بە بەرچاوڕوونیی فیلمەکەی نۆلان، بۆمان دەرکەوێت «هەڵەتێگەیشتن» تەنها شانۆنامەیەک نییە دەربارەی تاوانێکی بنەماڵەیی و هەڵەیەکی کوشنده، بەڵکوو تێده‌گه‌ین‌ دەقێکە کە لەسەر یەکێک لە کۆنترین مۆدێلە ڕەوایەتییەکانی ئەدەبیاتی جیهان، واتە ڕەوایەتی گەڕانەوە یان نۆستۆس (Nostos)، دامەزراوە.

لە ئەدەبیاتی یۆناندا، نۆستۆس تەنها بە مانای گەڕانەوە و هاتنه‌وه بۆ ماڵ نییە. بۆ ڕەوایەتی نۆستۆس، گەڕانەوە و هاتنه‌وه دەبێ بگات بە ناسینەوە (Anagnorisis)، ناسینەوەش ببێتە هۆی کردار و کرده‌یش بە جێگیرکردنی نەزم، کۆتایی پێ‌بێت. ناسراوترین نموونەی ئەم مۆدێلە ئۆدیسەی هومێرە. ئۆدیسە دوای بیست ساڵ دووری و ئاوارەیی دەگەڕێتەوە بۆ زێدی خۆی، واتە ئیتاکا. سەرەتا شوناسی خۆی ئاشکرا ناکات. ئەم شاردنەوەیە بەشێکە لە پرۆسەی گەڕانەوە. بەرەبەره بەپێی زه‌رووره‌ت دەناسرێته‌وه، دواتر کردار دەست پێ دەکات و لە کۆتاییدا ماڵبات و پاشایەتییەکەی دووبارە ڕێک دەخرێته‌وه. دەتوانین فۆرمولی نۆستۆس بەم شێوەیە کورت بکەینەوە:  گەڕانەوە، (شاردنه‌وه‌ی شوناس)، ناسینەوە، کردار، نەزم و ئارامی.

شانۆنامه‌ی «هەڵەتێگەیشتن»یش بە هەمان فۆرموله‌وە دەست پێ دەکات. «ژان» کوڕی ماڵەکە، ڕێک وەک ئۆدیسە، دوای بیست ساڵ دەگەڕێتەوە بۆ ماڵ، ئەمیش سەرەتا شوناسی خۆی ئاشکرا ناکات. هه‌ڵبەت هه‌ر ئەم شاردنەوەیە جیا‌ له‌وه‌ی نۆستۆس بەراوەژوو دەکاتەوە، کارەساتی لێدەکەوێتەوە، دایک و خویشک ده‌یکوژن. هەروەک لە «ئۆدیپ شا» و «ڕۆستەم و سۆراب»یشدا، شاردنەوەی شوناس و دواکەوتنی ناسینەوە، بە کارەسات کۆتایی پێدێت. گەرچی لە «شانامە» کارەسات لە مه‌یدانی شەڕدا ڕوو دەدات، لە ده‌قه‌که‌ی کامۆ لە ناو ماڵدا ڕوو دەدات، واته ئەو شوێنەی دەبوو شوێنی ناسینەوە و وەخۆگرتن بێت، دەبێتە شوێنی کوشتن. ئەوەی لە «ئۆدیسە»دا مەرجی سەرکەوتنی گەڕانەوەیە، لە «هەڵەتێگەیشتن»دا دەبێتە مەرجی تراژیدیا. هه‌ڵبەت لێرە‌ش ناسینەوە ڕوو دەدات، بەڵام زۆر درەنگ، کاتێک هەموو شتێک تەواو بووە و هیچ کردارێک ناتوانێت چارەنووس بگۆڕێت، ڕێک وەک درەنگ ناسینی سۆراب و ئۆدیپ. که‌واته ده‌کرێ بڵێین کردار(کوشتن) پێش ناسینەوە ده‌که‌وێت و لە هەر سێ ده‌قی «شانامه» و «ئۆدیپ‌شا» و «هەڵەتێگەیشن»، فۆرمولی نۆستۆس وه‌های لێدێت: گەڕانەوە، (شاردنه‌وه‌ی شوناس)، کردار، ناسینەوە، کاره‌سات.

سه‌ره‌ڕای ئەم باسانه بە ڕای من، جیاوازیی سەرەکیی «هەڵەتێگەیشتن» و «ئۆدیسە» لە شوێنێکی قووڵتردایە. لە «ئۆدیسە»دا تەنها که‌سایه‌تیی ئۆدیسە لە فیکری گەڕانەوەدا نییە، بنەماڵە و ماڵیش چاوەڕێی هاتنه‌وه‌یین. پێنێلۆپێ بیست ساڵه خۆی و ماڵەکە دەپارێزێت تا ئەگەر مێرده‌که‌ی گه‌ڕایەوە، باوەش و شوێنی بۆ مانه‌وه هەبێت. ژن، ماڵ، هاوڕێ و ته‌نانه‌ت سه‌گه‌ پیره‌که‌یش پارێزەری بیرەوەری، شوناس و چاوەڕوانین. بەڵام لە «هەڵەتێگەیشتن»دا، ماڵ چیتر شوێنی چاوەڕوانی نییە. دایک و بە تایبەت مارتای خویشک چاوەڕێی هیچ کەسێک ناکەن. خەونیان گەڕانەوەی ژان نییە، کاتێکیش ژان خۆی ده‌گه‌ڕێته‌وه ته‌نانه‌ت باش سه‌یری ناکه‌ن، بۆ دۆزینه‌وه‌ی هێمای هاوشێوەیی نایپشکنن‌، هیچ نیشانه‌یه‌کی ‌بنه‌ماڵەیی تێدا که‌شف ناکه‌ن و ته‌نانه‌ت ده‌یانه‌وێ ئاسەوار و شوێنپێی‌‌ بسڕنه‌وه. ئاخر ئەوان ئاماده‌ی ژان نین و‌ ئاره‌زوو و‌ نه‌خشه‌یان پارە بردن و ڕاکردنه له‌و‌ ماڵ و موسافیرخانه‌یه‌. ڕەنگه له‌به‌ر ئەمه بێت کە ئەو تاقه رسته‌ ڕزگاریده‌ره واته «من کوڕی ئەم ماڵەم»، ئیمکانی وتنی بۆ ناڕەخسێت و هه‌رگیز نایه‌ت‌ به‌ زماندا.

لە جیهانی هومێر و زەمەنی بازنەییی ئوستوورەدا، شوناس جێگیرە. پێنێلۆپێ پاش بیست ساڵ هەر هه‌مان ژنی ئۆدیسەیە، تێلێماخۆس هەر کوڕی ئۆدیسەیە، ئارگۆس هەر سەگی ئۆدیسەیە. بیست ساڵ به‌سه‌ر غیابی ئۆدیسەدا تێدەپەڕێت، که‌چی پەیوەندییە بنەڕەتییەکان ناگۆڕێن. به‌ڵام لە ده‌قه‌که‌ی کامۆدا، هەموو پەیوەندی و شوناسێک شەقی بردووه و دوو لەت بووه. ماڵ هەم ماڵە و هەم موسافیرخانە، دایک و خویشک هەم دایک و خویشکن و هەم بکوژ، ژانیش هەم کوڕە و هەم میوان. کەواتە ئەگەر پێنێلۆپێ، ئارگۆس و ماڵ پارێزەری نۆستۆسن، لە ده‌قی کامۆدا دایک، مارتا و خودی ماڵ ئەو توانست و ئیمکانە ڕەت دەکەنەوە. 

لێرەدا شکستی نۆستۆس تەنها شکستی ناسینەوە نییە، بەڵکوو شکستی زمانیشە. وا ده‌رده‌که‌وێ ژان توانای ناساندنی خۆی هەیە و خۆی وای پێ‌باشه جارێ نه‌یڵێت، ئەمە ڕواڵەتە، ژان هەرگیز ناتوانێت ئەو وتەیە لانیکه‌م لە کاتی گونجاودا بڵێت، چونکوو زمان لە جیهانی داڕماوی شانۆنامه‌که‌دا چیتر ئامرازی پەیوەندی و خۆپێناسه‌کردن و ده‌رخستن نییە، بەڵکوو بووه‌ته شوێنی داشاردن و خۆشاردنه‌وه، وه‌دواخستن و لێکدانەوەی هەڵە، له‌ملاشه‌وه ده‌ڵێی کەسایەتییەکانیش گوێبیستی زمانی ڕاستیبێژ نین و له ئاستی هەموو نیشانه‌یه‌کدا کوێرن و تەنها به ده‌فته‌رچه‌ی ناسنامه‌ی و په‌ساپۆرت باوه‌ڕ ده‌که‌ن.

لەبەر ئەوە، تراژیدیای «هەڵەتێگەیشتن» تەنها بەهۆی دواکەوتنی ناسینەوە نییە، به‌ڵکوو بە هۆی نه‌تواناییشه له سه‌رگرتنی نۆستۆس و له کارکه‌وتنی زمانی ڕاستی‌بێژ و ئیمکانی ژنه‌فتنی ڕاستی. بەم مانایە، کامۆ تەنها چیرۆکی گەڕانەوە پێچەوانە ناکاته‌وه بەڵکوو بنەمای نۆستۆسیش لەکار دەخات. لە جیهانی کامۆدا هاتنه‌وه ڕوو دەدات، بەڵام نۆستۆس جێبەجێ نابێت. چونکوو وه‌ک بینرا نە ده‌رفه‌ت و زه‌رفییه‌ت بۆ زمان و خۆناساندن ده‌ڕەخسێت، نه ناسینەوە لە کاتی خۆیدا ڕوو دەدات، نە ماڵ هێشتا شوێنی پاراستنی بیرەوەری و شوناسە، نە نەزم ئیمکانێکە کە بتوانرێت سەربگرێتەوە.

لە جیهانی هومێر، سوفوکل و‌ شانامه‌دا، شوناس پێش لە هەر شتێک لە جەستە، بیرەوەری و پەیوەندیی بنەماڵەییدا خۆی به‌رجه‌سته ده‌کاته‌وه. جێ برینی ڕانی و کەوان‌کێشییەکەی ئۆدیسە، برینانی پاژنه‌ی ئۆدیپ، هێز و بازووبەندی سۆراب بەڵگە و ناسنامه‌ن و جیا‌ له نیشانە‌ی جەستەییی که‌سه‌کان بە بیرەوەریی هاوبەشیش دەناسرێتەوە. بەڵام لە شانۆنامه‌که‌ی کامۆدا، شوناس ته‌نها و ته‌نها بووەتە ناسنامە و بەڵگەنامە‌ی کاغه‌زین. ئەمە تەنها جیاوازییەکی پلۆتی نییە، بەڵکوو نیشانەی گواستنەوەیشە لە جیهانێکه‌وه (کە شوناس لە جەستە و بیرەوەریدا دەپارێزرێت)، بۆ ناو جیهانێکی ئابزورد کە تێیدا هه‌موو ئەو پەیوەندییانە (به زمانیشه‌وه)، شکاون. بۆیە لە «هەڵەتێگەیشتن»دا، نۆستۆس تەنها بەهۆی دواکەوتنی ناسینەوە شکست ناهێنێت، بەڵکوو له‌به‌ر ئەوەشە کە لەو جیهانەدا وتنی ڕاستی مەرجەکانی ناسینەوە، گەڕانەوە و دامەزراندنەوەی نەزم لەناو چووگن. واته ئەو جیهانەی وا نۆستۆس تێیدا مانادار بوو، چیتر بوونی نییە.

The post مردنی گەڕانەوە appeared first on ژنەفتن.

پییەر پاولۆ پازۆلینی له‌ پێنجی ئازاری ساڵی ١٩٢٢ له‌ زادگه‌كه‌ی باوكی، شاری بۆلۆنیا، له‌ باكووری نیمچه‌ دورگه‌ی ئیتالیا له‌دایك بوو. دایكی، سۆزانا، خه‌ڵكی كازارسای‌ هه‌رێمی فریۆلی بوو‌ له‌ باكووری خۆرهه‌ڵاتی ئیتالیا. گۆیدۆی برای له‌ ساڵی ١٩٢٥ له‌دایك بوو.  

شاعیری خۆڵه‌مێشه‌كانم، كه‌سێك كه‌ له ‌شارێكی لێوڕێژ له‌ ڕاڕه‌و و كه‌وانه‌كان له‌ ساڵی ١٩٢٢ چاوی به‌ جیهان هه‌ڵهێناوه‌. تاقه‌ یاده‌وه‌رییه‌كی له‌بیرماوه‌ی من له‌ سه‌رده‌می منداڵیم، له‌ شاری بۆلۆنیا… پێداگری و پێچه‌قێنی منداڵێكه‌ كه‌ وڕكی ده‌گرت تا به‌ دڵنیایییه‌وه‌ به‌ گالیسكه‌ بچێته‌ ماڵه‌وه‌ و گه‌رنا له‌ شوێنی خۆی ناجووڵێ! هیچی دیكه‌م له‌و سه‌رده‌مه‌ له‌بیر نییه‌، واتا له‌ شه‌قامه‌كان، باڵه‌خانه‌كان و ڕاڕه‌وه‌ ‌به‌رزه‌كانی بۆلۆنیا له‌و سه‌رده‌مه‌دا، هیچ شتێكم له‌بیر نییه‌. له‌ ته‌مه‌نی سێ ساڵییه‌وه‌ خه‌ونم بینی. له‌ هه‌مان وێنه‌گه‌لی ناخۆشه‌وه‌ كه‌ هه‌ر ماوه‌ماوه‌یه‌ك به‌ شێوه‌یه‌كی زنجیره‌ئاسا هێرش بۆ خه‌ونه‌كانی مرۆڤ ده‌هێنن. له‌م خه‌ونانه‌دا شاری بۆلۆنیام ڕێك به ‌هه‌مان شێوه‌یه‌ك كه‌ هه‌بوو به‌ ڕه‌نگگه‌ل و ته‌لاره‌كان و ڕاڕه‌وه‌كانییه‌وه‌ ده‌بینی. له‌و قۆناغه‌، وێنه‌یه‌ك كه‌ زیاتر دێته‌ دووم، ئه‌وه‌یه‌ چما دایكمم ون كردووه‌ و به ‌شوێن ئه‌ودا به‌ هه‌موو لایه‌كدا ڕاده‌كه‌م. ئه‌م ڕووداوه‌ هێنده‌ ترسناك بوو بۆم كه‌ به‌ دوای ئه‌ودا له‌ هه‌موو كۆڵانه‌ به‌ ناویه‌كداچووه‌كاندا ده‌گه‌ڕام.

چۆن ڕێم كه‌وته‌ دنیای په‌خشان؟

ئه‌گه‌ر باڵنده‌یه‌ك بوویتایه‌

یا كڵاوكوڕه‌یه‌كی لاڵ له‌ مێژوودا

تاقه‌ گوڵێكی سوور

ئه‌ی دایكی گه‌نج

ئه‌مه‌ ویستی دڵی تۆ بوو؟  ‌    

ئایا ئه‌گه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ ده‌رتبڕم

په‌سه‌ندم ده‌كه‌یت؟

باوكم كه‌ ناسیونالیستێك یا تاڕاده‌یه‌ك فاشیستێك بوو، ئایین و سونه‌تێكی ته‌واو فه‌رمی هه‌بوو، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ به‌ دڵنیایییه‌وه‌ یه‌كشه‌ممان و ته‌واو وه‌ك خه‌ڵكانی دیكه‌ی چینی بۆرژوا، له‌ ڕێوڕه‌سمی ئایینی گرنگی كه‌نیسه‌ به‌شداری ده‌كرد و له‌سه‌ر كورسیی پاكبوونه‌وه‌ی ڕۆح داده‌نیشت. دایكم به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ئایینی گوندی ساده‌ و ڕاسته‌قینه‌ی‌ هه‌بوو كه‌ له‌ دایك و دایه‌گه‌وره‌ی خۆیه‌وه‌ به‌ میرات بۆی مابۆوه‌. ئایینێكی ناشاری شاعیرانه‌ و ته‌واو باو.

    ته‌مه‌نم حه‌وت ساڵ و نیو بوو به‌ به‌كارهێنانی دیالێكتی خۆجێیی له‌ زمانی ئیتالیدا، یه‌كه‌مین شیعره‌كانی خۆم نووسی. له‌و كاته‌دا له‌ پۆلی دووی سه‌ره‌تایی بووم و له‌ شیعره‌كانمدا له‌بری قسه‌كردن له باره‌ی كڵاوكوڕه‌ و گوڵ و جوانییه‌وه‌، قسه‌ له‌ بولبولی باغ و چاڵی چه‌ناگه‌ بوو!  

ده‌یه‌ی سێیه‌می هه‌زار و نۆسه‌دی زایینی

ماڵباتی پازۆلینی پاش جێگۆڕكێی بێبڕانه‌وه‌، كۆتایییه‌كانی ساڵی ١٩٣٦ له‌ بۆلۆنیا نیشته‌جێ بوون. لێره‌ پییر پاولۆ له ‌ماوه‌ی خوێندنی خۆیدا ده‌ستی كرد به‌ خوێندنه‌وه‌ی فۆسكۆلۆ، كاردۆچی و ئۆنگاریتی، شاعیرانی كلاسیكی ئیتالیا.

ناوه‌ندی گالوانی ڕشته‌ی ئه‌ده‌بیات، پۆلی سێیه‌می له‌ ناوه‌ندی نمره‌كانم خراپ نه‌بوو، نزیكه‌ی هه‌شتێكی به‌دبه‌ختانه‌م له‌ ده‌ ده‌هێنا، به‌ڵام تاقه‌ت و به‌رده‌وامی پێویستم نه‌بوو به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ هه‌ندێكجار له ‌وانه‌ی یۆنانیدا نمره‌ی به‌لاشی وه‌ك هه‌شت و هه‌ندێكجار سێیه‌كی ناشایسته‌م پێ ده‌بڕا. به‌هه‌رحاڵ وانه‌ی لاتینم زۆر زیاتر له‌ یۆنانی خۆش ده‌ویست و زیاتر له‌وه‌ی وه‌رگێڕانی نووسین ئه‌نجام بده‌م، وه‌رگێڕانێكی زاره‌كی باشم هه‌بوو. له‌ پۆلیشدا زیاتر وه‌رگێڕانی وشه‌ به‌ وشه‌مان وه‌ك ئه‌رك ئه‌نجام ده‌دا و من زۆر حه‌زم له‌م كاره‌ بوو. ئوستازی یارمه‌تیده‌ری ئه‌و كاته‌ی ئێمه‌ پڕۆفسیۆر ئانتۆنیۆ ڕیناڵدی بوو و له‌وێوه‌ كه‌ ئه‌ویش وه‌ك ئێمه‌ گه‌نج بوو و نه‌یده‌زانی چۆن ڕه‌فتارمان له‌گه‌ڵ بكات، به‌ یه‌كێك له‌ شیعره‌كانی ڕامبۆ ده‌ستی پێ كرد. ڕێك له‌و چركه‌یه‌دا بوو ئه‌و هه‌سته‌ دژه‌ فاشیستییه‌ له‌ مندا دروست بوو.

    سه‌یركه‌ن! ئێره‌ ڕاڕه‌وی مردنه‌، یه‌كێك له‌ شوێنه‌ دڵخواز و باڵكێشه‌كانی ژیانی من، له‌سه‌ر شه‌قامی نانی. ڕاڕه‌وی مردن من ده‌خاته‌وه‌ بیری ڕۆمانی گه‌مژهی دۆستۆیڤسكی، بیری شكسپیر و ماكبێسه‌كه‌ی و هه‌موو ئه‌و نووسه‌رانه‌ی من له‌ ته‌مه‌نی پازده‌ ساڵییه‌وه‌ له‌ ڕۆخی شه‌قامه‌كان ده‌ستم كرد به‌ كڕینی كتێبه‌كانیان. قۆناغێكی زۆر سه‌رسووڕهێنه‌ر بوو. به‌ درێژاییی ژیان بیرم نایه‌ته‌وه‌ به‌و هه‌موو چڵێسی و حه‌ز و تاسه‌یه‌وه‌ كتێبم خوێندبێته‌وه‌.

تۆ باش ده‌زانی چه‌نده‌ پاك و بێگه‌رد بووم

چه‌نده‌ شه‌یدای ئه‌و بوونه‌ پاكه‌ پاڵێوراوه‌ بووم…

و تا چ ڕاده‌یه‌ك ئاماده ‌بووم به‌رگری لێ بكه‌م و خۆشم بوێت…

پرسیار: تۆ پێشتر وتووته‌ باوك و دایكت سازانیان نه‌بوو؛ ئه‌م بابه‌ته‌ تا چ ڕاده‌یه‌ك كاریگه‌ری له‌سه‌ر تۆ و براكه‌ت داناوه‌؟

به‌ بۆچوونی من له‌ باره‌ی براكه‌مه‌وه‌، هه‌روه‌ك له‌ زۆربه‌ی كاته‌كاندا بۆ منداڵان ڕوو ده‌دات، جیابوونه‌وه‌ی باوك و دایكم بابه‌تێكی تاڕاده‌یه‌ك ئاسایی وه‌رده‌گیرا، به‌ڵام بۆ من ڕێك وه‌ك به‌ڵایه‌ك وابوو، تراژیدییه‌كی ڕاسته‌قینه‌.

تۆیش وه‌ك من وا بوویت

پۆشاكی خاوێن و پێڵاوی نوێ

له‌و یه‌كشه‌ممه‌ شیرین و پڕ یاده‌وه‌رییانه‌.

دایكت چه‌ندین جار له‌گه‌ڵ تۆ ئه‌ی بچكۆل، ئه‌ی گه‌نج

ڕوخساری گۆڕی

    به‌ قورسی ده‌توانم له‌ باره‌ی باوكمه‌وه‌ قسه‌ بكه‌م، چونكه ئه‌و پیاوێك بوو ته‌واو له‌گه‌ڵ من جیاواز بوو. به‌ شێوه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ من جیاواز بوو، چونكه‌ په‌یوه‌ندییه‌كه‌مان تووشی كێشه‌ بوو. له‌و په‌یوه‌ندییه‌ گشتی بووه‌ و ئاڵۆزه‌ له‌نێوان باوك و منداڵان، له‌ كاتگه‌لێك كه‌ به‌ قورسی له‌ یه‌كتری تێده‌گه‌ن. ئه‌مه‌ به‌ هۆكارگه‌لی زۆره‌ كه‌ ڕه‌نگه‌ زیگمۆند فرۆید باشتر له‌ من ڕوونی بكاته‌وه‌، و كاتێك ڕوو ده‌دات كه‌ دیدگایه‌كی ئایدۆلۆژیك و تیۆریی جیاوازی زۆر له‌نێوان منداڵ و باوكدا هه‌بێت. هۆكارێكی دیكه‌یشی ڕه‌گه‌زی كه‌سێتییه‌. باوكم پیاوێك بوو به‌ دیدێكی داخراو و سوپایی، ڕێك به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و شته‌ی كه‌ من له‌و كاته‌دا و له‌ ئێستادا پێم وایه‌. ڕێك له‌ ڕوانگه‌ی تێفكرین و كه‌سێتییه‌وه‌ پێچه‌وانه‌ی یه‌كتری بووین. له‌ لایه‌ك ڕه‌نگه‌ وتنی ئه‌وه به‌م شێوه‌یه‌یش هێنده‌ دادوه‌رانه‌ نه‌بێت، چونكه‌ به‌هه‌رحاڵ ئه‌و بوو له‌ به‌ره‌و پێشبردنی كار و بۆچوونه‌كانمدا هانی ده‌دام و كۆمه‌كی ده‌كردم. من له‌ ناخودئاگای خۆمدا ڕه‌نگه‌ دوژمنی ئه‌و بووبم و ئه‌ویش به‌م شێوه‌یه‌ ڕه‌فتاری له‌گه‌ڵ ده‌كردم؛ به‌ڵام له‌ ڕاستیدا ئه‌و پاڵی به‌ منه‌وه‌ نا به‌ره‌و كارێك كه‌ هه‌ڵمبژاردبوو.

ده‌یه‌ی چواره‌می هه‌زار و نۆسه‌دی زایینی

سۆزانای دایكی پازۆلینی له‌ ساڵی ١٩٤٢ له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانی گوێزایانه‌وه‌ بۆ زادگه‌كه‌ی، شارێك كه‌ هاوینانی له‌وێ به‌سه‌ر ده‌برد.

پییر پاولۆ پازۆلینی له‌ سرووده‌كانی كازیرسا:

كازیرسا، له‌و ڕووناكییه‌ی هاویندا كه‌ ته‌واوبوونی نییه‌

سپی و وشك، وه‌ك قسڵ

به‌ باشی له‌ پاڵ خۆمه‌وه‌ هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌م

منی بچكۆله‌ و پوخت

به‌ پانتۆڵ و كراسێك له‌سه‌ر له‌شێكی له‌رزانی كشێنراو.

ڕاستییه‌كه‌تان بوێ یه‌كه‌مین نووسینه‌كانم به‌ دیالێكتی خۆجێیی فریۆلی نووسی. له‌و كاته‌دا گه‌نجێكی حه‌ڤده‌ ساڵه‌ بووم و ئارایشت و شێوه‌گیری من زۆر به‌ توندی له‌ جۆری ئه‌ده‌بی و له‌ ئاراسته‌ی وشه‌ناسی و مێژوو بوو. ئه‌ملاو ئه‌ولای لێكۆڵینه‌وه‌كانی من به‌تایبه‌ت له‌ ئاراسته‌ی ئارمیتسمی ئیتالیا (ڕه‌وتێكی مۆدێرن كه‌ له‌ شاعیرانی سه‌ده‌ی بیستی ئیتالیا دروست بووبوو) دروست بوو.

ئه‌ی ئه‌و كانیاوه‌ی له‌ گونده‌كه‌ی مندایت

تۆ زووڵاڵ و تازه‌ترین شه‌هدی

له‌ ناخی دیوارگه‌لی كۆنه‌.

به‌ دیاریكراوی ڕوانگه‌ی من لگۆڕ به‌ دنیای چوارده‌ور ڕوانگه‌یه‌كی تایبه‌ته كه‌ ڕوانگه‌یه‌كی سروشت و لائیك نییه‌ و له‌م ڕاستایه‌دا به‌ سه‌رسووڕمانه‌وه سه‌یری دنیای ده‌وروبه‌رم ده‌كه‌م و تاك تاكی شته‌كان وه‌ك به‌دیهاتنی په‌رجوویه‌ك ده‌بینم. به‌ زمانێكی نه ‌هێنده‌ ددانپێدانانانه‌ و كه‌مێك فه‌رمیتر، ڕوانگه‌یه‌ك كه‌ ئه‌مڕۆكه‌ پێی ده‌‌‌ڵێن ڕوانگه‌یه‌كی خه‌یاڵی بانواقعی (ئایدیالیسم)، واتا هه‌ستێك كه‌ بۆ‌ هه‌موو ژیان و نووسینه‌كانی من شاعیرانه‌ په‌رچ بۆته‌وه‌.

به‌ره‌و تۆ هاتبووم

له‌ تێپه‌ڕین له‌ سرووده‌كان و گۆرانییه‌كانی كۆڵانه‌كانی ئه‌سینا

له‌ ده‌سته‌كانمدا ئه‌وانه‌ وه‌ك ڕازگه‌لی گوندی

سووره‌وه‌بوو، ده‌گوشم

ئارام و خامۆش وه‌ك هاوینی ساڵی ١٩٤٣

له‌نێوان ئاوایی و ڕه‌زه‌كان و لقگه‌لێك له‌ ڕووباری تالیامنتۆ

ڕه‌نگه‌ له‌ جێیه‌ك له‌ ناوه‌ندی ئاسمان و زه‌وی و

له‌وێ به‌ گه‌روو و دڵێكی كراوه‌

له‌ گوزه‌رگایه‌كی دوور

كاتێك مرۆڤ و هه‌موو ڕۆژێكی گه‌نجی

به ‌شوێن عه‌شقگه‌لێكی شیرینی ئه‌وانه‌

ئه‌مڕۆكه‌یش ئه‌سرین له‌ چاوانم سه‌رڕێژ ده‌كات

تێده‌په‌ڕاند.

له‌ لایه‌ك من له‌ فریۆلی له‌ جۆرێك دوورخراوه‌ییی خه‌مین و هاوكات، خۆشدا ده‌ژیام. جۆرێك زیندان كه‌ له‌وێدا بیركردنه‌وه خۆپه‌رستانه‌كانی خۆم له‌ نێوان ڕه‌زه‌كاندا، دارتووه‌كان و چیمه‌نی سه‌رسه‌وزی، ده‌كرده‌ كردار و هاوكات شوێنێكی خه‌مین بوو چونكه‌ له‌وێدا له‌ پرسه‌ی براكه‌مدا دانیشتم كه‌ ڕێك به‌ر له‌ كۆتاییهاتنی جه‌نگ، به ‌ده‌ستی فاشیسته‌كان كوژرا. براكه‌م گه‌ریلایه‌ك بوو[1].

پرسیار: له‌گه‌ڵ براكه‌ت سازانی ته‌واوتان هه‌بوو؟

به‌ڵێ، ئاسایی زۆرمان شه‌ڕ پێكه‌وه‌ ده‌كرد، هه‌روه‌ك چۆن له‌ زۆربه‌ی كاته‌كاندا له‌ نێوان براكاندا ڕوو ده‌دات، به‌ڵام له‌ ناخه‌وه‌ یه‌كتریمان خۆش ده‌ویست و سازانی ته‌واو له‌ نێوانماندا هه‌بوو.

پرسیار: تۆ وتت ئه‌و گه‌ریلایه‌ك بوو، تۆ گه‌ریلا نه‌بوویت؟

به‌ڵێ، ئه‌و گه‌ریلایه‌كی تێكۆشه‌ر و دژەفاشیست بوو، به‌ڵام من گه‌ریلایه‌كی ئامانجگه‌را (ئایدۆلۆژیك) بووم. به‌رده‌وام له‌گه‌ڵ ئه‌و له‌ په‌یوه‌ندیدا بووم و بۆ ڕۆژنامه‌ خه‌باتگێڕه‌كان كه‌ ئه‌و كاری لێ ده‌كردن، وتارگه‌لی زۆرم ده‌نووسی. ئه‌و تێكۆشه‌رێكی چه‌كدار بوو و له‌وێوه‌ كه‌ له‌ ئه‌و كاته‌ له ‌سه‌ربازی بوو، له‌م ڕێگه‌یه‌وه‌ چالاكی ده‌كرد.

ئه‌وم له‌ كاتی دووركه‌وتنه‌وه‌ به‌ جانتاكه‌ی خۆیه‌وه‌ كه‌ له‌وێدا كتێبێكی مۆنتاله‌ی له‌ نێو پۆشاكه‌كانیدا شاردبۆوه‌ بینی. له‌و جانتایه‌دا چه‌كێكیش جێی كرابۆوه‌. ئه‌وم له‌ بیره‌ كه‌ له‌ بوومه‌لێڵی به‌یانیدا له‌ ماڵ دوور ده‌كه‌وته‌وه‌. شانه‌كانی له‌ ناو چاكه‌تێكی به‌كارهاتوودا كه‌ سه‌رده‌مێك هیی من بوو، گوشرابوو. پشت كه‌لله‌سه‌ری له‌ دواوه‌…

به‌م شێوه‌یه له‌ كه‌شێكی له‌م شێوه‌یه‌دا، ململانێكان له‌نێوان دوو چینی كۆمه‌ڵگه‌، واتا ئاغایان و زه‌حمه‌تكێشاندا دروست بوو. ئه‌م ململانێیانه‌ له‌ فریۆلی كه‌ له‌و كاته‌دا به‌ شێوه‌ی ده‌ره‌به‌گی به‌ڕێوه‌ده‌برا، كاریگه‌ریی زیاتری هه‌بوو و ڕێك له‌وێ بوو كه‌ من، ڕێگه‌ی خۆم به‌ شێوه‌یه‌كی ئاتاجی، له‌ ته‌نیشت و ده‌ست له‌ ده‌ستی زه‌حمه‌تكێشان دییه‌وه‌ و له‌ كۆتاییدا ڕێگه‌یه‌ك بوو‌ كه‌ منی به‌ره‌و بیركردنه‌وه‌ی ماركسیسم ڕێنوێنی كرد. ڕێگه‌یه‌ك كه‌ ئه‌مڕۆكه‌یش شوێنی ده‌كه‌وم، واتا ئه‌م ڕێگه‌یه‌ی كه‌ له‌ ناكۆكی و به‌رگریی ته‌واو له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگه‌ی فه‌رمانڕه‌وادا، كورت ده‌بێته‌وه‌.

    من له‌گه‌ڵ‌ جۆرێك فه‌رهه‌نگی ئایینی له‌ ژینگه‌یه‌كی گوندی ئه‌زموونی ژیانم هه‌بووه‌، و ئه‌وه‌م له‌ زادگه‌ی دایك، دایه‌گه‌وره‌ و ئه‌ژدادم ده‌ستكه‌وتووه‌. له‌م گونده‌دا ده‌توانی بڵێی ئایین له‌ ڕاستیدا دیارده‌یه‌كه‌ به‌ ژینگه‌ی گوندییه‌وه‌ گرێدراوه‌ و ناوكی بڕاوه‌. ڕه‌نگه‌ له‌ گوندی ئه‌مڕۆكه‌دا ئه‌م بابه‌ته‌ كاڵتر بێته‌ به‌رچاو، به‌ڵام به‌ دڵنیایییه‌وه‌، به ‌شێوه‌یه‌ك، په‌یوه‌سته‌ به‌ مێژوو دێرینی كشتوكاڵی و پیشه‌گه‌ریی گوندی. له‌ ئێستادا ئه‌م چاخه‌، واتا چاخی مێژووییی زه‌حمه‌تكێش و پیشه‌گه‌ریی گوندی به‌ هۆكاری چوونه‌ ناوه‌وه‌ و گه‌شه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی بۆرژوازی و سه‌رمایه‌داری، له‌ لێواری كۆتایییه‌. پێمخۆشه‌ جه‌خت بكه‌مه‌وه‌ مرۆڤ به‌ حاڵی خۆیه‌وه‌ به‌ره‌ڵا كراوه، له‌ ئێستادا، ئه‌م وه‌رزێڕه‌ له‌ زه‌وی دابڕاوه، چونكه‌ سیمای بۆرژوازیی گۆشه‌گیری نییه‌، به‌ڵكوو‌‌ یه‌كێك له‌ بنه‌ماكانی ئه‌و ژیانی جه‌ماوه‌ری و چڕگه‌رایییه‌یه‌ له‌ شاره‌ گه‌وره‌كاندا. له‌ گونده‌كانی ئه‌مڕۆكه‌دا ئایین كاڵ بۆته‌وه‌؟ ئایا ئه‌مه باسی بۆچوونی منه‌ كه‌ ئایین به‌ ته‌واوی دیارده‌یه‌كی په‌یوه‌ست به‌ جیهانی گوندییه و به‌ له‌نێوچوونی گوند، ئه‌ویش فه‌نا ده‌بێ. ئه‌گه‌ر ئایین یه‌كێك له‌و مه‌ته‌ڵگه‌له‌ مرۆییانه‌یه‌ كه‌ له‌ ئه‌زه‌له‌وه‌ هه‌بووه و تاهه‌تایه‌یش به‌رده‌وام ده‌بێ و وه‌ك ده‌ڵێن له‌گه‌ڵ نه‌ناسراوه‌كان و دڵه‌ڕاوكێكانی مرۆڤ، خۆی وه‌ك مه‌ته‌ڵێك ئاوێته‌ كردووه‌، كه‌واته‌ ڕوونه‌ نابێ نیگه‌رانی ئه‌وه‌ بین به‌ مۆدێرنبوونی جیهان له‌ نێو بچێت.

پازۆلینی به‌م شێوه‌یه‌ درێژه‌یدا به‌ نووسینی شیعر و په‌خشان تا به‌ر له‌ كۆچكردنی یه‌كجاره‌كی بۆ ڕۆما، له‌ ته‌مه‌نی بیست و حه‌وت، بیست و هه‌شت ساڵیدا.

ساڵانی ده‌یه‌ی پێنجه‌م- شه‌شه‌می هه‌زار و نۆسه‌د

پازۆلینی ڕۆما و گه‌ڕه‌كه‌ كۆنه‌كانی ده‌دۆزێته‌وه و به‌م شێوه‌یه په‌ی به‌ هه‌ژاری و دواكه‌وتووییی ناوچه‌ كوێستانی و گوندییه‌كانی ئیتالیا ده‌بات.‌‌

    هه‌موو كاره‌ نیوڕیالیستییه‌كان (واقعگه‌راییی نوێ) له‌سه‌ر ئه‌م باوه‌ڕه‌ گشتییه‌ن كه‌ داهاتوو، هه‌میشه‌ باشتر ده‌بێ له‌ ئێستا. ئه‌م باشبوونه‌ به‌ دوای شۆڕشێكدا دێ كه‌ ئه‌سڵه‌ن زانیارییه‌ك له‌ ناوه‌رۆك و چۆنێتییه‌كی نییه. ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ ئیتالیا به‌ نیگای بۆ دڵته‌نگییه‌كانی ڕابردوو و به‌یانی هونه‌ری، له‌گه‌ڵ ڕاستگۆییی ته‌واو و بێ دووڕوویی توانای كریستاڵیزه‌بوون كه‌ له‌ هه‌رحاڵدا له‌گه‌ڵ چێژی گه‌ڕان و كنه‌وكۆڵین له‌ ده‌روونی خود و نكۆڵی عه‌یبه‌كانی خۆت یاوه‌ر ده‌بێ. ئه‌م خوده‌ پێتڤییه‌كی مێژوویییه‌.

من كتوپڕ له‌ ساڵی ١٩٥٢ له‌ بیركردنه‌وه‌دا تاكانه‌ بازم دا:

ته‌‌نها ئه‌م خه‌ڵكه‌ن كه‌ هه‌ستی ڕاسته‌قینه‌یان هه‌یه‌

شتێك كه‌ هه‌رگیز له‌گه‌ڵ كات پیر نابێ

جێیه‌ك كه‌ مۆدێرنیته‌ و تازه‌گه‌ری تیشك ده‌پژێنێ

سرووده‌ كۆنه‌كان كه

دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌

خه‌ڵكه‌ كه

تێپه‌ڕیوه‌كان دووباره‌ ده‌كاته‌وه‌

یه‌كه‌مین گه‌رمای شیرینی هه‌تاوی ساڵ

له‌سه‌ر تاقنماكانی ڕۆخ

گیان ده‌سووتێنێ

به‌ بان‌ ڕاڕه‌وه‌كانی شارانی بچووكی چوارده‌ور

شارۆچكه‌گه‌لێك كه‌ هێشتا به‌سه‌ر شاخه‌كانیانه‌وه‌

به‌فری زیاتر باریوه‌، به‌رجه‌سته‌یه‌

له‌ جامخانه‌ی دووكانه‌كانی ئاوایییه‌ گه‌وره‌كان

ڕه‌نگگه‌لی شادی په‌رده‌كان و ئاوێزه‌كان

پۆشاكی نوێ

به‌ ڕه‌نگئامێزی تیواری خۆی

په‌یامی تازه‌گه‌ری جیهانێكی نوێ

به‌ خرۆش و دۆخێكی گۆڕاو

به‌ وێنه‌ی و كه‌ڕه‌نا كردووه‌.

كێشه‌ی زمانگه‌لی ناوچه‌یی و دیالێكته‌كان هه‌میشه له‌ هونه‌ری واقعگه‌راییدا جێگه‌ی باس بووه‌. بۆ نموونه‌ له‌ فیلمی پایسكیل دزی دی سیكا، ‌كه‌سێتییه‌كانی فیلمه‌كه‌ به‌ چ زمانێك قسه‌ ده‌كه‌ن؟ هه‌موویان به‌ زمان و دیالێكتی ڕۆمایی قسه‌ ده‌كه‌ن. به‌م شێوه‌یه‌ یه‌كه‌مین بابه‌ت بۆ هونه‌ری واقعگه‌رایی دروست ده‌بێ، ئه‌مه‌ی كه‌ چۆن دیالێكته‌كان له ‌زمانی نه‌ته‌وه‌یی و فه‌رمی خۆماندا به‌كار بهێنین، هه‌مان كێشه‌ و خه‌سڵه‌تی ڕه‌وانی زمانه‌. ئه‌م كێشه‌یه‌ دواتر له‌ چۆنێتیی مامه‌ڵه‌ و به‌كاربردنی زمانی خۆجێیی و زمانی فه‌رمیدا دروست بوو.

    ئێستایش بینه‌ری دیارده‌یه‌كین، بۆ نموونه‌ گه‌نجێك كه‌ سه‌ر به‌ یه‌كێك له‌ گه‌ڕه‌كه‌كانی ڕۆمایه‌ و به‌ ته‌‌واوی به‌ دیالێكتی ڕۆمایی قسه‌ ده‌كات، هه‌ندێكجار له‌ گوفتاری ڕۆژانه‌ی خۆیدا سوود له‌ ده‌سته‌واژه‌گه‌لێك وه‌رده‌گرێ كه‌ سه‌ر به‌ شوێنه‌‌كانی دیكه‌، بۆ نموونه‌ مارسیلیا یا نیس هاوڕێ له‌گه‌ڵ ده‌سته‌واژه‌گه‌ل و پلارگه‌لی تایبه‌ته‌ و له‌ بنه‌ڕه‌تدا سه‌ر به‌ شوێنێكی جوگرافیایی دیكه‌یه‌، له‌م جۆره‌ كاتانه‌دا ده‌بێ چی بكه‌ین؟ ئه‌م جۆره‌ ڕاهاتن و به‌كاربردنی ده‌سته‌واژه‌كان و به‌یانه‌ ده‌توانین زیاتر له‌ هه‌ر شتێك په‌یوه‌ستی بزانین به‌ زانیاریی گه‌یاندنی كۆمه‌ڵ، به‌تایبه‌ت به‌ ڕادیۆوه‌. هه‌ندێكجار ده‌توانی ئه‌وه‌ له‌ كاری ئه‌ده‌بی یا هه‌ر ڕێگه‌یه‌كی دیكه‌یشه‌وه وه‌ربگری و به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی، ئه‌م پێكهاته‌یه‌ به‌ تایبه‌ت جۆری ده‌ربڕینگه‌لی جیاوازه‌ كه‌ من هه‌وڵ ده‌ده‌م پیشانی بده‌م.

له‌نیوان گیاجاڕی تاریك

له‌ژێر هه‌تاوی ته‌وه‌زه‌ل و كه‌م

هه‌رزه‌كارانی ئیوریا

به‌ ئادالبێر تۆس، كومیس، كۆرتیس، بانگ ده‌كه‌ن

له‌سه‌ر گرد و دۆڵه‌كانی تۆسكانی به‌ هه‌راوزه‌نای په‌ڕه‌سێلكه‌ئاسا:

Hor atorno frat Helya

ده‌ستدرێژی ڕاهیبانه‌ی قه‌دیسان بۆ دڵه‌ ناقۆڵاكان

منداڵێكی نه‌گونجاو له‌ شاره په‌راوێزییه‌كان

قه‌ڵه‌مڕه‌وی خودایانی سه‌پاندووه‌‌.

خه‌ڵك ده‌چڕن

بێوچان.

كۆنسێرتی گه‌وره‌ی قه‌ڵه‌مه‌ كۆڵه‌ره‌كان و چه‌كوشه‌كان

ده‌ژه‌نێ

له‌ كامپی دولی یۆ[2] و له‌ گه‌ردنه‌كانی ئاپیننۆی[3] تازه‌

له‌ كوچه‌ سپییه‌كانی دامێنی ئاڵپ و

هه‌وره‌برووسكه‌ی به‌ردی خارا و تراورتن

له‌ بارودۆخێكی نوێ له‌ كه‌نار مرۆڤێكی ڕاسته‌قینه‌ بوو

كرێكاری زه‌حمه‌تكێش

بتڵێكی شه‌و تێپه‌ڕیوه‌

به‌ له‌شێكی تێكشكاو

ده‌روونێكی كفت

دنیایه‌كی داخراو

داخراو له‌ كۆیله‌ییی خۆی

دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌

جیهانی “كرێگرته‌یی”یه‌ كه‌ له‌ ناخی جه‌ماوه‌ری خه‌ڵكدا

به‌جێماوه‌ و

خه‌ڵك ده‌چڕن

بێوچان.

ئه‌م جاده‌ خلیسكه‌ كه‌ له‌وێدا دۆخی ڕۆیشتنداین، به‌ هه‌موو ورده‌به‌رده‌كان و ناسافییه‌كان و هه‌ورازونشێوه‌كانییه‌وه‌ زۆر ناچیز و سووك ده‌بینرێ و به‌ هیچ كلۆجێك ناتوانی ئه‌وه‌ ‌له‌گه‌ڵ كارگه‌لی هونه‌ری زۆر و جوانی هه‌بوو له‌ ئیتالیا به‌راورد بكه‌یت. سه‌رباری ئه‌مه‌یش، به‌ بۆچوونی من ده‌بوو به‌ هه‌مان توندی و حه‌زه‌وه‌ كه‌ پشتیوانی له‌ كارێكی گه‌وره‌ی هونه‌ری ده‌كرێ، پشتیوانی و پاسه‌وانی له‌و بكه‌ین. ئه‌م كاره‌ ڕێك ده‌بوو به‌ هه‌مان ئۆخژن و عه‌شقه‌وه‌ له‌ باره‌ی گۆرانییه‌كان و شیعری فۆلكلۆریشه‌وه‌ ئه‌نجام بده‌ین، ڕێك به‌ هه‌مان شێوه‌ كه‌ له‌ كاری ئه‌ده‌بی به‌نرخی وه‌ك نووسینه‌كانی پتراركا، دانتێ و هیتر ئه‌نجام ده‌درێ.

    به‌ بۆچوونی من ئه‌م جووڵه‌ نوێیه‌ هاوكات و به‌ ته‌ریبی حه‌ماسه‌ی به‌رگری، واتا به‌ دۆزینه‌وه‌ی ئیتالیای ڕاسته‌قینه‌ ده‌ستی پێ كرد. ته‌نانه‌ت ده‌توانین بڵێین ده‌ستپێكردنی ئه‌و له‌گه‌ڵ واقعگه‌رایی بووه‌، وه‌ك بڵێی له‌گه‌ڵ كاره‌ به‌نرخه‌كانی ئه‌م قۆناغه‌، ته‌نها كه‌مێك دره‌نگتر مامه‌ڵه‌ ده‌كه‌ین و به‌جه‌رگانه‌ ده‌توانین ددانی پێدا بنێین كاری به‌نرخ له‌م به‌ستێنه‌دا ته‌نها پاش دامه‌زراندنی گۆڤاری ئۆفیچینا ده‌بینین. ئێمه‌ له‌م گۆڤاره‌دا هه‌وڵمان بۆ خستنه‌ڕووی شیعر و په‌خشان دا و شیعرمان به‌ شێوه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ په‌خشان كرده‌ یاوه‌ر و ته‌واوكه‌ری یه‌كتری. له‌ گۆڤاری ئۆفیچینا هه‌وڵ بۆ ئه‌وه‌ ده‌درا شیعر له‌ ناوه‌رۆكی نوێ پڕ بكه‌ین كه‌ نه‌ك شیعر به‌ مانای كلاسیك (باو) خۆی بێ و نه‌ك بۆته‌یه‌كی گشتی بۆ ده‌ربڕین و گفتوگۆگه‌لی ڕووكاری كۆمه‌ڵگه وه‌ربگیرێ، به‌ڵكوو تێفكرینێكی گشتی و قووڵ له‌گه‌ڵ ڕوانگه‌یه‌كی نوێ له‌ جیهانی ئه‌مڕۆ هه‌ژمار بكرێ.

ئه‌م هه‌وا داخراوه‌

هه‌ناسه‌دانه‌وه‌ی به‌هار نییه

كه‌ ڕه‌شاییی باخی نامۆ

ڕه‌شتری ده‌كات

یا دره‌وشانه‌وه‌یه‌كی تایبه‌تی پێده‌به‌خشێ

به‌ كڵاوڕۆژنه‌گه‌لی ڕووناك…

تفی ئه‌م ئاسمانه‌

به‌سه‌ر كه‌وانگه‌لی ژێرشێروانی ڕه‌نگ زه‌رد

ڕه‌وانه‌[4]

له‌ پێوه‌ند له‌گه‌ڵ ڕیز و سه‌روا ده‌بێ بڵێم له‌ زمانگه‌لی لاتیندا نه‌بووه‌ و ئه‌وان سه‌روایان نه‌ده‌ناسی. ئێمه‌ی نیولاتینه‌كان به‌هه‌رحاڵ كاتێك قسه‌ له‌سه‌ر شیعر ده‌كه‌ین، به‌ ناچاری له‌ سه‌روا هه‌ڵنایه‌ین.

ئه‌ی نۆگوڵی له‌ عه‌وام هه‌ستاو

ئه‌ی سروودخوێن

لێره‌

له‌ كه‌ناراوی ڕووتی ئانیه‌نه‌[5]

بۆ ‌هۆنینه‌وه‌ی سروودێكی نوێ

له‌گه‌ڵ ئه‌م خۆشی و باڵسووكییه‌ ساده‌دڵانه‌

خۆهه‌ڵكێشانه‌

به‌ كام گرده‌بڕی له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ی كه‌

له‌ قووڵاییی نه‌زانی تۆدا

مه‌شخه‌ڵی زانایی

به‌ زوویی له‌نێوان ئه‌م هه‌وربڕه‌ بێبه‌رهه‌مانه‌

نوتفه‌ی به‌خته‌وه‌ری له‌ دڵی خه‌ڵكی خه‌مین

به‌وجۆره‌ی كه‌ ویستی مێژووه‌

داگیرسێنێ؟

مێژوویه‌ك كه‌ له‌وێدا ئیدی مرۆڤ

هێرشبردنی پێویست و ده‌سه‌ڵاتی له‌ یادگه‌ی مێژوو نه‌بووه‌ و

ڕه‌نگه‌ ئیدی هه‌ڵبژاردنێكی نه‌بێ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌

توندی و خۆڕاگری به‌خته‌وه‌ری تۆ

به‌ په‌رێشانی و دادویستی خۆی باڵا بكات و

له‌ ئاستانه‌ی چاخێك كه‌ له‌ سه‌ره‌تایداین

ڕووناكی هیی ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ خۆی نازانێ.

خه‌ڵكانێك كه‌ زیاتر كه‌یفم پێیان دێ، كه‌سانێكن كه‌ به‌ ئه‌گه‌ری زۆر تا پۆلی چواره‌می سه‌ره‌تاییش نه‌یانخوێند، واتا بێئه‌وه‌ی بمه‌وێ لاف لێبده‌م، به‌و مرۆڤانه‌ ده‌ڵێم ته‌واو ساده‌. له‌و ڕووه‌وه‌ كه‌ فه‌رهه‌نگی بۆرژوازی و ورده‌ بۆرژوازی لێره‌ و ته‌نانه‌ت له‌ فه‌ڕه‌نسا و ئیسپانیایش هه‌میشه‌ هاوواتا بووه‌ ‌له‌گه‌ڵ گه‌نده‌ڵی و ئالووده‌یی له‌ حاڵێكدا كه‌ كه‌سێكی نه‌خوێنده‌وار خاوه‌ن ناسكییه‌كی ڕۆحی تایبه‌ته‌ كه‌ ورده‌ورده‌ له‌ پرۆسه‌ی وێكهاتنه‌وه‌ له‌گه‌ڵ فه‌رهه‌نگی كۆمه‌ڵایه‌تیی مۆدێرنتری ئه‌و له‌ده‌ست ده‌دا و ده‌گۆڕێ بۆ شتێكی دیكه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ له‌م گرووپه‌ ساده‌ بیركه‌ره‌وه‌یه‌دا كه‌سانێك هه‌ن كه‌ له‌ ڕیزی فه‌رهه‌نگێكی زۆر باڵان.

ده‌یه‌ی شه‌شه‌می هه‌زار و نۆسه‌دی زایینی

هێشتا له‌ ساڵانی شیعردا ده‌ژین، به‌ڵام به‌رله‌وه ساڵانی سینه‌ما ده‌ستی پێ كردووه‌. پازۆلینی به‌ سینه‌ما ده‌ڵێ “ئینجلیی هه‌ژاران”. له‌م ساڵانه‌دا پازۆلینی كاری شانۆیشی ده‌ستپێكرد.

له‌و كاته‌دا ڕووم له‌ سینه‌ما كرد و تا ڕاده‌یه‌ك وازم له‌ كاری ئه‌ده‌بی هێنا. ده‌توانم بڵێم له‌م قۆناغه‌دا وازم له‌ ڕۆماننووسیش هێنا، وه‌لێ درێژه‌م به‌ نووسینی شیعردا، به‌ڵام تاڕاده‌یه‌ك هه‌موو كاته‌كه‌ خه‌ریكی سینه‌ما بووم. ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ ده‌یه‌ی شه‌شه‌می هه‌زار و نۆسه‌د ڕوویدا و ئه‌مه‌یش بێ هۆكار نه‌بوو، چونكه‌ ئه‌و ساڵانه‌ لووتكه‌ی قه‌یرانی ڕۆشنبیری ئیتالیا بوو. له‌و كاته‌دا ئیتالیا له‌ دۆخی په‌ڕینه‌وه‌ له‌ قۆناغی سه‌رمایه‌داریی مێژوویی بوو بۆ جۆرێك سه‌رمایه‌داریی تازه‌.

هه‌ندێكجار له‌ ناخی ئێمه‌دا شتێك دروست ده‌بێ

كه‌ تۆ باشی ده‌ناسی

چونكه‌ شیعره

شتێكی تاریك

كه‌ بریقه‌ ده‌داته‌ ژیان

گریانێكی ده‌‌روونی

دڵته‌نگییه‌كی لیپاولیپ ئه‌سرینی سوێر بوو.

تێپه‌ڕین له‌ نووسین و شیعر بۆ دنیای سینه‌ما له‌ خۆمدا به‌ شێوه‌گه‌لی جیاواز شیم كردۆته‌وه‌. یه‌كه‌مین و سروشتیترین هۆكار ئه‌مه‌ بوو به‌ شوێن گۆڕینی شێوازی ده‌ربڕینه‌وه‌ بووم. ئه‌م بابه‌ته واتا گۆڕینی شێواز له‌ شیعر و نووسینه‌كانی مندا كه‌ سینه‌ما ڕێگه‌ و شێوازێكی نوێ و هه‌مه‌گیره‌، به‌ڵام دواتر هه‌ستم كرد ئه‌م بابه‌ته‌ ڕاست نییه‌، چونكه‌ سینه‌ما هونه‌رێكی تازه‌ی ئه‌ده‌بی و ڕۆشنبیری نییه‌، به‌ڵكوو له ‌بنه‌ماوه‌ زمانێكی دیكه‌یه‌. ئه‌م هونه‌ره‌ بریتییه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك نیشانه‌ كه‌ له‌ هه‌موو جێیه‌كی دنیا شایه‌نی پێشكه‌شكردن و تێگه‌یشتنه‌. یه‌كێك له‌ دیارترین خاسێته‌كانی ئه‌مه‌یه‌ وه‌ك شیعر و ئه‌ده‌بیات، سوود له‌ سیمبوڵه‌كان وه‌رناگرێ كه‌ هه‌مان وشه‌كان بن، به‌ڵكوو سوود له‌ پیشاندانی واقعیه‌ت به‌ش به‌ حاڵی خۆی و بێ ده‌ستێوه‌ردانی ده‌ست، وه‌رده‌گرێ.

    به‌م پێیه‌ ئه‌مه‌ ڕاست نییه‌ ته‌كنیكی ئه‌ده‌بی خۆم گۆڕیوه‌، به‌ڵكو ده‌توانم بڵێم زمانی خۆم گۆڕیوه‌ و ئه‌مه‌یش به‌ ئه‌گه‌ری زۆر به‌ مانای ناڕه‌زایی شاراوه‌ی من بوو لگۆڕ به‌ زمانی ئاساییی ئیتالیایی و ته‌نانه‌ت دژه‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك كه‌ له‌ ڕێگه‌ی ئه‌م زمانه‌وه‌ خۆی به‌یان ده‌كرد. به‌ ده‌ربڕینێكی دیكه‌ به‌ هه‌نگاونان بۆ بواری سینه‌ما، مه‌به‌ستم گۆڕینی نه‌ته‌وه‌یی خۆم بوو.

   “مه‌گه‌ر تۆ نازانی مرۆڤێكی تا ئه‌وپه‌ڕ ئاسایی چۆن مرۆڤێكه‌؟ ئه‌و خێوێكه، دێوێكه‌، شێتێكی مه‌ترسیدار، كه‌سێك كه‌ خۆی له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵ ده‌گونجێنێ (كۆنفۆرمیستێك)، یه‌ك لایه‌نگری نه‌‌زمی داڕووخاو، ئیمپریالگه‌رێك، یه‌ك داگیركه‌ر، نه‌ژادپه‌رستێك، كۆیله‌فرۆشێك و مرۆڤێكی بێباك و نێره‌مووكه‌‌”[6].‌

    شوێنێك هه‌یه‌ له‌ فیلمی مه‌سیح كه‌ له‌ ده‌وروبه‌ری پاوانێكی گه‌وره‌ی ئه‌وێ به‌ ئه‌گه‌ری به‌هێز كۆمه‌ڵێكی زۆر بۆ بیستنی قسه‌كانی حه‌زره‌تی مه‌سیح كۆ بووبوونه‌وه‌، كه‌نیسه‌یه‌كیش به‌ گومبه‌زی ڕه‌ش له‌و ده‌وروبه‌ره‌ ده‌بینرا، مه‌سیح خه‌ریك بوو قسه‌ی بۆ خه‌ڵك ده‌كرد. خاڵێكی باڵكێش كه سه‌رنجی منی ڕاكێشا، ساده‌یی و بێ ئارایشتی به‌رچاوی ئه‌م شوێنه‌ بوو و ڕێك له‌به‌رئه‌مه‌ ئه‌وێم بۆ یه‌كێك له‌ دیمه‌نه‌ گرنگ و ڕه‌نگه‌ جوانترین دیمه‌نه‌كان كه‌ له‌ فه‌ڵه‌ستین وێنه‌ی گیرا، هه‌ڵبژارد. دیتنی ساده‌یی و پاكی له‌م شوێنه‌ و جێبه‌جێكردنی ئه‌م دیمه‌نه هه‌ستیاره‌، ئه‌زموون و فێركارییه‌كی زۆر ڕاچڵه‌كێنه‌ر بوو له‌ ژیانی مندا:

    “نه‌بادا پێت وابێ من بۆ هێنانی ئاشتی هاتوومه‌ته‌ سه‌ر زه‌وی؛ من بۆ هێنانی ئاشتی نه‌‌هاتووم، به‌ڵكوو شمشێرم به‌ دیاری بۆ هێناون، چونكه‌ هاتووم تا پیاوان له‌ باوكان، و كچان له‌ دایكان، و بووكه‌كان له‌ خه‌سووه‌كانی خۆیان جیا بكه‌مه‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ دوژمنانی مرۆڤ، نزیكترین كه‌سانێك، واتا ده‌بنه‌ ئه‌ندامی خێزانی ئه‌و. هه‌ر كه‌سێك باوك و دایكی خۆی و هه‌ر كه‌سێك خوشك و كوڕی خۆی له‌ من زیاتر خۆشده‌وێ، لێره‌ جێی نابێته‌وه‌. هه‌ر كه‌سێك ژیانی خۆی دیوه‌ته‌وه‌، له‌ ده‌ستی ده‌دات و هه‌ر كه‌سێك له‌ ڕێگه‌ی من گیانی خۆی له‌ده‌ست بدات، دووباره‌ زیندوو ده‌بێته‌وه‌.”

    ئه‌مه‌ دیمه‌ن و ڕوانگه‌یه‌كی دیكه‌یه‌ له‌ شاری ئۆرشه‌لیم كه‌ به‌ ئه‌گه‌ری به‌هێز دیمه‌نێكه‌ زۆر هاوشێوه‌ی ئه‌وه‌ی له‌و سه‌رده‌مه‌دا مه‌سیح و شه‌یتان له‌ تاوه‌ری په‌رستگه‌كه‌وه‌ بینه‌ری بوون. ئه‌م‌ یه‌كه باخی جیستمانه‌كان (ئاش و شوێنی گوشینی زه‌یتوون)ه‌، سه‌رنج بده‌نه‌ دارزه‌یتوونه‌كان و هه‌یبه‌تی سروشتییان. ئه‌مه‌ ئه‌شكه‌وتێكه‌ كه‌ سه‌رباری هه‌بوونی شێوه‌ی مۆدێرن، ده‌بوو هاوشێوه‌ییه‌كی زۆر له‌گه‌ڵ ئه‌شكه‌وتێكدا هه‌بێ كه‌ مه‌سیح له‌وێ له‌دایك بوو و له‌ ئێستادا له‌وێدا چه‌ندین ماڵباتی بێنه‌وای عه‌ره‌ب ده‌ژین، مرۆڤانێك كه‌ هێشتا باوه‌ڕیان به‌ په‌رجووی پاره‌یه‌كی زێڕ هه‌یه‌.

    ڕێگه‌ی خۆمان به‌ره‌و ناسره‌ درێژه‌ پێ ده‌ده‌ین و جه‌لیله[7]‌ له‌ باكووره‌وه‌ تێده‌په‌ڕێنین. یاده‌وه‌ری و یاداشتگه‌لی زۆرم به‌ درێژاییی ئه‌م سه‌فه‌ره‌ نووسیوه‌:

ڕه‌نگه له‌م شوێنه‌، پێشتر شتێك هه‌بوو

كه‌ تۆ ئه‌وه‌ت به‌ بوونی ته‌‌مومژاویت

له‌ دیمه‌نی بوون، سڕیوه‌ته‌وه‌ و

ئه‌وه‌ت هه‌روه‌ك خۆڵه‌مێشێك

له‌ ئاگری خۆتا به‌جێ هێشتووه‌

ئه‌و منداڵانه‌ ببینه‌، جوان سه‌یریان بكه‌. ئه‌وانه‌ منداڵانی خه‌ڵكانی ئاسایین یا له‌وانه‌ی كه‌ تۆ پێیان ده‌ڵێی منداڵانی بێتام و به‌ناز و بیانووگر؟‌

نا من كه‌یفم به‌ مانه‌ دێ.

به‌دبه‌ختانه‌ من له‌وانه‌م كه‌ به‌ بۆچوونی تۆ بیانووگر دێنه‌ به‌رچاو: باوكم پله‌دارێكی له‌شكر و دایكم مامۆستایه‌ك بوو؛ هه‌ینێ كتوپڕ هاتمه‌ شاری ڕۆما و ئاشنای دنیایه‌كی نوێ بووم كه‌ پێشتر ناسینێكم لێی نه‌بوو. لێره‌ دنیای زه‌حمه‌تكێشان ده‌بینی، جێهانێكه‌ كه‌ له‌وێدا كرێكاران زه‌حمه‌ت ده‌كێشن و هه‌واڵێك له‌ خۆشگوزه‌رانان و به‌ناز په‌روه‌رده‌كراوان نییه‌. له‌ میلان كرێكاران گۆڕاون بۆ پڕۆلیتاریا، له‌ ڕۆما و ناپۆلی و شاره‌كانی دیكه‌ له‌ هه‌مبه‌ردا كرێكاران هه‌مان زه‌حمه‌تكێشانن، چونكه‌ له‌م شارانه‌دا كارگه‌ و پیشه‌سازی هێشتا به‌ ڕاده‌ی میلان نیییه‌. ده‌توانی ئێره ‌له‌گه‌ڵ جیهانی سێیه‌م به‌راورد بكه‌یت كه‌ دنیایه‌كی تایبه‌ته‌. تۆ ده‌زانی جیهانی سێیه‌م واتای چی؟ ڕاست بڵێ ده‌زانی واتای چی؟ باشه‌ من پێت ده‌ڵێم، جیهانی سێیه‌م چاخی پێش پیشه‌سازییه‌، وه‌ك ئاسیا، ئه‌فریقا و ئه‌مریكای باشوور. ئه‌م منداڵانه‌ ده‌بینی؟ جیهانی سێیه‌م ڕێك لێره‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كات و من كه‌ منداڵێكی بیانووگری خۆشگوزه‌ران بووم كاتێك هاتمه‌ ڕۆما، ئه‌م جیهانه‌م ناسی كه‌ تازه‌ بووم بۆم و له‌به‌ر ئه‌وه‌ی شاعیر و نووسه‌رێكم سه‌باره‌ت به‌ ژیان و كێشه‌كانی ئه‌م خه‌ڵكه‌ ده‌نووسم.

گورزێكی دیكه‌ له‌ جوانی

بۆ شێوه‌دان به‌ جۆره‌كانی دیكه‌

نه‌خشگه‌لی دیكه له‌سه‌ر ناوچه‌وان و

سه‌رگه‌لێك كه‌ هه‌ر یه‌كه‌یان شێوه‌یه‌كی تایبه‌تیان هه‌یه‌

به‌ڵام جوانی هه‌میشه‌ جوانه‌ و

هه‌میشه‌ ڕاستگۆیه‌

جوانی لێره‌ جارێكتر

له‌نێوان قژی لوول و پێچاوپێچ

پێستی جوانی هه‌روه‌ك ئاوریشم و

سكگه‌لێك به‌ چه‌ماوه‌یی خۆش هێڵ و جوان

به‌ستێنی گه‌شه‌ی خۆیان ده‌دۆزنه‌وه‌.

زمانی ئیتالیایی له‌ ڕاستیدا زمانێكی ته‌واو ئه‌ده‌بییه‌ و ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ تیۆردا بۆ سه‌ده‌كان و له‌ كرداردا تا ده‌ یا بیست ساڵی ڕابردوو چۆته‌ پێشێ؛ له‌ حاڵێكدا كه‌ زمانی فه‌ڕه‌نسی له‌ هه‌مبه‌ردا له‌ بۆته‌ی یه‌كێتیی نه‌ته‌وه‌ییدا به‌ شێوه‌یه‌كی دیكه‌ له‌ جه‌ماوه‌ری خه‌ڵكدا كاری كرد. میدیای ئیتالی ڕێك له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌ده‌بی یه‌كێتی و یه‌كانه‌یی خۆی پاراستووه‌. ئه‌م شایسته‌ییه‌ی به‌ نۆره‌ی خۆی له‌ فلۆرانس و له‌ ژێر هه‌لومه‌رجی تایبه‌تی زمانی خۆیدا دروست بوو كه‌ له‌نێوان گه‌وره‌كانی ئه‌ده‌بیاتی ئه‌و زمانه‌دا ده‌توانین له‌ دانتێ، پتراركا و بۆكاچیۆ باس بكه‌ین كه‌ به‌ جۆرێك، به‌ هۆكاری سه‌رتری ئه‌ده‌بی خۆیان سه‌پاون به‌سه‌ر باقی كۆمه‌ڵگه‌دا. مه‌به‌ست ئه‌مه‌یه‌ له‌ ئێستادا بینه‌ری زمانێكی تاقانه‌ی ئیتالیایین له‌ ئه‌ده‌بیاتدا كه‌ بۆ نموونه‌ له‌ ڕۆژنامه‌كاندا له‌ میلانه‌وه‌ بیگره‌ تا پالێرمۆ تاڕاده‌یه‌ك به‌ یه‌ك شێوه‌ به‌كار ده‌برێ، له‌ حاڵێكدا كاتێك ئیتالیایییه‌كان زار هه‌ڵدێننه‌وه‌، هه‌ر یه‌كه‌یان به‌ زمانی خۆجێیی خۆیان قسه‌ ده‌كه‌ن كه‌ له‌م حاڵه‌ته‌دا ده‌توانین بڵێین ناوه‌‌ندی زمانی ئه‌ده‌بی ئیتالی ئیدی فلۆرانس نییه‌، به‌ڵك ناوه‌‌ندێكی ته‌كنیكی زمانمان هه‌یه‌ كه‌ گوێزراوه‌ته‌وه‌ بۆ شاری میلان. مه‌به‌ست ئه‌مه‌یه‌ زمانی ئیتالیای هه‌ر ئێستا له‌ ڕێگه‌ی جۆرێك زمانی ته‌‌كنیكی یه‌كی گرتووه‌، بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر وشه‌ی به‌فرساز له‌ به‌رچاو بگرین، له‌ ژنێكی ناوماڵی پالێرمۆوه‌ تا كارمه‌ندێكی میلانی، هه‌موویان پێی ده‌ڵێن به‌فرساز و لێره‌دایه‌ ده‌توانین بڵێین وشه‌گه‌لی ته‌كنیكی وه‌ك توێژاڵێك هه‌موو ئیتالیا ڕووماڵ ده‌كات و له‌م ڕاستایه‌دا به‌ شێوه‌یه‌ك یارمه‌تیی یه‌كێتیی ئه‌و ده‌دات.

ئۆتیلیۆی ئازیز! ئه‌ی به‌نده‌ی گرێبه‌سته‌ پیشه‌سازییه‌كان

له‌ به‌رامبه‌ر تۆدا هیچ شتێك توانا و به‌رگه‌گرتنی نییه‌

نابینی چۆن له‌ پشتیوانی له‌ هاوڕێیانی لائیك و

كۆمۆنیستت

له‌ به‌رامبه‌ر هه‌واڵی ناڕاست، ده‌سته‌وه‌ستان بوویت!

بیركردنه‌وه‌ی گشتی خه‌ڵك قه‌ت و قه‌ت

هۆش و زیره‌كی

له‌ حوكمدانی خۆیاندا به‌كار نابه‌ن

تۆ ته‌نانه‌ت له‌ شوێنكه‌وتنی خوێنه‌ ڕژاوه‌كان له‌ لاگرنیز

حوكمێكی گرده‌بڕ و بڕنده‌

له‌ یه‌كێك له‌ ملیۆنان هاونیشتمانی، ناچێت به‌ گوێتدا!

هاوارگه‌لێك كه‌ به‌ هه‌موو بوونه‌وه‌ جه‌خار و دڵسارد

خۆیان به‌یان ده‌كه‌ن

بۆ جه‌ماوه‌رێك كه‌ له‌ پاش سه‌ده‌گه‌لێك بێده‌نگی و گۆشه‌گیری هاتوو

زه‌ینیه‌تێك پتر نییه‌

واقعیه‌ت

عه‌شقێكه‌ لێوڕێژ له‌ تامه‌زرۆیی

كه‌ زاناییی خۆی به‌ ته‌‌واوی بۆ

درێژه‌دان به‌ ژیان به‌كار بردووه‌

ژیانێك كه‌ خۆی له‌ به‌نددا ماوه‌ته‌وه‌.

پێمخۆشه‌ كه‌سێتیی ئۆدیپ بناسێنم كه‌ كه‌سێتییه‌كی ڕاسته‌قینه‌ و مێژوویی و ته‌نانه‌ت هۆڤی و یاخییه‌، له‌م پێوه‌نده‌دا پۆشاكه‌كانی شانۆ به‌رله‌وه‌ی بیرخه‌ره‌وه‌ی یۆنانی دێرین بن، سۆمه‌رییه‌كان و ئازتكه‌كان و ته‌نانه‌ت خۆجێییه‌كانی ئه‌فریقای ڕه‌ش په‌رچ ده‌كه‌نه‌وه‌. ئێستا ئه‌م پرسیاره‌ دێته‌ پێشێ كه‌ بۆچی به‌م شێوه‌یه‌ كه‌سێتیی ئۆدیپ له‌ مێژوودا ده‌گێڕنه‌وه‌ بۆ دواوه‌؟ ئه‌مه‌ به‌ كارێكی خۆشی وه‌ڵام ده‌ده‌مه‌وه‌ تا خه‌ڵك وه‌رگرتنێكی گشتییان هه‌بێ: ڤیپۆ كه‌سێتییه‌كه‌ زۆر باڵكێشه‌ بۆم وه‌ك بڵێی كه‌سێكه‌ سه‌ر به‌ سه‌رده‌می منه‌ و ئه‌و دوور له‌ ژیانی خۆم ده‌زانم و ئه‌و له‌ ته‌نز و حه‌ماسه‌دا پێناسه‌ ده‌كه‌م، چونكه‌ ئه‌م دووه‌ به‌ ئه‌وزاری دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ واقعیه‌ت ده‌زانم و له‌م ڕێگه‌یه‌وه‌ له‌ كه‌سێتیی ئۆدیپیدا له‌ شوێنی خۆم ناوه‌ستم و ئه‌و به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌مڕۆیی و نزیكتر له‌ خۆم پیشان ده‌ده‌م:

ڕووخساری نامۆ و ئێسكنی خۆم پیشان ده‌ده‌م

ئیدی هاوارم به‌ ده‌نگی لاڵ بێ به‌رهه‌مه‌

چه‌ند بێباك له‌ نه‌زانی له‌ مه‌رگی ئه‌وانی تر ده‌ڕوانن

من ده‌مرم و ئه‌م نه‌زانییه‌یشیان ئازارێكی دوو هێنده‌یه‌ له‌سه‌ر من

ناوه‌رۆكی بنه‌ڕه‌تی كاره‌كانی من كه‌ فۆرتینی پێی ده‌ڵێ ناودژ، هه‌مان ناودژگه‌راییه‌ كه‌ هه‌موو شتێك به‌ دژه‌كه‌ی خۆی به‌یان ده‌كات، بۆ نموونه‌ كچێكی قژزه‌ردی ڕه‌ش. له‌م حاڵه‌ته‌دا كاره‌كانی من به‌ خاوه‌ن بوونی ئه‌م ناودژییه، دوێنه‌ر و به‌ركابردنێكی جیاوازیان ده‌بێ.

له‌ پێستی شێردا ده‌مبینن

كه‌ به‌دحاڵیبوونێك زیاتر نییه‌

ئه‌مه‌ سه‌ر به‌ چیرۆكێكی دیكه‌یه

داوام لێ ده‌كه‌ن له‌ به‌رامبه‌ر گاڵۆك به‌ ده‌ستان و زۆر بڵێیان و

ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌شی ئیمپریالیستان، پێستی دێوی به‌نه‌ڕه‌ هه‌ڵبدڕم.

ئاه… به‌ڵام عه‌شق و مه‌یله‌كانم پیس و ژاراوی نییه‌

تووڕه‌ییی ڕاستگۆیانه‌ی من بۆ شه‌ڕ ناگه‌ڕێ.

من باوه‌ڕ‌م به گه‌شه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌یه‌، به‌ڵام باوه‌ڕێكم به‌ گه‌شه‌ و ده‌روازه‌ی شارستانێتی نییه‌، به‌تایبه‌ت به‌م جۆره گه‌شه‌كردنه‌. ئه‌مه‌ گه‌شه‌كردنه‌ ناوه‌رۆكێكی كاره‌ساتبار ده‌داته‌ سروشتی من، چونكه‌ من كۆمه‌ڵناسێك یا پڕۆفسیۆرێك نیم و پیشه‌یه‌كی زۆر سه‌یرم هه‌یه‌ كه‌ نووسه‌رییه‌. من به‌ هۆكارگه‌لێكی پیشه‌یی ڕاسته‌وخۆ كاریگه‌ری له‌ ئاڵوگۆڕه‌ مێژوویییه‌كان وه‌رده‌گرم.

    ئه‌مڕۆ، واتا نیسانی ساڵی ١٩٦٧، بابه‌ته‌كان زۆر گۆڕاون. كۆمه‌ڵگه‌ ئیدی ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌ پێش پیشه‌سازی، گوندی و ئاییینییه‌ نییه‌. ئه‌مڕۆكه‌ بینه‌ری ژیاری پیشه‌سازی و ژیاری جه‌ماوه‌رین كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ته‌واو جیاواز و دوور له‌ سروشت خۆی ده‌نوێنێ. به‌ ئاگاداربوون له‌م بابه‌ته‌، شاعیر ئه‌م پرسیاره‌ ده‌كات كه‌ ئایا توانای ئه‌مه‌ هه‌یه‌ درێژه‌ به‌ نووسینی شیعر بده‌ین؟ من به‌ نۆره‌ی خۆم نزیكه‌ی دوو یا سێ ساڵه‌ شتێك به‌ ناونیشانی شیعر یا نه‌زم نانووسم. په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ واقعیه‌ت له‌ خاڵێكدا به‌ستوێتی كه‌ له‌وێوه‌ توانای دروستكردنی ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ به‌ هیچ كلۆجێك نییه‌. لێره‌دا پێمخۆشه‌ دوو دێڕ شیعرتان بۆ بخوێنمه‌وه‌ كه‌ پیشانده‌ری دژواریگه‌لی فره‌یه‌ له‌ پیشاندانی واقعیه‌تی زاڵ:

په‌یامهێنه‌رێك كه‌ توانای كوشتنی مێشێكی نییه‌

ده‌توانی ئه‌م هاواره شاعیرانه‌یه‌ بكات

چونكه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و له‌ تۆز تۆزه‌ پووكانه‌وه‌یه‌

به‌م شێوه‌یه‌، هاوارم كرد:

“به‌ختی من ده‌توانێ ئازاد بێ!”

و به‌م شێوه‌یه‌ گۆرانیی خۆم وت

هاوشێوه‌ له‌گه‌ڵ حه‌قیقه‌ته‌ به‌رجه‌سته‌‌كان.

ئێمه‌ ده‌ست له‌ كینایه‌كانی گوندی ئینجیل ده‌ده‌ین، به‌ڵام گه‌نجێك كه‌ له‌م ساڵانه‌دا له‌ هه‌ر كوێیه‌ك له‌دایك بووه‌ و په‌روه‌رده‌ كراوه‌، به‌ دژواری تێگه‌یشتنێكی له‌ فه‌رهه‌نگ و سیمبوڵه‌كانی كشتوكاڵی ده‌بێ. پێویسته‌ ئه‌م فه‌رهه‌نگه‌ی به‌ جۆرێك بۆ به‌یان و وه‌ربگێڕین. به‌ ئاگاداربوون له‌مه‌ ده‌مه‌وێ بڵێم ئینجیل و مه‌سیح به‌یانی جیهانی گوندی دێرینن و مرۆڤی ئه‌مڕۆكه‌ هه‌ڵكڕانێكی نییه‌ لێی. ئه‌م بابه‌ته‌ له‌م بیست ساڵه‌ی دواییدا توند بووه‌ و تا بیست ساڵ پێشتر گۆڕ‌انكاریی بنه‌ڕه‌تی له‌ بنه‌مای ئه‌م فه‌رهه‌نگه‌دا دروست نه‌بووبوو: وه‌رزێڕان له‌ مه‌زراكانی خۆیاندا سه‌رقاڵی كار بوون، له‌ چاوه‌ڕوانی به‌هاردا داده‌نیشتن، كێشه‌ی هه‌میشه‌یی مرۆڤ، واتا خراپ و باش به‌رقه‌راربوو و به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی جیهان هه‌روا له‌سه‌ر ته‌وه‌رێك به‌ دووباره‌یی ده‌چووه‌ پێشێ. به‌ڵام له‌م پێنج، شه‌ش ساڵه‌ی دواییدا له‌ ئیتالیا و له‌ وڵاتانی دیكه‌ زۆر به‌ر له‌وه هه‌موو ئه‌م بناغانه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی گۆڕاون. له‌م حاڵه‌ته‌دا زه‌وی ئیدی به‌رهه‌مهێنه‌ر نییه‌، به‌ڵكوو ئه‌مه‌ پیشه‌سازییه‌ ڕۆڵی به‌رهه‌مهێنان ده‌گێڕێ. باوه‌ڕه‌كان و پێكهاته‌كان گۆڕاون.

    سه‌رده‌مێك بوو كه‌ له‌ گه‌نجیدا باوه‌ڕم به شۆڕش هه‌بوو، هه‌روه‌ك چۆن گه‌نجانی ئه‌مڕۆ باوه‌ڕیان پێیه‌تی. له‌ ئێستادا ئیدی باوه‌ڕم به‌و شێوه‌ شۆڕشه‌ نییه‌ و له‌ به‌رامبه‌ر خۆمدا جیهانێك ده‌بینم كه‌ هه‌موو ڕۆژێ له‌ ڕۆژی پێشتر زیاتر به‌ره‌و چه‌په‌ڵی و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ ڕاده‌كێشرێ.

    ڕوخسا‌ره‌كانی ئێوه‌ هه‌روه‌ك بیانووگره‌ خۆشگوزه‌رانه‌كانه‌، كه‌واته‌ ئه‌مه‌ ڕاسته‌ نه‌ژادی سه‌رتر خۆی ده‌نوێنێ! هه‌مان نیگای تووڕه‌ی ئه‌وان ئێوه‌ی نه‌ژادپه‌رستانیش هه‌تانه‌ دوێنێ كه‌ له‌ واله‌ جولیا له‌گه‌ڵ پۆلیسه‌كان پێكدا هه‌ڵپژان، من دڵم بۆ پۆلیسه‌ گه‌نجه‌كان سووتا، چونكه‌ پۆلیسه‌كان ڕۆڵه‌ی هه‌ژارانن و له‌ ده‌وروبه‌ره‌كان یا گونده‌كانه‌وه‌ دێن. ئه‌وان وه‌ك تۆ ته‌مه‌نیان بیست ساڵ زیاتر نییه‌. ئازیزانی من له‌ سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر پۆلیسه‌ نه‌گبه‌ته‌كاندا شانازی به‌ خۆتانه‌وه‌ مه‌كه‌ن، چونكه‌ ئه‌وانیش له‌م بارودۆخه‌ ناله‌باره‌دا ناچاری كرێگرته‌یین.

    نووسه‌رێك به‌رده‌وام له‌ كاتێكدا كه‌ شه‌وق و تامه‌زرۆییه‌كی بێ مه‌به‌ستانه‌ی هه‌یه‌، ناڕازییه‌كی زیندوو و هه‌میشه‌ییه‌. هه‌ر كه‌ زار هه‌ڵێنێ، ناڕه‌زایی له‌ شتێك ده‌رده‌بڕێ، له‌ هه‌رچی ده‌وڵه‌ته‌، له‌ هه‌رچی كرێگرتەیییه‌، به‌ هه‌رچی سه‌رمایه‌داری یا وێكاتنه‌وه‌یییه‌، به‌ هه‌رچی كارگێڕی یا نه‌ته‌وه‌یی و ته‌نانه‌ت ئیمانییه‌… به‌م پێیه‌ هونه‌رمه‌ندێك هه‌ر به‌ كردنه‌وه‌ی ده‌می، مرۆڤێكی به‌رپرس و ده‌رگیر و خاڵی ئامانجه‌.

    پێشكه‌وتن شتێكی نوێیه‌، شتێكی ناقۆڵا و ناحه‌ز و ناشیرین بۆ مرۆڤ. له‌ ڕاستیدا ڕازیبوونه‌كان و خۆشگوزه‌رانی بچووك و خۆنوێنی و پێشدانه‌وه‌یه‌ و له‌ كۆتاییدا كاتێك به‌ ده‌ست هات، شتێكی ناشیرینه‌ له‌ ده‌ستی مرۆڤدا. به‌هه‌رحاڵ له‌م پرۆسه‌یه‌دا دنیای ئانتیك و واقعی له‌ هه‌موو جێیه‌ك له‌نێوده‌چێ و دنیای سه‌رمایه‌داری و كۆیله‌ییی جیهانی و سوود و قازانجی تایبه‌تی جیهانی دێرین، ده‌گۆڕێ بۆ شتێك كه‌ ناونیشانه‌كه‌ی (سه‌خیف و كه‌م مایه‌)یه‌.

    ڕژێمی ئێستای ئیتالیا دیموكراتیك و چی و چییه‌، به‌ڵام دنیای به‌ركاربه‌ره‌ كه‌ ژیان له‌ واقعیه‌ته‌كانی خاڵی ده‌كاته‌وه‌.

پرسیار: له‌ جێیه‌ك وتووته‌ پیربوون ڕه‌هایییه‌. بۆچی؟

چونكه‌ ئومێدی له‌ كیسچووی‌ داهاتوو و چاوله‌ڕێییان كۆتایی دێ. ڕه‌هایییه‌كی گه‌وره‌ییه‌ پیر بوون.      ‌ ‌ ‌    ‌       ‌ ‌  ‌ ‌    ‌      

‌‌‌     ‌ ‌‌‌   ‌   ‌‌      

سه‌رچاوه‌:

مذهب زمان من؛ اشعار، یادداشت ها و گفتوگو

پیر پاوئلو پازولینی؛ ترجمه‌، سیروس شملو، مجید راسخی

انتشارات مازیار، چاپ اول ١٣٩٢

 ‌ ‌    ‌    

     ‌    ‌ ‌      ‌            

[1] – براكه‌ی پازۆلینی له‌ ساڵی ١٩٤٧ له‌ كاتی خه‌باتی گه‌ریلایی له‌ یۆگۆسلاڤیا كوژرا.

[2] – Campidog Lio، كۆشكی د‌ه‌وڵه‌ت.

[3] – Apenneino، زنجیره‌چیاكانی ناوه‌ندی ئیتالیا.

[4] – له‌ كۆمه‌ڵه‌ی میراتی گرامشی Le ceneri di Gramsci له ‌نووسینی پازۆلینی.

[5] – ڕووبارێكی خوڕ له‌ ڕۆما.

[6] – كه‌سێك كه‌ له‌گه‌ڵ سیسته‌می فه‌رمانڕه‌وا هاوشێوه‌ و هاوفۆرم و هاوئاهه‌نگ ده‌بێ. له‌ به‌رامبه‌ردا، وشه‌ی ئه‌نتی كۆنفۆرمیسته‌ به‌ مانای كه‌سێكی نه‌گونجاو له‌گه‌ڵ سیسته‌م.

[7] – یه‌كێك له‌ ناوچه‌ مێژوویییه‌كانی فه‌ڵه‌ستین كه‌ ئه‌مڕۆكه‌ له‌نێوان ئیسرائیل و ئه‌رده‌ن دایه‌.

The post گفتو<strong>گۆ له‌گه‌ڵ پییر پاولۆ پازۆلینی</strong> appeared first on ژنەفتن.

سینەما ئامرازێکی کاریگەرە لە دونیای مۆدێرندا. کاریگەری لەسەر بینەران بەجێ دەهێڵێت، تەنها بۆ کات بەسەربردن و داهاتی بازرگانی نییە. ئامانجی ئەم توێژینەوەیە شیکردنەوەی ناوەڕۆکی فیلمی (زەر)ـە. سەبارەت بە پەیوەندی نێوان ناسنامەی نەتەوەیی و خەباتی نەتەوەیی دژ بە کۆلۆنیالیزم لە باکووری کوردستان. بۆ کۆکردنەوەی داتا میتۆدی شیکردنەوەی ناوەڕۆک بەکار هاتووە. ئامرازی کۆکردنەوەی داتا بریتی بووە لە شیکردنەوەی نیشانەیییانە، ئەو وێنانە شیکردنەوەیان بۆ کراوە کە لە دیمەنەکانی فیلمەکەدان.

دەرئەنجامی ئەم توێژینەوەیە ئەوە دەخاتە ڕوو چەوسانەوەی کورد لەلایەن کۆلۆنیالیزمی تورک، لە ڕێگەی سیاسەتی پەرتکە-زاڵبە کاری لەسەر کراوە و بە شێوەی ناڕاستەوخۆ مانا بەدەستەوە دەدات. نیشانەکان ڕۆڵ دەگێڕن لە ئاماژەکردن بە سەرکوتی سیاسی، نەتەوەیی، کولتووری و کۆمەڵایەتی. بە سوودبینین لە سینەمای نەتەوەیی، دۆکیۆمێنتی و کەمینەکان توانراوە ڕوانگەیەکی دژە کۆلۆنیالیستیانە بەرهەم بێت. زیاتریش لە ڕێی ئەدەبیات و فۆلکلۆر و گۆرانی و داستانە کوردییەکان دەوڵەمەند کراوە. دەریدەخات بە هەموو شێوە کولتووری و سیاسییەکان شوناسی کورد سەرکوت دەکرێت. ئەوە خراوەتە ڕوو کە ڕەوتی سینەمای دژەفاشیزم لەو فیلمەشدا ڕەنگی داوەتەوە.

وشە کلیلییەکان: شوناس، سینەمای کورد، نیشانەناسی، کۆلۆنیالیزم، باکووری کوردستان.

پێشەکی

سینەما هەرچەندە تەمەنەکەی هێندە زۆر نییە بەراورد بە بوارەکانی دی هونەر، بەڵام توانیوویەتی هەموو بەشەکانی تری هونەریش لەخۆیدا کۆ بکاتەوە. سەرهەڵدانی سینەما لە وڵاتانی ئەوروپاوە لە سەدەی ١٩ سەری هەڵدا و بەپێی زەمەن گواسترایەوە بۆ هەموو جیهان. لەمڕۆدا بەشێکی زۆر لە وڵاتان خاوەن سینەمای تایبەت بە خۆیانن. دەرکەوتنی سینەمای کورد بۆ سەرەتای چارەگی دووەمی سەدەی بیستەم دەگەڕێتەوە. هەرچەندە گەشەی سینەمای کورد لە هەر چوار پارچەی کوردستان هاوشێوەی یەکدی نەبووە، بەڵام مۆرک و خەسڵەتی تایبەت بە خۆی هەیە.

لە سەرەتای هەشتاکانەوە سینەمای کورد لە باکووری کوردستان بە دەرکەوتنی یەڵماز گۆنای دەگەشێتەوە. گۆنای لەدوای خۆیەوە کاریگەری دادەنێتە شێوازی کارکردنی بەشێکی زۆر لە سینەماکارانی باکووری کوردستان. گۆنای نیشانی دەدات کە چۆن بتوانن سوود لە سینەمای دۆکیۆمینتی ببینن لە وێناکردنی ناڕاستەوخۆی کۆلۆنیالیزم و ستەمەکانی.

لەم توێژینەوەیە هەوڵ دراوە سێ تیۆری لەبارەی کۆلۆنیالیزم، نیشانەناسیی سینەما و سینەمای فاشیزم بخرێتە ڕوو. تیۆرییەکان لە پەیوەندی بە چەوساندنەوەی گەلی کورد و شێوازەکانی بەرەنگاری شی کراونەتەوە. هەریەک لە تیۆرییەکان لەگەڵ شێوازی کارکردن و دەرخستنی ئاماژەکان لە فیلمەکەدا تاووتوێ کراوە. لە ڕێگەی شیکردنەوەی وێنە و هێما و گوزارەکانی نێو فیلمەکەوە، هەوڵ دراوە گرنگی سینەمای کورد نیشان بدرێ بە سوود بینین لە ئەدەبیات و فۆلکلۆری کوردی. هەروەها ئەو لایەنە دەربخات چۆن شوناسی کورد لە فیلمێکدا دەردەکەوێت و چەندپارچەییی ئەو شوناسە، گرفت و کێشەکانی بە شێوەیەکی نیشانەیی خراوەنەتە ڕوو.

ئامانجی توێژینەوە:

هەر توێژینەوەیەک بە مەبەستێکی دیاریکراو ئەنجام دەدرێت. ئامانجی ئەم توێژینەوەیە ئەوەیە کار لەسەر نیشاندانی خەباتی نەتەوەییی کورد بکات لە باکووری کوردستان و ئەو چەوساندنەوەی کورد دووچاری کراوە لەلایەن دەوڵەتی سەرکوتکار. هەوڵ دراوە باس لە ڕەوشی سیاسیی کورد و خەباتی نەتەوەیی بکرێت لەو پارچەیەدا. هەروەها لە ڕێی فیلمێکەوە دەمانەوێ شیکردنەوە بۆ ئەو زەبروزەنگە بکەین کە لەوێدا دەوڵەت بەسەر کوردەکانی سەپاندووە.

کێشە و پرسیاری توێژینەوە:

خەباتی سەربەخۆیی، بە مانایەکی دی پرسە سیاسییەکان، تا ڕادەیەکی زۆر گرێدراوی چەند بواری دیکەشن. بۆ تێگەیشتن لە شێوەی بەرگریکردنی گەلێک یاخود بۆ تێگەیشتن لە بنەما و سیستەمی سیاسی چەوسێنەری هەر وڵاتێک، ڕەنگە هەر ئەوە بەس نەبێت چاو ببڕینە پێکهاتەی دەسەڵاتەکەی، یاخود کۆی هێزی بەرگریکار لە بەرانبەر چەوسێنەردا. بەڵکوو ئەو لایەنانەی تریش لەبەرچاو بگرین کە پرسی سیاسیی خۆی لێیان پەخش دەکاتەوە. لەوانە: مێژوو، فەلسەفە، کۆمەڵناسی، سیاسەت و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان. ئەو بوارەی دەمانەوێ پرسی سیاسی تێدا لەبەرچاو بگرین سینەمایە.

سینەما کاریگەری دادەنێت لەسەر پانتایییەکانی کولتوور، سیاسەت، دەروون، نەتەوایەتی. دەکرێ بڵێین سینەما هەر وێنەیەکی جووڵاوی ڕاگوزەر نییە بینەر بە دیاریەوە کات بەسەر ببات، دەکرێ سینەما لە ڕووی سیاسییەوە ئامرازێک بێت بۆ سەپاندنی دەسەڵات بەسەر لایەنێک و گروپێکدا. ڕەنگە بە هەمان شێوە لایەنی سەرکوتکراویش گەر بواری بۆ بڕەخسێت، دیوەکانی چەوساندنەوەی خۆی نیشان بدات. ئەمەش وابەستەی پرسێکمان دەکات کە پرسی ناسنامەی نەتەوەیییە لە سینەمادا.

کورد نەیتوانیووە وەک دەوڵەتی مۆدێرن حوکمڕانی بکات، دووچاری تاوانی مرۆیی بووەتەوە. کولتوورەکەی دووچاری زەبروزەنگ بووەتەوە و مەترسی لەناوچوونی هەبووە لە جلوبەرگ، تا دەگات بە زمان و ئەدەبیاتەکەی. جیا لەمانەش سینەمایە. لە سەرێکەوە نەهێڵدراوە کورد بەئاسانی دەستی پێی بگات، یا گەر بەرهەمیشی هەبووبێت سەرکوت کراوە. دەستڕاگەیشتنی کورد بە سینەما لەڕووی پڕبەرهەمی نوێیە، ڕەنگە وەک تاقانە، بەرهەمی کۆنمان هەبێت. مەبەست لە دەستڕاگەیشتن سینەما وەک پڕۆژەیەکی کولتووری، سیاسی، ڕۆشنبیری لە بەردەستی کورد نەبووە، تا سوودی لێ ببینێت. لە بەرهەمی سینەماییی وڵاتان گەر نیشان درابێت بە مەبەست بووە.

بۆ تێگەیشتن لە ناسنامەی کورد دەبێ بۆ ئەو بەرهەمانە بگەڕێینەوە کە خۆی بەرهەمی هێناون. لەم توێژینەوەیە هەوڵ دراوە دەرکەوتن و نیشاندانی ناسنامەی نەتەوەییی کورد لە بەرهەمێکی سینەماییی کوردی لە باکووری کوردستان شی بکرێتەوە و لە چوارچێوەی چەند تیۆرییەک ڕاڤەی دیمەن، و مانا و گوزارە سیاسی و نەتەوەیییەکانی فیلمەکە بکرێت. کەواتە لەم توێژینەوەیەدا دەمانەوێ بگەینە وەڵامی ئەم پرسیارە: پەیوەندی نێوان شوناس و خەباتی نەتەوەیی لە فیلمی زەر چۆن دەردەکەوێت؟

چۆن نیشانە و هێما لە بەخشینی مانای سەرکوتکردن و خەبات ڕۆڵ دەگێڕن لە فیلمی زەر؟

گرنگیی توێژینەوە:

ئەم توێژینەوەیە پەیوەندی نێوان ناسنامەی کورد و سینەمای کورد دەردەخات. لەو ڕووەوە کە سینەمای کورد تا ڕادەیەک زۆر نوێیە، ڕەخنە و شیکردنەوەی بەرهەمە سینەمایییەکانیش زۆر کەمە. بەهۆی سیستەمی سیاسی و سانسۆر لە باکووری کوردستان، ڕەنگە بوار کەم بووبێت دەربارەی ئەو بەرهەمانە بنووسرێت. ئەم توێژینەوە لە چوارچێوەی بواری کۆمەڵناسی سینەما بە بابەتێکی تازە دادەنرێت بۆ کتێبخانەی کوردی و دەکرێ لە داهاتوودا زیاتر سوودی لێ ببینرێت.

میتۆدۆلۆژی:

ئامانجی ئەم توێژینەوەیە شیکردنەوەی شوناسی کوردە لە فیلمێکدا. میتۆدی شیکردنەوەی ناوەڕۆک بەکار هاتووە، شێوازێک و ئامرازێکی توێژینەوەی زانستییە، ناوەڕۆکی میدیای بینراو شی دەکاتەوە. لە دووتوێی بابەتەکان دەکۆڵێتەوە، دەکرێ وێنە، گۆرانی، دۆکیۆمێنت و دەقی ئەدەبی یاخود دیمەنی میدیا و ڕاگەیاندنی بینراو بن. ئەو پەیامانەی پەخش دەکرێ باکگراوندە هزری، ئایینی، کۆمەڵایەتی، سیاسی و کولتوورییەکەی شی دەکاتەوە. میتۆدێکە لە شیکردنەوەی پەیامی فیلم گرنگییەکی زۆری هەیە، چونکە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ و لە دەرەوەی پەیوەندی گرێدراو بە مرۆڤەکانەوە ڕووبەڕوو دەتوانێ شیکردنەوە بۆ ڕەفتاری تاکەکان و دیاردەکان بکات لە کۆمەڵگەدا. شیکردنەوەی ناوەڕۆک یارمەتی توێژەر دەدات لە شیکردنەوە و خوێندندەوەی بابەتی توێژینەوەکە. یەکێ لە تایبەتمەندییەکانی ئەوەیە کە لە شیکردنەوەی فیلمە سینەمایییەکان دەتوانێت هەڵسەنگاندنی وێنەی هەر کۆمەڵگەیەک لای کۆمەڵگەیەکی تر بکات. بەم شێوەیە ئەم میتۆدە ئاشنامان دەکات بە گوتاری زاڵکراوی لایەنێک بەسەر لایەنێکی تردا(ئەبراش، ٢٠١٣: ٣٠٦-٣١٦).

ئەم میتۆدە هەڵبژێردراوە، چونکە توێژەر بۆی گرنگە بزانێ ئاخۆ چ پەیامێک لە پشتەوەی فیلمەکەدا هەیە. ئەم میتۆدە بەکار هاتووە، چونکە داتای کۆکراوە بۆ شیکردنەوە بریتییە لە فیلم. بەم میتۆدە دەتوانرێ باشتر دیاردە و نیشانە مەبەستدارەکان کە وەک پەیامێک ئاڕاستە کراون شی بکرێتەوە.

نموونە هەڕەمەکی و نموونە ناهەڕەمەکییەکان دوو جۆری سەرەکیی نموونەن. لەم توێژینەوەیە نموونەی وەرگیراو، بریتییە لە نموونەی مەبەستدار کە جۆرێک نموونەی ناهەڕەمەکییە. ئەم نموونەیە بەکار هێنراوە، چونکە بە لای توێژەر بەشێک لە دیمەنەکانی فیلمەکە کۆددارن و مانای پەنهانیان هەیە نەک هەموو دیمەنەکان. ئەمەش پەیوەستە بە ئەزموونی توێژەر لەو بوارەدا و بەپێی چەند پێوەرێکی لۆژیکی ئەم دیمەنانە هەڵبژێردراون. دیمەنە گرینگەکان سکرین کراون و بە شێوەی دۆکیۆمێنت بەش بەش کراون. لە تەواوی فیلمەکە بەشێک لە دیمەنەکان وەرگیراون کە زۆرترین سوود دەگەیەنن بە توێژینەوەکە(بۆکانی، ٢٠٢٠: ١٢٨).

لەم توێژینەوەیەدا کۆمەڵگەی توێژینەوە بریتییە لە چەند دیمەنێکی فیلمەکە. ئەم چەند دیمەنە هەڵبژاردوون، چونکە زۆرترین سوود دەگەیەنن بەو دەرئەنجامەی کە توێژەر دەیەوێ پێی بگات. ئەو دیمەنانە وەک دیارە بە شێوەی نیشانە دەردەکەون و ڕوون نین، بۆ توێژەر جێی شیکردنەوەیە و پێک بەستانەوەیەکی باشی هەیە لەگەڵ ئامانجەکانی توێژینەوە. تەنها فیلمێک هەڵبژێرداوە و شیکردنەوەی بۆ کراوە. زانیاریی کۆکراوە و وەدەستهاتووش بریتییە لەو دیمەنانەی کە لە فیلمەکدا دەردەکەون. توێژەر دوای چەند جارێک سەیرکردنی فیلمەکە و وردبوونەوەی قووڵ، ئەو دیمەنانەی بەلایەوە بایەخدارن جیای کردوونەتەوە، جا دیمەنەکان دەکرێ دیالۆگ، وێنە، گۆرانی و چەندانی دیکە بن(بۆکانی، ٢٠٢٠: ٨٦-٨٧). نموونە وەرگیراوەکان لەم فیلمەدا بریتین لە (٢١) دیمەن.

دوای لێوردبوونەوە لە بایەخی هەر دیمەنێک، لەم توێژیەوەیە میتۆدی خوێندنەوەی نیشانەیییانە Semiotic Analysis بەکار هێنراوە بۆ شیکردنەوەی داتای کۆکراوە(بۆکانی، ٢٠٢٠: ٨٥). ئەم میتۆدە بریتییە لە خوێندنەوە و شیکردنەوەی نیشانە، دەلالەت، جیاوازی و هێما و واتا و پەیوەندییەکانی نێوان ئەو دیمەنەی دەردەکەوێت و ئەو مانایەی دروستی دەکات. توێژەر دەچێتە قووڵاییی بابەتەکەوە تا بە لۆژیکییانە ئەوە بخاتە ڕوو کە چ پەیوەندییەک لە نێوانیاندا هەیە. شیکاری نیشانەناسییانە پەیوەندییەکی فرەمانایی بۆ ئەو وێنانە دەکات کە لە دیمەنی سەرەتاییدا بە جۆرێک دەردەکەون و دەکرێ ماناکانیان شتی تریش بێت(Marvasti, 2003: 74-75).

بەشی یەکەم: چەمکەکان و چوارچێوەی تیۆری

تەوەری یەکەم: چەمکەکان

شوناس و شوناسی نەتەوەیی Identity and National Identity

شوناس یەکێکە لە چەمکە ئاڵۆز و جێ مشتومڕەکان. لە زمانی ئینگلیزیدا لە بەرانبەر وشەی (identity) بەکار هاتووە. وشەی شوناس لە دوو مانای جیاواز و دژبەیەکدا دەردەکەوێت، لە لایەکەوە جەختکردنەوەیە لەسەر جیاوازی، لە لایەکی ترەوە گوزارشتێکە لە وەک یەکدی بوون لەنێو گروپدا. شوناس بریتییە لەو کۆمەڵە تایبەتمەندییە تاکی و کۆمەڵییەی کە جیاواز و سەربەخۆ دەردەکەوێت لە ئاستێکی بەراوردکاری بەوانی تر و بەردەوام لە گۆڕاندایە.

شیکردنەوەی شوناس وەک پرسێکی تاکییەتی یا کۆمەڵی، شرۆڤەی زۆری بۆ کراوە. شوناس پڕۆسەیەکە بۆ خۆناسینی تاک لە کۆمەڵدا، شتێکی مێژوویی و پێشبینیکراوە و بنەماسازی بۆ دەکرێت. جەختکردنەوە لێی، بەردەوام جیاوازییەکان نیشان دەدات و قووڵی دەکاتەوە. لە هەر شوێنێکیش جیاوازی هەبێت، مانا دەبەخشرێ و ناکۆکی دێتە کایەوە(گوڵمحەمەدی، ٢٠٠٧: ٢٢١-٢٢٤). کۆمەڵە خەڵکێک لە چوارچێوەی خاکێکی دیاریکراو دەژین، دەبنە خاوەنی شوناسێکی گەورەتر لە شوناسی گروپ کە شوناسی نەتەوەییە. بریتییە لە ئینتیما و بایەخدان بە کۆمەڵێک بنەمای هاوبەش لە چوارچێوەی وڵاتێک یاخود خاکێکدا، ئەم خەسڵەتانە دواجار دەبێتە ڕەنگدانەوەیەکی کولتووری لەسەر کۆی لایەنەکانی ژیان. شوناسی نەتەوەیی بەشداری دەکات لە تێگەیشتنی نەتەوە بۆ خۆناسین و درککردن بە جیاوازبوون لە نەتەوەکانی دی.

بنیاتنانی شوناسی نەتەوەیی ڕەهەندی سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتووری هەیە. ئەم چەمکە لەدوای (پەیمانی وێستافلیا)وە زێدەتر گەشەی سەندووە. خەسڵەتێکی سەرەکی بووە لە بنیاتنانی دەوڵەت-نەتەوەی مۆدێرن. شوناسی خێڵ و ناوچەیی تێدەپەڕێنێت. پێویستی بە ئەزموونی بەکۆمەڵ و کۆیادەوەری نەتەوەیی هەیە. لەمیانەی پڕۆسە مێژوویییەکاندا بۆ گروپەکە کەڵەکە بووە، بەهۆی ئەدەب و کولتوورەوە شێوە دەگرێ. کەواتە مەرجی هەبوونی ناسیۆنالیزمە(وانج، ٢٠١٤: ٢٢١-٢٢٦/سەیدی، ٢٠١٩: ماڵپەڕی پەیسەر).

توانەوە و ئاوێتەبوونی کولتووری Cultural Assimilation and Integration

توانەوەی کولتووری ئاماژەیە بۆ هەڵوەشانەوەی بنەما ناسێنەرەکانی شوناسی کەسێک، کەمینەیەک یا نەتەوەیەک. بە فشار و هەندێ جاریش خۆڕسکانە ڕوو دەدات. کاتێ تاک لە ژینگەیەکەوە دەچێتە ژینگەیەکی تر، یاخود لەو ژینگەیەی تێیدا لەدایک دەبێت، دەخرێتە بەر جێبەجێکردنی کۆمەڵێک نۆرم و ڕێسا زۆر جاریش یاسا. توانەوەی کولتووری دەکرێ لە نێوخۆی وڵاتێکدا بوونی هەبێت، زیاتر لەنێو ئەو وڵاتانە کە وڵاتی فرە نەتەوەن. کاتێ نەتەوەی سەردەست یاخود لایەنی دەسەڵاتدار زمان، جلوبەرگ، پەروەردە، ئایین و کۆمەڵێک بیروباوەڕی خۆی بەسەر هەموو وڵاتدا دەسەپێنێ، ئەوا کەمینەکان جا ئایینی، زمانی، ڕەگەزی هەر جۆرێک بن تووشی توانەوەی بەهاکانیان دەبن.

ئاوێتەبوونی کولتووریش چەمکێکی تری کۆمەڵناسانەیە. تاک لە کولتوورێکی دیاریکراودا سەرباری هەبوونی وردە کولتووری ناوچەیی، ناچارە پابەند بێت بە کۆمەڵێ ڕێسای گشتی. ئەوەی ئاوێتەبوون و توانەوە لە یەکدی جیا دەکاتەوە، لە زۆربەی باردا توانەوەی کولتووری بەهۆی فشاری توندی دەسەڵاتە، بەڵام ئاوێتەبوون زیاتر بەهۆی هێزی نەرم و پەروەردە و زمان و کولتوورەوەیە کە نەتەوەی زاڵ کولتووری خۆی زیاتر دەسەپێنێت (گوڵمحەمەدی، ٢٠٠٧: ١٢٧-١٢٩).

کولتوور چەند هۆکاری خۆناسینە، هێندەش هۆکاری خۆجیاکردنەوەیە. بەشێکە لە پێناسەیەک بۆ کۆمەڵ، ئەوە سیستەمە کولتووری و بەها کولتوورییەکانن جیاوازی دادەنێن لەنێوان من و ئەویدی. بەرزنرخاندن و ستایشکردنی هەر کولتوورێکیش، نیشانەی کەمتر نیشاندانی کولتوورێکی دیکەیە. زۆرینەی کێشە سیاسییەکان هەر کێشەی سیاسی نین، بەڵکوو کێشەی کولتووری قووڵیان لە پشتەوەیە. کورد نەتەوەیەکی کولتوورییە و توانیویەتی کولتووری خۆی بپارێزێت، بۆیەش بوونی کورد هەر لەڕێی کولتوورەکەیەوە ماوەتەوە و پارچەبوونی کوردستانیش پارچەبوونی ئەو کولتوورەیە.

کولتووری کوردی لە هەر بەشێکی کوردستان چەندە کەوتە ژێر کاریگەری کولتوورەکانی ئەم وڵاتەوە، هێندەش کاریگەری لەسەر کولتووری کوردی وەک یەکدەستیی کولتووری هەیە لە هەر چوار پارچە(سابیر، ٢٠٠٨: ٣٧-٣٩). لە کوردستانی باکوور کولتووری کوردی بە هەموو بەشە پێکهێنەرەکانییەوە لەژێر فشاری دەوڵەت لە توانەوە و ئاوێتەبوونێکی قووڵدایە، هەر بۆیەش دەکرێ هەر لەڕێی بەشە پێکهێنەرەکانی کولتوورەوە کوردبوونی خۆی بسەلمێنێت.

سینەما و سینەمای نەتەوەیی Cinema and National Cinema

سینەما هونەری حەوتەمە، لە دوای شانۆ، میوزیک، سەما، نیگارکێشی، پەیکەرسازی و بیناسازی و هەمووانی لەخۆ گرتووە. وشەیەکی یۆنانییە بە مانای جووڵە دێت. وەک زاراوەوە واتا کۆمەڵێک وێنە کە بەدوای یەکدا دێن و مەبەستێک دەگەیەنن(نەزەری، ٢٠١٧: ٥). فیلمەکەی برایانی لۆمێر لە فەڕەنساکە ساڵی ١٨٩٥ بەرهەم هاتووە، بە یەکەمین بەرهەمی سینەمایی دادەنرێت. لە ئەمریکا ساڵی ١٩٠٥ یەکەمین هۆڵی نمایش کراوەتەوە. لە ١٩١٠ بەولاوە کۆمپانیاکانی دروستکردنی فیلم دروست بوونە(گرکانی، ٢٠٠٢: ٨-٩).

سینەما ئامرازێکی هونەرییە بۆ نیشاندانی دیاردە و ڕووداوە مێژوویییەکان و کولتوورەکان. لەمڕۆدا دیاردەیەکی شارستانییە و لە جیهاندا بایەخێکی زۆری پێ دەدرێت. بینەران لەڕێی ئەم شاشەیەوە پەیام، زانیاری، وێنە و جووڵە دەبینن و هەریەکەیان بە شێوەیەک لە شێوەکان تێی دەگات(عوسمان، ٢٠١٠: ٥-٧). سینەما لەپێناو ئامانجێکی دیاردا کار ناکات. ئەمەش وا دەکات چەندین جۆری سینەمامان هەبێت، مێژوویی، داستانی، کولتووری، دۆکیۆمنتی، نەتەوەیی و چەندین جۆری تریش.

سینەمای نەتەوەیی لە بنەڕەتدا ژانرێک نییە. زیاتر دەکرێ بە سیاسەتی سینەمای نەتەوەیی ناوی ببرێت، واتە هەوڵ بدرێت لە چوارچێوەی فیلمدا پرسە ناوخۆیی و دەرەکییەکانی نەتەوە لەمەڕ کولتوور و پرسی نیشتیمانیدا ببرێتە سەر شاشە. هەروەک چۆن لە ڕوانگەی بیندێکت ئەندرسۆنەوە دەوڵەت کۆمەڵگەیەکی خەیاڵییە کە هەستی شوناس و گرێدراوی و پابەندی دەبەخشێتە تاکەکان. ئەمەش لەڕیگەی بڵاوکراوەکانەوە دەبێت، بە تایبەت ئەدەبیات وادەکات سنوورێکی دیاریکراو لەمەڕ مێژوو، خاک، یادەوەری لای تاکەکان سازببێ لە کۆمەڵگەیەکی دیاریکراودا.

سینەمای نەتەوەیی زیاتر لە وڵاتانی دیکتاتۆری سوودی لێ بینراوە. ئەڵمانیای سەردەمی نازی، سۆڤیەتی سەردەمی ستالین. بەڵام دەکرێ سینەمای نەتەوەیی ئامرازێکی نەتەوە ژێردەستەکانیش بێ بۆ داڕشتنەوەی شوناس، مێژوو، کولتوور و خاکەکەیان

سینەمای نەتەوەیی زیاتر لە وڵاتانی دیکتاتۆری سوودی لێ بینراوە. ئەڵمانیای سەردەمی نازی، سۆڤیەتی سەردەمی ستالین. بەڵام دەکرێ سینەمای نەتەوەیی ئامرازێکی نەتەوە ژێردەستەکانیش بێ بۆ داڕشتنەوەی شوناس، مێژوو، کولتوور و خاکەکەیان. وەک گوتمان لای بیندێکت ئەندرسۆن گەشەی چاپ ئامرازێک بووە لە سوودگەیاندن بە ڕەوتی ناسیۆنالیزم. ڕۆژنامە و ڕۆمان هەستی نەتەوەیی لای هەمووان دروست دەکەن، کەواتە سینەماش دەتوانێ ئەم ڕۆڵە ببینێ بۆیە شوناسی نەتەوەیی و سینەمای نەتەوەیی پەیوەندیان بە یەکەوە هەیە(یوسفی، ٢٠١٧: ماڵپەڕی ڕووداو).

تەوەری دووەم: کورتەیەکی مێژوویی لەبارەی سینەمای کورد

فیلمەکانی هامۆبێک نازاریان سەرەتای سینەمای کوردە، چونکە باس لە کورد دەکات و ناسراوترینیان فیلمی (زارا)یە کە ساڵی ١٩٢٦ بەرهەمی هێناوە لە ئەرمەنستان. لە ماوەی ساڵانی ١٩٣٣-١٩٦٧ چەندین فیلم لەلایەن دەرهێنەرانی بیانی سەبارەت بە کورد بەرهەم هات، بەڵام ئەم بەرهەمانە بە شێوەیەکی خراپ کوردیان نیشان دەدا. فیلمەکانی یەڵماز گۆنای لە باکووری کوردستان توانی هەنگاوێکی گەورە بۆ پێکهێنانی ڕوانگەیەکی نوێی سینەمایی دابمەزرێنێ لە سەرەتای هەشتاکان، چونکە دەستپێکی نیشاندانی کورد بوو لە سینەمادا لایەن کورد خۆیەوە.

لە باشووری کوردستان ساڵی ١٩٨٩ بەرهەمهێنانی فیلمی (مەم و زین) دەستی پێ کرد. دواتر لە ١٩٩٠ فیلمی (نێرگز بووکی کوردستان)ی جەعفەر عەلی بەرهەم هات. لە هەموویان گرینگتر فیلمی (گۆرانییەک بۆ بەکۆ)ی نیزامەدین ئاریچ  بوو کە بە کردەوە زمانی کوردی تێدا بەکار هات لە ١٩٩٣. لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان ١٩٩٩ فیلمی (ساتێک بۆ مەستی ئەسپەکان)ی بەهمەن قوبادی بەرهەم هات. بەم شێوەیە لە ساڵی ٢٠٠٠ـەوە سینەمای کورد توانی بکەوێتە سەرپێی خۆی و شێوە بگرێ. (حسێن، ٢٠١٤: ٩-١٠/سینا، ٢٠٢٠: ماڵپەڕی خاک).

کەواتە سێ قۆناغمان هەن. قۆناغی یەکەم: ئەو فیلمانەی لەبارەی کوردەوە دروست کراون و زیاتر وێنایەکی خراپی کورد نیشان دەدەن. قۆناغی دووەم: ئەو فیلمانەی کورد بەرهەمی هێناون و چیرۆکی کوردین، وەک فیلمەکانی یەڵماز گۆنای بەڵام زمان بیانییە. قۆناغی سێیەم: دەرهێنەر و ئەکتەر و چیرۆک و زمانی فیلم و سەرجەم ڕەگەزەکان کوردییە(محەمەد، ٢٠٢٠: ماڵپەڕی پەیسەر).

بەرهەمەکانی یەڵماز گۆنای لەو کە جۆرانەن شوێندانەربوون لەسەر سینەماکاران کار لەسەر سینەمای دۆکیۆمێنتی بکەن. وەک چەکێکی شارستانی دەکرێ سوودێکی زۆری لێ ببینرێ لە خەباتی نەتەوەیی(عارف، ٢٠٠٧: ١٦-١٩/مەحمود، ٢٠١٥: ٤٤-٤٥). دەبینین زۆر لە فیلمە کوردییەکان لە دوای گۆنایەوە، لەژێر کاریگەریی پرسە نەتەوەیییەکان و سینەمای دۆکیۆمێنتی بەدەر نەبوونە.

تەوەری سێیەم: چوارچێوەی تیۆری

دژە کۆلۆنیالیزم

تیۆرییەکانی دژە کۆلۆنیالیزم سەبارەت بە مەسەلەی خەباتی نەتەوە ژێردەستەکان دژ بە وڵاتانی کۆلۆنیکارن. شێواز و هۆکارەکانی دەستەمۆکردنی نەتەوەی بەکۆلۆنیکراو خراوەتە ڕوو، بەشی زۆریان ڕەهەندی دەروونی و سیاسی و کۆمەڵایەتی و کولتووری بە توندی لەبەرچاو دەگرن. ڕابەرانی پێک دێن لە ئالبێر میمی کتێبی (ڕوخساری داگیرکار ڕوخساری داگیرکراو) پێی وایە نەتەوەی بەکۆلۆنیکراو سووکایەتی بە کولتوور و مێژووی دەکرێت. فرانز فانوونکتێبی (پێستی ڕەش دەمامکە سپییەکان، دۆزەخییەکانی سەر زەوی) بەکۆلۆنیکراو لەڕووی دەروونییەوە خۆی پێ کەمە و خۆی بە کولتووری نەتەوەی کۆلۆنیکار هەڵدەواسێ(ئاشکرۆفت، گریفیس، تیفین، ٢٠١٩: ٣٦٣-٣٦٥).

ئیسماعیل بێشکچی نووسەر و کۆمەڵناسێکی تورکە، ساڵی ١٩٣٩ لەو وڵاتە لەدایک بووە. ماوەی ١٧ ساڵ بەهۆی پشتگیریکردنی دۆزی کورد لە تورکیا لە زینداندا بووە و چەندین کتێبیشی هەر سەبارەت بە دۆزی کورد لە تورکیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەراست و کۆلۆنیالیزم نووسیوە. بێشکچی ئەندامی فەخری دامەزراوەی (PEN)ـە. کاندیدی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی بووە.

لە کتێبەکەیدا (کوردستان کۆڵۆنییەکی نێودەوڵەتی) ١٩٩١ پێی وایە کۆلۆنیالیزمی تورک جۆرێکە لە کۆلۆنیالیزمی نێوەخۆیی، وەک ئەوە نییە وڵاتێک لە جوگرافیای دوورەوە بچێ وڵاتێکی تر داگیر بکات. دەوڵەتی تورک لەڕێگەی سیاسەتی پەرتکە-زاڵبە توانیویەتی دەسەڵاتی بەسەر گەلی کورددا بسەپێنێت. سیاسەتێک وا دەکات نەتەوەی ژێردەست بێ ناسنامە و زمان و کولتوور بێت. ناکۆکی دروست دەکەن لەنێو نەتەوەی ژێردەسەت. ئەم سیاسەتە هزری نەتەوەیی لەناو دەبات، دوژمنایەتییەکی قووڵ لەنێوان کوردەکان لە هەر چوار پارچە دروست دەکات(بێشکچی، ٢٠٠٢: ٢٠٨-٢١٢).

وڵاتانی دی نکوڵی لە کورد ناکەن بەڵکوو لەسەر مەسەلە سیاسییەکان ناکۆکیان هەیە، تورکیا نکوڵی لە کورد دەکات. بەپێی فەرهەنگی زمانی تورکی ساڵی ١٩٣٦، کورد ناوی کۆمەڵەیەکە لەو تورکانەی زۆربەیان زمانی خۆیان گۆڕیوە و بە فارسییەکی شکاو قسە دەکەن کە لە تورکیا و عێڕاق و ئێراندان. چاپی شەشەمی هەمان فەرهەنگ ١٩٧٤ بەم شێوە باس لە کورد دەکات: کۆمەڵە کەسێک کە بە ڕەگەز تورکن، زمانیان گۆڕیوە. (بێشکچی، ٢٠٠٠: ٢٠٧-٢٠٩). ئەمە یەکێکە لە ئەنجامەکانی بە کۆلۆنیکردنی کوردستان. ڕاستییەکی زانستی تێدا نییە کورد وەک تورکە شاخاوییەکان دەناسێندرێ.

لە ڕوانگەی بێشکچی لەناوبردنی کولتووری کوردی یەکێکە لە سیاسەتە ئایدۆلۆژییە سەرەکییەکانی تورک. دەوڵەت لەڕێگەی کۆمەڵێ پسپۆڕی میوزیک و ئەدەبەوە گۆرانییەکان وەردەگێڕێتە سەر زمانی تورکی و دواتر لە ڕێگەی چەند گۆرانیبێژێکی کوردەوە هەمان گۆرانی بە تورکی دەگوترێنەوە. ئەمەش کۆلۆنیالزمی ئەدەبی و کولتوورییە(بێشکچی، ٢٠٠٢: ٢٣٥-٢٣٧). ئەم بابەتە بۆ سینەماش ڕاستە. تورکیا لەڕێی فیلم و دراماکانەوە، لەڕێ دەرهێنەر و ئەکتەری خودی کوردەوە، دەیەوێ وێنایەکی ناشیرین لە کورد نیشان بدات.

نیشانەناسی

پێکهاتەباوەڕی قوتابخانەیەکی فیکرییە. لە فەڕەنسای شەستەکان لەلایەن فێردیناند دوسۆسۆرەوە دامەزرا. هەوڵ و ڕانان و میتۆدێکی نوێ بوو لە زانستی مرۆڤایەتی. سۆسۆر لە (کۆرسێک لە زمانەوانی گشتی) ١٩١٦ زمانی وەک سیستەمێک لە ئاماژەکان ناساندووە. لەو مانایەدا کە بچووکترین یەکەی زمان، واتە وشەلە پێکهاتەیەکی دیارکراودایە کە مانا دەبەخشێت. ئەم وشەیە لە ڕەوتی مێژوویدا گرنگ نییە، بەڵکوو لە ڕەوتی ئێستایدا گرنگی هەیە. وشە دالێکە کە هەڵگری مانایەکە پێی دەوترێ مەدلوول، پەیوەندییەکەیشیان خۆڕسکە. بەگشتی پێکهاتەباوەڕی گرنگی بەو ئاماژانە دەدات کە لە شتەکانەوە دەکەونەوە، یاخود شتەکان لە پاشخانی خۆیاندا لە پێکهاتەدا هەڵگری مانان نەک ئەوەی کە خۆیان مانادار بن(ئیگڵتن، ٢٠١٦: ٢٢١-٢٢٣).

ڕۆڵان بارت تیۆریی داڕێژەری ئەدەبی، کۆمەڵناس و نیشانەناسی فەڕەنسی. ساڵی ١٩١٥ لەو وڵاتە لەدایک بووە. هزر و بۆچوونەکانی لەنێو کۆمەڵێ قوتابخانەی وەک پێکهاتەباوەڕی، نیشانەناسی، تیۆریی کۆمەڵایەتی، مرۆڤناسی و پاش پێکهاتەباوەڕی جێیان دەبێتەوە. ئەو لە شیکردنەوەی سیستەمە نیشانەیییەکان لە نیشانەناسیی کۆمەڵایەتی و کولتوور ڕۆڵی گرنگی هەبووە.

نیشانەناسی لە سینەمادا ڕۆڵێکی زۆر گرنگ دەگێڕێت. بەهۆی پانتایییەکی تیۆریی فراوانی زمانناسی، نیشانەناسی، کۆمەڵناسی و فەلسەفە، سەیرکردنی سینەما دەرچووە لە ڕەهەندە جوانیناسییەکەی بۆ بینەر. ئەمڕۆ هەموو بەرهەمە سینەمایییەکان شیکردنەوە و خوێندنەوەی قووڵیان بۆ دەکرێت. نیشانەناسی سینەما بوارێکە لەلایەن چەندین نووسەری وەک کریستییەن میتز، پاولۆ پازۆلینی، ئۆمبێرتۆ ئیکۆ و ڕۆڵان بارت کاری لەسەر کراوە و زۆربەیشیان لەژێر ڕۆشناییی کارەکانی سۆسۆرن. بەم شێوەیە نیشانەناسی لایەنی کولوتووری، کۆمەڵایەتی، دەروونی و هزری بەرهەم دەردەخات.

لە کتێبی (ئوستوورەناسییەکان) ١٩٥٧ درێژەی بە ڕاڤەکەی سۆسۆر دا. وشە کە ناونراوە دال هەڵگری یەک مەدلوول نییە، مەدلوولیش بۆ خۆی دەبێت بە دالێک و مەدلوولی تر یا چەندین مەدلوولی تایبەت بەخۆی هەیە. بە باوەڕی ئەو نیشانەکان لە هەموو شوێنێک هەن، بەتایبەت لە جیهانی میدیادا. هەمیشە وێنەکان و ڤیدیۆکان هەڵگری چەند مەدلوولن کە لەلایەن دەسەڵاتەوە زەمینەسازی بۆ کراوە بۆ بەخشینی مانایەک. بۆیەش لە ڕوانگەی بارتەوە دەکرێ زمانناسی بە بەشێک لە نیشانەناسی دابنێین، چونکە نیشانەناسی بۆ خۆی بوارێکی سەربەخۆیە(بێرتێنز، ٢٠١٥: ١١٢-١١٦).

تیۆریی داڕێژەرانی نیشانەناسی شه‌ش سیسته‌می نیشانەناسی له‌ سینه‌مادا دیاری دەکەن: یه‌ك: سیسته‌می وێنه‌یی‌. ئه‌م ده‌سته‌یه‌ زۆرتر ئاماژه‌ به‌ كاركردی نیشانەکانی ڕوخسار دەدەن. دوو: سیسته‌می جووڵاو‌. زۆرتر ئاماژه‌ به‌ جووڵه‌كانی كامێرا، بڕگه‌ بڕگه‌كردنی فیلم و مۆنتاژ له‌ سینه‌مادا ده‌كات. سێ: سیسته‌می زمانناسانه‌ی ئەدەبی‌. بریتییه‌ له‌ پێگه‌ی وته‌، زمانی وێژه‌یی، وتووێژ و شرۆڤه‌ ده‌ره‌كییه‌كان. چوار: سیسته‌می زمانناسانەی نووسین‌. بریتییه‌ له‌ به‌شێكی به‌ربڵاو له‌ كاركردی نووسین له‌ سینه‌مادا، سه‌ردێری فیلم، نیشانەکانی نووسینی نێو پێكهاته‌ی فیلم. پێنج: سیسته‌می زمانناسانه‌‌. به‌ جۆره‌ جیاوازه‌كانی ده‌نگ و‌ پێگه‌ی ده‌نگه‌ ئاسایییه‌كان له‌ سینه‌مادا ئاماژه‌ ده‌كات. شه‌ش: سیسته‌می میوزیکی‌. بریتییه‌ له‌ میوزیکی فیلم و سیناریۆ. کەواتە نیشانەناسی شتێک بە شتێکی دیکە دەناسێنێت. چەمک لە بری چەمک، هێماکان هەڵگری واقیعگەلی کۆمەڵایەتین لە سینەمادا، یاخود زۆر ڕەهەندی واتادار لە پشتەوەی ئەو شتانەدا هەن کە دەردەخرێن(بەهرامی، ٢٠١٣: ماڵپەڕی ئاسۆی ڕۆژهەڵات).

زۆر جار کاتێک کەمینەکان لەژێر فشار و کاریگەریی دەسەڵاتدا دەخرێنە ژێر سانسۆرەوە، سوود لە سیمبولەکان وەردەگرن. بۆ گەیاندنی پەیامێک ڕەنگە سیناریست نەتوانێ دیالۆگ و مۆنۆلۆگی مەبەستدار بنووسێ، بەڵام دەکرێ لەڕێی وێنە، ئاماژە و جووڵەوە ئەو مەبەستە بگەیەنێ. لەنێو سینەمای کورددا کارکردن لەسەر سیمبول دەکرێ جێ بکرێتەوە. واتە بۆ نیشاندانی نەهامەتییەکی وەک جینۆساید لەبری نیشاندانی ڕووداوەکە وەک خۆی، لەڕێی ئامرازی ترەوە بچینەوە بەدوای پرسەکەدا. وەک پرسی جوولەکە بە چەندین شێوە کاری لەسەر کراوە، فیلمی (Jojo Rabbit) نموونەیەکە. بێ نیشاندانی کوشتن، پرسی قڕکردنی جوولەکەکان دەورووژێنێت لە سەردەمی نازییەکان.

هونەر وەک بەرهەمهێنان

واڵتەر بنیامین فەیلەسووف و ڕەخنەگری کولتووری. ساڵی ١٨٩٢ لە ئەڵمانیا لەدایک بووە. لەژێر کاریگەریی ئایدیالیزمی ئەڵمانی، ڕۆمانتیسیزم و مارکسیزمی خۆرئاوایی بووە، نزیک بووە لە بیرمەندانی قوتابخانەی فرانکفۆرت. بەرهەمەکانی لە چوارچێوەی ڕەخنەی جوانییناسی، ڕەخنەی ئەدەبی و ماتریالیزمی مێژوویین. هونەر و کولتووری جەماوەری یەکێک بوو لە بابەتە سەرەکییەکانی قوتابخانەی فرانکفۆرت. مارکۆزە و ئادۆرنۆ بە شێوەیەکی ڕەشبینانە لە هەمبەر کولتووری بەکاربەری کۆمەڵگە هەڵوێست وەردەگرن، بەڵام بنیامین زیاتر بەلای گەشبینیدا چووە.

لە چوارچێوەی تیۆرییە مارکسیتییەکان، بنیامینیش هاوشانی بیرمەندانی تر سەبارەت بە دەرکەوتنی سینەما دەدوێت. لەوانە برێخت، ئایزنشتاین، ڤێرگتۆڤ، پۆنتیۆرڤۆ، ترۆتسکی، کراکاوەر، گارڤراس و ڕۆزێلینی لەو مارکسیستانە بوون لە پەیوەندی نێوان هونەر و مارکسیزم یا بە دیاریکراوی بەشێکیان سەبارەت بە مارکسیزم و فیلم لە ڕەوتی دژە فاشیزم نووسیویانە(محەمەد، ٢٠٢٠: ٢٠١-٢٠٣).

بنیامین لە (کاری هونەری لە سەردەمی بەرهەمهێناوەی تەکنیکیدا) ١٩٣٥ پێی وایە گۆڕان لە شێوەی بەرهەمهێنانەوەی میکانیکی کولتووردا دەبێتە هۆی گۆڕانی کارکردی کولتوور لە کۆمەڵگەدا. ئەمە بنەڕتییەکە توشی بەرهەمهێناوە دەبێت، بەهای باو لەدەست دەدات، هەر بۆیە لە ڕەوتی بەکارهێناندا ماناکەی بەدەستەوە دەدا، نەک لە ڕەوتی بەرهەمهێنان. لای بنیامین بەکاربەری کولتوورێکی گەشبینانەیە، نەک هێندە ڕەشبینانە بێ. وەک لای مارکۆزە و ئادۆرنۆ دەردەکەوت. مانا لە بەرهەمدا ناشاردرێتەوە چیدی، ئەمەش دیموکراتیزەبوونی بەرهەمی هونەرییە(بەشیرییە، ٢٠٠٦: ٢٧-٢٨).

فیلم بابەتە ناگرنگ و ڕۆژانەیییەکان دەخاتە بەر هاوێنەی کامێرا. جیهان وەک زیندانێک دەترازێنێ و ئەو بابەتانەی ڕۆژانە لە واقیعی ئێمەدا هەن و بە چاوی ئاساییی خۆمان نایبینین، فیلم نیشانی دەدات. فۆرم و تەکنیکی فیلم وامان لێ دەکات بەردەوام بەر ئەو نهێنییانە بکەوین کە درکمان پێ نەکردبوون. هەر بەرهەمێکی هونەری لە ئەگەر و ئیمکانی واقیعەوە سەرچاوە دەگرێت و وشیاری پێویستە، بارودۆخێکی کۆمەڵایەتیی مەعریفیش دەخاتە ڕوو(محەمەد، ٢٠٢٠: ٢٢٠-٢٢٢). دەکرێ بابەتێکی زۆر سادە بکرێ بە پنتێکی سەرەکی لە بەخشینی مانایەکی فراواندا. لەنێو سینەمای کورد کەمتر بەر ئەم هەوڵە دەکەوین، زیاتر وێنای شتەکان لە قاڵبی خۆیدا نیشان دەدرێت. فیلمەکانی سەبارەت بە هەڵەبجە و ئەنفال هەموویان تژین لە کوشتن. دەتوانرێ لە بابەتی ڕۆژانەیییەوە بپرژێینە سەر پرسە گرنگەکان.

بنیامین پێی وابوو ئەو ژانرە هونەرییانەی ‌كە شیاوی ئەوەن لە سەرووی هەموواندا بن، ژانرەکانی وەك سینەما و وێنەگرین. نابێت موڵكی تایبەتیی كەسانێكی دیاریكراو بن، بەم شێوەیە مانایەکی شۆڕشگێڕی هونەر شێوە دەگرێت. ئەركی هونەرمەندی شۆڕشگێڕ ئەوەیە گۆڕان بەسەر شێوازە كۆنەكانی بەرهەمهێنانی هونەریدا بهێنیت. بنیامین فیلم وەک پڕۆژەیەکی سیاسی دەبینێت، هەر بۆیەش لای ئەو فیلم هونەرێکی جەماوەرییە و لە خزمەتکردن بە شۆڕشدا گرنگی خۆی هەیە. ئەمەش لە چوارچێوەی ڕوانگەکانی بنیامین لەمەڕ کولتووری جەماوەری خراوەتە ڕوو(ئیگلتۆن، ٢٠٠٨: ١٠٠).

“پیشەسازیی کولتووری دەتوانێ بە شێوەیەکی سەیر ژمارەیەکی زۆری بابەتە شۆڕشگێڕییەکان وەک پڕوپاگەندە بەکار بهێنێ و بیانخاتە خزمەت ئەو دەسەڵاتەوە“

سەبارەت بە سینەمای ئەوکاتی نازیزم باس لە چەمکی (بەجوانیناسیکردنی سیاسەت) دەکات و دەڵێت کە چۆن کۆمۆنیزمیش لەڕێگەی (بە سیاسیکردنی هونەر)ەوە وەڵامی فاشیزم دەداتەوە. پێی وایە ئەو دوو بەرەوپێشچوونە کە تەکنەلۆژیا هۆکارییەتی، یەکەمیان تەواو کۆنەخوازانەیە و ئەوەی دووەمیان تەواو پێشکەوتنخوازانەیە(محەمەد، ٢٠٢٠: ٢٥١-٢٥٢). دەکرێ ئەم پەیوەندییە لە پەیوەندی نێوان سینەمای کورد لە باکوور و سینەمای تورک بەراورد بکرێ. سینەمای تورکیا هەوڵ دەدات وێنایەکی ناشیرین لە کورد نیشان بدات و تا ڕادەیەکی زۆر فاشیستییە، بەڵام سینەمای کورد دەکرێ زۆر لە بە سیاسیکردنی ناڕاستەوخۆی ڕووداوەکان سوود ببینێ.

سینەما گرنگی لەوەدایە دەکرێ لە دەستی هەر کەسێکدا بێت، ئەمەش دووری دەخاتەوە لە فاشیزم، بەرەو ڕەوتێکی شۆڕشگێڕییانەی دەبات. بە هاتنە سەر دەسەڵاتی نازیسم، بنیامین وتی:“پیشەسازیی کولتووری دەتوانێ بەشێوەیەکی سەیر ژمارەیەکی زۆری بابەتە شۆڕشگێڕییەکان وەک پڕوپاگەندە بەکار بهێنێ و بیانخاتە خزمەت ئەو دەسەڵاتەوە”. ئەرکی هونەرمەندان ئەوەیە هونەرێک بهێننە بەرهەم کە فاشیستەکان نەتوانن بە سوودی خۆیاندا بیشکێننەوە(جویل، ماتیسیین، ڤیدیل، ٢٠١٦: ١١٠-١١٢).

کورتەیەک دەربارەی فیلمی “زەر”

زەر لە دەرهێنانی (کازم ئۆز)ـە و ساڵی ٢٠١٧ بەرهەم هێنراوە. ماوەکەی کاتژمێرێک و پەنجا و سێ خوولەکە و ڕووداوەکان لە ساڵی ٢٠١٤ ڕوو دەدەن. زمانی فیلم تورکییە لەگەڵ کەمێک کوردی. کوڕێک بە ناوی (ژان) کە لە ئەمریکا دەژیت و بواری میوزیک دەخوێنێت. ڕۆژێکیان داپیرەی ژان (زەر یاخود زەریفە) لە تورکیاوە دەهێنرێتە ئەمریکا بۆ چارەسەری نەخۆشی و وا بڕیارە ژان ئاگاداری بێت. ژان لەو چەند شەوەی لای دەبێت، حەز بە گۆرانییەک دەکات کە داپیرەی بۆی دەچڕێت. دوای کۆچی دواییی داپیرەی و گەڕانەوەی ژان بۆ تورکیا، هەوڵ دەدات ئەم گۆرانییە کۆنە بدۆزێتەوە. ئەمەش دووچاری کۆمەڵێک پرسی دەکات کە پەیوەستە بە مەسەلەی نەژاد، ڕەگەز، نەتەوە و کولتوور کە لە مێژوویەکی کۆندا هەن. بەمەش پەی بە کوردبوونی داپیرەی دەبات، دەزانێ یەکێک بووە لە ڕزگاربووانی جینۆسایدی دەرسیم لە ساڵی ١٩٣٨.

بەشی دووەم: گفتووگۆی توێژینەوە

بابەتی یەکەم: لاوازکردنی شوناسی نەتەوەییی کوردان لە باکووری کوردستان

هەموو کەس خاوەنی شوناسە چ وەک تاک، چ لەنێو گروپدا. ئەم شوناسە بە شێوەی کولتووری و سیاسی ساز دەکرێ، دەبێتە شوناسێکی نەتەوەیی کە لەسەر بنەمای هۆگریی هاوبەش لە کۆمەڵگەدا دروست دەبێت(ئەحمەدزادە، ٢٠١٢: ٢٤٦-٢٤٧). زەریفەی داپیرەی ژان ھەمیشە خەون دەبینێ بە جینۆسایدی دەرسیم، لەو کاتەدا منداڵ بووە و بردوویانە بۆ شاری ئاڤیۆن. لە خەوەکەیدا ناوی شارەکانی ئەلازیگ، مالاتیا، سیڤاس و قەیسەری دەهێنێت، وەک دیارە وێستگەکانی گواستەنەوە بوون. دەریدەخات شوناسی نەتەوەیی چەندە پەرش بووە، بەهۆی جینۆسایدەوە.

پەرتکە-زاڵبە یەکێکە لەو سیاسەتانەی کە وا دەکات نەتەوەیەک تووشی داڕمانی کولتووری و کۆیادەوەری هاوبەش بێت. وڵاتانی کۆلۆنیکار سوودی لێ دەبینن بۆ ئەوەی درێژە بەو ژێردەستەیییەی بە کۆلۆنیکراو بدەن

لەڕوانگەی (گوڵمحەمەدی، ٢٠٠٧: ٢٢٨) کولتوور بە گرنگترین سەرچاوەی شوناس دادەنرێت و تاکەکان بەهۆیەوە تایبەتمەندبوون بەدەست دەهێنن. زمانیش وەک بەشێکی کولتوور گرنگە لەو پەیوەندییەدا. زمانی کوردی لە باکووری کوردستان لەلایەن دەوڵەتەوە بە ناشارستانی و بێ نرخ دانراوە و قەدەغە کراوە(بێشکچی، ٢٠٠٠: ٢٠٢). یەکەم جار لە ڕێی گۆرانییەکەی داپیرەی ژانەوە زمانی کوردی دەردەکەوێت. لەو کاتەدا ژان بە سەرسوڕمانەوە لە داپیرەی دەپرسێت تۆ چۆن کوردی دەزانیت؟(پاشکۆی ٢) تورکیا نکوڵی لە ناسنامەی کورد دەکات. لەوێ کولتووری کوردی بە گشتی کار لەسەر توانەوە و ئاوێتەبوونی کراوە. یەکێک لەو لایەنانەش بریتییە لە زمان، گۆرانی و فۆلکلۆر.

پەرتکە-زاڵبە یەکێکە لەو سیاسەتانەی کە وا دەکات نەتەوەیەک تووشی داڕمانی کولتووری و کۆیادەوەری هاوبەش بێت. وڵاتانی کۆلۆنیکار سوودی لێ دەبینن بۆ ئەوەی درێژە بەو ژێردەستەیییەی بە کۆلۆنیکراو بدەن(بێشکچی، ٢٠٠٢: ٥٤). کاتێ ژان دەگەڕێتەوە ناوچە کوردییەکان، بە زمانی کوردی لێی دەپرسن تۆ کێی؟ ئەویش دەڵێت: “من لە زمانی تۆ تێناگەم”. ئەمە دەریدەخات کە چۆن کوردەکان پارچەپارچە و بەش بەش بوونە لەم وڵاتەدا و شوناسیان پەرتەوازە بووە.

یەکێک لە میکانیزمەکانی پەرتکە-زاڵبە دانانی سیخوڕە لە گوند و ناوچە کوردییەکان، بۆ ئەوەی دووبەرەکی لە نێویان دروست بکەن(بێشکچی، ٢٠٠٢: ٢٧٣). لە دیمەنێکی فیلمەکەدا یەکێک لە کەسەکانی نێو چایخانەکە، بە شێوەی تەنز بە هاوڕێکانی دەڵێت: “ڕەنگە ژان سیخوڕ بێت”. کەواتە لەوێ ژینی کوردەکان بە بارودۆخێکی سەختدا دەڕوا. فشارەکانی دەوڵەت لە ناوچانە لەوپەڕی خۆی دایە و وایان لێ دەکات بە دژی یەک هەڵوێست بگرن.

لە ئەنجامی بابەتی یەکەمدا، دەگەینە ئەوەی بڵێین دەوڵەتی تورکیا بە هەموو شێوەیەک کار لەسەر لەیەکتر ترازان و دوورخستنەوەی کوردەکان دەکات لە یەکدی. لەڕێی دەرکردنی یاسای تایبەت و ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان، تا دەگات بە لایەنی کولتوور و هونەر، دەیەوێ ناسنامەی کورد بسڕێتەوە. سیاسەتی پەرتکە-زاڵبە بە شێوەیەکی زۆر بە زەبر گورزی لە کوردەکان وەشاندووە.

بابەتی دووەم: نیشانەناسی سینەمایی

نیشانەناسی بوارێکی توێژینەوەیە، لە مانای ئەو شتانە دەکۆڵێتەوە کە لە شتێکدا شاردراونەتەوە. زمان، وێنە و دیمەنەکان دەکرێ مانای پەنهانیان هەبێ، واتە نیشانەناسی ناوەڕۆکی ئایدۆلۆژیی چالاکییە جیاوازەکان کەشف دەکات(کولەر، ٢٠١٧: ١٦١-١٦٢). ژان کە دەگاتە ناوچە کوردییەکان، تانک و زرێپۆشەکان دەردەکەون. ڕەنگە تێپەڕینی کاروانێکی سەربازی دیمەنێکی ئاسایی بێت لە دیمەنی یەکەمدا، بەڵام مەدلوولی دووەم ئەوەیە ئۆپەراسیۆن و چالاکییە سەربازییەکانی دەوڵەت لە ناوچە کوردییەکان بوونی هەیە، سەرباری ئاساییی دۆخی ناوچەکە.

زەریفە ئەو دوو گوێزە و بوخچەیەی لا ماوە کە خوشکەکەی لە کاتی ڕاگواستەنەکەدا پێی دەدات. دواتریش ئەو دوو گوێزە دەکەونە دەستی ژان و بە درێژاییی فیلمەکە جاروبار گوێمان لە دەنگی بەیەکدادانیان دەبێت وەک ئاماژەیەک بۆ وەبیرهێنانەوەی کارەساتێکی مێژوویی. نیشاندانی هەرجارەی گوێزەکان دەردەچێ لەو تێگەیشتنە باوەی بینینی گوێز هەمانە. لە دیمەنی پرسەدا دەنگی بەیەکدادانیان دەگاتە دوا ئاستی بەرزی، مەبەستیش لێی بیرخستنەوەی کارەساتێکی میژوویییە.

نیشانەناسان شەش سیستەمی نیشانەیی لە شرۆڤەی فیلمدا ڕەچاو دەکەن: وێنە، ڤیدیۆ، زمانناسی، ناونیشانی فیلم، فۆنیتیک، میوزیک(بەهرامی، ٢٠١٣: ماڵپەڕی ئاسۆی ڕۆژهەڵات). ناوی فیلمەکە (زەر) ناوی داپیرەی ژانیشە، داستانێکی فۆلکلۆری کوردییە، باس لە کوڕ و کچێک دەکات یەکتریان خۆشویستووە و بە یەکدی نەگەیشتوون، دواتر بووە بە گۆرانی. کولتووری کوردی لە شارەکان دووچاری توانەوە بووەتەوە، زێدەتر لە ناوچە گوندنشینەکان وەک خۆی ماوەتەوە. زەر و ژان ناوی سیمبولیکن. ژان پێی وایە ناوەکەی فەڕەنسییە، بێئاگایە داپیرەی ئەو ناوەی لێ ناوە و مانای (ئازار)ـە.

بارت پێی وایە دال هەڵگری یەک مانای باو نییە، خۆی دەبێتەوە بە دال و مەدلوولی دووەمی هەیە. سینەماش پڕە لە هێما و وێنە کە هەڵگری مانایەکن بەدەر لە مانای یەکەمیان، ئەم مانایەش لە پێکهاتەدایە(بێرتێنز، ٢٠١٥: ١١٧-١١٨). لە دوو دیمەنی وانەی میوزیک، وانەیەک میوزیکی بلوزە، تایبەت بووە بە ڕەشپێستە ئەفریقییەکانی ئەمریکا. دووەم وانە باس لەو ھۆکارە کۆمەڵایەتییانە دەکات وا دەکەن جۆرێک میوزیک شێوە بگرێ. لێرەدا تەنها وەک دوو وانە سەبارەت بە مێژووی میوزیک دەرناکەون، کارکردی سیاسییان هەیە. پێمان دەڵێ چۆن میوزیک ڕۆڵ دەگێڕێ لە خەباتی نەتەوەیی.

ژان بە شەمەندەفەر دەچێت بۆ هۆزات. شەمەندەفەر هێڵێکی گواستنەوەیە، دەکرێ ئەمە بە دوو مەبەست بێ. یەک: تابلۆی سەر شەمەندەفەرەکە ناوی ئەو ناوچانەیە ڕێڕەوی ڕاگواستنی کوردانی دەرسیم بوون. دوو: نیشانی دەدات ناوچە کوردنشینەکان لەلایەن دەوڵەتەوە پەراوێز خراون لەڕووی خزمەتگوزاری. لەوێ بەرەبەرە هۆکارەکانی گواستنەوە زەحمەت تر دەبن. ژان کە دەگاتە گوندەکە، دەڵێت پێویستە لە هوتێل بمێنێتەوە، پێی دەڵێن لێرە هوتێل نییە. دوای بە خاک سپاردنی داپیرەی، شەمەندەفەرێک لە دواوەی گۆڕەکە دەردەکەوێت. لە تەواوی ئەو دیمەنانەدا، شەمەندەفەر وەک دالێک ماناکەی تەنها هێڵێکی گواستنەوە نییە. بەڵکوو مەدلوولی دووەمی بریتییە لە گوزارشتکردن لەوەی چۆن ئامرازێکی گواستنەوە و بە تورککردنی کوردەکان بووە لە جینۆسایدی دەرسیم. لە ئەنجامی ئەم بابەتەدا دەبینین کۆمەڵێ هێما و وێنە و دیمەن هەن کە بە شێوەی ناڕاستەوخۆ دەیانەوێ مانایەک بدەن بەدەستەوە، بە شێوەیەکی ڕوون دەرناکەون. بەڵکوو بە شێوەی سیمبولیک کار بۆ نیشاندانیان کراوە. هەر لە چەوسانەوە، جینۆساید، ڕەوشی خراپی ناوچە کوردییەکان و چەندین بابەتی دی. بە شێوازێکی لێهاتووانە ئازار و زوڵممان بیر دەخاتەوە بە ناڕاستەوخۆ.

بابەتی سێیەم: سینەمای نەتەوەیی وەک ئامرازێکی شۆڕشگێڕی

دژایەتی فاشیزم بابەتێکی سینەمای دۆکیۆمێنتییە، تایبەت دوای گەشەی سینەمای سۆڤیەت لە دژی نازیسم. لەم چل ساڵەی دواییشدا بە تەواوی پەرەی سەندووە(مەحمود، ٢٠١٥: ٢٦). لە دەستپێکی فیلمەکەدا دێرێکی شاعیری کورد جەمال سورەیا نووسراوە: (لەپێش مێژوودا سەگەکان دەوەڕین). ئەو یەکێک بووە لەوانەی ماڵباتەکەی لە جینۆسایدی دەرسیم ئاوارە بووە لە زێدی خۆی. ژان بە خەیاڵ لە وێستەگەیەک چەند سەربازێک دەبینێ کوردەکان دەگوازنەوە دوای جینۆسایدەکە. لەو کاتەدا کە ناوەکان دەخوێندرێنەوە، ناوی زەریفەی داپیری ژان و ناوی جەمال سورەیا دەبیستین.

بنیامین پێی وایە پرسە ڕۆژانەیییەکان دەبنە پرسی جددیی لە فیلمدا. هەر بەرهەمێکی هونەریش مۆرکی سەردەمێکە، کە ڕەنگدانەی دۆخی کۆمەڵایەتی تێدا دەردەکەوێت(کەمالی، ئەکبەری، ٢٠١٧: ١٦٥-١٦٦). ژان لە پرسەی داپیرەی داوا دەکات گۆرانیی زەری بۆ بڵێن کە گۆرانییەکی کوردییە. باوکی پێی دەڵێت شتێک نییە بە ناوی زمانی کوردی و ئەوان بیزانن. ژان زیاتر پێداگری دەکات و باوکی زللەیەکی لێ دەدات. لە دواوەیان وێنەی (ئەتاتورک) بە دیوارەکەدا هەڵواسراوە، ئەمە پێمان دەڵێت کە باوکی چەندە دەیەوێ ڕا بکات لە شوناسی و کوردبوونی خۆی.

گۆڕان لە شێوازە کۆنەکانی بەرهەمێنان، خەسڵەتێکی سەرەکیی ڕەوتی شۆڕشگێڕی هونەرییە لای بنیامین. هەر بۆیەش فیلم دەتوانێ ببێتە پڕۆژەیەکی سیاسی(ئیگڵتۆن، ٢٠٠٨: ٩٩). کۆمەڵێ دیمەن هەن ڕاستەوخۆ بەرەو لای پرسی جینۆسایدەکەمان دەبەن. لەوانە: پەیکەری سەید ڕەزای دەرسیم. بەهۆی جووڵانەوەکەی سەید ڕەزا، دەوڵەت چەندین هەزار کوردی لەم ناوچەیە کۆمەڵکوژ کرد. ژان چاوی بەو چەند تابلۆیە دەکەوێت کە سەبارەت بەو کوشتارە هەن. هەروەها وێنەی ئەحمەد کایا دەبیندرێ، وەک گۆرانیبێژێکی ناسراو کە بەهۆی کوردبوونی لە تورکیادا دەربەدەر کرا. هەموو ئەمانە برەودانە بە نیشاندانی کارەسات لە فۆڕمێکی بەرزی هونەریدا. فیلم هونەرێکی جەماوەرییە لای بنیامین. بەشێکە لەو ئامرازەی خزمەت بە ڕەوتی شۆڕشگێڕی دەکات دژ بە فاشیزم، هەر بۆیە داهێنەرانەیە(محەمەد، ٢٠٢٠: ٢٥٥-٢٥٦). کە کچ و کوڕە گەریلاکان دەردەکەون، گەریلا وەک خۆیان دەبینین کە بەتەواوی مرۆڤدۆست دەردەکەون. ئەمەش دژ بەو وێنانەیەکە کە ئێمە لە سینەمای تورکی دەیبینین و دیدگای خراپ سەبارەت بەوان نیشاندەدرێ. لێرەدا هەمان ئەو پەیوەندییەی لەنێوان سینەمای نازیزم و سینەمای کۆمۆنیزم هەبوو بۆ سینەمای کورد و تورک دەبیندرێ.

سینەمای نەتەوەیی هەرچەندە ژانرێکی سەربەخۆ نییە، بەڵام کار لەسەر جۆرێک دەرکەوتنی ناسنامە و شوناسی گەل دەکات. کە تووشی زوڵم و ستەم بۆتەوە، بۆیە هەڵگری پەیام و گوتاری سیاسییە(یوسفی، ٢٠١٧: ماڵپەری ڕووداو). لە دیمەنێکدا ئەو پیاوەی قەرارە گۆرانیی زەر بۆ ژان بڵێت، وادەزانێ ژان کوڕەکەیەتی لە دەرەوەی وڵات هاتووەتەوە. کاتێ ژان دەپرسێ بۆ کوڕەکەی لە کوێیە؟ پێی دەگوترێ کە لە ترسی دەوڵەت ناتوانێ بگەڕێتەوە.

جینۆساید وەک خەون نیشان دەدرێ، ئەمەش هەمیشە بینەر دەهێڵێتەوە تا دوا ساتی فیلمەکە نەزانێت ڕووداوەکان بەرەو کوێ دەیبەن. لە کۆتایی هەموومان دەپرسین بۆچی گوندی ئیسکۆر بوونی نەماوە؟ کۆتایییەکی تەواو سیمبولیکە. ژان کە خۆی دەخاتە چەمەکەوە، دەبینێت ژیان لە خوارەوە هەر بەردەوامە و زۆربەی شتەکان وەک خۆیان ماون. ئەمەش مانای خۆبەدەستەوەنەدان و هەبوون و جەختکردنەوەیە لە شوناسی بەرگری گەلێک سەرباری ئەو هەموو زوڵمەی دەرهەقی کراوە.

بەم شێوەیە لە ئەنجامی ئەم بابەتەدا دەڵێین سینەمای نەتەوەییی کورد تا ڕادەیەکی زۆر توانیویەتی لەم فیلمەدا وەک ژانرێک دەربکەوێت و ڕۆڵ ببینێت لە نیشاندانی کارەساتێکی مێژوویی. فیلمەکە لە بەرەنگاری دژ بە فاشیزم سەرکەوتنێکی باشی بەدەست هێناوە و وەک سینەمای کەمینەکان خزمەت بە شۆڕشێکی شارستانیانە دەکات.

دەرئەنجامی توێژینەوە:

لە کۆتاییی ئەم توێژینەوەیەکە نموونەکان بریتی بوون لە دیمەنەکانی فیلمێک. پرسیارەکان بریتی بوون لە دوو پرسیار، و بە شێوەی شیکردنەوەی ناوەڕۆک کار لەسەر شیکردنەوەی دیمەنەکان کرابوو. گەیشتین بەم دەرئەنجامە؛ پەیوەندییەکی پتەو لەنێوان نیشاندانی ناسنامەی نەتەوەیی و خەباتی نەتەوەیی هەیە لە فیلمی زەردا. ئەو دیمەنانەی خراونەتە ڕوو بە شێوەی ناڕاستەوخۆ سەرکوتکردن و کۆلۆنیکردنی کوردەکان نیشان دەدات لە باکووری کوردستان، کە لە ڕێی چەندین سیاسەتی کولتووری و یاساییەوە لەلایەن دەوڵەتەوە بە ئەنجام دەگەیەندرێت. لەم فیلمەدا دید و تێڕوانینێکی دژەکۆلۆنیالیستی هەیە لە دەرخستنی کولتوور، سیاسەت، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و تەواوی ئەو لایەنانەی بەرهەمهێنانەوەی چەوساندنەوە زیاد دەکەن.

فیلمەکە لەژێر کاریگەریی سینەمایەکی دیاریکراو نییە و بە فۆڕم و ستایلی دیاریکراو بەند نییە. کۆمەڵێ کەرەستەی گرنگ هەن: ئەدەب و فۆلکلۆری کوردی، کولتووری کوردی بە گشتی، خەباتی نەتەوەیی و ئەنفال و جینۆساید، تێکەڵکردنی ژانرەکانی وەک سینەمای دۆکیۆمێنتی و نەتەوەیی و کەمینەکان سوودیان لێ بینراوە. سیاسەتی دەوڵەتی تورکیا لەپێناو پەرتکردن و زاڵبوون بەسەر کورددا ئەنجام دراوە کە خەسڵەتێکی سەرەکیی کۆلۆنیالزیمە. ئەم ستەمە نکوڵی لێ دەکرێت، بۆیە بە شێوەی نیشانە و ئاماژەی ناڕاستەوخۆ لە فیلمەکەدا دەردەکەون. ئەمەش وا دەکات کە سینەمای کورد جیا لە سینەمای نەتەوەیی، هاوکات سینەمایەکی دژە فاشیزم بێت.

لیستی سەرچاوەکان

ئەحمەدزادە، هاشم (٢٠١٢). زمان ئەدەب و ناسنامە. چاپی یەکەم، هەولێر، دەزگای ئاراس.

ئیگڵتن، تێری (٢٠١٦). تیۆریی ئەدەبی. و: عەتا قەرەداغی. چاپی یەکەم، سلێمانی، ناوەندی ئەندێشە.

ئیگڵتۆن، تێری (٢٠٠٨). مارکسیزم و ڕەخنەی ئەدەبی. و: عەبدولخالق یەعقوبی. چاپی یەکەم، هەولێر، دەزگای ئاراس.

بەشیرییە، حسەین (٢٠٠٦). تیۆری کولتووری. و: مەنسوور تەیفووری. چاپی یەکەم، سلێمانی، پڕۆژەی ی.ن.ک.

بۆکانی، سابیر (٢٠٢٠). میتۆدی توێژینەوەی زانستی. چاپی دووەم، سلێمانی، خانەی چوارچرا.

بێرتێنز، هانز (٢٠١٥). بنەماکانی تیۆریی ئەدەبی. و: عەبدولخالق یەعقووبی. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

بێشکچی، ئیسماعیل (٢٠٠٠). تێزی تورک بۆ مێژوو. و: ئاسۆس هەردی. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

بێشکچی، ئیسماعیل (٢٠٠٢). کوردستان کۆڵۆنییەکی نێودەوڵەتی. و: حەمە ڕەشید. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

جویل و ئەوانی تر (٢٠١٦). قوتابخانەی فرانکفۆرت. و: عوسمان حەمە رەشید. چاپی دووەم، سلێمانی، ناوەندی جەمیل رۆژبەیانی.

حسێن، شۆڕش محەمەد (٢٠١٤). رەوتی فیلمسازیی کوردی. چاپی یەکەم، سلێمانی، بڵاوکراوەکانی جەمال عیرفان.

سابیر، رەفیق (٢٠٠٨). کولتوور و ناسیۆنالیزم. چاپی سێیەم، سلێمانی، چاپخانەی تیشک.

عارف، حەمە کەریم (٢٠٠٧). یەڵماز گۆنای. چاپی یەکەم، سلێمانی، چاپکراوەکانی پڕۆژەی کتێبی یانەی قەڵەم.

عوسمان، عەدنان (٢٠١٠). چیرۆکی سینەما. چاپی یەکەم، هەولێر، چاپخانەی منارە.

کولەر، جۆناسان (٢٠١٧). رۆلان بارت. و: هاوار محەمەد. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای ئایدیا.

کەمالی، ئەکبەری (٢٠١٧). واڵتەر بنیامین. و: پەیمان عەلیپوور. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای ئایدیا.

گرکانی، گیتا (٢٠٠٢). مێژووی سینەما. و: ستار کەریم. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

گوڵمحەمەدی، ئەحمەد (٢٠٠٧). بەجیهانیبوون کولتوور شوناس. و: عەوڵا بەهرامی. چاپی یەکەم، هەولێر، موکریانی.

محەمەد، پێشڕەو (٢٠٢٠). دیالەکتیکی هونەری سێیەم. چاپی یەکەم، سلێمانی، ناوەندی ڕەهەند.

مەحمود، ئیبراهیم (٢٠١٥). یەڵماز گۆنای و ڕۆڵی سینەمای دۆکیۆمینتی لە خەباتی نیشتمانیدا. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

نەزەری، مێهناز (٢٠١٧). سینەما حەوتەمین هونەر. و: ئاریا ئەحمەدی. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

وانج، سۆفیا ئیزابێلا (٢٠١٤). پەرەسەندنی شوناسی نەتەوایەتی کورد و ئەگەرەکانی دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان. و: یاسین سەردەشتی. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای جەمال عیرفان.

گۆڤار

ئاشکرۆفت، گریفیس، تیفین (٢٠١٩). دژە کۆلۆنیالیزم. (ئۆنڵاین). و: بەڕۆژ ئەسعەدی. گۆڤاری تیشک. ژمارە ٥٢، لا ٣٦٣-٣٦٦. دواجاری بینین ٢٠ی نیسان ٢٠٢١ لە:

سەرچاوە ئەلیکترۆنییەکان

بەهرامی، جەمشید (٢٠١٣). هێماناسی لە سینەمادا. (ئۆنڵاین). دواجاری بینین ٢٥ی شوبات ٢٠٢١ لە:

http://asoyroj.net/kurdish/detail.aspx?=hewal&jmara=3408&Jor=10

زەر، 2020. (ئۆنڵاین). ماڵپەڕی کورد سینەما، ٢٠١٧، تورکیا، دواجاری بینین ١ی ئادار ٢٠٢١ لە:

سەیدی، سەعید (٢٠١٩). شوناس و شوناسی نەتەوەیی. (ئۆنلاین). دواجاری بینین ٢٠ی شوبات ٢٠٢١ لە:

سینا، خوسرەو (٢٠٢٠). کورتەیەک لەسەر مێژووی سینەمای کورد. (ئۆنڵاین). دواجاری بینین ٥ی ئادار ٢٠٢١ لە:

محەمەد، هەوراز (٢٠٢٠). قۆناغەکانی دەرکەوتنی کورد لە سینەمادا. (ئۆنڵاین). دواجاری بینین ٥ی ئادار ٢٠٢١ لە:

یوسفی، هاوڕێ (٢٠١٧). شوناس و سینەمای نەتەوەیی. (ئۆنلاین). دوایین جاری بینین ٢٠ی شوبات ٢٠٢١ لە:

سەرچاوە ئینگلیزییەکان

Marvasti, Amir (2003). Qualitative Research in Sociology. First Published, New York, SAGE Publications.

The post شوناس و خەباتی نەتەوەییی کورد لە باکووری کوردستان: appeared first on ژنەفتن.

کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا”، کارێکی نوێی سیناریست و دەرهێنەر “کامەران جەمال”ـە، کە بەم دواییانە لە فیستیڤاڵی ساڵانەی فیلمدا لە سلێمانی و لەسەر شاشەی سیتی سینەما نمایش کرا. ئەوەی لەم نووسینە کورتەدا دەمەوێت هەڵوەستەی لەسەر بکەم و لەبارەیەوە بدوێم، زیاتر وەستانە لەسەر مانا و تێماکانی کورتە فیلمەکە، لە ڕێگای ئاناتۆمی و کردنەوەی کۆدەکان و نیشاندانی ئەو مەدلولانەوە، کە لە کورتە فیلمەکەدا کاریان لەسەر کراوە، نەک خوێندنەوەیەکی ڕەخنەگرانە بۆ فۆڕمی کارەکە و هەڵسەنگاندنی لەڕووی تیۆری سینەما و دیوە هونەرییەکانی وەک دەنگ و تەسویر و ڕووناکی و میوزیک و …هتدەوە. هەڵبەت هەر کەسێک ئاشنایەتییەکی سەرەتایی بە ئەدەبیات هەبێت، لەگەڵ دەستپێکی فیلمەکەدا پەی بەوە دەبات کە فەزای فیلمەکە فەزایەکی ئێدگار ئالان پۆییانەی هەیە، ئەدەبیاتی پۆ، کە سەر بە ژانری ڕۆمانسیزمی ڕەشە، گرێدراوی مەرگئەندێشی و خۆکوژی و تاریکییەکی سامناکی پڕ لە زایەڵەی دەنگ و هاواری قوربانییەکانە. پۆ وەک سەرمەشقی خوڵقێنەری دوو-جیهانی کارەکتەرەکان، بەدەر لە دۆخی ئاگاییانە و ئاسایی، دۆخی یەغما و وەنەوز و خەوەنووچکە، دەکاتە زەمینەی بیرکردنەوەی کارەکتەرەکانی، ئەمەش وا دەکات وەرگر و خوێنەری چیرۆکەکانی پۆ، تا کۆتایی لەناو ترس و دڵەڕاوکێدا بژین و وەڵامێکی بنجبڕیان دەست نەکەوێت بۆ دۆزینەوەی ئارامش و گەیشتن بە سکونێکی دابڕاو لە مەترسی و خۆفناکی لە ژیاندا.

ئەگەر کەمێک بەوردی سەرنج بدەین، دەبینین هەمان فەزا و هەلومەرج لە کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا” باڵادەستە. دەنگی وتاربێژێکی ئاینی لە بڵندگۆی مزگەوتێکەوە، کە باس لە چیرۆکی قوربانیکردنی ئیسماعیل دەکات لەلایەن ئیبراهیمەوە (بە گێڕانەوەی قورئان، چونکە بەپێی گێڕانەوەی تەوڕات ئیسحاق قوربانییە)، هەژموونێکی سەرتاسەری بەسەر فەزای فیلمەکەدا هەیە و وەک باکگراوندێکی میتافیزیکی دەکەوێتە پشت ڕووداوەکانی فیلمەکەوە، هاوکات دەلالەتێکی قووڵیشە بۆ فەرمانی قوربانیکردن لەپێناو ئەوی دی گەورەدا. ئەوەی ترس و بیمی فەزای فیلمەکە قووڵتر دەکاتەوە و لە فەزای چیرۆکەکانی پۆ تەواو نزیکی دەکاتەوە، دۆخی شیزۆفرینیایی کارەکتەری سەرەکییە؛ کە خاتوونێک بەرجەستەی دەکات. ڕۆیشتنی ژنەکە بە ناو چەند ڕاڕەوێکی تەنگەبەردا تا سەر جێگای خەوتنی مێردەکەی، بە دیوە ڕەمزییەکەیدا هەنگاونانە بە ناو پێچەڵپێچی نەریت و دەسەڵاتی نێرینەدا، بۆ خۆ ڕزگارکردن لە پاتریارکییەت و هەیمەنەی باوکسالاری. ئەو دیمەنە پڕ لە وەحشتەی کوشتن، کاتێک لەگەڵ وەشاندنی تەورەکان و فیچقەی خوێنپژاندا ئاوێتەی هاوار و قاقای پێکەنینە سادیستییەکەی ژنەی بکوژ دەبێت، دەنگدانەوەکەی سیستەم لە گەمەکردن دەوەستێنێت؛ کە دووانەی حەسحەس و  پاسەوانەکانی شار نوێنەرایەتی دەکەن. گەر لە نیگای دۆلوزەوە لەم دیمەنە بڕوانین، دۆخی شیزۆیی ژنەی بکوژ، دۆخێکی تەواو پەراوێزی و ڕادیکاڵە، لای ژیل دۆلوز دوو جۆر کارەکتەر هەیە، یەکەمیان کارەکتەری پاڕانۆیدییە، کە جووڵەکانی تەریبە بە جووڵەی سیستەم و تەبایە لەگەڵ گوتاری باڵادەستدا، دووەمیان کارەکتەری شیزۆییە و تەواو بەپێچەوانەی خواستی سیستەمەوە دەجووڵێت و هەر نەزم و ڕێسایەکی جێگیر و چەقبەستوو تێکدەشکێنێت؛ کە گەمارۆی فەردانییەت و خواستە ئیندیڤیجواڵیەکانی دەدەن. دۆخی شیزۆیی ژنەی بکوژ، جگە لەوەی نوێنەرەوەی دۆخی پەراوێزی ژنە، هاوکات هێمایە بۆ لەدایکبوونی جۆرە سوبێکتێکی ڕادیکاڵی ژنانە، کە بە شێوەیەکی ڤێرچواڵ و گریمانەیی هەیە و هەر هێندەی دەرفەتی بۆ ڕەخسا، دەشێت لە ناکاوێکدا ببێتە ئاکچواڵ و لە زەمینەی واقیعدا دەربکەوێت. 

٢ــ لە فەرمانی کوشتنەوە بۆ ئاکتی کوشتن

دەنگێک لە ناوەوەمدا پێی دەوتم؛ بیکوژە..بیکوژە…ئیتر کوشتم!  ئەمە مۆتیڤی پشت ئاکتی کوشتنەکەیە، لە کاتێکدا هەموو فەزا و سپەیسی دەرەوە، سیخناخە بە هاواری وتاربێژێک کە باسی چیرۆکی ئیبراهیم و کردەی قوربانیکردن دەکات، لە ناویشەوە خەریکە ڕووداوی کوشتن ڕوو دەدات! هەرچی پەیوەندی بە چیرۆکەکەی ئیبراهیمەوە هەیە، بە بڕوای کیرکەگارد، هیچ پێوەرێک نییە ڕەوایەتی بەم ئاکتی قوربانیکردنە بدات، بەڵکوو بگرە بە هەموو مانایەک دژ بە پێوەری ئەخلاقی و ئینسانی و کۆمەڵایەتییە، بەڵام ئەوەی ئیبراهیم دەکاتە شۆڕەسواری ئیمان و لە دایلەما و تەڵزگە ڕزگاری دەکات، “بازی ئیمانە”، بازی ئیمان لای کیرکەگارد لەودیو سنوورەکانی عەقڵەوە دەست پێ دەکات. ئیبراهم فەرمانی خوداکەی بەجێ دەهێنێت و ئیمانەکەی وا دەکات کە ئیسماعیلیش لەدەست نەدات و دواجار بۆی بگەڕێتەوە. ئەو دەنگەی فەرمان بە ئیبراهیم دەکات دەنگێکی میتافیزیکی و موقەدەسە و لەدەرەوە دەسپێنرێت و بانگێکی ئیلاهییە و ملکەچی و خۆ بەدەستەوەدان لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت، بەڵام هاواری ژنەی بکوژ هاوار و فریادێکی سوبێکتیڤ و ناوەکییە و فریادێکی هالۆوەییانەیە، فریادی هالۆوەی فریادێکی ڕادیکاڵە و سەرەتای هەر ئاکتێکی شۆڕشگێرانەیە، بۆ ئەوەی سوبێکت لە ملکەچی دەربچێت، سەرەتا دەبێت هاوار بکات و بە گوتار و سیستەمی باڵادەست بڵێت “نا”. ئەوەی کارەکتەری ژنەی بکوژیش لە کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا” دەیکات و ئەو ئاکتی کوشتنەی ئەنجامی دەدات، فریاد و گوتنی “نا”یەکی گەورەیە بۆ ڕەتکردنەوەی دەسەڵاتی پاتریارکییەت و مێردسالاری، کە پیاوێکی کەتەی ڕموزن، وەک هاوسەری ژنەی بکوژ بەرجەستەی دەکات و دەینوێنێت. بەم پێیە؛ کردەی کوشتن، ڕەتکردنەوەی هەموو ئەو خواستە ئەخلاقی و کۆمەڵایەتییانەیە کە حەسحەس و پۆلیسەکانی ئەخلاق گەمارۆی ژنبوونی پێ دەدەن و دەیکەنە سوبێکتێکی ملکەچ. لێرەوە کینایەی کوشتن، گوزارشتە لە دروستبوونی کارەکتەری ژن و بونیادنانی سوبێکتیڤیتەی ژنانە. بە بڕوای ڕۆڵان بارت و دواتر ژیل دۆلوزیش یەکێک لە جیاوازییە قووڵەکانی نێوان ئەدەبیات و سینەما لەوەدایە، کە ئەدەب لە ڕێگای ئیستیعارە و خوازەوە دەدوێت و سینەما بە زمانی کینایە و وێنە و جووڵە، خۆی دەردەبڕێت. بۆیە کاتێک لە ئاکتی کوشتنەکە بەم مانایە ڕادەمێنین بۆمان دەردەکەوێت، کردەی کوشتن لە فیلمەکەدا، کوشتنێکی ڕەمزییە و لێدانە لە دەسەڵاتی نێرسالاری و گوتنی “نا”یە بە ڕووی خواستی کۆمەڵایەتی و کولتووریدا و ڕەتکردنەوەی هەر کۆت و بەندێکە کە دەیەوێت ژنبوون لەناو پێوەرەکانی خۆیدا دیل بکات، ئەمەش تا دوا دیمەن و هەڵدانەوەی گۆڕەکە لە کۆتاییی فیلمەکەدا بەتەواوی دەرناکەوێت. تەنیا لە گرتەی کۆتاییدایە پەی بەوە دەبەین مەدلولی دالی کوشتن هەڵگری ئەم دەلالەتە ڕەمزییەیە، کاتێک پشکنەرەکان بۆ قەبری قوربانییەکە دەگەڕێن و دوای دۆزینەوەی دەست دەکەن بە هەڵدانەوەی، لەو ساتەدا دەبینین گۆڕەکە خاڵییە و هیچ لاشەیەکی تێدا نییە! لێرەوە بەڕوونی بۆمان دەردەکەوێت، کینایەی گۆڕی خاڵی، تەعبیرە لە کوشتنی ڕەمزی دەسەڵات و هەیمەنەی پاتریارکیەت و مێردسالاری و ڕەتکردنەوەی گوتاری ئەخلاقی و سیستەمی باڵادەست.

٣ــ کاتی کایرۆسی دژ بە کاتی کرۆنۆلۆژی

تەسویر و وێنەگرتنی کلاسیک لەسەر بنەمای دوو میحوەر پێناسە دەکرا: لە لایەکەوە تەسویر بەپێی ڕێساکانی پێکەوەبەستن و یەکپارچەیی و هاوشێوەیی و دژیەکی و بەرانبەرێتی پێکەوە پێناسە دەکرا و لە لایەکی دیکەشەوە، لەسەر بنەمای گەیشتن بە یەک مەفهوم و یەکپارچەیی لە ڕێگای کارکردن بە تەکنیکی سەرەتا و ناوەڕاست و کۆتایییەوە دەناسێنرا. بەڵام تەسویری مۆدێرن بەو نیگا تازەیەوە کە بۆ هونەری هەیە؛ دەست دەبات بۆ چەند کەتێکی نامەعقول و چاوەڕواننەکراو و “کەت” وەک بەشێک لە تەسویر پێناسە دەکات. بەم پێیەش مانا حزوورێکی نوێ بەخۆیەوە دەگرێت لەناو سینەمادا. ئەم گۆڕانکارییە لە سینەمای مۆدێرندا و هەڵوەشاندنەوەی ڕێسا و پێوەری سەرەتا و ناوەڕاست و کۆتایی، مانایەکی ناوەکی بە فیلم دەبەخشێت و نیگای بینەر لە سەتح و دەرەوە بەرەو قووڵایی و ناوەوە ئاڕاستە دەکات. کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا” بە هەمان شێوازی مۆدێرن و بگرە پۆستمۆدێرنانە کاری تێداکراوە. دەرهێنەر زۆر ورد و بە دیقەتەوە قاڵبی کلاسیکی سێیینەی (سەرەتا و ناوەڕاست و کۆتایی)، تێک دەشکێنێت و ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی سەرباری ئەو پانتایییە کورت و کەمەی کارکردن لەڕووی زەمەنەوە، چڕی دیمەنەکان و نەبوونی یەک هێڵی درامی گێڕانەوە وا بکات بەر تێماگەلێکی بە پێز و قووڵ بکەوین و بینەر دەخاتە ناو بیرکردنەوە و تێڕامانەوە بۆ دۆزینەوە و کەشفکردنی مانای نوێ. کارکردی سینەما و هەر فیلمێکی جوان و جیدیش هەر ئەوەیە کە ئاسۆی دیکەمان بداتێ بۆ بینینی کێشە و گرفتەکانمان و ڕەخنەکردن و دەستکاریکردنی واقیع.

یەکێکی دیکە لە دیمەنە سەرنجڕاکێشەکانی “مردن لە باخی سێودا”، ئەو چرکەساتەیە کە ژنەی بکوژ تەقە لە کاتژمێرەکەی بەرانبەری دەکات! دوای ئەوەی دووانەی حەسحەس و پاسەوانانی پاراستنی دۆخی باڵادەست، بەرەو سەرچاوەی هاوارەکەی ژنەی بکوژ دەکەونە ڕێ، بە پاساوی ئەرک و بەرپرسیارێتی پاراستنی ژیانی خەڵک، لە دەرگا دەدەن و دەڕۆنە ناو حەرەمی ماڵەکەیەوە. پاش پرسیارکردن و لێکۆڵینەوەیەکی بەرایی، هەواڵی مێردەکەی لێ دەپرسن، ژنەکەش سادە و ساکار وەڵامیان دەداتەوە و پێیان دەڵێت لە ماڵ نییە. هەڵبەت سەرەتا ئێمە دوو مرۆڤ دەبینین کە خۆیان لەناو ماڵی ژنەکەدا ڕووت دەکەنەوە و وەک خاوەن ماڵ هەڵسوکەوت دەکەن و پشوو دەدەن، ژنەش وەک ئادابی میوانداری ڕێزیان لێ دەنێ و خوانیان بۆ ئامادە دەکات، بەڵام زۆری پێناچێت ئەم ئاشنایی و ئارامییە دەشێوێت، کاتێک دوو میوانەکە دەچنە ناو جلوبەرگی حەسحەس و پۆلیسییەوە، ئەم پۆشاکە یاساییە شوناس بە دوو میوانەکە دەبەخشێت و دەیانکات بە دوو پشکنەری ڕەزاگران و دزێو. دەرهێنەر لە ڕێگای ئەم دیمەنەوە دروستبوونی نەزم و دیسپلینمان بەوردی نیشان دەدات، کە چۆن جلوبەرگی دامودەزگایی مرۆڤەکان شوناسمەند دەکات و دایاندەبڕێت لە هاوچەشنەکانیان و دەیانکاتە کۆیلە و ئامرازی جێبەجێکردنی خواست و داواکارییەکانی سیستەم. کاتێک دوو پشکنەرەکە بە لێپرسینەوە و پرسیارەکانیان تەواو زۆر بۆ ژنەی بکوژ دەهێنن و بێزاری دەکەن، جارێکی دیکە ژنەکە ملکەچبوون ڕەت دەکاتەوە و ڕووبەڕووی پاسەوانەکانی شەرەف و دۆخی باڵادەست هاوار دەکات و تاو دەداتە چەکەکەی پەنای و پێیان دەڵێت مێردەکەم کوشت و لەگەڵ درکاندن و ئاشکراکردنی ڕاز و نهێنی کردەی کوشتنەکەدا، گوللەیەک دەنێت بە کاتژمێرەکەی بەرانبەرییەوە! هەموو شتێک بۆ چەند چرکەیەک دەوەستێت و بێدەنگییەکی سامناک باڵ بەسەر دۆخەکەدا دەکێشێت. دوو حەسحەسەکە زارەترەک دەبن و بە حەپەسانەوە لە یەکتری و لە ژنەکە دەڕوانن و دەکەونە گەڕان بە شوێن لاشەی کوژراوەکەدا. ئەوەی جێگای سەرنجە، ئەو مانا ڕادیکاڵەیە کە دەرهێنەر لە ڕێگای تەقەکردن لە زەمەن “کاتژمێر”ەکەوە، بەرهەمی دەهێنێت. ژنەی بکوژ لە ڕێگای کینایەی تەقەکردنەوە لە کاتژمێرەکە، زەمەنی سیستەم کە زەمەنێکی هێڵی و کرۆنۆلۆژیی یەکپارچەیە، دەشێوێنێت و کاتی کایرۆسی و دابڕاو لەناو کاتی تەقویمیدا دروست دەکات. ئەم پچڕان و هەڵوەشاندنەوەیەی کات هەڵگری ئاماژە و دەلالەتێکی قووڵە بۆ لێسەندنەوە و دەرهێنانی زەمەن لەژێر هەژموونی سیستەمدا و هاوکات خوڵقاندنی کاتێکی کایرۆسی نوێ و ڕادیکاڵیشە. ژنەکە دوای ئەوەی سوبێکتیڤیتەی خۆی بەرهەم دەهێنێت، کاتیش وێران دەکات و زەمەنێکی دیکەی شایستە بە ئازادییەکەی دروست دەکاتەوە.

لەدوا دیمەندا حەسحەسەکان گۆڕی قوربانییەکە دەدۆزنەوە و یەکێکیان دەست دەکات بە هەڵدانەوەی گۆڕەکە بۆ بینینی لاشەی قوربانییەکە، بەڵام ئەوەی شۆکهێنەر و مانادارە ئەوەیە کە  گۆڕەکە خاڵییە و هیچ لاشەیەکی تێدا نییە! لە ڕێگای خوڵقاندنی ئەم دیمەنە تەواو سوریالی و شیعرییەوە؛ دەرهێنەر پێمان دەڵێت، هەموو ئەوەی ڕووی داوە بۆ دەرخستن و نیشاندانی دۆخی پەراوێزیی ژنە، کە چۆن دەکرێت لە لەحزەیەکدا وشیار ببێتەوە و ڕادیکاڵانە بە گژ دۆخی باڵادەستدا بچێتەوە و بەرەنگاری بکات بۆ سەندن و بەدەستهێنانەوەی مافە زەوتکراوەکانی. هەر بۆیە تێما و ناوەرۆکی ئاکتی کوشتن گۆڕانی بەسەردا دێت و دەبێتە هەڵگری دەلالەتێکی ڕەمزیی ڕادیکاڵ بۆ دروستبوونی سوبێکتی ژنانە. بە مانایەکی دیکە؛ ئەگەر تێپەڕاندنی گرێی ئۆدیب و کوشتنی باوک (سیستەم و دیسپلین) لە دەروونشیکاریدا هێما بێت بۆ کامڵبوونی کەسایەتی، ئەوا لە ئەدەبیات و دەتوانین بڵێین لە سینەماشدا؛ ئەم کردەیە ئاماژەیە بۆ لەدایکبوونی پاڵەوان و دروستبوونی سوبێکت.

ئەم کۆتایییە کراوەیە هێمایە بۆ بەردەوامی بەرەنگاریی و نیشاندەری وەفاداری سوبێکتە بۆ ڕاکێشان و درێژکردنەوەی چرکەساتی ڕووداو

سەرئەنجام، کاتێک کە حەسحەسەکە گۆڕە بەتاڵەکە دەبینێت، وەک ئەوەی بینینی ئەو بەتاڵی و چاڵە هاوکات بینینی ئەو درز و کەلێن و بۆشاییە بێت کە کارەکتەری ژنەکە لەناو سیستەم و دیسپلین و گوتاری باڵادەستدا دروستی کردووە، بۆیە خۆی پێ ناگیرێت و وەک پەلەقاژە و بۆ پارسەنگی ئەو زەبرەی بەر سیستەمی چاودێری و کۆنترۆڵکردنیان کەوتووە، شاڵاو بۆ ژنەکە دەبات و زللەیەکی لێ دەدات. بەم شێوەیە و لەناو کۆتایی و نیهایەتێکی کراوەدا کورتە فیلمەکە دەگاتە کۆتایی. هەڵبەت خودی ئەم کۆتایییە کراوەیەش هێمایە بۆ بەردەوامی بەرەنگاریی و نیشاندەری وەفاداری سوبێکتە بە مانا بادیۆیەکەی بۆ ڕاکێشان و درێژکردنەوەی چرکەساتی ڕووداو، تا دەگات بە تێپەڕاندنی دۆخی باو و باڵادەست و بونیادنانی ژیانێکی نوێ.

٤ــ لە پەراوێزی فیستیڤاڵی فیلمدا

لە کۆتاییدا ماوەتەوە بڵێم؛ مایەی نیگەرانییەکی زۆرە کورتە فیلمێکی جوان و پڕ وردەکاریی وەک “مردن لە باخی سێودا”، لەناو فیستیڤاڵی فیلمدا ون دەکرێت و پشتگوێ دەخرێت. جێگای ڕەخنەکردن و هەڵوێست وەرگرتنی جیدییە، کە کۆی فیستیڤاڵ و سازدانی بۆنەکانی کێبڕکێ لە دونیای ئێمەدا، پێشوەختە و لەسەر بنەمای دۆستایەتی و ناسیاوی و وەلائی حزبی و داوەتکردنەوە بەهایان پێ دەدرێت و پلەبەندی دەکرێن، نەک بە پێودانگی نرخاندن و هەڵسەنگاندنێکی ڕەخنەییانەی کار و بەرهەمەکانی بەشداربووان. ئەمەش تا ڕادەیەکی زۆر مەترسیدارە و ئەرک و مانای فیستیڤاڵ و بۆنە هونەرییەکان لە پرۆسەیەکی ڕەخنەگرانەی جیاکردنەوەی کاری جیدی لە ناجیدی و زەمینەی دەرکەوتنی دەنگی جیاواز و دەستگیرۆیی و هاندان و پاداشتکردنی داهێنەرانەوە، دەگۆڕێت بۆ دیوەخانێکی بێزراو، کە شاسەنعەتی دەبێتە بەفیڕۆدانی کات و بەهەدەردانی سەروەت و سامانی گشتی و پێشێلکردنی مافی کەسانی شایستە و داهێنەرانی ڕاستەقینە. بگرە زۆر جار ئەم بۆنە و کەرنەڤاڵانە دەبنە مایەی نیگەرانی و دڵشکانی داهێنەران و لەجیاتی پێشخستن و ڕێگاخۆشکردن بۆ کەسانی کارامە و لێهاتوو، خۆیان دەبنە بەربەست و هۆکاری دواکەوتن و پەکخستنی پرۆسەی داهێنان. فەرامۆشکردن و ونکردنی کارێکی گرنگ و پێویستی وەک “مردن لە باخی سێودا”، لەلایەن بەڕێوەبەران و لیژنەی ڕەخنەگرانی فیستیڤاڵی فیلمەوە لە سلێمانی، نمونەیەکی بەرچاو و خراپی کارکردن و ئەنجامدانی ئەم جۆرە فیستیڤاڵانەیە. لە کاتێکدا کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا”، لێوانلێوە لە ئایدیای فەلسەفی قووڵ و ڕادیکاڵ، ئەمە جگە لەوەی بە شێوازێکی دیکە و بە زمانی سینەما تەعبیر لە دۆخی پەراوێزیی و پڕ مەرگەساتی ژنان دەکات و لە هەمان کاتدا، ئیمکان و ڕۆڵی سینەمامان نیشان دەدات، کە چۆن دەکرێت ببێتە کەرەستەیەکی ڕادیکاڵ بۆ لێدان لە بەها کۆنینەکان و دۆگما دینی و کولتوورییەکان و پاشان لە ڕێگای وێنە و جووڵەوە، توانای سینەمامان بۆ دەردەخات لە بەرهەمهێنانی گوتارێکی جیاوازدا کە تەریب نەبێت بە گوتاری سیستەم و بەرهەمهێنانەوەی دۆخی باڵادەست، بەڵکوو بە زمانی دۆلوز؛ بۆ خۆی وەک ژانرێکی هونەری ببێتە سەرمەشق و داهێنەری جووڵەی نوێ بۆ دۆزینەوەی هێڵەکانی هەڵهاتن. لە کۆتاییدا، هیوادارم کە چیتر بەبێ هەڵسەنگاندن و لێکدانەوەیەکی ڕەخنەگرانە بۆ بەرهەمە ئەدەبی و هونەرییەکان، بە شێوازێکی پێشوەختە و لامسەلایی ئاست و شایستەیی بەرهەمەکان بڕیاریان لەسەر نەدرێت. ڕەوا نییە کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا”، بەو هەموو مانا و دەلالەتە قووڵانەوە کە هەڵگرێتی، لە فیستیڤاڵی فیلمدا بازی بەسەردا بدرێت و بە بێدەنگی فەرامۆش بکرێت.

The post کوشتن وەک کینایە؛ بۆ لەدایکبوونی سوبێکتی ژنانە appeared first on ژنەفتن.

کاتێک تەماشای فیلمەکە دەکەیت بەتەواوی دەتوانی لەوە تێبگەی و بیبینی کە ئەم فیلمە، دەچێتە خانەی سینەمای بەرگری (کە لە ئێران پێی دەڵێن سینەمای بەرگریی پیرۆز، کە زۆرینەیان باس لە شەڕی ئێران و عێراقە ١٩٨٠-١٩٨٨)، لەم فیلمەشدا جارێکی تر کورد وەکوو ماتریاڵێک بۆ خزمەتی پێناسەکردنی تاکی فارس و دەسەڵاتی فارس(کۆماری ئیسلامی) بەکار هێنراوە. بۆیە بینەری کوردیش بەهۆی نەبوونی فیلمێکی شایستە بە کارەسات و نەهامەتییەکان و هەروەها جینۆسایدەکانی کورد و، ئیش نەکردنی کورد لەسەر دۆزی خۆی و پشتگوێ خستنی سینەما و نەبوونی هۆشیاریی بەرامبەر گەورەیی و گرنگی سینەما وای کردووە کە فیلمێکی بەتەواویی بەرگریی فارسی بە فیلمێکی کوردی ببینن و، پەسنی فیلمەکە بکەین بەوەی کە ئازارەکانی کورد دەگێڕێتەوە. (وەک ئێستا کەڕۆژانە دوای بینینی ئەم فیلمەوە لە لایەن بینەرانی کوردەوە دەیبینین)

هەموو ئەو فیلمانە دەچنە خانەی ئەم سینەمایەوە ناتوانن بەرگێکی باش بەبەر کەسایەتیی کوردیدا بکات، یان کورد دڕندەیە و شایەنی لەناوبردنە یاخود کۆمەڵگەیەکی نەخوێنەواری فیوداڵییە و هتد.

هەر چەندە لەو سینەمایە (واتە لە سینەمای بەرگریی پیرۆز)دا، کورد هەمیشە ماتریاڵێک بووە وەک شوێنی بەزەیی و قوربانی، بەڵام هەندێک جار هەر لە سینەمای بەرگریی پیرۆزدا، کورد دوژمنێکی پیس و شایەنی جینۆسایدە وەک لە فیلمی (چ) ۲۰۱٤ لە دەرهێنانی (ئیبراهیم حاتمی کیایە). بۆیە هەم ئەم فیلمە و هەم هەموو ئەو فیلمانە دەچنە خانەی ئەم سینەمایەوە ناتوانن بەرگێکی باش بەبەر کەسایەتیی کوردیدا بکات، یان کورد دڕندەیە و شایەنی لەناوبردنە یاخود کۆمەڵگەیەکی نەخوێنەواری فیوداڵییە و هتد.

لە دەسپێکی فیلمی (دارگوێز)دا کۆمەڵێک چیرۆک بە خێرایی بەسەر یەکدا پیشان دەدات کە زۆربەیان هیچ گرنگییەکیان نییە لەوێدا بینەر تووشی شپرزەیی دەکەن، دواتر کرێکارەکان دەبینین کە خەریكی کارکردنن بە جل و بەرگێک کە هی ساڵی ( ٢٠١٨ و ٢٠١٩)ی کاتی بەرهەمهێنانی فیلمەکەیە نەک ساڵانی هەشتاکان، هەڵبەت لەو ڕووەوە سینەمای ئێران لەوە پێشکەوتووترە کە کێشەی جل وبەرگی هەبێت، بەڵام لێرەدا ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە هێند گرنگی بە بابەتی بەرگرییەکە دراوە لایەنە هونەرییەکانی پشتگوێخراون و گرنگ نەبووە بۆیان.

پیشاندانی ئەو خزمەتگوزارییە خێرایانەی کە بۆ نەخۆشەکان دەکرا گواستنەوەیان بۆ تاران لە ڕێگای فڕۆکە و بەکارهێنانی ئەمبوڵانس بۆ گواستنەوەی تەرم، پیشاندانی تاکی فارسی ئێرانی وەکوو مامۆستایەکی میهرەبان وەکوو پزیشکێکی دڵسۆز و پەرەستاری میهرەبان و پاسەوانی بە هەڵویست، لە کاتێکدا پاڵەوانی فیلمەکە کە ناوی “قادر”ە و پیاوێکی کوردە نەیدەزانی بەسەر شەقامەکاندا بڕوا بە ناو گوڵ و درەختەکانی سەر شەقامەکەدا دەڕۆشت چاوەڕوانی گەیشتن بە وێستگەی پاسەکەی نەدەکرد، دادەبەزی… لەناو هۆڵی نەخۆشخانەکەدا جگەرەی دەکێشا، بە هۆی لەدەستدانی خێزانەکەی گرنگی بە نەخۆشەکانی دی نەداو زیانی لە کەلوپەلی نەخۆشخانەکە دەگەیاند.

 کاراکتەری کورد لەم فیلمەدا کاراکتەریکی پاسیڤە و هیچ ناکات بەڵکوو کاری لەسەر دەکرێ، قادر تەنها باوکێکی باشە ئەوەی قادر وەکوو باوکێک دەیکات بۆ خانەوادەکەی مامۆستا فارسەکەش هەمان شتی دەکات بۆ خانەوادەی قادر، کەواتە ئەو سۆز و میهرەبانییەی لە باوکێکی کوردیدا پیشانی دەدا بە چەن ئەوەندە زیاتر لە تاکی فارسدا پیشانی دەدا بەرامبەر کورد، لە کاتێکدا ئێمە باش دەزانین هیچ کات فارس نەتەوەیەکی هاوسۆز نیە بۆ کورد و دیاردەی لە سێدارەدانی تاکی کورد لە ئێراندا ڕەنگە ساناترین کار بێت کە کۆماری ئیسلامی دەرحەق بە کوردەکان دەیکات، دروستکردنی بارودۆخێکی ئابووری سەخت کە زۆربەی گەنجی رۆژهەڵاتی کوردستانی کرد بە کۆڵبەر و لەو ڕێگایەدا تووشی جۆرەها شێوازی مردن بوونەوە (هەر لە ڕەق بوونەوە لە سەرمادا و مین پێدا تەقینەوە و تا دەستڕێژی گولەکانی سوپای پاسداران)، دەسەڵاتێک کە ئەم گوزەرانەی بۆ کۆمەڵگایەک دروست کردبێت ناکرێت ئەوەندە میهرەبان بێت وەک لە فیلمی دارگوێزدا دەیبینین،

ئەمە جگە لەوەی خودی کورد لەناو جەنگی (عێراق- ئێراندا) بووە بە قوربانی و هیچ لایەک گرنگی نەداوە بە کوشتنی خەڵکی نەتەوە کورد لەو نێوەندەدا، بەڵام ئێستا لە ڕێگای سینەماوە، وەکو نەتەوەیەکی هاوسۆز و بە هەوڵ لەو دۆخەدا خۆیان نیشاندەدەن ئەمەش ئەو مەعریفەیەیە کە سیاسەتی فارسی  درکی پێ کردووە لە سینەمادا و کاری لەسەر دەکات و هێزی سینەما بەکار دەهێنێت. هەمان ئەو داواکارییەی کە چەندەها ساڵە سینەماکارە کوردەکان بە تکاوە لە دەسەڵاتی کوردی داوا دەکەن لە گرنگی ئەم هونەرە تێبگات و دەرفەتی کار کردنیان پێ بدات، بەڵام دەسەڵاتی کوردی نەک کارئاسانی ناکات  بۆ دروست کردنی فیلم و سینەمای کوردی، بەڵکوو لە پاڵ هونەرەکانی دیکەشدا ئەرزشی فیلم و سینەمایشی نەهێشت، کەرامەتی هونەرمەندی شکاند، ئەوەندە بە حیزبی کردوون و خۆیان و کارەکانیانی خستۆتە خزمەتی حیزبەوە. بە مانایەک هەموو ستراتیژ و خەون و سیاست و کولتووریی نەتەوەیی و نیشتمانی کورت کراوەتەوە بۆ ڕوانگەیەکی زۆر تەسکی حیزبی و لەوێشدا کورتتر کراوەتەوە بۆ شەڕی لۆکاڵییانەی حیزبی.

دەگەڕێمەوە سەر فیلمی دارگوێز، فیلمەکە جگە لە پێشاندانی ڕوویەکی جوانی ئێران و دەسەڵاتەکەی ئەبێت بە سەرچاوەیەکی داهاتی باش کاتێک خەمی کورد و جینۆسایدکردنی دەکات بە بابەتی خۆی بینەرێکی زۆری کوردی و جیهانی دروست دەکات، چونکە چیرۆکە ئێرانییەکان سواون ئەوەندە خۆیان جویوەتەوە و کاریان لەسەر کردوون، ئەو فیلمە فارسییانەش کە خەڵاتی باشیان بەدەست هێناوەوە پێگەیان لە سینەمای جیهانیدا گرتووە ناتوانن خزمەت بە دەسەڵاتی فارسی بکەن چونکە ئەو فیلمانە خۆیان دژە دەسەڵاتن.

کەواتە کۆماری ئیسلامی جارێکی تر هەڵدەستێت بە بەکارهێنانی کورد لە خزمەتی دەسەڵاتی ئێرانیدا.

 لە کۆتاییی فیلمەکەدا بە دروستکردنی (ژینە)ی کورد و (ژینە)ی فارس دەیەوێت پێمان بڵێت فارس بوون چ خۆشبەختیەکە!

 بۆ ژینەیەکی ون بوو کە لە خانەوادەیەکی کورد ون بووە و ئەشێ لە خێزانێکی فارسدا گەورە بووبێت، هەموو ڕێگاکانی خۆشبەختی ژینە، دەبەستێتەوە بە فارس بوونیەوە ئەگەر ژینە بگەڕایەتەوە سەردەشت دەبوو بە کچێکی نەخوێنەوار یان نەخۆش یان هەر دۆخێکی خراپی دی، بەڵام لە خۆشبەختی ژینە شەرەفی فارس بوونی پێبڕا و بوو بە کچێکی دڵ خۆش کە دەشێت میوزیسیانێک یان پزیشکێک یان مامۆستایەکی فارس بیت و ئاسودە بێت!

ئەی چی دەربارەی ئازادییە بەر تەسکەکەی ژینە ئەگەر فارس بێت؟ ژینە کچێکە کە ڕەنگی جلەکانیشی سیستەم و دەسەڵات دیاری دەکات، هیچ کات ناتوانیت ببێت بە گۆرانیبێژێک و گۆرانییەک بە باڵای کوڕێکدا هەڵبات، ژینە و هاوڕێکانی ناتوانن ئاهەنگێک بگێڕن ناتوانن بچن بۆ سەیری یاری! ژینە ئەشی ئەندازیاری بیناسازی تەواو کردبێت و لە هۆتیلێکی تاران کاری ئوتوکردنی جلوبەرگ بکات… دوور نییە سیستەمی ئێرانی و دەسەڵاتەکەی ژینەیان کردبێت بە کیژێکی ئاڵودە، ئەشێ خراپی گوزەران و دۆخی ئابووری کردبێتیان بە بازرگانێکی مادەی هۆشبەر، ئەمڕۆ نا سبەی بگیرێت و لە سێدارە بدرێت.

بۆیە دەبێ لەگەڵ هەر فیلمێکی لەم چەشنە لە خۆمان بپرسین ئایا ئەم سینەما یان فیلمە لەگەڵ بەکارهێنانی خۆمان کارەساتەکانماندا چ خزمەتێکی بە دۆزی نەتەوە و نیشتمانەکەمان دەکات.

The post فیلمی دارگوێز و<br> دیسان بەکارهێنانی کورد بۆ سینەمای بەرگریی پیرۆز appeared first on ژنەفتن.

لە سەرەتادا… وشە نەبوو. تەنانەت کرداریش نەبوو. لە سەرەتادا جووڵە بوو¹.

جووڵە بنچینەییترین پەیمانی ژیانە. گرنگ نییە ئێمە لێرەدا سەروکارمان لەگەڵ سەمای ئەستێرەکان یان جووڵەی زەردەواڵەکان هەیە یان نا. ئەو پەندە کۆنەی دەڵێت «من بیر دەکەمەوە، کەواتە من هەم» ² دەبێت بەم جۆرە وەربگێڕدرێت: «من دەجووڵێم، کەواتە من دەژیم».

سروشت سەردەمی ئێمەی ناچار کردووە – یەکەم جار لە کاتی دروستبوونی زەوییەوە بە مانای هەستکردن بە جووڵە وەک خێرایی – ئەو وێنە جووڵاوانە دروست بکەین کە ئێستا ئێمە پێی دەڵێین فیلمو بەرزی بکەینەوە بۆ ئاستی خۆ-دەربڕین. ئەگەرچی دەکرێت ئەم بۆچوونە وەک شتێکی سەرەتایی دەربکەوێت، بەڵام ئەم فۆرمەی دەربڕین ڕێچکەی ئاسۆ و لۆژیکی خۆی دەگرێتە بەر تا ببێتە فۆرمێکی هونەر.

ئەگەر لەدەرەوە سەیر بکەین، ئەمە بۆ ساتێک وەک برسییەکی تێرنەخۆرانەی بێ پێشینە دەردەکەوێت کە جەماوەری بەرفراوان فیلمیان هێندە بەخێرایی قوت دابێت نەک ئەوەی یارمەتیدەر بن لە گۆڕینی فیلم بۆ فۆرمێکی هونەر. چۆنایەتیی هونەر ناتوانێت لەگەڵ هەنگاوی ئەم خواستەی برسێتییەدا بڕوات. ئەو جوانترین خوڵقاندنەی تا ئێستا لە خەیاڵ و تەکنەلۆژیاوە لەدایک بووە، بە شێوەیەکی بێ پێشینە کەوتووەتە بەردەم مەترسیی خنکان لەنێو زۆنگاوی فێڵبازانەترین کیچ (kitsch) ³ و بازاڕییبووندا. تەنها کەمێک لەوانەی لە سەرەتاوە کار لە فیلمدا دەکەن خاوەن ڕوانگەیەکی فراوانن نەک تەنها لەبارەی پۆتێنشیاڵ و ماتەوزەکانی فیلمەوە، بەڵکوو هەروەها لەبارەی ئەو بەرپرسیارێتییە هێشتا دەرک نەکراوەوە کە فیلم وەک ئامرازێکی چرۆکردنی عەقڵ و دەروونی خەڵک، گریمانە دەکرێت و دەبینرێت. بەڵام خەیاڵ و تەکنەلۆژیا خزمەتیان بە خوڵقاندنی خۆیان کردووە. تەکنەلۆژیا ئەم کارەی بە شێوەیەکی سەرکەوتووانە ئەنجام دا بەوەدا هەوڵیدا فۆرمە تازەکان بکاتە واقیعییەتە تەواو ناسراو و ئاشناکانی ئەمڕۆ و بە گۆڕینی قوڵاییەکانی کاڵفامی بۆ نێو شتێک کە دەکرێت هەڵبکشێنرێت بۆ کوتکەی بەرزاییەکانی بەدیهێنانێکی ڕەسەن و سەرەکی. خەیاڵ وەها جووڵایەوە فیلم بە شێوەیەکی شیعرییانە باڵادەست بکات. بەتەواوی بەو باوەڕە گەیشتووم کە دەکرێت دووبارە لەدایکبوونەوەی فیلم بەتەنها لەم بیرۆکەیەوە سەرچاوە بگرێت.

ئەمڕۆ ڕاستەقینەیی تەکنەلۆژیا بە ئامادەییەکی باڵادەستەوە لە فیلمدا دەمێنێتەوە، و بەردەوام دەبێت لە ڕەزامەندکردنی خۆی لە ڕێگای سەرسامکردن، سەرسوڕماندن، تووشی موفاجەئەکردن و خۆشحاڵکردنمانەوە – بۆ نموونە کاتێک فیلم جووڵەی خێرا بەکار دەهێنێت بۆ خێراترکردنی شتەکان لای ئێمە تا دەگاتە خاڵی بوون بە کۆمیدیا یان کاتێک جوانیی شتە جووڵاوەکان بۆ ئێمە ئاشکرا دەکات، ڕێک و ڕاست بەرەو دوایین نهێنییەکان دەڕوات، ئەمەشیان لە ڕێگای بەکارهێنانی جووڵەی هێواشەوە. بەڵام مەزنێتیی ڕاستەقینەی فیلم تەنها ئەو کاتە ئاشکرا دەبێت و دەردەکەوێت کە ئێمە هیوامان هەبێت، فیلمی سبەی جەخت لەسەر ئەزموونی بیرۆکەیەک دەکاتەوە، لەسەر حەقیقەتی شیعرییەت.

با سەبارەت بەم خاڵە ڕوون و ڕاشکاو بین. فیلم حەماسەی مۆسیقایی سەدەی بیستە. بەڵام دەکرێت شتێکی زۆر زیاتر لەمەش بۆ مرۆڤایەتی بێت؛ فیلم دەکرێت مژدەبەخشێکی گەشتیار بێت کە لە بەردەم ملیۆنان خەڵکدا قسە دەکات. لە ڕێگای لێدوانی بێدەنگی وێنە جوڵاوەکانییەوە، لە زمانێکدا کە بە یەکسان هەموو مرۆڤەکان تێی دەگەن، فیلم دەتوانێت ڕاستەقینەترین بەشداری لە چاککردنەوەی ئاژاوە و پەرتەوازەییەکاندا بکات، ئەو گەڕەلاوژانەی بوونەتە بەربەرست لە بەردەم گەلان و نەتەوەکان یەکتر بەو جۆرە ببینن کە لە ڕاستیدا هەن، بەو جۆرەی لە ڕۆژگاری بورجی بابلەوە لێرەن.

ئەمڕۆ چەندەش دژبەر و پارادۆکس دەربکەوێت، ئێمە دەست دەکەین بە بەکارهێنانی جووڵەی هێواش بۆ تۆمارکردنی بیرۆکە و هەستکردنەکان لە پێناوی پیشاندانی نهێنیی دەرکەوتنیاندا. یاخود کاتێک پێویست دەبێت و دەخوازرێت، ئێمە جووڵەی خێراتر بەکار دەهێنین تا بە شێوەیەکی زیندوو نیگاری سەرهەڵدانی ئاژاوە و نائارامییەکانی نەخۆشی و کەوتنێکی دەماری بکێشین. هیچ سنوورێک بەرانبەر بە ماتەوزەی فیلم بوونی نییە. ئەرکی فیلم هێنانی هەموو ئەو شتانەیە کە لە ڕێگای جوڵەی نزیکتریان لە هەستەکانمانەوە دەژین و دەجووڵێن، جا ئەمە کاروانی بەدوای یەکداهاتنی هەورە سپییەکان بێت کە دەکەونە سەر لوتکەچیایەکی بەفرین یاخود موچڕکی لێوەکان بێت لەنێوان دۆخی پێکەنین یان گریاندا – ڕابردوویەکی دوور و نەبینراو یان داهاتوویەکی دوور.

بەڵام، بڕوام وایە کە یەکێک لە سەرسامکەرترین ئەرکەکانی فیلم باشترکردنی زانین و شارەزاییمان و ئاشناکردنمانە بەو بوونەی لەوانەیە کتومت کەمتر بیناسین، چونکە هەمیشە زۆر زۆر لێمانەوە نزیکە: بوونی مرۆڤ.

ئایا فیلم دووبارە ئێمەی بە ڕووخساری مرۆیی ئاشنا نەکردەوە؟ ئایا نابێت داوای لێ بکەین دووبارە دەروونی مرۆڤمان بۆ کەشف بکاتەوە – ئەم موعجیزە مەزن و سەرکێشەی جوانی و ناشرینی، هزرە بەرز و نزمەکان، جوان و قێزەونەکان، بەڕادەیەکی دیاریکراو، لەمسکردن و پێکەنین؟

فیلم وێنەیەکی جووڵاوی ژیانی پڕ لە جووڵەیە.

فیلم تەکنەلۆژیایە وەک بەدیهێنەری شیعرییەتی وێنەیی و بینراو.

و ئەی ئامانجی کۆتایی چییە؟

ئەگەر فیلمی سبەی، تێکەڵ بە شیعرییەت، بتوانێت فێرمان بکات زۆر ڕوونتر کەسانی تەنیشت و ناوەوەی خۆمان بناسینەوە، ئەمەش لەوانەیە ببێتە بڕێکی باش لە هەنگاونان بەرەو پێشەوە بەسەر ڕێچکەی چاکە، هاوسۆزی و ئاگا-لەخۆبووندا، هەنگاوێک بە ئاراستەی ڕزگارکردن و زیندووکردنەوەی باوەڕبوون بە بەخششەکانی جیهان.

سەرچاوe:

Fritz Lang: Looking towards the Future: Cinema as a Universal Language, in The Promise of Cinema: German Film Theory 1907-1933, edited by Anton Kaes, Nicholas Baer and Michael Cowan, University of California Press, Oakland, California, 2016, pp.508-509.

پەراوێزەکان

The post ڕوانین بۆ داهاتوو: سینەما وەک زمانی گەردوون appeared first on ژنەفتن.

بەرایی

فیلمی (پەڕمووچ) هەم بایۆگرافییەکی تراژیکۆمیدی نووسەرێکی سەرسەخت و ئاڵۆزی مێژووی ئەدەب (مارکیز دو ساد)ە، هەم درامایەکی سیمبولیکییە کە گەمە بە تەواوی چەمک و زاراوەکانی ژیانی ئەدەبی و سیاسیی ئەو دەکات. وەک کۆی کارەکە لە سەرەتاوە تا کۆتاییەکەی، زۆر ئاشکرا دەبینرێت کە چۆن ئیشی لەسەر هەموو وردەکارییەکانی ئەو ئەدەبیاتە کردووە کە دوا چرکەساتەکانی ژینی ‘ساد’یان پێکهێناوە:

ژوورە لیکس و شادکەرەکەی ساد بۆ نووسین لە شێتخانەی چارینتۆن، خودی شێتخانەکە وەک زیندان و وەک شوێنی چارەسەریش بۆ ساد، نووسینە نهێنییەکانی ساد، دەزەکردنە دەرەوەی ڕۆمانەکانی بۆ دەرەوەی زیندان و دەنگدانەوە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی، ورووژاندن و توڕەکردنی سیاسییەکان و سزادانی لەسەر وتە و بۆچوونەکانی، لەقکردنی متمانەی پیاوانی کەنیسە و ڕۆحانی بە ئەگەری تۆبەکردن و چاکبوونەوەی بەو تەکنیکە سایکۆلۆژییە خورافییە، ئەشکەنجەدانی جەستەیی و دواجاریش قەدەغەکردنی نووسین لێی تا چرکەساتی مردنی. بەڵام کۆی بەشەکانی ئەو مێژووە بە شێوەیەک تێکهەڵکێش و ئاوێتەکراون، جۆرێک مۆنتاژ و پاشوپێش خراون، گەر یەکێک شارەزای مێژووەکەی نەبێت، ئاسان نایانناسێتەوە.

لەم فیلمەدا ئەو هێڵە لە ژیانی ساد دیارە کە ڕاستەوخۆ دوای زیندان هێنراوەتە خەستەخانەی “شارینتۆن” بۆئەوەی ئارام بێتەوە، وەک تۆبەکارێک بەر لە مردنی لە نووسینە سێکسی و ئیرۆتیکییەکانی پەشیمان بێتەوە: ئەویش لە ڕێگەی نووسین و تەکنیکی هێنانەدەرەوەی ناوەوەی خۆی و تۆمارکردنی لەسەر کاغەز، تا بەسەر ئەو دەد (وەحش)ەی ناوەوەی خۆیدا زاڵ بێت کە بیرکردنەوە و فانتازی سێکسییە، پایەدارکردن و بەهابەخشینە بە توندوتیژیی جەستەیی. خودی ئەم پرۆسەیە ئەو تەکنیکەیە کە بەر لە سەرهەڵدانی دەروونشیکاریی فرۆیدی، کەنیسە بەکاری هێناوە تا ئەوانەی هاوسەنگی دەروونیان تێکچووە و لادەرن، ئەهریمەنە ڕووش و بەدەکەی ناوەوەی خۆیانی پێ ڕام بکەن و مل بدەن بۆ ڕۆتین و ترادسیۆنی ئایین و کۆمەڵگە. سەرەتای ململانێکەیش لەوێوە دەست پێ دەکات، ئەو دەمەی کە ساد ئەو شانسەیش هەر بۆ بەردەوامیدان بە نووسینەکانی بە کار دەهێنێت.

سەرەتای ململانێکە:

شۆڕش و بەرکەوتن لەگەڵ لاقەکارە ڕەوشتبەرزەکاندا

لەگەڵ دەستپێکی فیلمەکەدا، دیمەنە توندوتیژەکانی سەرەتای تیرۆر و تۆقاندنی شۆڕشی فەرەنسی (گیولاتین، زەبر و فەرمانی دەسەڵات، جەلادی پێڕەوکار، قوربانی و جەماوەرێکی تینوو بە خوێن) پێت دەڵێن کە ململانێکی خوێناوی لە ئارادایە و هێشتا بەشە بزوێنەرەکەی کە زمانە، ونە. سێگۆشەیەک لە کێبەرکێی هەژموون و دەسەڵات و ئاکار هەیە بەبێ ئاشکرابوونی کۆڵەکە ڕاگر و هاوکات ڕووخێنەرەکەیشی کە مێژوونوسێکە.

وەک ئاماژەیەک بە ڕژاندنی خوێنێکی زۆر، مێیینەیەکی قوربانیی خەمۆک و تاساو لە چاوەڕوانی زەبری گیۆلاتینێکدا دەبینیت، جەلادێکی ڕووخۆش لە ترۆپکی چێژی پراکتیزەی دەسەڵاتی خۆیدا دەبینیت کە ئامادەسازی بۆ پراکتیزەی مەرگ دەکات، لێ هێشتا تۆمارکارەکە، گێڕەرەوە ئارشیفکارەکە (ساد) دیار نییە!

ساد درەنگ دەردەکەوێت، زومەکە بەش بەش و هێواش هێواش دەچێتە سەر هەیبەتە تۆقێنەرە ئەریستۆکراتییەکەی. پاش چەند چرکەیەک لە گێڕانەوەی تیرۆر رۆژگاری شۆڕشی فەرەنسی و بەرجەستەکردنی لە دیمەنی سەرپەڕاندنی کچێکدا بە گیۆلاتین بەدەست زرتە جەلادێکی قەڵەو، دوای تلۆربوونەی کەللەسەری مل پەڕێندراوەکە بۆ ناو عەرەبانەیەک پڕ لە کەللەسەری قرتێنراو کە لە شۆکی مل قرتاندنەکە فریای چاولێکنانیان نەکەوتوون، لەسەری سەرەوەی ڕووداوەکان، بەدیار دەکەوێت. وەک هۆماڵ (ڕەقیب)ێکی سایکۆلۆژی و ئارشیفکارێکی سالۆر و ئەدەبیانەی هەموو ڕووداوە خوێناوییەکانی ناوەوە و دەرەوەی جیهانەکەی خۆی، بە تیشکەگرتەیەک دێتە بەر کامێراکە و کتوپڕ دیار نامێنێت.

هەتا دیمەنەکان فشار بهێنن و پاڵەپەستۆی گرتەکان خێراتر بن، قەبارەی سەرەکی گرفت و جیهانەکەی ئەویش ئاشکراتر دەبێت، گۆڕەپانی ململانێکە بۆ هەمووان دەردەکەوێت، ئیدی بینەر دەزانێت خوێنی ئەو جەنگە لە دوالیزمەی (ژان/چێژ)ەوە سەرچاوەی گرتووە و وەک ئاگر لە جەستە بەر دەبێت.  ژان و چێژ دوو زاراوەی گرنگی ئەدەبیاتی سادن، دوو دیوی یەک دراون کە ناوی مرۆڤە: دەربازبوون لە قەدەری ژان یا چێژ، ئازار یا لەزەت لای ساد مەحاڵە، لە کاتێکدا بۆ دەزگای ئایینی و سیاسی ئەرکێکی سەرەکی ڕامکردنیانە: ڕام و کۆنترۆڵکردنی چێژەکانمان لەسەر بنەمای ئازاردانمان و ژان چێشتن.

ئەو رۆمان و نووسینە ئیرۆتیکی، لێ رەخنەیی و ڕادیکالییەکانی دەربارەی لاقەکارە بەڕەوشت و ئاکاربەرزەکان دەنووسێت، دژ بە پیاوە ئایینی و نورانی و پیرۆز و دەمڕاستەکانی خوا: ژوستین دەنووسێت.

لە دەرکەوتنەوەی دووەمیدا، سادە مێژوونووسە تۆمارکارەکە دەردەکەوێت. ئەو پشت لە کامێرا، سەرقاڵ و بەخۆداشکاوە، لەبەر خۆیەوە ئەو وشانە دەڵێتەوە کە سەرقاڵی نووسینیانە، وا دیارە لە ئازاری بوونەوەرەکان بێباک بێت و وەک ڕۆتینێکی ئاسایی رۆژگاری شۆڕش بیانبینێت. ساد لە خواوەندێکی ڕووش و دەد دەچێت، خواوەندێک کە بە ڕۆژی ڕووناک و لە گەرمەی ڕووداوە گەرمەکانی شۆڕشدا، دوور لە فشاری خێرای ئەوەی لە دەرەوە دەگوزەرێت، بەشە قوڕین و تاریکەکانی لەش دەدوێنێت، ناوچە چەپەک و ترێنجراوەکانی جەستە کەوماڵ دەکات و بڕی بەرگەگرتنی ئۆرگانەکان بۆ ئازار و چێژ دەپێوێت، هەڵیان دەسەنگێنێت، گۆشت توێکاری دەکات و خوێنبەر و مولولەکان، ڕەگ و دەمار، ئۆرگان و فەرمانەکانیان، ناو دەنێت. وەک قەسابێک خوێن لە کڕکڕاگە، موو لە پێست، نەرمەگۆشت لە ئێسک و سمت لە مەمک جیادەکاتەوە و بۆ چێژ دەگەڕێت، جەستە لە ئاشۆب و پشێوییەکانی، لە بژوونی و ڕەشگییەکانی دەتەکێنێت و لە دووی کۆدەکانی بۆ هەڵگرتنی ئازار و ئۆرگازمبوون، دەگەڕێت: ئەو ڕۆمان و نووسینە ئیرۆتیکی، لێ رەخنەیی و ڕادیکالییەکانی دەربارەی لاقەکارە بەڕەوشت و ئاکاربەرزەکان دەنووسێت، دژ بە پیاوە ئایینی و نورانی و پیرۆز و دەمڕاستەکانی خوا: ژوستین دەنووسێت.

ژوستین: دەقی ئەدەبی وەک خوڵقێنەری پەژواکی سیاسی

خۆی بەڵێن وایە ساد لە خەستەخانەی (چارنتۆن)، لەو زیندانە بەهەشتی و قەفەزە ئاڵتونییەدا کە وەک تێرەپیەکی سایکۆلۆژی بۆی دانراوە، دەروونی ئارام بێتەوە و ئەژدیها و قاتوقڕییەکانی ناو جەستەی، چەقۆ و بزمارەکانی ناو هزری خۆی بگۆڕێت بە وشە و وەک گوناه و داننان بە ئایدیا بەدەکانیدا، لەژێر ڕێبەرایەتی قەشە (کۆڵمێر)دا، لە فۆرمی دەردەڵدا لەسەر کاغەز هەڵیانبڕێژێت، لێ گەمەکە ڕێک پێچەوانەیە، ئەوەی کە ناوی تابوە و شایستە بە سانسۆرە، لە لایەن ئەمەوە وەک دەقی ناوازە و دانسقەی ئەدەبی دەنووسرێت و لە ڕێی جلشۆر و خزمەتکارێکی ناو خەستەخانەکەوە بۆ دەرەوە دەنێردرێت، لە دەرەوە هەرا دەنێتەوە و پەژواکێکی گەورەی لێ دەردەچێت. 

دەقی ژوستین کە ئاستێکی بەرزی ئەدەبی هەیە و هاوکاتیش پڕە لە گوزارشت و دەربڕینی سێکسی بێشەرم و بێپەردە، ئەو چرکەساتانە لە جەستەی تایبەت و کۆمەڵایەتی کچێک نیشان دەدات کە هەمووان، بە مرۆڤی ئایینی و سیاسییەوە، بە پزیشک و دەستگێڕ و مامۆستا و بازرگانەوە، وەک نێچیرێکی سێکسی و بەدڕەوشتێک فانتازی دەکەن، دەستی بۆ دەبەن، ڕووتی دەکەنەوە، بەڵێنی درۆی هاوسەرگیری پێ دەدەن، پاشان پەلاماری دەدەن و لاقەی دەکەن، پاشتریش هەوڵی زیندانیکردنی بە تۆمەتی سۆزانی و بەدڕەفتار یا کوشتنی، دەدەن.

بڵاوبوونەوەی ژوستین هەرا دەنێتەوە، دیوە ئەکۆمەن (فاحش)، نائاکاری و بەدمرۆڤانەکەی مرۆڤی هەڵگیرسێنەر و پارێزەری شۆڕش (وەک زەنگێک بۆ تەشەنەکردنی گەندەڵی) لە سەنتەرەکانی دەسەڵاتدا نیشان دەدات (لە کەنیسە و زیندان و بازاڕ و سیاسەت و دادگا و خەستەخانەیشدا). ئەم کارە دەگاتەوە دەمی سەرکردەکانی شۆڕش، هەر بۆیە فەرمان دەدرێت کە پزیشکێکی دەروونی بچێتە شێتخانەکە تا قڕوقەپی پێ بکات و لەژێر ئەشکەنجە و سزادا تۆبەی پێ بکات: لە زمانی بخات و بیوەستێنێت. لێرەوە ئیدی ئاڕاستەی فیلمەکە دەگۆڕێت بۆ قۆناغە مەترسیدارەکەی ژیانی ساد: بوونی بە مڵۆزم و ئاژاوەچی، بە زیندانییەک کە هێزی ئەوەی هەیە لە دەرەوەی زیندان فەرتەنە بنێتەوە.

لە چەک داماڵینی ساد: سانسۆرکردنی

تەنیا چەکی دەستی ساد خامەکەیەتی، مەرەکەب و پەڕمووچەکەیەتی (کە لە بنەڕەتدا تایتڵی فیلمەکەیشە). سەرمایەی ساد تەنهاوتەنها ئەو وشانەیە کە دەیانهۆنێتەوە و لە فۆرمی چیرۆک و ڕۆماندا دەیاننێرێتە دەرەوەی زیندان تا تابوەکان بشکێنێت، پۆرت و کەسێتی سیاسی و پیاوانی ئایینی بشکێنێت و لە دەمامکە پیرۆزە هەڵبەستراوەکانیان دایانماڵێت.

ساد لە هیچ کام لەو قۆناغانەدا کۆڵ نادات. بە نینۆکی، بە دەرزی و چیلکە و هەرشتێکی تری نوکتیژ، دەنووسێت. بە شەراب لەسەر چەرچەفە سپیەکانی چرپاکەی خۆی دەنووسێت، بە خوێنی خۆی لەسەر دیوارەکان دەنووسێت

باوکە کۆلمێر دەزانێت کە دەسەڵات دەخوازێت توندتر ئەشکەنجەی ساد بدات و رەنگە خۆیشی وەک بەرپرسی چاکبوونەوەی دەروونیانەی ساد لە کارەکەی لاببرێت، بەر لە دەسەڵاتی سیاسی زەفەر بە ساد دەبات و تەواو تەواو لە نووسینی دادەبڕێت. سەرەتا کتێبەکانی ژوورەکەی دەبەن، پاشتر کاغەزەکانی و مەرەکەب و خامە و پەڕمووچەکانی، تا وای لێدێت تەواو ڕووتوقوتی دەکەنەوە. بەڵام ساد لە هیچ کام لەو قۆناغانەدا کۆڵ نادات. بە نینۆکی، بە دەرزی و چیلکە و هەرشتێکی تری نوکتیژ، دەنووسێت. بە شەراب لەسەر چەرچەفە سپیەکانی چرپاکەی خۆی دەنووسێت، بە خوێنی خۆی لەسەر دیوارەکان دەنووسێت، هەموو ئەمانەیش بۆ ئەوەیە کە بڵێت: ئەو ناوەستێندرێت و کۆڵی پێ نادرێت. ساد کز و لاواز دەبێت، لە هۆش خۆی دەچێت، بەڵام لە گفتوگۆکانیدا کە پەیوەندیان بە باوەڕ و ئایدیاکانی خۆیەوە هەیە، سازش ناکات و نابەزێت. پاش شکاندنی باوکە کۆلمێر و سوکایەتیکردن بە گرێ سێکسی و دەروونییەکانی، بە خوداکەی و باوەڕەکەی و ئامۆژگارییەکانی، پالمێر ناچار دەبێت (ئەگەرچی پرۆسەکە لە فیلمەکەدا سیمبولیکە و ئاماژەیە بۆ سانسۆرێکی تەواوی نووسین و فانتازی ساد) زمانی ببڕێت، تا هەم پێگەی خۆی بهێڵێتەوە و هەم قەرەبووی هەموو ئەو سوکایەتیانەیش بکات کە بەدەست سادەوە چێشتوونی و کەمێک دڵی بە خۆی  خۆش بێت. بەڵام هەموو ئەم پرۆسانە کاتێک ڕوودەدەن کە کتێبەکانی ساد تەواو بڵاوبوونەتەوە و بە بەردەوامی چاپ دەکرێنەوە و دەفرۆشرێن، تەنانەت ژنی بەرپرسی نەخۆشخانەکە (سیمۆن)یش بە دزی مێردەکەی (رۆیەر کۆلارد)ەوە ساد دەخوێنێتەوە و لەژێر کاریگەرییەکانیدا، لە مێردەکەی هەڵدێت. چەندە زیاتر ساد سانسۆر دەکرێت، هێندە خێراتر بڵاودەبێتەوە و کتێبەکەی پڕفرۆشتر دەبێت.

ساد دەمرێت، بەڵام پاش مردنەکەیشی هەر کاریگەرییەکانی لەسەر ئەو شێتخانەیە و خودی قەشە کۆلمێر دەمێنێت!   

ساد: فیگورێک بە تامی فوکۆ

زۆربەی زۆری رەخنەگر و بیریارانی دوای بوونخوازیی سارتەری (هەر لە باتایەوە بیگرە تا لاکان و دۆلوز و بارت) قسەیان لەسەر ساد کردووە، ، لێ لەم فیلمەدا پتر ڕەنگدانەوەکانی سادێکی فوکۆیی دەبینین، بە تایبەتی لەو چەقەدا کە هەموو گرفتەکە دەربارەی ئازادی جەستە و ڕامکردنیەتی. کەم نین ئەو دیمەنە یەکلاییکەرەوانەی کە زومێکی زۆر دەخەنە سەر جەستە و لە بنەڕەتدا تایبەتن بە کۆنترۆڵکردن و دیسپلینکردنی: هەر لەو زمانە سینیستییە گەپجاڕەی سادەوە بیگرە لە شانۆنامەکەیدا کە بە شێتەکانی پێشکەش دەکات دەربارەی دۆخی سێکسوێلانەی پزیشکە پیرەمێردەکە (رۆیەر کۆلارد) و ئارەزووەکانی بۆ سێکس بەدواوە (ئەناڵ-سێکس) لەگەڵ ژنە مناڵەکەی، تا سووربوونەوە، هەژانی سێکسیانەی قەشە کۆلمێر و حەسرەتی سێکسیانەی بۆ خەوتن لەگەڵ کچە جلشۆرەکە و بەردەوام بوونەکانی تا هەژموونی جەستە لە ڕووتکردنەوەی جەستەی ساد و داماڵینی لە پۆشاکە ئەریستۆکراتی و گرانبەهاکانی، نووسینی خودی ساد بە خوێنی جەستەی خۆی لەسەر جلەکانی بەری و دواجاریش بڕینی زمانی ساد لەلایەن کەنیسە و پێشکەشکردنی بە دەسەڵاتی سیاسی…هتد).

فوکۆ ڕای وایە کە دەسەڵات لەسەر جەستە و بە هۆی جەستەوە کار دەکات، هەر ئەمەیشە وای لێ دەکات میتۆدی کارکردنەکەی لەو ئیشانەیدا کە تایبەتن بە سزا و کۆنترۆڵکردن، لە ئارکیۆلۆژییەوە بگۆڕێت بە ژینالۆژی. جەستە لای فوکو بەرهەم و دراوێکی مێژوویی کۆمەڵایەتییە کە هەموو شێوەکانی دەسەڵات ئیشیان لەسەر کردووە، جگە لەوەی شێوازی مامەڵەکردنی دەسەڵاتە جیاجیاکان لەگەڵ جەستەدا بۆتە ناسەرەوەی خودی فۆرمی دەسەڵاتەکان.

لەم فیلمەدا (بە زمانی فوکۆ) جەستە هەم سزایش دەدرێت و هەم چاودێریش دەکرێت، هەم سانسۆر دەکرێت و هەم ئەشکەنجەیش. هەوڵێکی زۆر هەیە بۆ گۆڕین و کردنی ساد بە فیگورێکی ترسنۆک و بەزیو (دیسپلینکراو) لە ڕێی ئەشکەنجەدانی جەستەیەوە. جۆرێک لە تەمێکردنی زمان و پەنجە و بڕینەوەیان وەک فۆرمە تۆقێنەرەکانی بێدەنگکردنی نووسەرێک تا ببێتە کەسێکی دەستەمۆ و ڕامکراو بەدەست هەردوو کەنیسە و دەوڵەتەوە. بێهودەیش نییە تا ئەوکاتەی ساد دانابڕێندرێت لە پەڕمووچ، مەرەکەب و کاغەز بۆ نووسین، هەموو ڕووبەڕووبوونەوەکانی لەگەڵ چاودێریکار (قەشە کۆلمێر) بە نووسینن. تەواوی دەمەبۆڵەکان، جنێوەکانی ساد و کفرەکانی و تانە سێکسییە جەرگبڕەکانی لە قەشە کۆڵمێر پاش ڕووتکردنەوەی ساد دێن لە کەرەستەی نووسین و یاساغکردنی.

بەشێکی دیکەی دەرکەوتنە فوکۆییەکانی ساد دەگەڕێتەوە بۆ بنەمای باوەڕبوون بە دەسەڵات وەک شتێک کە لە هەموو پنتێکی کۆمەڵایەتییدا هەیە و لە بنەڕەتدا بازنەییە و سووڕ دەخوات نەک  خاوەندارێتی بێت و تەنها لە کەسێکدا چەق ببەستێت. ئەم تێگەیشتنە فوکۆییە زۆر بە ئاشکرا لە فیلمەکەدا دەبینرێت (هەتا دەسەڵات دەیەوێت لە کەسێک و دەزگایەکدا (ناپلیۆن یا قەشە و پزیشک) چڕ ببێتەوە و گیر بخوات، زیاتر هەڵدەوەرێت: ساد کە دەخرێتە کونجی زیندانەوە پتر پۆپیولار دەبێت لە دەرەوە، ساد کاغەزی لێ دەسەندرێتەوە بەڵام لەسەر چەرچەفە سپیەکان، پۆشاکەکەی بەری، دیوارەکانی زیندانەکە دەنووسێت و هەر دزە دەکەنە دەرەوە و بڵاودەبنەوە، ساد زمانی دەبڕدرێت، بەڵام مل نادات، ئەوکاتەی کە پزیشکەکە هەست دەکات خەریکە ساد کپ دەکات، دەسەڵاتی دەقی ساد (کە ژنی پزیشکەکە (سیمۆن) بە دزییەوە دەیانخوێنێتەوە) وا دەکات هەڵبێت و ڕەدووی کوڕێکی گەنج (تەلارسازەکە) بکەوێت).

سادیزم ڕوویەکی ناوپۆشی مرۆڤە لەو ڕووەوە کە تایبەتە بە شکاندنی سنوور و بێسنووری

هەژموونی ساد لە کۆتاییەکانی فیلمەکەدا پتر دەردەکەوێت کاتێک قەشە کۆلمێر دەبینیت دێوانە کەوتووە و وەک سادی جاران داوای پەڕموچ و مەرەکەب دەکات تا ڕۆح و ئازارەکانی خۆی بنووسێتەوە، خودی خەستەخانەی شارینتۆن و دکتۆر کۆلارد خەریکی چاپکردنەوەی کتێبەکانی سادن لە بەرگی قەشەنگ و ڕازاوەدا و وەک بزنسێکی ئابووری لێی دەخۆن).

 هەموو ئەو دیمەنە فوکۆییانەی ساد لە فیلمەکەدا پێمان دەڵێن کە دەسەڵات چەقبەستە نییە و بە تەنها پەیوەستی هەنووکە نییە، بەڵکە بە مردووییش هەژموونی خۆی دیاردەخات.

تۆقین لە تارماییەکانی سادیزم

بۆچی قسەکردن لەسەر ساد و سادیزم لەم کاتەدا؟

بەجیا لەوەی کە ئەم فیلمە کۆلاجێکی زیرەکانەی وێستگەکانی یەکێکە لە نووسەرە دیارەکانی مێژووی مرۆڤ، پەیامێکی گرنگتریش بە ئێمە دەدات دەربارەی جەوهەری بوونمان!

ئەم فیلمە لانیکەم پێمان دەڵێت کە سادیست بوون بەتەنها وێستگەیەکی تێپەڕ نییە، دۆخێکی لادەرانەی سێکسواڵی نییە و تێرمێکی سایکۆلۆژی نییە بەتەنها کە بمانەوێت لە چرکەساتێکدا دیاگنۆسی سیمپتۆمێکی نالەبار و ڕامنەکراوی مرۆڤێکی پێ بکەین، نا! سادیزم ڕوویەکی ناوپۆشی مرۆڤە لەو ڕووەوە کە تایبەتە بە شکاندنی سنوور و بێسنووری (هەروەک باتای لە قسەکردنیدا لەسەر ساد، جەختی لێ دەکاتەوە).

ئێمە بە بەردەوامی دۆخی سادیستانە لە دەزگا و ژیانی کۆمەڵایەتیماندا دەژێنین، دیمەنی سادیستانە لە فانتازییە سێکسییەکانماندا هەن، کۆمپانیای سادی گەورە گەورەی ئابووری دەمانچەوسێننەوە، سەرکردەی سادی ئەوتۆ قامچیمان دەکەن، زمانێکی سادیست جڵەوی کردووین بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەموو ئەو ڕووداوانەی کە بە دڵمان نین، بەڵام گرفتەکەمان ئەوەیە کە خۆمان ناکەین بە خاوەنی و گێلانە لێیان ڕادەکەین. قسەکردن لەسەر ساد و ئاشنابوون پێی (وەک لەم فیلمەدا نیشانمان دەدرێت) پێمان دەڵێتەوە کە ئەو ڕووە ناوپۆش و بزرەی ناو کەسێتی و سایکۆلۆژیای مرۆڤ کە سادیزمە، هەڵاتن لێی مەحاڵە و بە بەردەوامی خۆی نمایش و پەخش دەکات.

سادیزم گەر لە ئێمەیشدا نەبێت وەک کارەکتەر، لە تەواوی ئەو جیهانەدایە کە هەوڵ بۆ دەستەمۆ و بێدەنگکردن و لاقەکردنمان دەدات، وەک ساد خۆیشی لە وتەیەکیدا نووسیویەتی: ((ئەو جیهان و کۆمەڵگەیەی کە بە من دەڵێن بەدڕەفتار و دڕندە، خۆیان بە دڕندەترین، بەدڕەوشتانەترین و دەدترین شێوە مامەڵەم دەکەن)).

Quills, 2000

Director: Philip Kaufman

Writers: Doug Wright (play), Doug Wright (screenplay)

Stars: Geoffrey Rush, Kate Winslet, Joaquin Phoenix

The post مارکیز دو ساد<br>پەڕمووچ یا نووسین بە تامی خوێن appeared first on ژنەفتن.

پێشەکی

مرۆڤ بەتەنها ڕەگوڕیشەی نییە، هەر پابەستەی خاک نییە و بەو شوێنەوە کە لێی لەدایکبووە، لکابێت. مرۆڤ ڕێوی نییە گەر لە کونی خۆی (مناڵدانی دایکی) هەڵگەڕایەوە، ئیدی گەڕ ببێت، ئەمە دیدێکی میللی و ڕۆمانتیزمی نەتەوەییە،  وەکچۆن تاڕادەیەکی زۆریش دەروونشیکاریانەیە (بە تێرمەکەی میلانی کلاین بۆ جەزرەبەی لەدایکبوون و نۆستالژیای گەڕانەوە بۆ خانەخوێ ئارامەکە/یونی دایک). مرۆڤ هەر دەستکراوە و چاوکراوە نییە، پێیەکانی سیمبولی ئازادیی ئەون لە هامووشۆکردندا، قاچکراوەیشە: چونکە هەر پێیەکانین وای لێدەکەن لە ڕیشە و ڕەچەڵەک و بنەچەکانی خۆی هەڵبێت وەک سیمبول و ئامرازی بڕینی ڕێگای دوور.

ئەو کەسەی کە پێی هەبێت، بتوانێت هەنگاو بنێت، بە هۆی ئەوەوە کە ڕێگا دەبڕێت، هاوکات سەریشی هەڵبگرێت، دەتوانێت دەستکاری بوونی خۆیشی بکات، شوناسگۆڕکێ بکات، تەنها بەو دەموچاو، زمان، جەستە و ئایین و کولتوور و ڕەگەزە جێندەرییەی خۆیەوە کە هەیبووە پابەستە نەبێت، بەڵکو سەرچڵانە ڕیسکی ئەوە بکات کە جەوهەری نەگۆڕ و تاڕادەیەک جێگیری خۆیشی بگۆڕێت. 

تورکیا: وەک زێدی تۆ و مەنفای من

لە تورکیای مۆدێرندا، پرسیاری شوناسی خەڵکی ڕەسەن و ڕاگواستنیان، شانبەشانی پیادەکردنی میتۆدی خاکی سوتماک/وێران (بەتایبەتی لە بەشە کوردستانیەکەیدا) مێژوویەکی دێرینی هەیە کە لانیکەم لە چوار دەیەی ڕابردوودا لە شێوەی ململانێێ سیاسی/سەربازی خوێناوییدا بەرجەستە بووە و زۆربەمان کەمتازۆر بە لێکەوتە و دەرەنجامە تراژیدییەکانی ئاشناین. بەڵام نیشاندانی ئەو ململانێیە لە فۆرمی فیلمدا و بەرجەستەکردنی لە وێنەی سینەماییدا زۆر دەگمەن بووە، گەر هەیش بووبێت، هەمیشە ئایدیۆلۆژییانە بەگەڕخراوە و مەبەست لێی خوڵقاندنی گوتارێک بووە بە قازانجی یەکێتی خاکی تورکیا و نیشاندانی کورد وەک تیرۆریست و هەڕەشە بۆ سەر پیرۆزی و یەکپارچەیی قەوارەی تورکی. فۆبیای کەرتبوون و پارچەپارچەبوون لە مێنتاڵتی و هزری مرۆڤی تورکیدا بە چەشنێک ئامادەیە کە لە کینە و بوغزی مرۆڤی ئاسایی لایداوە و گۆڕاوە بۆ ئایدیۆلۆژییەکی قڕکەر و سڕەرەوە، کە ململانێ و جیاوازییەکان تەنها بە فەرمانی دەرکردن و هەڵکەندن لە زێد و گورزی میلیتاری و هێرشی سەربازی یەکاڵا دەکرێتەوە. هەر لەم ڕوانگەیشەوەیە فیلمی (خۆرم بینی) کە لە نووسین و دەرهێنانی هونەرمەند (مەهسون قرمزی گول)ە، بۆ من شایستە بە ئاوڕدانەوە و خوێندنەوەیە لە کۆنتێکستەکەی خۆیدا، چ وەک گوتارێک لە دەرەوەی هەژموونی ئەو پەیامە ئایدیۆلۆژییە زاڵەی کە هەیە و کورد وەک هەڕەشە دەبینێت بۆ سەر شوناسی پاکوبێگەردی تورک، چ وەک ئەو کەرتکەرتبوونە ناوەکیەی گوتاری کوردییش کە تەواوی ئەندامەکانی و گرفتەکان وەک یەک پارچە و یەکەی یەکگرتوو دەبینێت.

گرنگی فیلمەکە لای من ئەو چەشنە دژایەتیکردنە نەرمەی ئەو دوو سترەکتورەیە کە هەردووکیان بەناوی هەستیاری جوگرافی و هەژموونی ئایدیۆلۆژیای یەکپارچەییەوە تا دێت تاکەکەسەکان، یەکە خێزانی و کۆمەڵایەتییەکان پارچەپارچەتر و ئەتۆمیتر دەکەنەوە، لێکهەڵوەشاندن و ئاوارەبوون و بێگانەبوون بەرهەمدەهێنن، بەناوی هەرچی زیاتری یەکگرتوویەوە، درز و کەلێنی زیاتر  دەخەنە فانتازیای ئەو یەکە یەکگرتوویەوە کە دەیخوازن، جا ئەفسانەی ڕەگوڕیشەی دێرین بێت، بوونی مرۆڤ بێت وەک دانیشتوانی ڕەسەنی ناوچەیەک یان مرۆڤ وەک خاوەنی دوو ڕەگەز لەیەک کاتدا (ترانزسێکسوێڵ).  

پابەندبوون بە پابەندنەبوونەوە

دەستپێک و دیمەنەکانی سەرەتای فیلمەکە (پەلاماردانی ئەشکەوت و شاخەکانی مرۆڤی کورد و گەریلاکانی پارتی کرێکارانی کوردستان بە کۆپتەری سەربازی) ئەو پەیامەمان پێ دەگەیەنێت کە مرۆڤگەلێک هەن دەبێت ئەو ناوچە یاساغ و سوورە بەجێبهێڵن یا دەبێت بکوژرێن: دەبێت ئەو خاکە لەوانە پاکبکرێتەوە و بەسزا بگەیەنرێن، لەکاتێکدا هەموو ئەوانەی دەکەونە بەر هێرشەکە و خێزانەکانیشیان کە لە گوندەکانی ئەو ناوچەیە دەژین، دەبێت ڕابگوێزرین.

ئەم سەرەتا خوێناوییە ناچارییەی ڕاگواستن و بۆردومانکردن، ڕاستەوخۆ دەمانبەستێتەوە بەو دوو پێناسە باوەی کایەی ئەنترۆپۆلۆژیای کۆمەڵایەتییەوە کە ئەنترۆپۆلۆژێکی وەک (تۆماس هیلاند ئێرکسن)ی نەرویجی بە ململانێی نێوان ڕیشە/پێ ناوی دەبات: ڕیشە وەک سیمبول بۆ پابەندبوون بە جێگە و سروشتەوە، پێ وەک شانسی گەشەی کولتووری و دەرچوون لە سروشت وەک ڕیشە و بنچینە یا ژینگەی یەکەم.

(ئێرکسن) خاوەن دوالیزمەیەکی یەکاڵاکەرەوە و گرنگە لە دروستبوونی شوناسی مرۆڤدا کە بریتییە لە (خاوەنڕیشە/خاوەنپێ): واتە ئەوانەی کە پێیان هەیە و دەتوانن بگوێزنەوە، سەفەر و ڕێ بکەن، پابەستەی یەک ژینگە نەبن و لە تاقە پنتێکی جوگرافی و کۆمەڵایەتی/کولتووریدا نەمێننەوە، هەروەها ئەوانەیشی کە خاوەن ڕەگوڕیشەی توندن بە خاک و ترادسیۆن و ڕابردوویانەوە و زۆر ئاسان ناتوانن دەستبەرداری ببن و شوناسێکی نوێ وەربگرن: بەری جیاواز و نوێ بگرن.

ئێرکسن ڕای وایە کە باست لە شوناس کرد، ناچاریت هاوکات باسیش لە گۆڕان بکەیت، وەک چۆن قسەکردن لەسەر شوناس هیچی جیاواز نییە لە فۆرمەلە بوونی کەسێتی مرۆڤ

بە ڕای (ئێرکسن) دیالەکتیکی دواکەوتن پێشکەوتنی کۆمەڵگەی مرۆیی لەنێوان دوو  وێنەی جیاوازدایە بۆ مرۆڤ: مرۆڤ وەک درەختێکی ڕەگ داکوتاو و وەک بوونەوەرێکی پێڕەو! مرۆڤ چەندە لە درەخت دەچێت، چەندە گرێدراوی ئەو ڕەگوڕیشە سروشتی و خوێنینەیە کە سەرچاوەی یەکەمی هاتنەبوونیەتی وەک خاکوخۆڵ و زێدی خێزانەکەی، هێندەیش پابەندە بە پابەندنەبوونەوە: بە پێیەکانییەوە. مرۆڤ تا گەشە بکات و دۆخێکی کولتووری و سیاسی یا ئابووری جێبهێڵێت، تا شوناسی دیکە وەربگرێت و بەتەنها بەو قەوارەیەوە نەوەستێت کە هەیەتی وەک بونیادێکی نەگۆڕ، پێیەکانی یارمەتی دەدەن کە بڕوات، سەرهەڵبگرێت، نامۆ ببێت، سەفەر بکات و زێدی خۆی بەجێبهێڵێت: ئاوارە و دەربەدەر و بێ ڕیشە بێت.

لە دیدی (هیلاند ئێرکسن)دا ململانێی نێوان ڕیشە/پێ وەک دوو ڕەگەزی دیالەکتیکی و پێکهێنەری شوناسی مرۆڤ، لەبنەڕەتدا میتافۆرێکە بۆ ململانێی نێوان (سروشت/کولتوور)یش. چونکە بەڕای ئەو، شوناسی ئێمە بەتەنها زادەی ژینگە، کەشوهەوا، جوگرافیا و سروشتی فیزیکیمان نییە، بەڵکو بەشە سەرەکییەکەی لە ژێر کاریگەری چواردەورە کولتوورییەکەماندایە وەک پێکدادان، وەک کۆمەڵێک شوناسی کولتووریی کە تەوقیان داوین، وەک کۆمەڵە ئەوانێکی تر، ئەوانی بە ئێمە بێگانە کە هەمان زمانی ئێمە قسە ناکەن و هەمان ئایین و شوناسی نەتەوەیی ئێمەیان نییە.

ئێرکسن ڕای وایە کە باست لە شوناس کرد، ناچاریت هاوکات باسیش لە گۆڕان بکەیت، وەک چۆن قسەکردن لەسەر شوناس هیچی جیاواز نییە لە فۆرمەلە بوونی کەسێتی مرۆڤ: کەسێتی وەک تێمایەکی کۆمەڵایەتی کە پتر پەیوەستی پلەوپایەی کۆمەڵایەتی و ئەو ڕۆڵە کۆمەڵایەتیانەیە کە سترەکتورێک یان شێوازێکی دیاریکراو لە خەلک لێمانی چاوەڕێ دەکەن. شوناس شتێک نییە پێوەی لەدایکبووبیت و پێوەی بمریت، واتە ڕیشەیەکی پیرۆز و وێنەیەکی باوی بۆماوە نییە لە پشت و خێزان و خێڵەکانمانەوە، بەڵکە چەمکێکە، یان ڕاستر پرۆسەیەکی بەردەوامی سەرلەنوێ خوڵقاندنەوە و گۆڕانکاری و گەشەکردنە لە خاڵێکەوە بۆ خاڵێکی تر (گەر بکرێت سیمبولیانە چەمکی پێ و هەنگاونانی بۆ بەکاربهێنین وەک ئەوەی لای ئێرکسن هەیە). 

گۆڕان یان پێکدادانی شوناسە شلۆقەکان

پوختکردنەوەی ئەو دیدە ئەنترۆپۆلۆژی-کۆمەڵایەتیانەی(هیلاند ئێرکسن) سەبارەت بە شوناسی مرۆڤ و هاوکات شلۆقانیشی، بەو ئامانجەیە تا ئەو سێ چەشنە لە تێمای سەرهەڵگرتن، شوناسگۆڕینی جێندەریانە و نامۆکەوتەی شارە گەورەکان و پایتەختی وڵاتان وەک گوتاری سەرەکی فیلمەکە ببینین.

وروژاندنی هەموو ئەم پرسە سیاسی، ئابووری-کۆمەڵایەتی و جێندەریانە بەو سادەییە و لە زمانی دانیشتوانی گوندێکی بچووکەوە، هەروەها دۆزینەوەی لینکی پێکەوەبەستەری نێوانیان لە کێشەیەکی ناوخۆییەوە بۆ گرفتێکی گەورەی دەوڵەت و دواجار بوونی بە قەیرانێکی نێودەوڵەتیش (وەک لە کێشەی پەنابەراندا خۆی بەرجەستە دەکات)، وامان لێدەکات کە کەم نرخ و بێبایەخ سەیری نەکەین و پێمان وا نەبێت کە بەتەنها سیناریۆیەکی دووبارەی هەندێک وێنەی جێگیرە لەسەر کورد، بەڵکو قسە لەسەر لێکەوتەکانی ئەو شوناسەیشە کە نازانیت داببڕێیت لێی باشترە یان پێوەی بلکێیت

گوتاری فیلمەکە هەمووی پەیوەستە بە هەڵاتن، دەرکردن و بەجێهێشتنەوە:

1.   هەڵاتن لە ڕەگەزی نێرانەی خۆت و گۆڕانت بۆ کچ وەک لە ژیانی کوڕە بچکۆلەی ماڵەکەدا (قەدۆ) دەردەکەوێت، کاتێک دەگەنە ئیستەنبوڵ.

2.   دەرکردن لە زێدی دایک و باوکت و خۆت و گۆڕانت بۆ کرێچی شارە گەورەکان وەک ئەوەی لە ژیانی سێ براکەدا دەیبینین و پتر بە برا خێزاندارەکەوە (مەهسون) دیارە، کە بەر مۆدێرنە دەکەون و جلشۆرێکی ئۆتۆماتیکی دەکڕن، کچە بچکۆلەکانی لەبەرئەوەی دایکیان لە خەستەخانە کەوتووە برا کۆرپەلەکەیانی پێ دەشۆن و دەمرێت، هەر بۆیە مناڵەکان لە باوکەکە دەسەننەوە و دەزگایەکی کۆمەڵایەتی سەرپەرشتکاری کۆمەڵایەتی سەر بە دەوڵەت بەخێویان دەکات!

3. بەجێهێشتنی وڵاتی خۆت و بوونت بە پەنابەر لە وڵاتانی ئەوروپی وەک لە خزمەکانیاندا دەیبینین، کاتێک کوڕە گەورەکەیان وەک گەریلای پەکەکە دەکوژرێت کە هاوکات براکەی سەربازە لە سوپای تورکیادا و برا بچکۆلەکەی قاچێکی نییە. بە قاچاغ دێنە نەرویج و دوای بگرە و بێرەیەکی زۆر دەبن بە شاگرد و کرێکار لە فرۆشگەیەکدا.

جەختی زۆری چیرۆکەکە و زوومەکە زیاتر لەسەر ئەم دوو خێزانەیە کە لەناویاندا دابەشبوون هەیە، لەناویاندا خواستی پێچەوانە و دژە ئارەزوو هەیە، وەک چۆن خواستی دژ بە دەوڵەت و سیاسەتەکانیشی بۆ ناوچەکانی دەرەوەی شارە گەورەکان دەبینین:

 هەیانە دەخوازێت بۆ کوردستان بجەنگێت و شەهید دەبێت، هەیشیانە سەربازی سوپای تورکە و لە خزمەتکردن هەڵدێت، هەیشیانە پێویستی بە قاچێکە تا دارشەقەکانی فڕێ بدات و لەسەری بووەستێت، کە بەس نەرویج ئەو خەونەی بۆ دەهێنێتە دی. وەک چۆن لە خێزانەکەی تردا باوکێک هەیە نابینا کە بەردەوام نۆستالژی گەڕانەوەی هەیە بۆ لادێکەی خۆی، ژنێک هەیە ئەوەندە هەوڵی داوە کوڕی ببێت، ئیدی لە توانای مناڵ دروستکردن کەوتووە و دەبێت بیری لێنەکاتەوە و بوەستێت. مێردێک هەیە شەش مناڵی بەسەردا کەوتووە  و کە پێنجیان کچن و تاقە هیوای ئەوەیە کە کوڕەکەی پارێزراو بێت تا گەورە ببێت، برا بچکۆلەیەکیش هەیە کە ڕەفتارەکانی ناسک و مێیینانەن و پاش بوونی بە هاوڕێ لەگەڵ هەندێک نێرەموکدا لە خێزانەکە هەڵدێت و دواجار لەلایەن برا ناوەنجییەکەیەوە دەکوژرێت.

دەوڵەت وەک ئەڵتەرناتڤێکی ساردی پەیوەندییە گەرموگوڕەکان

جگە لە دیالەکتیکی ڕیشە/پێ، ئەوەی وەک تێما سیاسییەکە لەم فیلمەدا سەرنجڕاکێشە، نەمانی قەوارە بچکۆلەکانی دەرەوەی دەوڵەتە: نەمانی گوندنشینە وەک بوونەوەرێکی سەر سنووری دەرە دەوڵەت، نەمانی لادێیە وەک جوگرافیایەکی چەپەکی ناو هەناوی دەوڵەت، نەمانی باوک و برایە وەک بڕیاردەر لەخێزان و هەژموونی دەزگای کۆمەڵایەتیەکانی سەر بەدەوڵەتە، نەمانی ڕەگەزی نێرینەیە و بوونیەتی بە ڕەگەزێکی دوو جەمسەر، بە هەویرێکی شل بە دەستی شاری گەورە و دیسکۆ و باڕەکانییەوە وەک یەکێک لە سیماکانی مۆدێرنبوونی دەوڵەت، نەمانی هاوڵاتی کوردی/تورکییە و کۆچکردنیانە بۆ دەرەوەی دەوڵەت و بوونیان بە هاوڵاتیی لە نیشتمانی تردا.

بە کورتی، هەژموونی دەوڵەتێکی زەبەلاح دەبینین کە بەناوی مەترسییەوە بۆ سەر ئارامی دەوڵەت لە زێدی خۆت دەرتدەکات، لە ڕیشەوە هەڵتدەکێشێت و تا دوا سنوورەکانی دەرەوەی خۆی ڕاوت دەنێت، بە بێئەوەی وەک هاوڵاتییەک ئامێزت بۆ بکاتەوە و چارەسەرێک بۆ کێشەکانت بکات.

دواجار ئەم فیلمە لە سادەترین ڕستەدا، زەقکردنەوەی لەکارکەوتنی وزەکانی دەوڵەتی تورکیایە وەک دەزگایەکی بەڕێوەبردن بۆ چارەسەرکردنی کێشەی زیاد لە ٢٠ ملیۆن کورد لە تورکیا و پوچەڵکردنەوەی هەر هەوڵێکی ئاشتیخوازانە بۆ دانوستان و ڕێکەوتن کە ڕیشەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاکانی ئەتاتورکیزم و تا ئەردۆگانیزمیش هەر درێژەی هەیە، هەروەها نیشاندانی دڵڕەقیی فانتازییەکانی دەوڵەتەکەیە بۆ هاوڵاتیبوون، بەتایبەتی کوردەکان وەک گوندنشین و نەخوێندەوار، وەک چەتە، کرێگرتە و دەستدرێژیکار.

وروژاندنی هەموو ئەم پرسە سیاسی، ئابووری-کۆمەڵایەتی و جێندەریانە بەو سادەییە و لە زمانی دانیشتوانی گوندێکی بچووکەوە، هەروەها دۆزینەوەی لینکی پێکەوەبەستەری نێوانیان لە کێشەیەکی ناوخۆییەوە بۆ گرفتێکی گەورەی دەوڵەت و دواجار بوونی بە قەیرانێکی نێودەوڵەتیش (وەک لە کێشەی پەنابەراندا خۆی بەرجەستە دەکات)، وامان لێدەکات کە کەم نرخ و بێبایەخ سەیری نەکەین و پێمان وا نەبێت کە بەتەنها سیناریۆیەکی دووبارەی هەندێک وێنەی جێگیرە لەسەر کورد، بەڵکو قسە لەسەر لێکەوتەکانی ئەو شوناسەیشە کە نازانیت داببڕێیت لێی باشترە یان پێوەی بلکێیت، وەک درەختێکی ڕەسەنی ڕەگداکوتاو ببیت بە لقێک لێی، یان هەر قاچێکت بکەیت بە سەد قاچ و هەرچی زووترە وەک خاکێکی وێران و سوتماک لێی هەڵبێیت!

GünesiGördüm (2009)

Director: MahsunKirmizigül

Writer: MahsunKirmizigül

Stars: MahsunKirmizigül, DemetEvgar, Murat Ünalmis |

The post مرۆڤ: پەیوەستی ڕەگوڕیشەکانی یا چاولەدوی پێیەکانی<br>خوێندنەوەیەک بۆ فیلمی “خۆرم بینی” appeared first on ژنەفتن.