیعرێکە پێکهاتوو لە چەند ئیماژ یان کۆلاژێک لە چەند ئیماژ، ئەم داشکانەوەیە ڕووەو ئیماژ، خواستێکی تەواو مۆدێرنانەیە. ئەو شاعیرانەی بۆنموونە ت. س. ئیلیەت یان ئێزرا پاوەند، کە پێشەنگ و ڕێبەری شیعری مۆدێرنی جیهانن، گرنگییەکی زۆر بە وێنە دەدەن، گرنگییەکی زۆر بە ئیماژ دەدەن. ئیماژ وێنەیەکی جێگیرە، کە هیچ جووڵەیەک تێیدا لەئارادا نییە، شیکردنەوەیەکی بابەتییانە، بەشەکی و هەستپێکراوی شتەکانە.
شاعیر بە خستنەڕووی ئیماژ، هەر تەنێ لە هەوڵی ئەوەدا نییە هەستەکانی خۆی بە خوێنەر پێشکەش بکات، بەڵکوو گەرەکییەتی ئەو ئۆبژەیە، ئەو شتە بە تەواوی بوونی خۆیەوە، دووبارە بە زمان بیسازێنێتەوە، وێنەیەک لەو ئۆبژەیە بخاتەڕوو/ پێشکەش بکات، کە پێشتر لە ئارادا نەبووە. هەر لەبەر ئەمەشە کە پەیوەندیی ئەو وێنەیە لەگەڵ دونیای دەرەوەدا دەپچڕێت. بۆیە ئیلیەت لە پێشنیازەکەی بۆ ڕەخنەگری ئەدەبیدا یێژێت: پێویستە سرنج لەسەر خودی شیعرەکە بێت. ئەوە خودی شیعرەکەیە، کە نوێنەرایەتی و گوزارشت لە خودی خۆی دەکات. گرینگ نییە کە تۆ بزانیت ژینگەی شاعیر چ ژینگەیەک بووە و لە چ دۆخێکدا یان لە چ تەمەنێکدا ئەم شیعرەی نووسیووە، لە کاتێکدا شیعرەکە دیاردەیەکی تەواو جیاواز و دابڕاو بێت لە ژینگەکەی، تەنانەت لە خودی شاعیر جوودا بووبێتەوە، نە وێنەیەکی دووبارەی تێدا بەدی بکرێت، نە پەیوەندییەکی لەگەڵ وێنەکانی پێشەخۆی هەبێت، تەنانەت بە شێوە و پێکهاتەی شیعرەکەش نائاشنایە؛ کاتێک هەموو ئەمانە لە یەک شیعردا هەبن، خوێندنەوە و تێگەییشتن لێی کارێکی سەخت دەبێت.
گەرەکە خوێنەر و بیسەری شیعری مۆدێرن؛ خوێنەری چالاک و بەتوانست بێت، ئەگەر نا ناتوانێت لە شیعرەکە تێبگات، دەبێت بتوانێت هەنگاو بە هەنگاو لەگەڵ شیعرەکە بڕوات، وێنەکان وێنا بکات، بەگشتی کۆی شیعرەکە دووبارە دابڕێژێتەوە. خوێندنەوەی شیعری مۆدێرن زۆر جیاوازە لە خوێندنەوەی شیعری نەریتیی و باو، تەنانەت لە شیعری هاوچەرخی ئێمەدا [فارسی] خوێندنەوەی شیعری نیما یوشیج یان ئەحمەدی شاملوو یان شاعیرانی دیکە، کە شاعیری نوێخوازی ئێمەن، شیعر شێوازی خوێندنەوەی خۆی لەگەڵ خۆی دەئافرێنێت، خوێنەری ئەم شیعرە -خوێنەری شیعری مۆدێرن- گەرەکە شیعرەکە بەو جۆرە بخوێنێتەوە کە لە شیعرەکەدا هەیە، وەک ئەوەی شیعری مۆدێرن بیەوێت خوێنەر بەشدار بێت لە بەرهەمهێنانەوەی شیعرەکە و مانا لە شیعرەکەدا، لە دووماهییدا خوێنەری شیعری مۆدێرن هەر خوێنەرێکی ڕووت و دەستبەستراو نییە، هەموو کەسێکیش ناتوانێت شیعری مۆدێرن بخوێنێتەوە و لە چێژی ئەدەبی شیعرەکە چێژ و کەڵک وەربگرێت.
دەبا بگەڕێینەوە بۆ لای شیعری ‘خۆرە’، ئەم شیعرە کۆلاژێکە لە چەند ئیماژ، وێنەیەک کە پاڵیەکخراون لە پارچەکاندا یان لە کۆپلەی جیاوازدا پێکەوە هاتوون، کە بەڕواڵەت هیچ پەیوەندییەکیان بەیەکەوە نییە، بە جۆرێک لەم تاریکایییەدا ڕووناکیدانەوەی شیعرەکە بەسەر چەند تابلۆ و وێنەوە پەڕش بووبێتەوە، وێنەیل بۆ وشەیەک، ئاماژەیەک، یانیش دێڕێک یان کۆپلەیەک ڕوون دەکاتەوە و دواتر ئەم وێنانە ون دەبن، بەبێ ئەوەی دەرک بەوە بکەین، کە پەیوەندیی نێوان ئەم وێنانە بەڕاستی چی بووە، بەبێ ئەوەی بتوانین تاڵێک لە پەیوەندیی نێوان ئەم وێنانە هەڵبهێنجین و بدۆزینەوە، بەشێوەیەک کە ئەم وێنانە لە شیکردنەوە و مانا لایان دابێت، ڕێک لەو چرکەیەدا کە خوێنەر یان بەردەنگ هەست بکات کە ماناکەی هەڵهێناوە؛ ئەوە شیعرەکە دەرگە بەسەر وێنەیەکی نوێدا ئاوەڵا دەکاتەوە و مانایەکی دیکە بە هەڵواسراوی دەهێڵێتەوە.
بەڵام لە مێشکی شاعیردا پەیوەندییەک لەنێوان ئەم وێنانەدا هەر هەبووە، ئەگەر نا بەسەریەکەوە و لە شیعرێکدا نەیدەخستنەڕوو، ڕەنگە یەکەم دەستپێکمان بۆ کردنەوەی ئەم گڵۆڵە ئاڵۆز و سەرلێشێوێنەرەی شیعری ‘خۆرە’ ناوی خودی شیعرەکە بێت. خۆرە “شقاقلوس” کە لە وشەی سێفاکلۆس وەرگیراوە، جۆرێک نەخۆشییە، بەهۆی ئەم جۆرە نەخۆشییەوە، بەشێکی جەستە دەمرێت و دادەڕزێت، چارەسەرکردنیش لە سەختترین دۆخدا بڕینەوەی ئەو بەشەیە کە مردووە. بۆیە دەکرێت گریمانەی ئەوە بکەین، کە بێژەن ئیلاهی ئا هەر لەم ڕووەوە ئەم شیعرەی ناوناوە، چونکە ئەم شیعرە گوزارشت یان شاردنەوەی ئاوها دۆخێکە. دۆخێک کە بەشێک لە کۆی بەشەکی مردوو، کە پەیوەندیی دەگەڵ ئەو تەکووز “سیستەم” و پێکهاتە پچڕاوەدایە کە وا بڕیارە ببڕدرێت و فڕێ بدرێت؛ دەبێت جیابکرێتەوە. کاتێک هەر لە دەستپێکەوە لە کۆپلەی یەکەمڕا لە شیعرەکە بنواڕین تا دوا کۆپلەی کە کۆپلەی حەوتەمە، ئەوە تێدەگەین کە ڕەنگە ئەم ناوە، هەمان وشە، هەمان ئەم دۆخە بێت، کە ئەم ناوە دەخاتە مێشکی خوێنەرەوە، دەتوانێت هەموو ئەم وێنە دوورانە بەیەکەوە ببەستێتەوە و یەکەیەکی تۆکمە درووست بکات.
بە شێوەیەک کە شاعیر بارودۆخێک دەرببڕێت، تەکووزێک پێشان بدات، جەستەیەک بەرچاو بخات، جەستەی یەک جەستە، پەیوەندییەکی نێوان کەسایەتییەک و یەکێک لەو ئەندامانەی کە تووشی ئەم داڕزاویی شوێنییە (مردنی خۆجێیی-مرگ موضعی) بووە، گەرەکە ئێستاش ئەو ئەندام یان بەشەی کە داڕزاویی شوێنی هەیە، ئەو بەشەی کە گەندەڵ بووە، ببڕدرێت و لەم یەکبوونییەدا داببڕێندرێت. دەکرێت وەها وێنا بکرێت، کە ئەم ناوونیشانە دەمانباتە سەر ئەو تێگە (چەمک) هەمەکییەی کە لەم شیعرەدا لەئارادایە، جیاکردنەوەی زۆرەکی لە پەیوەندییەکی نێوان کەسیدا. ئەو دابڕانەی کە لەگەڵ دەرکەوتنی ڕووناکییدا دەئافرێت، بوومەلەرزەیەک کە خانووەکان تەفروتوونا دەکات، مردنێک کە پشووسوارانە بە شیودا ڕادەبرێت و گەرووەکە (دۆڵ) زیوڕەخشان دەکات، بەسەریەکیشەوە؛ خوداحافیزی و ماڵاواییکردنێک.
یەکەم
شەرم لە ڕووناکیدایە و ئا ئەمەش، دووماهیی هەر ئاخافتنێکە،
هاوسەرم!
پیا تۆم بە ڕووناکیی سپاردە، کە جەستەیەکی فرە بێگەردی هەبوو،
وەرە لەنێو بیابان، ل دو ئەڵقە ونبووەکە بگەڕێ،
کە ئێستاکانێ، با دەنێویدا دەگڤڤێنێت.
ئەڵقەی هاوسەرگری، لەنێو بیابانێکی بێهەتەر، بێهەتەر؛ کە ئێدی شتێک نییە،
[ئەمە هەموویەتی
مەگەر سێگۆشەیەکی کۆنی چکۆلە، سێگۆشەیەکی لە قەلەڕەشان
کەوتووی
ناو سەنگەرێک!
و بەم بەربەیانە کە دووپشک -خوشکە بێنیازەکەم- بەختی
[کەفاویی هەست پێکردووە،
لە نەیدا هەوا هەڵدەخولێت، هەروا لە دووندی کەژا.
لەم شیعرەدا ڕووناکی کە لە کۆپلەکانی یەکەم، دووەم، پێنجەم و شەشەمدا دەیبینین، یەکێکە لە وشە وەربارەکان. ئەو کاریگەرییەی کە ڕووناکی بەدرێژاییی ئەم شیعرە دەیگێڕێت، سەرەتای لێکهەڵبڕان و جوودایییە. ئەو دەمەی ڕووناکی دەکەوێت، کاتێک کە بەیانییە، لێکهەڵبڕان پێش دێت. لەم نیوەدێڕەدا “شەرم لە ڕووناکیدایە و ئا ئەمەش، دووماهیی هەر ئاخافتنێکە“، ئەو دەمەی کە ڕووناکی دادەکات: شەرم پێش دێت. تا ئێرە تاریکایی بوو و شەرمێک لەئارادا نەبوو، بەڵام هەر کە ڕووناکی دەکەوێت، شەرم سەرهەڵدەدات، ئا لێرەوە گوفتاریش دووماهی لێدێت. ئا لێرەدا کۆتایی پەیوەندی ڕادەگەیێنێت؛ ئەڵقەی هاوسەرگری لە ناو بیابانێکی کاکی بەکاکی ون بووە؛ لە بیابانێکی قاقڕ، کە جگە لە سەنگەرێک هیچ شتێکی دیکەی تێدا نییە، سەنگەرێک کە تەرمی سێ قەلەڕەشی بەشێوەی سێگۆشە لەخۆ گرتووە.
لەم وێنە شیعرییەدا ئێمە وەک خوێنەر چی هەڵدەهێنجین؟ دووبارە بۆ بەشە پیکهێنەرەکانی وێنەکە دەگەڕێینەوە و پێیدادەچینەوە، سەنگەرێک کە بەشێوەی سێگۆشە تەرمی سێ دانە قەڵەڕەشی تێکەوتووە. سەنگەر پەناگەیەکە لە شەڕدا، هاوکات تەرمی ئەم قەلەڕەشانە لە وەها سەنگەرێک کەوتوون، وەک بڵێیت کە لەم شوێنەدا سەنگەریان گرتبێت و شەڕیان کردبێت، بەڵام قەلەڕەش لەگەڵ چ شتێک دەتوانێت جەنگ هەڵبگیرسێنێت و بجەنگێت! یان دەتوانین چ کار و پەرچەکردارێکی لێ چاوەڕوان بکەین، کە وێنای جەنگی لێ بەدی بکەین! قەلەڕەش لە چاندی (کولتووری) ئێمەدا هێمای هەواڵدان و شوومییە، بە سرنجدانمان لە درێژاییی شیعرەکەدا، بەتایبەت سرنجدان لە مژارێک کە شاعیر لەمەڕ ناو و زمانەوە دەیخاتەڕوو، تەنانەت هەر لە دێڕی یەکەمدا “دووماهیی هەر ئاخفتنێکە” و بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەیش کە قەلەڕەش پەیڤەکە سەتبارە دەکاتەوە و هەواڵگری دەکات؛ وەک ئەوە وایە کە ئەم سەنگەرە پەناگەی دوان و گوفتار بووبێت، پەناگەی ئاخافتن بووە. ئێستا ئەوەی کە ئەم سەتجارەکییەی گوفتارە دەردەخات، سەلمێنەری ئەم هاواڵگری و گوفتارانە دەکات، دەرخەری گوفتاری شوومە، سڕاوەتەوە و نەماوە. ڕووناکییەک وەدەرکەوت و لەگەڵ خۆیدا تاریکیی نێو سەنگەرەکەی ڕاماڵی و برد. لە لایەکی ترەوە وشەی سێگۆشەمان هەیە، کە وێنەیەکی تیژ و زبراوییمان پێشان دەدات، پێمان یێژێت سێگۆشەیەکی بچووکی کۆن، لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین کە قسەی شووم، دووبارەبووەوەیی و تووندوتیژانە، لەناو خودی سەنگەرەکەدا لەبەینچوون.
لێرەدا زمان لە ڕووناکیدا کۆتایی پێ هاتووە و هاوکات شەرم پێش بەم زمانە دەگرێت و ڕێبەست بۆ ئاخافتن چێ دەکات. بۆچی؟ لەبەر ئەوەی پیاوەکە لە ڕووناکیدایە، ئەم شەرمەش تەواوی ئەم پیاوەی تەنیووە. ئەمە چ کاتێک پێشدێت: بەربەیان، کەوتنی ڕووناکی، ئەو ساتەیە کە ناپووختی، ناهاوێری و چڕی لەلایەن بەختکوێرییەوە (بەختی کەفاویی) دەرک کراوە، وێنەیەک کە گوزارشتی ئەمە هەڵدەهێنێت و پێشانمان دەدات، وێنەیەکی نامۆ و غەریبە، “بەم بەربەیانە کە دووپشک-خوشکە بێنیازەکەم- بەختی کەفاوی هەست پێکردووە”. دەکرێت بۆ ئەم وێنە شیعرییە دوو ڕاڤە لەبەرچاو بگیردرێت: یەکێکیان ئەمەیە کە تەنانەت دووپشکیش کە بێباکە و نیازداری هیچ شتێک نییە، کەفاوی و بەختپووچی دەرک کردووە. لەلایەکەی دیکەوە گەرەکە ئەوە لەبەرچاو بگیردرێت؛ کاتێک کە دووپشک بە کەسێک وەدەدات یان چزووی پێڕۆدەکات، ئەوە ڕێک کەف لەنێو زاری ئەو کەسە کۆ دەبێتەوە، لەوڕا دەکرێت ئا بەم شێوەیە ئەم وێنەیە دەرببڕێندرێت و هەڵبهێندرێت؛ لەو بەربەیانەی کە دووپشک هەستی بە بەختەوەری کردووە، بەجۆرێک چزووی بە بەختدا ڕۆکردووە و بەختیش لە پێوەدانی ئەم دووپشکە، کەفی هەڵهێناوە و لە ئاویلکەداندایە.
ڕەشیەتیی دووپشک لەگەڵ سپیەتیی بەربەیان، هاوکات لەلایەکی دیکەشەوە ڕەشیەتیی دووپشک لەگەڵ بەخت، کە چارەڕەشی و کوێرەوەری گوزارشت دەکەن و دەنوێنن، پێویستە لەبەرچاو بگیردرێن. بەشێوەیەکی گشتی ئەو وێنەیە لە کات، کە لەم کۆپلەیەدا دەیبینین، بەربەیانێکە کە بەختێکی کەفاوی تێدایە، بەختێکی کەفاوی هەڵهێناوە، بەربەیانێک کە تێیدا هەست بە ناپاڵاوتەیی، ناپاکی و بێمانایی دەکرێت. لە کۆتا دێڕیشدا، فەزای گشتیی شیعرەکەمان بۆ وێنا دەکاتەوە؛ “لە نەیدا هەوا هەڵدەخولێت، هەروا لە دووندی کەژا“. ئەم وێنە شیعرییە دەتوانێت وێنەیەک لە قامیشەڵانمان بۆ بەرچاو بخات، کە با دەنێویدا خول دەخوات و ڕووەو دۆڵ، باسک و زینووی کێوان هەڵدەگەڕێت. لەلایەکی دیکەشەوە دەنگی سۆزاویی نەی بیر دەخەمەوە، کە با لە نەی و ملەی شاخەکاندا لوول دەخوات.
کۆپلەی یەکەمی شیعرەکە، خویاکەر یان ڤەشارتنی دەستپێکی ئەم دۆخەیەیە، دەستپێکی ساتەوەختی لێکهەڵبڕان. بیابانێکمان بەرچاو دەخات، کە لەوێدا ئەڵقەی هاوسەرگری تێدا وەندا بووە و با تێیدا دەگڤڤێنێت، بەربەیانێک کە بەختکەفاوی، بەختکوێری، پووچی، کڵۆڵی و چارەڕەشی هەست پێ دەکرێت، شەرم و ڕووناکییش دووماهیی هەر جۆرە ئاخافتنێک ڕادەگەیێنێت.
دووەم
خانووەکان دادەڕمێن.
ئەم کەرەکێوییانە، کە بە کەفی ڕوونی دەمیان، بلەز ڕادەکەن،
لە قاچی باریکەڵەماندا سەمایان چەند چاک، پێشبینی
[کردگە!
بەسەر وێرانییەکاندا بەنی کۆلارەیەک لە فڕین
[ناکەوێت
لەنێو دەستی منداڵێکی جوانکیلە، منداڵێکی مردوو.
هەنووکە بەر لە باران، زەوییەکی وشک و برینگ دهێتە ناسکرن،
[کە لەودا
ڕووەک، بە تێکڕایی ناودێرکراون.
و بێدەنگیی وچانی نێوان ئەم دوو دڵۆپەیەش، کە لە میچی شکەفتەکە
[دەتکێت،
ڕێزلێنانێکە لە تۆ، تۆی منداڵم. کە بەسەر مەرگتدا
کەمێ ڕابوریوە،
ڕێزگرتنێکە لە سەما.
لە وچانەکەدا، لەنێوان دوو دڵۆپی دووماهی، لەپڕ قۆچکەی
[هەموو جڕوجانەوەران
لە ترسانا دتاییسێن.
ئاو دەخۆمەوە و پیاڵەیەکیش دەپڕژێنمە میچەکە
ئەوەی کە لەم کۆپلەیەدا دەخرێتەڕوو، لە دوا کۆپلەدا -کۆپلەی حەوتەم- بەردەوامی پێدەدرێت، بوومەلەرزە و باران، کە لەم کۆپلەیەدا تەکەزی خراوەتەسەر، لەوێدا –لە کۆپلەی حەوتەمدا– ڕوویداوە، گێڕانەوەی دوای ئەوەش هەر لە کۆپلەی حەوتەمدا تێیهەڵدەنگوین. بوومەلەرزەیەک دێت، خانووەکان دادەڕمێن و کەرەکێوییەکان، کە لە هەڵاتندان؛ نیشانە و دەرخەری ئەم بوویەرەن. ئەمەش ئەو بڕوایە پشتڕاست دەکاتەوە، کە گیانەوەران هەست بە ئەگەری ڕوودانی بوومەلەرزە دەکەن، هەر ئەمەی کە کەرەکێوییەکان وەها پێشبینییەکیان کردووە، هەمان شت پێشان دەدات. بەڵام ئەو (شاعیر) خۆی لە بەکارهێنانی وشەی بوومەلەرزە دەبوێرێت، لەپای ئەوەدا سوود لە وشەی سەما وەردەگرێت، لەجیاتی بڵێت؛ کەرەکێوییەکان پێشبینیی بوومەلەرزە دەکەن، ئەوە یێژێت لە قاچە لاواز و باریکەڵەکانماندا سەمایان پێشبینی کردووە. هاوکاتیش لە کۆپلەی حەوتەمدا دەبینین، کە خودی سەما نزایەکی گیرابووە، لەو دەمەی کە زەمین دەلەرزێت، بە شێوەیەک کە پێویستیی ئێمە سەماکردن بووبێت و بوومەلەرزەکەش گیرابوونی نزاکەمان بووبێت. بەڵام چ شتێک لەم بوومەلەرزەیە دەمێنێتەوە؟ خانووەکان کە وا وێران دەبن و بەسەر ئەم وێرانییەشدا تەنیا کۆلارەیەک لە باڵەفڕەدایە، کۆلارەیەک کە بەنەکەی لە دەستی زارۆکێکی جوانکیلکەی مردوودایە.
منداڵەکە گیان دەسپێرێت و کۆلارەکەش تاقە نیشانەی بوونەکەیەتی، منداڵەکە، بێگەردی، چێژی کایە، سەرگەرمی و شادی … هەموو ئا ئەمانە بەهۆی بوومەلەرزەکەوە نامێنن، تەنێ یەک نیشانەی لێ دەمێنێتەوە، ئەویش ئەو کۆلارەیەیە کە لە دەستی با دایە. دەکرێت بەم شێوەیە وێنای بکەین، کە تەنیا شتێک کە لە مەرگ دەمێنێتەوە، تاکە شتێک کە دوای مەرگ لەسەر پێیە و دەژیێت، خۆشی و شادییە، کۆلارەیەک کە بەسەر وێرانییەکانەوەیە، لە وێرانییەکان ئازاد و ڕزگار بووە.
لەهەمانکاتدا سەرەداوەکە؛ دەستپێکی ئەم خۆشیی و شادییە؛ لە دەستی منداڵە جوانکیلەکەدایە. بەم ئەگەرەوە کە منداڵەکە مردووە، بەڵام کۆلارەکە هەر بەردەوامە. ئەو شادی، چێژ و سەرمەستییە هەر بەردەوامە. بەگوێرەی کۆپلەی سێیەمی شیعرەکە، دەکرێت کە خۆشی و مەرگ ئاوێزانی یەککراون و بەشێوەیەک وا دیارە مەرگ بەر تەشەر و گاڵتە گیراوە. بۆیە دەکرێت ئەم مژارە بە یەکێک لە سەرواتا (واتای سەرەکی- بنمایە)کانی ئەم شیعرە دابنێین، بە وەلاوەخستنی مەرگ. وێنەی دواتر کە هەر لەم کۆپلەیەدایە، خاک وشکهەڵاتوو وێناکراوە، بەڵام وشکیی ئەم خاکە، وشکییەکی ئاسایی نییە، وشکییەکە کە بەرەنجامی زمان و ناونانە، خاکێکی وشکهەڵاتووە، کە ڕووەکەکانی ناویان لێندراوە و ناونراون. ئەگەریش وایە، باران بەسەر ئەم خاکەدا دابکات و بیشوواتەوە، پێدەچێت باران بەسەر ئەم خاکە وشکهەڵاتووەدا دابکات، کە لەژێر کاریگەریی ناوی وشک بوو و ڕێسابەندیی زمان؛ وشکهەڵاتووە؛ دابکات و ئەم وشکییە ڕابماڵێت. ئەمە بارانە کە گەرەکییەتی وشکیی زمان بسڕێتەوە.
وێنەی دواتر لەناو ئەشکەوتێکدایە، کە لە میچەکەیەوە دڵۆپ دەتکێت، شاعیر یێژێت لەنێوان دڵۆپەکاندا وچانێک هەیە، وچانێک کە لەنێوان هەر تنۆکە ئاوێکدا کە لە میچەکەوەیە و هەیە، ئەم وچانە، ئەم بێدەنگییە، بێدەنگییەکە بۆ ڕێزگرتن لە مەرگ، ڕێزگرتن لە مەرگی منداڵیی من، ڕێزگرتن لەو مەرگەی کە لە بەرداوامیی لەگەڵ بوومەلەرزەکەدا پێشدێت. بەشێوەیەک کە وا ئەم بێدەنگییە خەریکە ئەم بوویەرە پێشبینی دەکات، ئەم بێدەنگییە خەریکە مەرگ و بوومەلەرزە، تەنانەت ئەو سەمایەش، کە بەهۆی بوومەلەرزەکەوە پێش دێت، پێشبینی دەکات، چرکە بە چرکەش بێدەنگ دەبێت و ڕێز لەو بوویەرانە دەگرێت. بۆچی ڕێز دەنوێنێت؟ چونکە لە بەرەنجامی ئەو بوومەلەرزەیە، وێرانبوونی خانووەکان و بارینی ئەو بارانەی کە وشکیی زمان ناهێڵێت، بەجۆرێکە کە دەمامکەکان نامێنن، ئازادیی لەدایک دەبێت، کۆلارەیەکیش بەسەر وێرانییەکانەوە تەنیا و ئازاد، دابڕاو لە وێرانییەکان ڕوو بەئاڕاستەی خۆی مل دەنێت؛ ئازادییەکی مەستاوی، مەرگێک، کە لە بەردەوامیی خۆیدا سەرخۆش و ئازادە؛ دەیەوێت ئا لەمە ڕێز بنوێنێت، وەک بڵێیت ڕێزنواندن بێت لە دۆخی هاودژیی و دژبەیەکیی سەما لە ساتەوەختی بوومەلەرزەدا؛ شادی لە ساتەوەختی مەرگدا. ئا ئەم هەستە مەست و ئازادانەیەیە، کە ئەم بێدەنگییە ڕێزی بۆ دەنوێنێت.
وێنەی دوای ئەمە هەر لە ئەشکەوتەکەدا درێژە دەکێشێت، لە وچانی نێوان هەردووک تنۆکی کۆتاییدا، کتوپڕ قۆچکە (شاهەستەوەر)ی هەموو جڕوجانەوەرەکان لە ترساندا دەترووسکێنەوە، لە دەستپێکی کۆپلەکەدا کەرەکێوییەکانمان بینین کە کەفێکی ڕوون (ڕووناک) لەسەر زاریان هەیە، بە ئاگان و کەفی ڕوونی سەر دەمیان، خۆشی و مەستی، جۆشوخرۆش و تامەزرۆییی نوور و ڕووناکیش کە هۆشیارییەکی نوێیە. کەرەکێوییەکان پێشبینیی مەرگ، بوومەلەرزە و هەروەها بارانیش دەکەن. لێرەدا جڕوجانەوەرەکان کتوپڕ بەئاگادێن و قۆچکەکانیان دەبڕیقێتەوە. بەڵام لە ترساندا، ترس لەو بوویەرانەی کە وا بڕیارە پێشبێن. دوو دڵۆپەی کۆتایی، کە بەرەو تەواوبوون دەچن، بەجۆرێک وەک بڵێیت ئەوا ئێستاکانێ ئەم ڕووداوە دەقەومێت، بەڵام شاعیر چ پەرچەکردارێکی هەیە؟ ئاو دەخۆمەوە، قوومێکیشی بە میچەکەدا دەپڕژێنم. ئێمە وەها چۆڕپڕژاندنێک لە نەریتی مەیخۆریدا دەبینین، کە پیاڵەیەک مەی بەسەر خاکدا دەپڕژێندرێت؛ بە یادی مردووان. شاعیر زۆر بەئاسانی یێژێت: لە وەها دۆخێکدا من ئاو دەخۆمەوە، زۆر بە ئاسانی و ئارامانە ئەم ڕاستییانە قەبووڵ دەکەم، نەک هەر تەنیا ئەمەش دەکەم، بەڵکوو ڕەفتارێکی سەرخۆشانە و نوێش ئەنجام دەدەم، پیاڵەیەک ئاو دەپڕژێنمە میچەکە. میچێک، کە تا ئێستا تنۆک تنۆک ئاوی لێ دەتکا، ئەمجارە منیش پیاڵەیەکی دەپڕژێنمە میچەکەوە، هەڵبەت بەیادی مەرگی خۆم، بە یادی داڕووخانی ئەم خانووانە، بە یادی مەرگی منداڵییم، منیش ئا بەم شێوەیە ڕێزی خۆم دەنوێنم، دۆخێکی سەرخۆشانە، چۆڕپڕژاندن. ئەم ڕستەیە لەدرێژەی ڕستەی پێشدا هەواڵ لە بوویەرێک، لە مەرگ و لە جوودایی دەدات.
سێیەم
یەکجار دوور، گەلێ دوورتر، فلووسێکم کەفتگە ژێر خاچ.
ئەرێ ڕۆژە؟
لە تاو قرچەی گەرما، ڕووبەند لادەدەین. وەڕێدەکەوین
بۆ دووردەست، بۆ وێ.
لەژێر خاچەکەدا هێلکەیەک بەش دەکەین و ب هەڤڕا دەیخۆین:
[بەخۆشیی!
مەرگیش، بە هەناسەبڕکێ شیوەکە زیویین دەنەخشێنێت.
دوورتر، قەوانی مۆسیقا، لەژێر سەتان نینۆکی تەمگرتووی جواندا
[دەخولێتەوە،
و دەنگیش، هەمان دەنگ:
ئەرێ ڕۆژە؟
ئەم کۆپلەیە لە ڕوواڵەتدا پەیوەندیی لەگەڵ کۆپلەکانی پێشەوەدا نییە، بەڵام ئەوە کاتێک ئەم پەیوەندییە ڕوون دەبێتەوە، کە ئەو مژارەی لە کۆپلەکەدا هەیە، لەگەڵ درێژەی مژاری کۆپلەی پێشەخۆی لەبەرچاو بگرین. ئەمە بە چ مانایەک دێت؟ لەکۆپلەی پێشدا شادی و دڵخۆشیمان لە دەمی مەرگدا بینی، سەمامان لە دەمی بوومەلەرزەدا بینی، هەروەها لەم کۆپلەیەشدا خاچێک دەبینین، کە شادی و مەستی لەژێریدا سەرهەڵدەدات. لە کاتێکدا مەرگ شیوەکە زیوڕەخشان دەکات و لە بەربەیانیشدا مردن دهێت، هەر لەژێر ئا ئەو خاچەدا، ئێمە هێلکەیەک دووکەرت دەکەین و بە خۆشییەوە دەیخۆین.
وێنەی دووکەرتکردن و خواردنی هێلکەکە؛ بەخۆشی، هاوکات بەدەم مەرگەوە لەژێر خاچەکەدا، وێنەیەکی دیکە لەمەڕ خۆشحاڵییەوە هەیە، کە لەمەڕ مەرگ وێنەیەکی تری تەوساوییە، چونکە وا بڕیارە هێلکە بوونێکی نوێ بە دونیا بهێنێت، وەک ئەوەی بوونێکی کۆکراوەی هێلکە، بوونێک کە لە قەپێلکێکدا جێکەوتووە. ئێمە لەژێر خاچەکەدا وێستاوین، مەرگیش کەشەکە دەڕەنگێنێت، تەنانەت لە هەمان ساتدا، ئێمە بوون؛ ئەو بوونە گوشراوەیە دووکەرت دەکەین و ب هەڤڕا دەیخۆین، دۆخی خواردنەکەش بە کەیف، مەستی و شادییەوەیە، وەک بڵێیت کە ئێمە لەگەڵ بوون و مەرگ، ژیان و مردن سەرمەستانە لە بەرخورد داین.
خاڵێکی دیکە، کە لەم کۆپلەیەدا جێگەی سرنجدانە و لە کۆپلەی شەشەمیشدا بە شێوەی جیاواز خراوەتەڕوو؛ ئەمیش دەمامکە. لەم کۆپلەیەدا بە هۆکاری گەرمیی زۆرەوە، دەمامکەکانمان وەلاوە دەنێین. ئاخۆ ئەم گەرمایە بەرەنجامی چی بێت؟ دەکرێت بەرەنجامی ئەم مەستی و شادییە بێت، ئێمە دەمامکەکانمان لەم دەمەی مەستییەدا فڕێ دەدەین و دەبین بە خۆمان، خودی ڕاستینەمان دەردەخەین، بەبێ هیچ دەمامک و فریودانێک، بەبێ ئەوەی نکوڵی لە خۆمان بکەین، لەژێر خاچەکەدا بە ساغڵەمییەوە بوون بەش دەکەین و بە خۆشی و حەنەکەوە دەیخۆین.
دەمی ئەم بوویەرانە هەمان بەربەیانە. هاوکات دووجار پرسیار دەکرێت کە ئاخۆ ڕۆژە؟ تەنانەت ئەو دەنگەی کە لە قەوانی مۆسیقاوە دێت، هەر هەمان دەنگی هەیە، هەمان ڕستە یێژێت، ئایا ڕۆژە؟ بە جۆرێک کە هێشتا ڕۆژ نەبووبێتەوە، دیارە هێشتا هەمان ئەو بەربەیانەیە کە لە دەستپێکی شیعرەکەدا هەیە. کەوایە ئەو هێڵەی کە دەتوانێت ئەم کۆپلەیە بە کۆپلەکانی پێشەوە ببەستێتەوە، سەرواتای ئەم کۆپلەیەیە، واتە شادی و کەیفسازیی بەدەم مەرگەوە.
چوارەم
من بیرێکم پەروەراندووە کە بە ئاو ناگات،
لێ چ تاریکایییەکی جوان! لەو دیو، تاریکایی ژێر زەوییەکە،
[چاڵاوێکی کەندووە؛ کە لە ڕووخسارم هەڵدەنگوێت
من ئاوم، ئاو! و ڕەشتاڵانی کەساس، بەر لە نوێژ، بەدوای مندا
[هەڵوەدان.
تەماشایەکی ئاسمان، تەیارم دەکات کە بێدەنگ بم.
و لەنێو بێنی دڕاوا، چەکێکی ئاوڕەنگ بدۆزمەوە.
ئەو دەمەی کە ئاو، بە ڕەنگی خۆی هەڵدەشاخێت، من ئەوم،
[ئەو چرکەساتەم.
ڕەنگی ئاویش، چەند زێتر لە ئاو ڕۆبچێت،
زیندووتر دەبێت: شینتر!
پەیوەندیی ئەم کۆپلەیە بە کۆپلەکانی پێشەخۆی، لە تێکڕای کۆپلەکانی دیکە لێڵترە. لەم کۆپلەیەدا شوێنەوارێک لە لایەنەکەی دیکە نابیندرێت و شاعیر تەنیا خۆبێژی دەکات. بیرێک کە هەڵمکەندووە بە ئاو ناگات، بەڵام تاریکایی، تاریکاییی ژێر زەوی، لەژێڵڵا چاڵێکی لێداوە، وا پێدەچێت کۆتاییی ئەم چاڵە بە ڕووخساری من بگات، ڕوخساری منیش ئاوە، ڕوخسارم کە ڕووناکی، بێگەردی و پاکییە، ڕوخساری من ئەو ئاوەیە کە دەستنوێژی لەسەر دەگرن، ئاوێکە کە خەڵک پاکژ دەکاتەوە و تەیاریان دەکات بۆ چرکەساتی پیرۆز، وەک بڵێیت گەرەکی نەبووبێت کە بیرێک لێ بدەم، پێویستی نەکردبێت هەوڵ بۆ دۆزینەوەی ئاو بدەم، خودی ڕوخساری من ئاو بووە. ئەمەشم لە تاریکاییدا بۆ هەڵهێندراوە.
لە ئاسمان هەڵدەنۆڕم و بێدەنگ دەبم، بەشێوەیەک کە ئاسمان ڕێگەی بێدەنگیم پێشان بدات، ئاسمان تەیارم دەکات کە بێدەنگ بم، تا بتوانم بێدەنگ بم، هەتا ئەگەر چەکیشم پێویست بێت، چەکێک لە ڕەنگی ئاو بەدەست بخەم، ئەمە ئەو ڕێگەیەیە کە ئاسمان پێشانم دەدات، ئەمە ئەو شتەیە، کە ئاسمان بۆیم تەیار دەکات؛ بێدەنگی و بەدەستخستنی چەکێک لە ڕەنگی ئاو. بەڵام ئەم چەکە ئاوڕەنگییە لە کوێ بدۆزمەوە؟ لەنێو قوڕگە دڕاوەکان، گەرووی هەڵدڕاو، دڕاو و لەبەریەکچوو، پارچەپارچە و لەتوکوت کراو، لەکارکەوتوو، کە بێدەنگی تێیاندا دەژیێت، دەبێت چەکی ئاوڕەنگم لە بێدەنگیی ئەم گەروو (قوڕگ)ـە بێدەنگانەوە مەیسەر بکەم.
لە کۆتاییی ئەم کۆپلەیەدا، دیسان شاعیر خۆیمان پێدەناسێنێتەوە، سەرەتا گوتی کە من ئاوم، بەڵام لێرەدا خۆی سەرووتر لە ئاو هەڵدەکشێنێت. خۆی بەو چرکەساتە لەقەڵەم دەدات، کە ئاو ڕەنگ لە خۆی دەبڕێت، بەگژ ڕەنگی خۆیدا دەچێتەوە، نکوڵی لێدەکات و لە خۆیدا دەیتوێنێتەوە. ئەگەر بیر لەوە بکەینەوە کە ئاوەکە خۆی بووە، کەواتە دەیەوێت خۆی بە شین وێنا بکات، کە نایەوێت هیچ ڕووخسارێک پەسند بکات، هیچ ڕەنگێک بگرێتەخۆی، تەنانەت تەواوی ڕەنگەکە لە خۆیدا بتوێنێتەوە، ئاوی بێدەنگی، بێدەنگییەک کە هەموو پەیڤەکان لەخۆیدا دەتوێنێتەوە، تێکڕای زمانەکە لە خۆیدا پووختە و کورت دەکاتەوە، هەروەها تاڕادەیەک خۆی بە ئاو و بە بێدەنگیی دەزانێت؛ کاتێک ڕەنگ و زمانیشی بەتەواوەتی هەر لە خۆیدا تواندەوە، ئەو دەم هەم زمانەکە نوێیە، هەم ڕەنگەکەیش زیندووتر دەبن. بە جۆرێک کە ئەوانە بە نکوڵیکردن و وەلاوەخستنی ڕەنگ و دەنگ، ڕەنگ و زمان، زیندوویان بکات.
بۆیە، ئەگەر بمانەوێت ئەم شیعرە لە سەرواتایەکدا کورت بکەینەوە، کۆپلەی چوارەمی شیعر لە سەرواتایەکدا کورت بکەینەوە، دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە دەبێت بێدەنگی هەڵببژێرین، گەرەکە تێکڕای خوویاکراوەکان لە خۆیدا بتوێنێتەوە. واتە شاعیر یێژێت، من بەم کارە هەڵدەستم، من ئەو چرکەساتەم کە تێکڕای ڕووخسار و ڕواڵەتەکان لەمندا دەتوێنەوە. من پووختەی تێکڕای ئاخافتنەکان، پوختەی تەواوی ڕەنگان دەبم، لە خۆمیاندا دەتوێنمەوە و زیندووتر دەیانهێڵمەوە، تەنانەت لەوەی کە هەن ژێهەڵتر دەیانبەم و دەبمە سەرچاوەی پاکژی، بێگەردیی هزر و زمان.
ئەم سەرواتایە تا ڕادەیەک لە کۆپلەکانی دیکەی شیعرەکەدا ئامادەیی هەیە، وەک لەو شوێنانەی کە تێیدا لەبارەی بێدەنگی، نکووڵیکردن لە ناو، لابردنی ڕووبەند و مژاری دیکەی هاوشێوەوە دەدوێت، شوێنگەلێک هەیە کە دەکرێت ئەم کۆپلەیە بەوێ پەیوەست بکرێت، کە پەیوەندیی ئەم کۆپلەیە بە تێکڕای شیعرەکە خوویا دەکات. بۆیە پەیوەندیی ئەم کۆپلەیە بە کۆی شیعرەکە لە کڕۆک و گەوهەری سەرواتاکەیە، هەر ئەوەی کە گەرەکیەتی لە ناو، ڕەنگ و ڕوواڵەتەکان قوتاری ببێت و تەنانەت ئازادیشیان بکات، نە ناو لە شتێک بنێت، نە ڕەنگێکیش بۆ خۆی هەڵببژێرێت، نە کەسێکیش بە ناوێک گازی بکات. بەڵکوو لە هەموو ئەو سنووردارییەتییانەی کە ڕەنگ، پەیڤ و زمان درووستی دەکەن، ئازاد ببێت. ئەم مژارە لە کۆپلەی دواییدا، بەڕوونی دەیبینین.
پێنجەم
نامۆ، بەنێو حەشیمەتدا ڕادەبرم؛ تا چاو بڕبکات تەنێ ڕووەک، بەڵام لە خۆخشاندنی
[پێم ناوم لێدەگرێت.
چاوم نووقاندووە و ناوی ڕووەک، تاری و ڕەشن.
ئیتر لە هیچ شوێنێکدا، هیچ شوێنێک
من بەنێوێک، وشەیەک بانگ مەکە، کە ئێستا، تەواوی زمان
[لە ناوی ڕووەکێکدا، بەختەوەرە.
سەختتر لە ڕووەک، دەستم لێبدە، دەستەکانت پێشکەشت دەکەم
ناسکتر لە گیا، بمگرە باوەش، جەستەتم هەرزان
[دەدەمێ.
و ڕۆژگارێک کە ئاشەکان، لە ڕووناکیدا دەگەڕێن،
دەستەکانت لێکدەنێیت، مستت هەروا گرمۆڵە دەکەیت و
ئەم گرمۆڵەیە، مینا دیارییەک
دحەڤینیت.
پەیوەندییەکی بەرچاو و ڕوون لەنێوان ئەم کۆپلەیە و کۆپلەی پێشەخۆیدا هەیە. بەم پێیەی کە لەم کۆپلەیەدا دەخوازێت ناو بتارێنێت و زمانیش بخاتە پەراوێزەوە، تەنانەت خۆیشی هەڵگری هیچ ناوێک نەبێت. هەموو ڕووەکێکیش کە بەلای مندا کەوتبن، ناویان بەسەردابڕاوە، بەجۆرێک کاتێک بەلای ئەو ڕووەکانەدا و بەنێویاندا ڕادەبرم، بەردەوام خەریکن ناو دەبەخشن، بەردەوام ئەم ڕووەکانە دەخوازن بە ناوەکانیان سنووردار و پابەندیان بکەم، بەڵام من ئاوها شتێکم نەگەرەکە، بۆیە چاوەکانم دەقووچێنم و ڕووەکەکان نابینم، تا ئیتر ناویان بەسەردا نەبڕم، تا ئیتر خۆیشم ناوێک هەڵنەگرم. هەنووکە تێکڕای زمان لە ناوی تاقە ڕووەکێکدا ئارام و شادە، مینا ئەو دۆخەی ئاو، کە ڕەنگی خۆی لە خۆیدا نووقم کردووە، تێکڕای زمانەکە، لە ناوی ڕووەکێکدا کورتبووەتەوە، لە ناوێکی تواوە و ئارامبووەوەی زمان. لەوڕا گەرەکە دەستبەرداری ناونان ببین، ئێستا کە زمانەکە سادە بووەتەوە، هێندە سادە و پەڕجوویی بووە، کە لە ناوی ڕووەکێکدا پووختە و کورت هاتووە، بۆیە گەرەکە دەستهەڵگری ناونان ببین، ڕووەکەکان بەرم دەکەوتن، تا لەمنەوە، لە پەلکێشبوونیان ڕووەو من، ناو هەڵبگرن.
لە کۆپلەی دواتردا یێژێت دەستم لێبدە، تەنانەت بەگوڕتر لە ڕووەک، بەڵام ئیتر لە منەوە ناونانێک لە تۆ ناندرێت، بەڵکوو دەستەکانت، بەتۆ پێشکەش دەکەم، دەستەکان، بەپێزانینەوە بۆت دەگەڕێنمەوە، بەبێ ئەوەی ناوێکیان لێ بنێم. بەخرۆشەوەتر و تووندتر لە ڕووەک بمگرە باوەش، بەبێ ئەوەی ناوێکت لێبنێم، دووبارە جەستەتم بە هەرزانی دەدەمێ، جەستەت پێشکەش دەکەم و پێتی دەدەمەوە، بەبێ ئەوەی پاوانکاری و وابەستەی بکەم. ئیتر من لە ناو ڕەها بووم، تەنانەت تۆش ڕەها دەکەم. دەست و جەستەت پێشکەش دەکەم، ئەوەی کە پێشتر هەرگیز نەتبووە. دوای ئەوەی بەرم کەوتیت و لە باوەشت گرتم، دوای ئەوە ئیتر دووبارە بۆتیان دەگەڕێنمەوە، بەچەشنێک کە نەتبووبێتن؛ پێشکەشتیان دەکەم و تۆیش زیاتر لە ڕابوردوو لەگەڵیان ئاشنا دەبیت، وەک ڕەنگی ئاو، کە لە ئاودا توایەوە و زیندووتر بوو. تۆش دوای ئەوەی کە دەستت لێدام و گرتمتە باوەش؛ زیندووتر و نوێتر دەبیت.
بەڵام کاتێک کە ڕووناکی بپەڕژێت و بەربەیان بکاتەوە، لەیەکتر جوێ دەبینەوە. تۆ دەستەکانت گرمۆڵە دەکەیت، لێکی دەنێیت و وەک دیارییەک دەیپارێزیت، بەبێ ئەوەی پێشکەش بە کەسێکی بکەیت. بەڕادەیەک دەستەکانت بۆ بەنرخ دەبن، لە فەوتان دەیانگریتەوە، هەڵیاندەگریت، وەک ئەوەی ڕووناکی بێت، سپێدە بکاتەوە، تۆش ڕەها دەبیت. من ئازاد بووم؛ هەروەها تۆش ئازاد دەبیت.
دەتوانین لێرەدا بگەڕێینەوە بۆ کۆپلەی یەکەم و دەستپێکی جیابوونەوەکە. جیابوونەوەی ئێمە دابڕانێکی تاڵ و ژاراوی نییە، جوێبوونەوەیەک نییە کە خەمناک بێت، مەرگی ئێمە، مەرگێک نییە کە دڵتەزێن بێت. بەهۆی مەرگی ئێمەوەیە، کە کۆلارەیەک لە هەوایە و بەسەر وێرانییەکاندا درێژە بە ژیانی خۆی دەدات. ئازادی لەدوای مەرگەوە هەیە، ئازادیی لەدوای ئەم جوێبوونەوەیە هەیە. ئەوە ئەم جوێبوونەوەیەشە کە هەم من ئازاد دەکات، هەم تۆ.
شەشەم
ئێستاکە چەنێک خوویا ڕووخسارت ئازار دەدات
گوڵەبەڕۆژە- هەتا هیوایێ بپشکوێت!
کەوایە کێ ئەم چاکەیە دەنوێنێت؟ کەی پێستی سیمات بە ماچ،
[شینومۆر بکات
تا ڕووناکی بپەڕژێت و
بە هێواشیی سپاس بکرێت؟
من! من کە ڕامووسانم، ترسناکتر لەیەک واژۆیە.
هەوای زوڵاڵ پشتڕاست دەکەمەوە و ڕاسانم لەسەر کورسییەکە
ئەڕای ماڵاوایی.
شەپۆلێکی سپی، لەگەڵ دەمامک و گوڵەوەنەوشەکان، ڕەگەڵ مووچڕکەیەکی تاسەباری
[گزنگان، وا نێزیک دەبێتەوە، نێزیک.
دەنێو چەڵەمەکاندا، هەوا دەهەستێندرێت، بەڵام دەنگی بەریەککەوتنی
[ئێسک، مایەی خۆشحاڵییە.
ماڵاوا، لەم چرکەساتە کاکێشانییەدا، دووبارە، هەمدیس، ماڵاوا!
و دەنێو ئەم هەموو ڕاستییانەدا
لە بری سوێند بە چنگێک خۆڵ خووڵکی منی کردووە،
سەرەپێیەکانم دەکوتم کە هێزی بیستنی
لە خاکەوە مەیسەر دەکەم.
هەرتک نووکی پێیەکانم.
لەم کۆپلەیەدا لە ماڵاوایی هەڵدەنگوین. جوێبوونەوە؛ ئا ئەوەتا وا پێشدێت، بەڵام چۆن چۆنی ئەم جیابوونەوەیە ڕوو دەدات؟ ئەو ڕووناکییە لەکوێوە دێت کە ئەم جیابوونەوەیەی درووست کردووە؟ لە ڕووخسارتدا ڕووناکیی پەنهانە، بەم هۆکارەوەیە کە گوڵەبەڕۆژە بەردەوام بەرەوڕووت دەسووڕێت، بە شێوەیەک کە بیهەوێت ئازارت پێبگەیێنێت، ئەو ڕووناکییەی کە لە ڕووخسارت؛ لەبن پێستی دەموچاوت؛ پەنهانە، هۆکارە کە گوڵەبەڕۆژەکە ڕووت تێبکات. هەرچەند ئەم ڕووتێکردنە بەردەوامەی، ئازاردەرتە، بەڵام هیواش هەیە، هیوایەک بۆ بڵاوبوونەوەی ئەم ڕووناکییە و ئەو کەسەیش کە لەگەڵت بەخشندەیە؛ ئەم ڕووناکییەت لێ ئازاد دەکات و جوودای دەکاتەوە لێت، ئەو کەسەش منم و ئامڕازی ئازادکردنی ئەم ڕووناکییەش؛ ڕامووسانە. ڕامووسانێک کە وا لە واژۆ مەترسیدارترە. واژۆکردن پشتڕاستکردنەوە و ڕامووسانی منیش، هەر ئاواها کارێک دەکات. ئەم تایبەتمەندییە مەترسیدارەی کە لێرەدا هەیە، مەرج نییە شتێک بێت کە ببێتە هۆی ترس و خۆف، بەڵکوو وای دابنێ، کە سامناکیمان لە دۆخێکی کەلەجانیی (هەیەجانی)دا بەکار هێناوە، ترسناک بەمانای بەرترس، لە دەرەوەی چاوەڕوانیمانەوە، بەرترس. واژۆ پشتڕاست دەکاتەوە و ڕامووسانەکەی منیش هەر پشتڕاستکردنەوەیە، ئاخۆ بڵێی ئەوە چ شتێک بێت، کە ڕامووسانی من پشتڕاستی دەکاتەوە؟
من بە ڕامووسانت ڕووناکی پشتڕاست دەکەمەوە. ئەوە ڕامووسانی منە، کە وا قووڵاییی تەواوی ناخی شەو، هەوای ساماڵ و ماڵئاوایی واژۆ دەکات، ئەم ڕامووسانە، ڕامووسانی دووماهییە، کە دوای ئەوە ڕووناکی دێت و ماڵاوایی کردن؛ ڕامووسانی جوودایییە؛ وەک ئەوەی کە ڕاتدەمووسم؛ پاکی هەوا بسەلمێنم. بۆ ماڵاوایی لەسەر کورسییەکە ڕادەبم. ئەمە چ کاتێکە؟ شەپۆلی سپی و کەفاوی لەگەڵ دەمامک و گوڵەوەنەوشەکان نزیک دەبێتەوە، لەگەڵ دڵتەنگی و دڵەڕاوکێییەکی تاسەبار و خۆشیی بەربەیان نزیک دەبێتەوە، وا خەریکە بەیان دەنگوێت، ئەمجارەش دەبێت خۆمان دەمامک بدەینەوە، ئەوا ئیتر دووبارە ڕەنگەکان دەردەکەونەوە. ئێمە دەمامکەکانمان لادابوو و لەژێر خاچەکەدا بەختەوەرانە بەخۆشی خواردبوومانەوە، بەڵام ئێستاکانێ هەر کە گزنگ دەبێتەوە، هەمدیسان دەمامکەکان دەکەونەوە سەر دەموچاومان، دووبارە ڕەنگ دەردەکەونەوە. ئەم ڕەنگە، ئەم دەمامک و ناوە، دووبارە لێکمان هەڵدەبڕێننەوە.
وێنەی کۆپلەکە لە سەرەتاوە تا کۆتایییەکەی، وێنەی ناوازەن؛ هەوا لەنێو چەڵەمەیەکدا (سی) هۆشی دەێتەوەبەر، کەچی دەنگی شکانی ئێسک مایەی خۆشحاڵییە. جۆرە یارییەک هەیە کە پێی دەڵێن یاری چەڵەمەشکاندن، کە گرەو دەکرێت و لە دوولاوە دوو کەس چەڵەمەی مریشکێک دەگرن و دەیشکێنن، لە درێژەی یارییەکەدا هەریەک لە لایەنەکان، هەوڵ دەدەن شتێک بە لایەنی بەرانبەریان ببەخشن؛ شتێک پێشکەش بە لایەنەکەی دیکە بکەن، بەڵام ئەگەر لایەنی بەرانبەریان گرەوەکە لەیاد بکات، ئەوە گرەوەکەی دۆڕاندووە، بۆ ئەوەی بشیسەلمێنێت کە گرەوەکەی لەیادە، دەبێت بڵێت لەیادمە. دوای ئەمە ئەوەی بە ئێمە دراوە، وەری بگرێت، بەڵام ئەگەر لەیادی بکات و نەڵێت لەیادمە، لایەنی بەرانبەر گرەوەکە دەباتەوە و دەڵێت تۆ لەیادمدا نامێنیت.
لەم دێڕەدا بەسەر گرەوکردن هەڵدەنگوین، دەنگی شکانی ئەم ئێسکە خۆشحاڵییە، دەستپێکی یارییەکی نوێیە. چەند کاتژمێرێک دوای ئەوە، یەکڕاست لایەنی بەرانبەر چنگێک خۆڵ پێشکەشی شاعیر دەکات. بەڵام هەر پێش ئەوە، دووبارە شاعیر ماڵاوایی دەکاتەوە. لەم چرکەساتە کاکێشانییەدا، چرکەساتێکی بێکۆتایییە لە چرکەساتێکی ناکۆتا ماڵئاوایی دەکات. پاشان لایەنی بەرانبەر، بەتەواوی ڕاستگۆیی و دڵسۆزیییەوە، لەبری سوێندەکەی، بە چنگێک خۆڵ خووڵکی شاعیر دەکات، ئەگەر شاعیر ئەم چنگەخۆڵەیە وەربگرێت، گرەوەکەی پێ دەدۆڕێنێت، بەشێوەیەک کە یارییەکەی لەیاد کردبێت، بەڵام شاعیر چی دەکات و پەرچەکرداری لە هەنبەر ئەم چنگەخۆڵەیە چی دەبێت کە پێشکەشی کراوە؟ بەم سوێندە نامۆیەی کە بەرانبەر دەیخوات، ئاخۆ جارێکی دیکە سوێند بە چنگێک خۆڵ دەخواتەوە؟
لەوە وردبووینەتەوە، کە ناکرێت یەک مانا بۆ ئەم وێنەیە لەبەرچاو بگیردرێت، بۆیە بۆ ئەوەی بتوانین هەمەکییەکی لێ هەڵبهێنجین، دەبێت هەموو ئەمانە لەبەرچاو بگرین، بۆ ئەوەی لە چرکەساتێکی کاکێشانییدا، لە چرکەساتێکی لەڕادەبەدەردا گرەوێک لەمەڕ بیرهێنانەوە ئەنجام دەدرێت، کە یەکتر لەیاد نەکەن. دەستبەجێ لایەنی بەرانبەر بۆ تاقیکردنەوەی شاعیر، چنگێک خۆڵی پێشکەش دەکات و سوێند بە هەمان چنگەخۆڵەکە دەخوات.
بۆ ئەوەی لە مانای ئەم سوێندە تێبگات، شاعیر پێیەکانی لە زەوی دەکوتێت. ئەم پێ لە زەوی کوتاندنە مکوڕبوونە. بەو مانایەی کە بۆ تێگەیاندنی لایەنەکەی، بڵێت؛ من سوورم لەسەر ئەم سوێندە، چونکە سوێند بە چنگێک خۆڵ بووە. پێیەکانیشی لە زەوی دەکوتێت تا هێزی بیستن لە زەویی مەیسەر بکات، هەتا تێبگات، چونکە خۆڵ لە زەوییە، لە زەوییەوە تێبگات کە ئەم خۆڵە، ئەم سوێندە چ مانایەکی بۆی هەیە. هەر بۆیە گەرەکە هەردووک ڕوانگەی وێنەکە لەبەرچاو بگیردرێن؛ پێداگریی شاعیر لەوەی کە لەیادم ناچێتەوە و هەم کۆششەکەیشی بۆ تێگەیشتن لە مانای وەها سوێندخواردنێکی بە چنگێک خۆڵ.
پەیوەندیی ئەم کۆپلەیە بە کۆپلەکانی پێشەخۆی ڕوون و ئاشکرایە، لە لایەکی دیکەوە لێرەدا بەدووعا و دووماهیی ئەم پەیوەندییە، کۆتاییی شەو وا خەریکە پێشدێت؛ ڕامووسانی ماڵاوایی وا پێشدێت، ڕاسان و ڕابوون لەسەر کورسی بۆ بەدووعا گوتن و گزنگ دەنگوێت، ئیتر وا ئەم لێکجیابوونەوەیە لە یاکام (کەمال)ی خۆی نێزیک دەبێتەوە.
حەوتەم
لە زەویی بێگەرد با هەڵبڕاو نەبێت چاو
کە تەنیا بووکێک، لەپاڵ ژوورەکەدا، دەکۆکێت.
تایبەتمەندیی- غەزالانە – و هەروا ورەش
لەسەر خوان لە پاڵ ئاو داندراون، ئاو نیشانەیەکی مەزنە
بە لەنجەولارێک لە دیمەنێکدا.
لەوێ، لە دووردەست، بە هێواشی باڵدەگریت، بەڵام لەو
[سەرەوەش
نیگای بەربەنەکەت دەکەوێتە سەر شاران.
ئا لێرە-هەر لێرووکانە-ئارام ئارام، دەژەنم، دەنووکە
[لێدەدەم؛ پەنجەی من، لە بێدەنگیی دادپەروەرترە.
و سەما، پاڕانەوەیەکی گیرابووە
لەو دەمەی زەوی دەلەرێتەوە.
ئەم کۆپلەیە، کە دوا کۆپلەی شیعرەکەشە، وا پێدەچێت درێژە و بەرەنجامی کۆپلەی دووەم بێت، لە کۆپلەکەدا وا بڕیار بوو، کە بوومەلەرزەیەک پێش بێت و بارانیش دابکات، بەڵام لەم کۆپلەیەدا -کۆپلەی حەوتەم- باران باریوە، زەویش شۆردراوەتەوە. بڕیار وا بوو کە باران ڕەنگەکان بشواتەوە، ناوەکانیش ڕابماڵێت، ڕووەکەکانیش بۆ سرووشتە ڕەسەنەکەی خۆیان بگەڕێنێتەوە و لە کۆتوبەندی ناو و زمان ڕەهایان بکات. لێرەدا زەوی شۆردراوەتەوە و تەنیا شتێکیش کە مابێتەوە، ئەوە بووکێکە کە لە ژووری تەنیشتییەوە ئامادەییی خۆی، بوونی خۆی پێشان دەدات. بووک؛ کە گەوهەری جوانی و پێگەیشتووییی خاڵی گیرسانەوەی هەردووکیانە، وەک ئەوەی دوای باران، بووکی جوان و نوێ، لەڕاستییدا لە ژووری تەنیشتەوە خودی جوانی و پێگەیشتوویی خەریکی ڕاگەیاندنی ئامادەبوونن؛ جوانی و بێگەردی کە بەرەنجامی پاککردنەوەی ناو، ڕەنگ و هاوکات هەموو شتێکی ڕوواڵەتییە.
وێنەی خوان، وێنەیەکە کە دەکرێت پەیوەندیی لەگەڵ کۆی ئەو وێنانەدا هەبێت، کە لە شیعرەکەدا بینیومانن، خوان نیشانەی خواردن و هەرسکردنە، پاش خواردنی شتی بێگیان، ئەوە تێکەڵی ڕووح و گیانی کەسەکە دەبێت، ئەوەی کە ئێستاش وا بڕیارە بخورێت، لەسەر خوانەکەیە و لێی دەنۆڕین، تایبەتمەندی، هێز و ئاو؛ تایبەتمەندیی غەزالاسا، تایبەتمەندی، باشی و نەریتە جوانەکان لەپاڵ هێز، ناسکی و دژواری؛ ئەم دووانە لەسەر خوانەکەن. ئەم دوویینەیە وا لەسەر سفرەن و هەمیشەش ئاویان لەتەنیشتەوەیە، ئەمانە هەموویان داندراون، کە بخورێن و هەرس بکرێن، هاوکات وا بڕیارە کە لە دواجاردا ئەم دوویینەیە هەر بخورێن و نەمێنن. ناو بەهۆی ئەو بارانەیەوە شۆردراوەتەوە، هەنووکەش تایبەتمەندی و وزەش بڕیارە کە هەرس بکرێن و بۆ شتێکی نوێ بگۆڕێن. ئاویش کە بینیمان ڕەنگی لەخۆدا هەرساندووە و لەسەر سفرەکەش داندراوە، ئەمە هێمایەکی مەزن و نیشانەیەکی گەورەیە لە بەنازی، جوانی و لەنجەولار لە دیمەنەکەدا، ئەوەی لە دیمەنەکەدا؛ بە لەنجەولار ڕۆیشتن و شەنینەوە، ئەوە ئەم وێنەیە پێدەچێت بەو مەبەستە بەکارهاتبێت، کە گەرەکی بێت بێژێت؛ تەنانەت ئێمەش هەر دوای ئەوەی ناوەکان داماڵدران، تایبەتمەندی و وزە هەرس بوون و ئەم دوویینەیەش نەمان، شتێکی نوێتر فراژا، دەڕۆین و دەبین بە بەشێک لە دیمەنەکە (لە خوانەکە)، خۆشمان دەڕۆین و لە دیمەنێکدا دەتوێینەوە.
وا گریمانە دەکرێت کە وێنەی دوایی، هەمان ئەو دیمەنەیە بێت، کە چاوی لە دووردەست بڕیووە، کە لەو دوورانە کەسێک خەریکە بەشێنەیی ڕوو بە هەوا بەرز دەبێتەوە، کەسێک زۆر بەهێواشی خەریکە خول دەخوات و بۆ هەوا هەڵدەکشێت. خولخواردن کردەوەیەکە دەدرێتە پاڵ جادووباز و پەرییان، کە بەبێ پەڕوباڵ لەسەر زەوی ڕووەو هەوا بەرز ببنەوە و بڕۆن. یێژێت تۆ وا خەریکە بەکاوەخۆ خول دەخۆیتەوە و بۆ هەوا دەچیت، لەو بەرزایییەشەوە نیگای نێچیرەکەت دەکەوێتە سەر شاران، لەگەڵ ئەوەی کە وا خەریکە لەم شارانە جوێ دەبیتەوە، دواجار بوومەلەرزەیەک بڕیارە پێشبێت و تۆش خەریکە ئەم زەوییە جێدەهێڵیت و دەڕۆیت. لەگەڵ ئەوەی کە جوێ دەبیتەوە، گەرەکتە لەم شارانە ئازاد و لە ئاسماندا ڕەها بیت، بەڵام وا دیارە کە هیشتاکانێ نیگەرانیت و نیگای چاوزاربڕەکەت بە ئاڕاستەی شاران ڕێ دەکات بەربەنە؛ جادوویەکە بۆ ڕێگری لە چاوزار. بەشێوەیەک کە تۆ نەتەوێت ئەم شارانە وێران ببن، هێشتا دڵت بە شارانەوەیە، بۆیە نیگای بەربەنەکەت دەکەوێتە سەر شار.
لە کۆپلەکانی پێشتردا شتێکمان بینی، کە بەرەو ئاسمان هەڵدەکشا، بەسەر وێرانییەکاندا لەفڕین نەدەکەوت، ئەویش کۆلارەیەک بوو؛ وێدەچێت لێرەدا شاعیر کۆلارەکە بدوێنێت و لەگەڵ بەختیاری بپەیڤێت، بەختیاری، کە وا خەریکە لەم زەمینە جوێ دەبێتەوە و سەرهەڵدەگرێت، بەختیاری کە وا مەودا لەگەڵ ئەم بوومەلەرزەیە وەردەگرێت، هەتاکوو زیانی پێنەگەیێنێت، بۆیە دەچێتە ئاسمان و بەردەوامی بە فڕینی خۆی دەدات، بەڵام ئەم بەختیارییە شوێنەواری خۆی بەجێدەهێڵێت؛ هەروەک کە نیگای بەربەنەکەی بەسەر شاردا دەگێڕێت.
شاعیر لە وێنەی دوای ئەمەدا لەمەڕ خۆیەوە دەدوێت، کە هەر لەو نزیکانە دانیشتووە پەنجە لە تاڵی ئامێری مۆسیقا دەدات و یێژێت: پەنجەکانی من لە بێدەنگی دادپەروەرترن. چەکی شاعیر بێدەنگی بوو، چەکێک بوو کە لە قوڕگە دڕاوەکانەوە بەدەستخرابوو، ئاسمان سازی کردبوو و فێری بێدەنگیشی کردبوو. بەڵام ئەوەتا لێرەدا دووماهیی شیعرەکە کەڵک لەو شتە وەردەگرێت، کە مۆسیقایە، ئیدی زمان لەبنهاتووە و ئەم مۆسیقایەش لە بێدەنگی دادپەروەرتر و لێشی چێترە، ئەو کاتەی کە زمان کۆتایی دێت، ئەوە مۆسیقایە، کە لەڕادەبەدەر دادپەروەری و هاوسەنگیی دەروونی دابین و جێگیر دەکات. دادپەروەرانەتر لە بێدەنگیی ئەم مۆسیقایەیە.
دواجار، وێنەی کۆتایی، بە ڕوودانی بوومەلەرزە دەست پێ دەکات، سەماش پاڕانەوەیەکی گیرابووە لەو دەمەی کە زەوی دەلەرێتەوە. سەماکردن و دڵخۆشی خەونمان بوو. دڵخۆشیی ئێمە بەشێوەیەکی هاودژ و دژیەک دەڕسکێت، لەبری ئەوەی کە خۆمان سەما بکەین، ئەوە زەوی دەلەرزێت و ئێمەش وەسەما دەخات، دەشزانین کە دوای ئەم بوومەلەرزەیە، چی دەقەومێت، لە کۆپلەی دووەمدا خوێندمانەوە؛ خانووەکان دادەڕمێن، زارۆکەکە دەمرێت، تەنیا شتێک کە لەم بوومەلەرزە و سەماکردنە دەمێنێتەوە؛ شتێک کە لە کۆی ئەم شیعرەدا دەمێنێتەوە: ئەوە ئەو کۆلارەیەیە کە بەسەر کەلاوەدا لە فڕینی خۆی ناکەوێت.
کۆتایی
ئەم خوێندنەوەیەی کە بۆ شیعری “خۆرە”ی بێژەن ئیلاهی بە ئەنجام گەیشت، خوێندنەوەیەکی ئەگەریییە بۆ شیعرەکە. ئێمە لەسەر بنەمای ناوونیشانی شیعرەکە دەستبەکار بووین و هەوڵماندا لەنێوان کۆپلەکاندا سەرەداوێک بەدەست بهێنین. هەرچۆنێک بێت، ئاشکرایە کە شیعرەکە، شیعرێکی وێنەخوازیی “ئیماژیزمیی”ـیە، پێدەچێت هەندێک لەم وێنانە -وێنەکانی شیعرەکە- لەگەڵ ئەو ڕاڤەیەی کە ئەنجاممان داوە، یان لەگەڵ ئەو خاڵەی کە لەبەرچاومان گرتووە، نەگونجێت. لە ڕوانگەیەکی دیکەوە گەرەکە ئەوە لەبەرچاو بگرین کە شیعری مۆدێرن ڕاڤە ڕەتدەدات و لە مانا خۆی دەبوێرێت، شیعرێکە، بەتایبەت کە شیعرێکی درێژە، بە مەبەستیش ئاڵۆز، لێڵ و ناڕوون؛ بەشێوەی تەواو ڕەمزی و خودی نووسراوە.
کۆششی ئێمە بۆ دۆزینەوە، کردنەوەی کۆد و ڕێژەی پەیوەندییان لەنێوان وێنە و کۆپلەکاندا؛ لەوانەیە ئەنجامێکی باش بەدەستەوە نەدات، بەدڵنیاییشەوە ناتوانین ئەوە بێژین، کە ئەمە تاکە خوێندنەوەی ئەم شیعرەیە و خوێندنەوەی دیکەی گەرەک نییە، ڕاستە دەتوانین بۆ هەندێک لە شاعیران ئەمە بێژین، بۆ ئەو شیعرانەی، کە لەسەر بنەمایەکی باوی ئەدەبی نووسراون، دەکرێت مانایەکی تاق و یەکتا لەخۆ بگرن، تەنانەت دەکرێت خەیاڵی ئەوەش بکەین، کە ئەو شتەی شاعیر مەبەستی بووە، پێیگەیشتووین و پێکاومانە. بەڵام شیعری مۆدێرن وەها وێنایەک هەڵناگرێت، شیعری مۆدێرن لە هەوڵی فرەدەنگییدایە، بە مەرام خۆی لەپشت وێنەی دیکە دادەشارێت. ئێمە تەنیا لەڕێگەی گومان و ئەگەری خۆمانەوە لە شیعرەکە نێزیک دەبینەوە، ناتوانین بە کڕۆکی ئەم شیعرە بگەین، ئێمە ناتوانین کڕۆکی شیعری مۆدێڕن وەدەست بخەین. تەنیا مانایەک لەسەر بنەمای ئەو ڕواڵەتەی کە تێیدا دەبینین، بۆی دەسازێنین؛ لەسەر بنەمای وێنەیەک کە شاعیر لە وێناکردنی ئەزموونی لەگەڵ شیعردا بۆی ئافراندووین.
لە لایەکی دیکەوە پێشنیازێک کە بەشێک لە ڕەخنەگرانی شیعری مۆدێرن بۆ خوێنەرانی شیعری مۆدێرن دەیخەنەڕوو، ئەمەیە کە: بە هیچ جۆرێک بەدوای مانادا نەگەڕێین، لەو دیمەن و وێنانە چێژ وەربگرین، وەک چۆن شاعیر چێژی لێوەرگرتوون و دەریبڕیوون. دەتوانین بیخەمڵێنین و بڵێین هەمان ئەو قسەیەیە کە لەمەڕ نیگارکێشیی مۆدێرن گوتوویانە. کاتێک تەماشای نیگاری “کاندینسکی” دەکەیت، کۆمەڵێک هێل و ئاریشەی ئەندازیاری دەبینیت، کە دەتوانیت بۆ خۆت مانا هەڵبهێنیت، دەتوانیت لەم وێنە و ڕووکەشەی کە دەیبینیت مانا بسازێنیت، بەڵام لەوانەیە نەتوانیت بەو گەوهەر و کڕۆکە هزرییە بگەین، کە دنەی کاندینسکی داوە تا بیکێشێت. هەر بۆیە لە خوێندنەوەی شیعری مۆدێرندا، بەشوێن کڕۆکی ئەو شیعرەدا نین؛ بەدوای ئەوەوە نین، کە شاعیر دەیویست بیڵێت، چونکە شاعیر ئەوەی کە دەیویست بیڵێت، شاردوویەتییەوە و دەرینەخستووە.
مەبەستی شاعیر لە نووسینی شیعر، خودی شیعر بووە، نەک شتێکی دیکە، ئەوە ئێمەین، کە بە هۆی دابونەریتی ئەدەبی و چاندیمانەوە، کە نەریتێکی ماناخوازیییە، ڕووکەشێک کە مانا لەخۆ نەگرێت، بە مردوو و بێگیان دەناسرێت، تەنیا شتێک کە دەتوانین لە چاند و نەریتی ئەدەبیماندا چێژی لێوەربگرین، ڕووکەشێکە کە مانا و گیانی هەبێت، بۆیە تەقەلا دەکەین بۆ شیعری مۆدێرنیش مانای خۆمانی بۆ درووست بکەین، مانایەک کە لەوانەیە تەواو دژیەک و هاودژ بێت لەگەڵ کڕۆکی شیعر و تەنانەت لەگەڵ کڕۆکی هزرێکیش کە دنەی شاعیری داوە.
٥- فەرهەنگۆکی شیعرەکە
تێبینی: ئەم فەرهەنگۆکە تەنیا ئەو مانایەی لەخۆگرتووە، کە لە وەرگێڕانی شیعرەکەدا مەبەستە.
دووماهی: کۆتایی. سپاردە: سپاردووە. پیا: پیاو. ئاخافتن: گفتوگۆ. ل دو: بە دوای. ئێدی: ئیدی. بلەز: لەپڕ، لەناکاو. کردگە: کردووە. دهێتە ناسکرن: دەناسرێت. شکەفت: ئەشکەوت. قۆچکە: شاهەستەوەر (ف. شاخک). دتاییسێن: دەبریقێنەوە، دەترووسکێنەوە، دەدرەوشێنەوە. کەفتگە: کەوتووە. ب هەڤڕا: پێکەوە. وێ: ئەوێ. دحەڤینیت: دەپارێزیت؛ حەڤین؛ گوشین، گرتنی زۆر تووند، پارێزگاریکردن لە شتێک، بۆ نموونە شتێکت لەنێو دەستدایە، دەستت تووند دەگریت، گرمۆڵەی دەکەیت و دەیگوشیت. خوویا: ئاشکرا. ڕابمووسێ؛ ڕامووسین: ماچ. ڕادەبم: هەڵدەستم. ئەڕای: بۆ. دەنووکە لێدەدەم (ف: زخمە میزنم): ئامڕازازێکە بۆ ژێی ئامێری مۆسیقا بەکاردەهێندرێت لە بری پەنجە. بەربەنە (ف: نظرقربانی): چاوزاربڕە؛ چاوزاربڕ؛ مرووی چاوزار. بەرترس: ترسی لەڕادەبەدەر زیاد؛ یان یەکجار مەترسیدار.
٦- سەرچاوەکان
١- شریفی. محمد (١٣٩٥). فرهنگ ادبیات فارسی معاصر. فرهنگ نشرنو- تهران. نوبت چاپ: یەکەم. لاپەڕە: ٥٤٩.
٢- الهی، بیژن (١٣٩٩). جوانیها، چاپی پێنجەم. بڵاوکراوەی بیدگل، تاران.
٣- لینکی وتاری ڕاڤە و خوێندنەوەی شیعرەکە:
٤- زهرا راه گل: بیجدنو، آخرین سنگر سکوت بیژن الهی: لینک: https://bijdono.blogfa.com/post/54
٥- ویکیپێدیا:
٦- ویکیەدەبیات: