پڕۆسەی ئەدەبی هەمیشە لەناو کێشمەکێشێکی ئەبەدیی زمانەوانیدا گەورە دەبێت. شیعر لە بنەڕەتدا هەوڵێکی ڕادیکاڵە بۆ دەربازبوون لە قاڵبە ئۆتۆماتیکییەکانی ئاخاوتنی ڕۆژانە. ئەو کاتەی زمان لە ڕووبەری گەیاندنی سادە دەچێتە دەرەوە، دەبێتە کایەیەکی سەربەخۆ، ئەم سەربەخۆیییە مێژوویەکی درێژی ململانێی لەگەڵ دەزگا جیاوازەکانی دەرەوەی ئەدەب بەرهەم هێناوە. پانتاییی ڕۆشنبیریی هاوچەرخ گۆڕەپانی ڕووبەڕووبوونەوەی دوو جەمسەری گەورەیە: یەکەم، تێڕوانینی جوانیناسی (ئیستاتیکی)ی ڕەها، کە بەهای دەق لە پۆتانسێلیی ناوەکیی زماندا کورت دەکاتەوە؛ دووەم، ڕەخنەی کولتووری (ڕۆشنبیری)، کە بەدوای نەسەقە شاراوەکانی دەسەڵات، مێژوو، باوکسالاری و نائاگاییی کولتووریدا دەگەڕێت.
هەوڵ بۆ تێگەیشتن و تیۆریزەکردنی ئەم ململانێیە دەدەین، لە ڕێگەی پێناسەکردنی هەندێک لە چەمکە جەوهەرییەکانی وەک ئاکتوالیزاسیا، ئاشناییسڕینەوە، نامۆکاری و شیعریەت، لە بەرانبەر ستراتیژییەکانی ڕەخنەی کولتووری و چەمکی نەسەق لای عەبدوڵڵا غوزامی. بۆ ڕوونکردنەوەی زیاتر، پێویستە بە کورتی چەمکە سەرەکییەکانی ئەم باسە پێناسە بکەین.
ئیستاتیکا -جوانیناسی: زانست یان تێڕوانینێکی فەلسەفییە، کە سروشتی جوانی، چێژی هونەری و داهێنانی زمانەوانی دەپشکنێت، بە جۆرێک زۆر کات بەهای دەق لە بونیادە ناوەکی و فۆڕمالیستییەکەیدا کورت دەکاتەوە. ” گرنگی دەدات بە دۆزینەوەی ماهییەتی جوانی و ڕوونکردنەوەی دیاردەکانی جوانی و فۆنیمەکانی لە بابەتەکاندا و جیاوازییەکانی جوانی لە سروشت و دیاردەکانی تری ژیان بەلای مرۆڤەوە”(حسێن،٢٠٠٨، ٢٠). پێناسەکە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە، کە ئیستاتیکا توێژینەوەیەکی قووڵی فەلسەفییە، بۆ دۆزینەوەی ماهییەت و بونیادی ناوەکیی جوانی لە بابەتەکاندا. هاوکات سنووری نێوان جوانیی سروشتی و ئەو جوانییە خولقێنراوە ڕوون دەکاتەوە، کە مرۆڤ لە ڕێگەی داهێنانی زمانەوانی و هونەرییەوە بونیادی ناوە.
نەسەق: پێکهاتەیەکی مێژوویی، نادیار و جێگیرە لەناو نائاگای گشتیی کۆمەڵگادا، کە لەڕێگەی زمان و فەرهەنگەوە دەگوازرێتەوە و ڕەفتار و تێڕوانینەکان ئاڕاستە دەکات. “لە قووڵایی گوتارەکاندا خۆی حەشار داوە و لەنێوان زمان و زەینی مرۆڤدا دێت و دەچێت، بەبێ هیچ چاودێرێکی ڕەخنەیی کاری خۆی دەکات، ئەمەش لەبەر ئەوەی ڕەخنە بە ئیستاتیکاوە خەریکە”(تاتانی:٢٠٢٥، ٨٦) و نایپەرژێتە سەر نەسەق. عەبدوڵڵا غوزامی پێی وایە: “نەسەق لەنێو تێکستدا بە شێوەیەکی پەنهان دەجووڵێتەوە، بەردەوام دەتوانێت ماسک بەکاربهێنێت و خۆی بشارێتەوە، ماسکی جۆراوجۆر لە گرنگترینیان بریتییە لە ماسکی ئیستاتیکای زمانەوانی”(ئەسوەد:٢٠٢٥، ٢٢). لێرەوە جوانیی ڕواڵەتیی زمان دەبێتە پەردەیەک بۆ داپۆشینی ئەو عەیب و دۆگما فەرهەنگییانەی، کە لە نائاگای دەقەکەدا کار دەکەن.
ڕەخنەی کولتووری: ڕەخنەی کولتووری، کە بە-ڕۆشنبیری-یش لە کوردیدا وەرگێڕراوە، مێتۆدێکی شیکاریی فرەپسپۆڕییە، کە ئامانجی لێکۆڵینەوەیە لە دەقەکان نەک وەک کایەی جوانیی ڕووت، بەڵکوو وەک بەرهەمێکی فەرهەنگی، کە سیستمەکانی دەسەڵات، ئایدۆلۆژیا و عەیبەکانی نەسەق لە ناو خۆیدا حەشار دەدات. “گرنگی دەدات بە ڕەخنەی ئەو نەسەقە شاراوانەی لەناو گوتاری کولتووریدا هەن، بە هەموو دەرکەوتە و جۆر و شێوەکانییەوە”(تاتانی: ٢٠٢٥، ٩٨).
ئیستاتیکای هۆشیار: جۆرێکە لە تێڕوانینی ئەدەبیی هاوسەنگ، کە داهێنانی زمانەوانی و بەرزترین ئاستی لادانی مێتافۆری، لەگەڵ هۆشیارییەکی قووڵی مرۆیی و ئەخلاقی لەوێدا بەرانبەر بە واقیع یەک دەگرن؛ ئەم چەمکە وەک فەزایەکی ناوەند وەهایە، کە ڕێگا نادات جوانیی فۆڕم ببێتە دەمامک بۆ شاردنەوەی ستەمکاری و نەسەقە تاریکەکانی دەسەڵات.
جوانیی دەقی شیعری لە توانای شۆککردنی وەرگردا خۆی دەنوێنێت، زمانی باوی کۆمەڵگا زمانێکی خەوتووە، وشەکان بەهۆی دووبارەبوونەوەی بەردەوامەوە بەها هەستیارەکەی خۆیان لەدەست دەدەن. لێرەوە ئەرکی شاعیر دەست پێ دەکات، فۆڕمالیستە ڕووسەکان، بەتایبەت ڤیکتۆر شکلۆڤسکی، چەمکی ‘ئاشناییسڕینەوە’یان وەک کۆڵەکەی سەرەکیی شیعریەت ناساند. دەق-کارە هونەرییەکە شتە ئاشناکان وەردەگرێت، دەیانخاتە ناو سیاقێکی نامۆوە، بەمەش پڕۆسەی وەرگرتن درێژخایەن دەکات. خوێنەر چی تر ناتوانێت بەخێرایی بەسەر وشەکاندا تێبپەڕێت، پێویستە تێ ڕابمێنێت. واتە “ئێمە پێویستمان بەوەیە ئاشنا بکەین بە نامۆ، واتە نائاشنای بکەین- سەرلەنوێ سەیری ئەو شت و ڕووداوانە بکەین، کە بە ڕادەیەک پێیان ئاشنا بووین، وەک ئەوەی نەیانبینین”(بەرزنجی و بەرزنجی:٢٠٢٤، ٤٩٨). ئەرکی هونەر سڕینەوەی سڕبوونی زەینە بەرانبەر بێنرخبوونی زمان؛ لە ڕێگەی ئاشناییسڕینەوەوە، شتە بەردەست و باوەکان سەرلەنوێ سەرسوڕمانی خولقێنەرانەی خۆیان دەست دەکەوێتەوە. شیعر بە درەنگخستنی پڕۆسەی وەرگرتن، خوێنەر لە وەرگرێکی پاسیڤ و ناهۆشیارەوە دەگۆڕێت بۆ تێڕامێنێک، کە لەبری تیپەڕبوون بەسەر ڕووی دەقدا، لە قووڵاییی هۆشیاریی زماندا دەژی.
ئاکتوالیزاسیا پڕۆسەی هێنانەپێشەوەی بونیادی زمان خۆیەتی لەسەر حیسابی پەیامە واقیعییەکە. لە زمانی ئاساییدا، سەرنج لەسەر واتایە، بەڵام لە زمانی شیعردا، فۆڕم، دەنگ، کێش و وێنە شیعرییەکە دەبنە سەنتەر.
هاوشانی ئەم چەمکە، قوتابخانەی پڕاگ چەمکی ‘ئاکتوالیزاسیا’یان پەرە پێ دا. ئاکتوالیزاسیا پڕۆسەی هێنانەپێشەوەی بونیادی زمان خۆیەتی لەسەر حیسابی پەیامە واقیعییەکە. لە زمانی ئاساییدا، سەرنج لەسەر واتایە، بەڵام لە زمانی شیعردا، فۆڕم، دەنگ، کێش و وێنە شیعرییەکە دەبنە سەنتەر. ئەمەش پۆتانسێلی زمان بەرز دەکاتەوە بۆ بەرزترین ئاستی خۆی، کە پێویستیی بە هۆشیارییەکی تەواو شاعیرانە هەیە. مۆکارۆڤسکی لە وتاری ‘زمانی ئەدەبی و زمانی شیعری’دا دەڵێت:”ئەرکی زمانی شیعری لەوەدا خۆی دەنوێنێت، کە ئاخاوتن بگاتە ئەوپەڕی ئاکتوالیزاسیا… ئاکتوالیزاسیا پێچەوانەی ئاوتۆماتیزاسیایە، کەواتە ئاکتوالیزاسیا هەڵوەشاندنەوەی ئاوتۆماتیزاسیای کارێکە، تا زیاتر ئاوتۆماتی بێت کەمتر هۆشیاریی لەگەڵدایە”(محەمەد:٢٠٢٣، ٣٨). واتە ئەرکی شیعر شۆککردنی زەینی خوێنەرە لە ڕێگەی لادان لە زمانی باوی ڕۆژانە، کە مرۆڤ بە ناهۆشیاری ڕاهاتووە لەسەری. کاتێک زمان لەو میکانیکیبوونە دادەماڵرێت، فۆڕم و واتای نوێ لەدایک دەبن و خوێنەر ناچار دەکەن سەرلەنوێ بیر بکاتەوە.
شاعیر بۆ هێنانەکایەی ئەم لادانە ئیستاتیکییە، پێویستی بە کێڵگە جیاوازەکانی کولتوور، ئاین و نەریت هەیە. ئەو کەرەستە خاوەکانی خۆی لە باوەڕە گشتییەکان، ئەفسانەکان و هێما مێژوویییەکان وەردەگرێت. کاتێک دەستیان بۆ دەبات، بەپێی یاسای ئاکتوالیزاسیا دایانڕێژێتەوە، مانا باوەکانیان لێ دەسەنێتەوە. ئەمە لادانێکی کولتووریی گەورەیە؛ شاعیر تابووەکان دەشکێنێت، پیرۆزییە دەستکردەکان پووچەڵ دەکاتەوە، ئاسۆی چاوەڕوانیی خوێنەر فراوان دەکات. خوێنەرێک بە کۆمەڵێک پێشگری فەرهەنگییەوە دەچێتە بەردەم دەق، بە بینینی ئەم وەرچەرخانە زمانەوانییە، ئاسۆ فیکرییەکەی دەچێتە قۆناغێکی نوێوە.
گورزە گەورەکەی ڕەخنەی کولتووریی توندڕەو یان دیدگا ئایدۆلۆژییەکان لەم خاڵەدا لە جەستەی ئەدەب دەدەرێت، کە بریتییە لە بەمەجازبوونی واقیع و دروستکردنی مەترسیی پۆلیسێتیی فیکری، چونکە زمانی شیعر زمانێکی مەجازییە و کۆدە شیعرییەکان ئاماژەی ڕاستەوخۆ بۆ واقیعی دەرەکی ناکەن. بۆ نموونە؛ کاتێک دەقێک دەڵێت ‘خوداوەندی ئەوین’، ئەم دەستەواژەیە گۆڕینی فۆڕمی زمانە بۆ گەیشتن بە لووتکەی وێناکردنی جوانی، نەک بڕیارێکی تیۆلۆژی لەبارەی فرەخوایییەوە.
کارەساتەکە کاتێک دەقەومێت، کە ڕەخنەگرێکی کولتووری، پیاوی ئاینی یان سیاسی، کۆدی شیعری بە پێوەرەکانی کۆدی واقیعی بخوێننەوە. ئەوان مەجاز و واقیع تێکەڵ دەکەن و بەم تێکەڵکردنە، دادگاییکردنی شاعیر دەست پێ دەکات. ڕەخنەی کولتووری کاتێک دەبێتە پۆلیسێکی ئەکادیمی، بە ناوی پشکنینی پاشبنەماکانی زمانەوە، ڕێ لە پڕۆسەی ئاشناییسڕینەوە دەگرێت، بەمەش سنوورە ئەخلاقییە نوێیەکان دەبنە کۆتوبەندێکی توند بەسەر دەستی نووسەرەوە؛ چونکە ئەدەب لە جیاتیی ئەوەی کایەیەک بێت بۆ ئازادیی وێناکردن و جوانی، ناچار دەکرێت ملکەچی پێوەرە سیاسی و فەرهەنگی و ئایدۆلۆژییەکانی سەردەم بێت، ئەمەش داهێنان دەکوژێت و جۆرێک لە سانسۆری ناوەکی بەسەر زماندا دەسەپێنێت.
ئەم مەیلی دادگاییکردنە، چەکێکی کاریگەر دەداتە دەست دیکتاتۆرەکان، ئایدۆلۆژیستەکان و توندڕەوە ئاینییەکان و ئەوانیش دێن، بە ناوی پاراستنی قەوارەی نەتەوە، شکۆی ئاین و شۆڕشەوە، لەمپەر لەبەردەم فڕینی شاعیر دادەنێن. ئەوان دەڵێن، مادام زمان بەرپرسیارێتیی واقیعی هەیە، کەواتە شاعیر خائین یان کافرە، یان تێکدەری ڕەوشتی گشتییە. مێژووی ئەدەب پڕە لە هەوڵی دادگایی یان کوشتن و تەرمی ئەو شاعیرانەی بوونە قوربانیی ئەم تێکەڵکردنە کوشندەیەی نێوان مەجاز و واقیع، لە ئەدەبی هاوچەرخی کوردییشدا کەم نین ئەوانەی کە بەر ئەم پرسە کەوتوون لە نموونەی ‘شێرکۆ بێکەس، محەمەد موکری، شێرزاد حەسەن، قوبادی جەلیزادە و چەندانی تر’. لەم دۆخەدا شاعیر ناچاری دیپلۆماسیەتی زمانەوانی دەکرێت؛ پێش نووسینی هەر دێڕێک، لەبری بیرکردنەوە لە جوانی، بیر لەوە دەکاتەوە چۆن خۆی لەم داوی دادگایییە ڕزگار بکات. ئەنجامەکەش خولانەوەی شیعر دەبێت لەناو بازنەیەکی پاتەبووەوەی سەلامەتدا، کە تێیدا هیچ ئاسۆیەکی چاوەڕوانی نوێ دروست نەبێت و هیچ مەودایەکی ئیستاتیکییش.
بۆ قووڵبوونەوە لە دیوی ڕەخنەی کولتووری، پێویستە ئاوڕ لە پڕۆژە گرنگەکەی عەبدوڵڵا غوزامی- ڕەخنەگری سعوودی بدرێتەوە، بەتایبەت لە پەرتووکی ‘النقد الثقافي: قراءة في الأنساق الثقافية العربية’، کە دکتۆر محەمەد تاتانی وەریگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی و لەم کتێبەدا، غوزامی شۆڕشێکی بەسەر ڕەخنەی ئەدەبی کلاسیکیدا هێنا، سەروەختێک پێ دادەگرێت لەسەر ئەوەی، کە ڕەخنەی ئەدەبی (ئیستاتیکی) مێژوویەکی درێژە خەریکی شاردنەوەی عەیبە گەورەکانی کولتوورە.
غوزامی چەمکی ‘نەسەقی کولتووری’ وەک ئامرازێکی شیکاری بەکار دەهێنێت. نەسەق بریتییە لەو پێکهاتە نادیار، بنەچەیی و مێژوویییەی کە لەناو نائاگای کۆمەڵایەتیدا کارا دەبێت. نەسەقەکان لەڕێگەی زمانەوە دەگوازرێنەوە. بە بڕوای غوزامی، شیعری کلاسیکی عەرەبی (بەتایبەت شیعری ستایش – المدیح) نەسەقێکی ترسناکی وەک ‘شاعیری هەڵتۆقیو’ یان ‘دیکتاتۆری تاکەکەسی’ بەرهەم هێناوە. شاعیر کاتێک بە خەلیفە یان سەرکردەدا هەڵدەدات، وێنەیەکی ئیستاتیکیی زۆر جوانی لێ دروست دەکات، بەڵام لە ژێرەوە، نەسەقی باوکسالاری، خێڵەکی و دیکتاتۆری لەناو مێشک و دەروونی تاکی کۆمەڵگادا جێگیر دەکات. ئەمەش کاریگەریی نەرێنی هەبوو ئەویش “دەرکەوتنی شاعیری پیاهەڵدەر و کولتووری پیاهەڵدان و کەسێتیی ڕۆشنبیری پیاهەڵدەر، لە بەرامبەر ئەمەشدا دەرکەوتنی کەسێتیی پیاهەڵدراو” بوو(تاتانی:٢٠٢٥، ١٦٧). بەو مانایەی کە نەسەقی شاراوە لە شیعری ستایشدا، ئامرازی خولقاندنی پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتیی ناهاوسەنگە؛ بە جۆرێک نەسەقی باوکسالاری، ڕۆشنبیر ڕام دەکات بۆ خزمەتی ناوەندی دەسەڵات و حاکمیش دەکاتە سیمبولێکی پیرۆز و دوور لە ڕەخنە.
تێڕوانینی غوزامی لەم خاڵەدا بەستراوەتەوە بە چەمکی ‘پێکهاتەی فرەکیان’ەوە لەناو دەقدا، ئەو باوەڕی وایە هەر دەقێکی ئەدەبی خاوەنی دوو جۆر مانایە: مانایەکی ئاشکرای ئیستاتیکی، کە نووسەر بە هۆشیارییەوە دایدەڕێژێت، لەگەڵ مانایەکی شارراوەی نەسەقی، کە لە ژێرەوە کار دەکات. ئەم نەسەقە فەرهەنگییە، بەهۆی ئەوەی لە قووڵاییی نائاگای کۆمەڵایەتیدا چەسپاوە، توانایەکی ترسناکی هەیە بۆ فریودانی وەرگر. خوێنەر بەهۆی مەستبوون بە جوانیی ڕووکەش و دەربڕینە هونەرییە باڵاکان و گەمەکانی ڕەوانبێژییەوە، بە ئاسانی ڕێگا دەدات نەسەقە سەرکوتکەرەکان دزە بکەنە ناو سیستمە فیکرییەکەیەوە. لەبەر ئەمە، ڕەخنەی کولتووری پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت، کە تەنیا بەسەرکردنەوەی جوانی، جۆرێکە لە پاکانەکردن بۆ ئەو سیستمە سیاسی، فەرهەنگی، ئاینی و کۆمەڵایەتییانەی مرۆڤ کۆیلە دەکەن.
ئەم گشتگیرییەی نەسەق وای کردووە ڕەخنەی کولتووری سنووری تەسک و نەریتیی پۆلێنکردنی ئەدەبی ببڕێت. ڕەخنە چی تر لە کایەیەکی بەتاڵ لە ململانێدا ناژی و دەبێتە پڕۆسەی داماڵینی دەسەڵات لەو ناوچانەی وا وێنا دەکرێن، کە گۆڕەپانی بێتاوانی و جوانیی ڕووتن.
خاڵێکی دیکەی جەوهەری لە پڕۆژەکەی غوزامیدا، گۆڕینی ئاڕاستەی پێوەرەکانە لە ‘نوخبەگەرایی’یەوە بۆ ‘جەماوەرگەرایی’ چونکە کێڵگەی پشکنینی ڕەخنەیی لە دەقە باڵاکانەوە فراوان بووەوە بۆ گوتاری ڕۆژانە و کایە جەماوەرییەکانی وەک پەند و ئیدیۆمە فۆلکلۆرییەکان، گۆرانییە میللییەکان، نوکتە باوەکان و ڕیتوێڵە کۆمەڵایەتییەکانو …تاد، کە ئەمانەش بە هەمان شێوەی دەقە ئەدەبییەکان هەڵگری نەسەقە شاراوەکانی باوکسالاری، ستەم و چەوسانەوەن و بە نائاگاییی ڕەفتار و تێڕوانینی تاک ئاڕاستە دەکەن. ڕەخنەی ئەدەبیی کلاسیکی هەمیشە دەقە مەزنەکان و شاعیرە ناودارەکانی دەکردە سەنتەر، بەڵام غوزامی پێمان دەڵێت نەسەقە فەرهەنگییەکان لە هەموو شوێنێکدا بڵاو بوونەتەوە. ئەوان لەناو قسەوباسی ڕۆژانە، ڕیتوێڵە گشتییەکان و فۆلکلۆردا بە هەمان هێزی دەقە باڵاکانەوە ئامادە دەبن. ئەم گشتگیرییەی نەسەق وای کردووە ڕەخنەی کولتووری سنووری تەسک و نەریتیی پۆلێنکردنی ئەدەبی ببڕێت. ڕەخنە چی تر لە کایەیەکی بەتاڵ لە ململانێدا ناژی و دەبێتە پڕۆسەی داماڵینی دەسەڵات لەو ناوچانەی وا وێنا دەکرێن، کە گۆڕەپانی بێتاوانی و جوانیی ڕووتن.
لەم ڕوانگەیەوە، ڕەخنەی کولتووری نایەت بەدوای جوانیی ڕووکەشی دەقدا بگەڕێت، بەڵکوو دەیەوێت ئەو ماسکە ئیستاتیکییە دابماڵێت، کە نەسەقە ستەمکارەکان خۆیانی تێدا دەشارنەوە. غوزامی دەڵێت جوانیناسی زۆرجار دەبێتە خزمەتکاری دەسەڵات؛ سەروەختێک خوێنەر مەست دەکات بە چێژی وشەکانەوە، لە هەمان کاتدا مێشک تەسلیمی بێدەنگی دەکات لەبەردەم نادادپەروەریدا. لێرەوە، ڕەخنەی کولتووری وەک فریادڕەسێکی فیکری دەردەکەوێت. ئەو دێت بۆ ڕزگارکردنی مرۆڤ لە ژێر کاریگەریی جادووی زمانێک، کە نەیارانی ئازادی بەرهەمی دەهێننەوە. لەم سۆنگەیەوە، پڕۆژەکەی غوزامی و ئاڕاستەی ڕەخنەی کولتووری، ئامانجیان کوشتنی شیعر یان سڕینەوەی ئیستاتیکا نییە؛ هێندەی جەختکردنەوەیە لەوەی، کە چێژی ئیستاتیکی نابێت ببێتە هۆکارێک بۆ کوێرکردنەوەی هۆشیاریی خوێنەر. ڕەخنەی کولتووری دەیەوێت ئاستی وەرگرتن لە چێژوەرگرتنێکی کوێرانە و پاسیڤەوە بگوازێتەوە بۆ وەرگرتنێکی هۆشیارانە و چالاک. ئەم بەئاگاهێنانەوەیە، نەفیی جوانیی زمان ناکاتەوە، هێندەی ئەوەی زەمینەیەکە بۆ چاوکراوەیی خوێنەر بە دیدگایەکی ڕەخنەیی، کە ڕێک خزمەت بە جێگیربوونی چەمکی ‘ئیستاتیکای هۆشیار’ دەکات.
بە گەڕانەوە بۆ سەرنجەکانی غوزامی لە کتێبەکەیدا، دەشێت ئەوە بەرچاو بخەین، کە ئەگەر تێزەکەی غوزامی بە ڕەهایی وەربگیرێت، زیانێکی گەورە بە جەوهەری شیعریەت دەگات، بەڵام پرسیارێکی تر لێرەدا دێتە گۆڕێ: ئایا ئەگەر ئیستاتیکا و ئاکتوالیزاسیایش تەواو ڕەها و بێباک بن لە هەموو بەهایەکی مرۆیی، نابنە دیکتاتۆرێکی نوێ؟
بە ڕای ئێمە وەڵامەکە ئەرێیە، کاتێک ئازادیی شاعیر دەگاتە لووتکەی دابڕان لە ئێش و ئازار و کەرامەتی مرۆڤەکانی تر، جۆرێک لە ‘فاشیزمی جوانیناسی’ دروست دەبێت. نازییەکان نمایشە سەربازییەکانیان، دروشمەکانیان و تەنانەت پڕۆسەی سڕینەوەی مرۆڤەکانیشیان بە دیزاینێکی فۆڕمالیستی زۆر ڕێک و پیشاندانی وێنەیەکی ئیستاتیکی بەهێز دەکرد، ئەگەر تەنیا بە پێوەری جوانیی فۆڕم بڕیار بدریت، کارێکی بێخەوش بوو، بەڵام خۆ لە ناوەڕۆکدا مرۆڤایەتییان لەناو دەبرد.
شاعیرێک بە ناوی نامۆکاری و ئازادیی زمانەوە، وێنەیەک دروست بکات، کە لە ڕێگەیەوە سووکایەتی بە گرووپێکی چەوساوە، ژنان، یا کەمینە نەتەوەیییەکان بکات، ئەو ئازادیی ڕاستەقینەی بەکار نەهێناوە، بەڵکوو بە بیانووی ئیستاتیکاوە کەرامەتی مرۆڤی کردووەتە قوربانیی کایەکی زمانیی سارد. ئێرە ئەو دۆخەیە کە ڕەهابوونی ئیستاتیکا هێزێکی وێرانکەرە و ئیتر پێویستی بە سنووردارکردن هەیە. ڕەخنەی کولتووری ئیدی لەم ئاستەدا پارێزەری کەرامەتی مرۆڤە و ڕێگا نادات جوانی ببێتە دەمامک بۆ شاردنەوەی ناشیرینییەکانی دەسەڵات و ستەمکاری.
ئەگەر لە ڕابردوودا نەریتی کۆمەڵایەتی دەیگوت ‘ئەم دەقە لادانە لە ئەخلاق’، ئێستا ڕەخنەگری کولتووری دەڵێت ‘ئەم دەقە لادانە لە تیۆرییە هاوچەرخەکان’. بۆ شاعیرەکە ئەنجامەکە یەک شتە ئەویش خنکانی خەیاڵە.
گرفتە گەورەکەی ڕەخنەی کولتووری کاتێک دەردەکەوێت، کە خۆی دەبێتە نەریت، دەبێتە دامەزراوەیەکی جێگیر. ئەم دیاردەیە پێی دەوترێت ‘دامەزراوەبوونی ڕەخنە’، کاتێک ڕەخنەگرانی کولتووری پۆستی پۆلیسی زمان وەردەگرن، بازنەیەکی داخراوی دۆگما بەرهەم دەهێنن، ئەوان بە ناوی دژایەتیکردنی عەیبەکانی کولتووری کۆن، دێن عەیبەی نوێ دروست دەکەن. ئەگەر لە ڕابردوودا نەریتی کۆمەڵایەتی دەیگوت ‘ئەم دەقە لادانە لە ئەخلاق’، ئێستا ڕەخنەگری کولتووری دەڵێت ‘ئەم دەقە لادانە لە تیۆرییە هاوچەرخەکان’. بۆ شاعیرەکە ئەنجامەکە یەک شتە ئەویش خنکانی خەیاڵە. ڕەخنەی کولتووری کاتێک دەبێتە دۆگما، چی تر گوێ لە لایەنی هونەریی دەق ناگرێت، تەنیا دەیەوێت تێزە پێشوەختەکانی خۆی بەسەر شیعردا بسەپێنێت. شیعر لە کایەیەکی پڕ لە سۆز، خەیاڵ و ئەگەرەوە، دادەبەزێنێت بۆ وتارێکی سۆسیۆلۆژیی وشک. زمانەکە قوفڵ دەکات و پۆتانسێلی داهێنان دەکوژێت. ئەمە پاشکەوتووییەکی نوێیە، کە لەژێر ناوی ڕۆشنگەریدا خۆی دەنوێنێت.
لە ئەدەبی کوردیدا، ئەم ململانێیە بە شێوەیەکی تەندروست نییە، یاخیبوونە شیعرییەکان زۆرجار دەبنە زمانبازیی هێندە نامۆ بە واقیع، کە هیچ پێوەندییەکی بە ئازاری مرۆڤی کوردەوە نامێنێت؛ یا ڕەخنەکان دەبنە دادگایییەکی ئایدۆلۆژی و حزبیی وشک، کە ڕەگوڕیشەی شیعریەت لەبن دەهێنن، دەشێت وەک چاودێرێکی بوارەکە ئەوە نیشان بدەین ڕێگای ڕاست، تیۆریزەکردنی ئەم پەیوەندییەیە وەک پێویستییەکی دوو سەرە، کە ئەم دوو دیوە ‘ئیستاتیکا’ و ‘ڕەخنەی کولتووری’ ناتوانن بەبێ یەکتر بژین.
دەربازبوون لە دۆگماتیزمی فۆڕم و تەوقی ڕەخنە پێویستی بە دۆزینەوەی قۆناغی سێیەم هەیە، ئەم قۆناغە نوێیە دەشێت ناوی بنێین ‘ئیستاتیکای هۆشیار’ یان ‘ڕەخنەی داهێنەر’، کە لە بەراییدا ئاماژەمان پێی داوە. لەم قۆناغەدا، شاعیر و ڕەخنەگر لە یەک بڕگەی فیکریدا دەگەن بە یەکتری؛ شاعیر بە باڵاترین ئاستی لادانی زمانی سنوورەکان دەبەزێنێت، بەڵام هاوکات بە هۆشیارییەکی قووڵەوە ڕێ دەگرێت لەوەی مێتافۆرەکانی ببنە ئامرازی شاردنەوەی ستەمکاری. ڕەخنەگرانیش لەبری پۆلیسی زمان، دەبنە پاڵپشتی پۆتانسێلی داهێنان لەپێناو مرۆڤایەتیدا.
ئەم فەزایە نوێیە زەمینەیەکە، کە لە ئامێزیدا داهێنانی هونەری بەرپرسیارێتیی فیکریی خۆی فەرامۆش ناکات. لادانی مێتافۆری لەم قۆناغەدا وەک زەبرێکی توند بۆ سەر ڕواڵەتە چەقبەستووەکانی دەسەڵاتە، بێ ئەوەی کەرامەتی مرۆڤی تێدا بکرێتە قوربانی. بەم شێوەیە شاعیر هۆشیارە بەوەی زمانەکەی چۆن ئاڕاستە دەکات و ڕەخنەگریش فۆڕمی ئیستاتیکی وەک جیهانێکی ناوازە قبووڵ دەکات. ئەم هاوئاهەنگییە بەربەست لەبەردەم فاشیزمی جوانیناسی و هاوکات پۆلیسێتیی ڕەخنەدا دروست دەکات. لەم شوێنەدا، شیعر بزوێنەری هۆشیاریی کۆمەڵایەتی و فیکرییە و دەرگای نوێ بەڕووی جیهانی مەجازدا دەکاتەوە. ئێمە پێمان وایە ئەمە ئەو دۆخە تەندروستەیە، کە ئەدەبی کوردی پێویستی پێیەتی بۆ دەربازبوون لە چەقبەستوویی مێژوویی. جگە لەوەش شاعیر پێویستی بە ڕەخنەگری کولتوورییە وەک ئاوێنەیەک، بۆ ئەوەی ناھۆشیارانە نەبێتە پاشکۆی نەسەقە کۆنەکانی باوکسالاری و خێڵەکی و … تاد. ڕەخنەی کولتوورییش پێویستی بە بازدان و یاخیبوونەکانی شاعیرە، چونکە ئەگەر ئەو سەرپێچییە زمانەوانییانە نەبن، تیۆرییەکان وشک دەبن و خوێنی نوێ ناچێتە ناو دەمارەکانی فیکرەوە. دەشێت بشڵێین جوانیی ڕاستەقینەی ئەدەب لە ناو ئەم گرژییە ئەبەدییەدایە، پەتێکە لە نێوان دوو جەمسەردا ڕاکێشراوە، ئەگەر شاعیر بەتەنیا پەتەکە بە لای خۆیدا ڕابکێشێت، شیعر لە بۆشایییەکی بێباکدا ون دەبێت و ئەگەر ڕەخنەگر پەتەکە بە لای خۆیدا ڕابکێشێت، پەتەکە دەپچڕێت و شیعر دەخنکێت، پاراستنی ئەم دیالێکتیکە، تاکە زامنی مانەوەی ئەدەبێکی زیندوو و کۆمەڵگایەکی هۆشیارە.
لە دوادواییدا دەڵێین، کایەی ئەدەبی هاوچەرخ ناتوانێت بە دابڕانی ڕەهای نێوان فۆڕم و ناوەڕۆک، یان جوانیناسی و بەرپرسیارێتیی مێژوویی بەردەوام بێت. دادگاییکردنی مەجاز بە پێوەرە وشکەکانی واقیع، خنکاندنی خەیاڵ و پەکخستنی پۆتانسێلی داهێنانی لێ دەکەوێتەوە؛ هاوکات ڕەهاکردنی بێباکانەی ئیستاتیکاش زمان بەرەو فاشیزمێکی نوێ و شاردنەوەی نەسەقە سەرکوتکەرەکان دەبات. چارەسەری زانستی و فیکری لە پێکەوەبەستنی ئەم دوو ئەرکەدایە لەڕێگەی چەمکی ‘ئیستاتیکای هۆشیارەوە’؛ پانتایییەک کە لە میانەیدا شاعیر سنوورەکانی زمان بۆ بەدەستهێنانی باڵاترین ئاستی ئازادی دەبەزێنێت، ڕەخنەگریش وەک ئاوێنەیەک بۆ ڕۆشنگەری پاسەوانی کەرامەتی مرۆڤ دەکات. ڕزگاربوونی ئەدەبی کوردی لە بەشێک لە چەقبەستوویی ئێستای، گرێدراوی قبووڵکردنی ئەم گرژییە بەردەوام و هاوسەنگەیە.
سەرچاوەکان:
١-حسێن، جەبار ئەحمەد (٢٠٠٨). ئیستاتیکای دەقی شیعریی کوردی- کوردستانی عێراق ‘١٩٥٠-١٩٧٠’. چاپی یەکەم. دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم. سلێمانی.
٢- ئەلغەزامی، عەبدوڵڵا (٢٠٢٥). ڕەخنەی کولتووری خوێندنەوەیەک بۆ نەسەقە کولتوورییە عەرەبییەکان. د. محەمە تاتانی. چاپی یەکەم. ناوەندی ڕۆمان. سلێمانی.
٣- ئەسوەد، د. نەوزاد ئەحمەد(٢٠٢٥). ڕەخنەی ڕۆشنبیری تیۆری و زاراوە. چاپی یەکەم. چاپخانەی کارۆ. سلێمانی.
٤- بەرزنجی و بەرزنجی، عەبدوڵڵا تاهیر و عەلی تاهیر (٢٠٢٤). کلیلدان فەرهەنگی ئەدەب و ڕەخنە. چاپی یەکەم. دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم. سلێمانی.
٥- محەمەد، ئەنوەر قادر (٢٠٢٣). دەربارەی شیعری گۆران. چاپی یەکەم. چاپخانەی سەردەم. سلێمانی..