بە بەرچاوڕوونیی فیلمەکەی نۆلان، بۆمان دەرکەوێت «هەڵەتێگەیشتن» تەنها شانۆنامەیەک نییە دەربارەی تاوانێکی بنەماڵەیی و هەڵەیەکی کوشنده، بەڵکوو تێده‌گه‌ین‌ دەقێکە کە لەسەر یەکێک لە کۆنترین مۆدێلە ڕەوایەتییەکانی ئەدەبیاتی جیهان، واتە ڕەوایەتی گەڕانەوە یان نۆستۆس (Nostos)، دامەزراوە.

لە ئەدەبیاتی یۆناندا، نۆستۆس تەنها بە مانای گەڕانەوە و هاتنه‌وه بۆ ماڵ نییە. بۆ ڕەوایەتی نۆستۆس، گەڕانەوە و هاتنه‌وه دەبێ بگات بە ناسینەوە (Anagnorisis)، ناسینەوەش ببێتە هۆی کردار و کرده‌یش بە جێگیرکردنی نەزم، کۆتایی پێ‌بێت. ناسراوترین نموونەی ئەم مۆدێلە ئۆدیسەی هومێرە. ئۆدیسە دوای بیست ساڵ دووری و ئاوارەیی دەگەڕێتەوە بۆ زێدی خۆی، واتە ئیتاکا. سەرەتا شوناسی خۆی ئاشکرا ناکات. ئەم شاردنەوەیە بەشێکە لە پرۆسەی گەڕانەوە. بەرەبەره بەپێی زه‌رووره‌ت دەناسرێته‌وه، دواتر کردار دەست پێ دەکات و لە کۆتاییدا ماڵبات و پاشایەتییەکەی دووبارە ڕێک دەخرێته‌وه. دەتوانین فۆرمولی نۆستۆس بەم شێوەیە کورت بکەینەوە:  گەڕانەوە، (شاردنه‌وه‌ی شوناس)، ناسینەوە، کردار، نەزم و ئارامی.

شانۆنامه‌ی «هەڵەتێگەیشتن»یش بە هەمان فۆرموله‌وە دەست پێ دەکات. «ژان» کوڕی ماڵەکە، ڕێک وەک ئۆدیسە، دوای بیست ساڵ دەگەڕێتەوە بۆ ماڵ، ئەمیش سەرەتا شوناسی خۆی ئاشکرا ناکات. هه‌ڵبەت هه‌ر ئەم شاردنەوەیە جیا‌ له‌وه‌ی نۆستۆس بەراوەژوو دەکاتەوە، کارەساتی لێدەکەوێتەوە، دایک و خویشک ده‌یکوژن. هەروەک لە «ئۆدیپ شا» و «ڕۆستەم و سۆراب»یشدا، شاردنەوەی شوناس و دواکەوتنی ناسینەوە، بە کارەسات کۆتایی پێدێت. گەرچی لە «شانامە» کارەسات لە مه‌یدانی شەڕدا ڕوو دەدات، لە ده‌قه‌که‌ی کامۆ لە ناو ماڵدا ڕوو دەدات، واته ئەو شوێنەی دەبوو شوێنی ناسینەوە و وەخۆگرتن بێت، دەبێتە شوێنی کوشتن. ئەوەی لە «ئۆدیسە»دا مەرجی سەرکەوتنی گەڕانەوەیە، لە «هەڵەتێگەیشتن»دا دەبێتە مەرجی تراژیدیا. هه‌ڵبەت لێرە‌ش ناسینەوە ڕوو دەدات، بەڵام زۆر درەنگ، کاتێک هەموو شتێک تەواو بووە و هیچ کردارێک ناتوانێت چارەنووس بگۆڕێت، ڕێک وەک درەنگ ناسینی سۆراب و ئۆدیپ. که‌واته ده‌کرێ بڵێین کردار(کوشتن) پێش ناسینەوە ده‌که‌وێت و لە هەر سێ ده‌قی «شانامه» و «ئۆدیپ‌شا» و «هەڵەتێگەیشن»، فۆرمولی نۆستۆس وه‌های لێدێت: گەڕانەوە، (شاردنه‌وه‌ی شوناس)، کردار، ناسینەوە، کاره‌سات.

سه‌ره‌ڕای ئەم باسانه بە ڕای من، جیاوازیی سەرەکیی «هەڵەتێگەیشتن» و «ئۆدیسە» لە شوێنێکی قووڵتردایە. لە «ئۆدیسە»دا تەنها که‌سایه‌تیی ئۆدیسە لە فیکری گەڕانەوەدا نییە، بنەماڵە و ماڵیش چاوەڕێی هاتنه‌وه‌یین. پێنێلۆپێ بیست ساڵه خۆی و ماڵەکە دەپارێزێت تا ئەگەر مێرده‌که‌ی گه‌ڕایەوە، باوەش و شوێنی بۆ مانه‌وه هەبێت. ژن، ماڵ، هاوڕێ و ته‌نانه‌ت سه‌گه‌ پیره‌که‌یش پارێزەری بیرەوەری، شوناس و چاوەڕوانین. بەڵام لە «هەڵەتێگەیشتن»دا، ماڵ چیتر شوێنی چاوەڕوانی نییە. دایک و بە تایبەت مارتای خویشک چاوەڕێی هیچ کەسێک ناکەن. خەونیان گەڕانەوەی ژان نییە، کاتێکیش ژان خۆی ده‌گه‌ڕێته‌وه ته‌نانه‌ت باش سه‌یری ناکه‌ن، بۆ دۆزینه‌وه‌ی هێمای هاوشێوەیی نایپشکنن‌، هیچ نیشانه‌یه‌کی ‌بنه‌ماڵەیی تێدا که‌شف ناکه‌ن و ته‌نانه‌ت ده‌یانه‌وێ ئاسەوار و شوێنپێی‌‌ بسڕنه‌وه. ئاخر ئەوان ئاماده‌ی ژان نین و‌ ئاره‌زوو و‌ نه‌خشه‌یان پارە بردن و ڕاکردنه له‌و‌ ماڵ و موسافیرخانه‌یه‌. ڕەنگه له‌به‌ر ئەمه بێت کە ئەو تاقه رسته‌ ڕزگاریده‌ره واته «من کوڕی ئەم ماڵەم»، ئیمکانی وتنی بۆ ناڕەخسێت و هه‌رگیز نایه‌ت‌ به‌ زماندا.

لە جیهانی هومێر و زەمەنی بازنەییی ئوستوورەدا، شوناس جێگیرە. پێنێلۆپێ پاش بیست ساڵ هەر هه‌مان ژنی ئۆدیسەیە، تێلێماخۆس هەر کوڕی ئۆدیسەیە، ئارگۆس هەر سەگی ئۆدیسەیە. بیست ساڵ به‌سه‌ر غیابی ئۆدیسەدا تێدەپەڕێت، که‌چی پەیوەندییە بنەڕەتییەکان ناگۆڕێن. به‌ڵام لە ده‌قه‌که‌ی کامۆدا، هەموو پەیوەندی و شوناسێک شەقی بردووه و دوو لەت بووه. ماڵ هەم ماڵە و هەم موسافیرخانە، دایک و خویشک هەم دایک و خویشکن و هەم بکوژ، ژانیش هەم کوڕە و هەم میوان. کەواتە ئەگەر پێنێلۆپێ، ئارگۆس و ماڵ پارێزەری نۆستۆسن، لە ده‌قی کامۆدا دایک، مارتا و خودی ماڵ ئەو توانست و ئیمکانە ڕەت دەکەنەوە. 

لێرەدا شکستی نۆستۆس تەنها شکستی ناسینەوە نییە، بەڵکوو شکستی زمانیشە. وا ده‌رده‌که‌وێ ژان توانای ناساندنی خۆی هەیە و خۆی وای پێ‌باشه جارێ نه‌یڵێت، ئەمە ڕواڵەتە، ژان هەرگیز ناتوانێت ئەو وتەیە لانیکه‌م لە کاتی گونجاودا بڵێت، چونکوو زمان لە جیهانی داڕماوی شانۆنامه‌که‌دا چیتر ئامرازی پەیوەندی و خۆپێناسه‌کردن و ده‌رخستن نییە، بەڵکوو بووه‌ته شوێنی داشاردن و خۆشاردنه‌وه، وه‌دواخستن و لێکدانەوەی هەڵە، له‌ملاشه‌وه ده‌ڵێی کەسایەتییەکانیش گوێبیستی زمانی ڕاستیبێژ نین و له ئاستی هەموو نیشانه‌یه‌کدا کوێرن و تەنها به ده‌فته‌رچه‌ی ناسنامه‌ی و په‌ساپۆرت باوه‌ڕ ده‌که‌ن.

لەبەر ئەوە، تراژیدیای «هەڵەتێگەیشتن» تەنها بەهۆی دواکەوتنی ناسینەوە نییە، به‌ڵکوو بە هۆی نه‌تواناییشه له سه‌رگرتنی نۆستۆس و له کارکه‌وتنی زمانی ڕاستی‌بێژ و ئیمکانی ژنه‌فتنی ڕاستی. بەم مانایە، کامۆ تەنها چیرۆکی گەڕانەوە پێچەوانە ناکاته‌وه بەڵکوو بنەمای نۆستۆسیش لەکار دەخات. لە جیهانی کامۆدا هاتنه‌وه ڕوو دەدات، بەڵام نۆستۆس جێبەجێ نابێت. چونکوو وه‌ک بینرا نە ده‌رفه‌ت و زه‌رفییه‌ت بۆ زمان و خۆناساندن ده‌ڕەخسێت، نه ناسینەوە لە کاتی خۆیدا ڕوو دەدات، نە ماڵ هێشتا شوێنی پاراستنی بیرەوەری و شوناسە، نە نەزم ئیمکانێکە کە بتوانرێت سەربگرێتەوە.

لە جیهانی هومێر، سوفوکل و‌ شانامه‌دا، شوناس پێش لە هەر شتێک لە جەستە، بیرەوەری و پەیوەندیی بنەماڵەییدا خۆی به‌رجه‌سته ده‌کاته‌وه. جێ برینی ڕانی و کەوان‌کێشییەکەی ئۆدیسە، برینانی پاژنه‌ی ئۆدیپ، هێز و بازووبەندی سۆراب بەڵگە و ناسنامه‌ن و جیا‌ له نیشانە‌ی جەستەییی که‌سه‌کان بە بیرەوەریی هاوبەشیش دەناسرێتەوە. بەڵام لە شانۆنامه‌که‌ی کامۆدا، شوناس ته‌نها و ته‌نها بووەتە ناسنامە و بەڵگەنامە‌ی کاغه‌زین. ئەمە تەنها جیاوازییەکی پلۆتی نییە، بەڵکوو نیشانەی گواستنەوەیشە لە جیهانێکه‌وه (کە شوناس لە جەستە و بیرەوەریدا دەپارێزرێت)، بۆ ناو جیهانێکی ئابزورد کە تێیدا هه‌موو ئەو پەیوەندییانە (به زمانیشه‌وه)، شکاون. بۆیە لە «هەڵەتێگەیشتن»دا، نۆستۆس تەنها بەهۆی دواکەوتنی ناسینەوە شکست ناهێنێت، بەڵکوو له‌به‌ر ئەوەشە کە لەو جیهانەدا وتنی ڕاستی مەرجەکانی ناسینەوە، گەڕانەوە و دامەزراندنەوەی نەزم لەناو چووگن. واته ئەو جیهانەی وا نۆستۆس تێیدا مانادار بوو، چیتر بوونی نییە.

The post مردنی گەڕانەوە appeared first on ژنەفتن.

لێرەدا ئێمە بۆ باسکردن لەمەڕ پرسی خوا و پەیوەندی بە ئەدەبەوە شەش فەرمان دەخەینەڕوو، کە بە جۆرێک لە جۆرەکان لە گوتاری ئاینەوە نزیکە. دەشمانەوێ ئەوە بۆ خوێنەر ڕوون بکەینەوە ئەو فەرمانانە لەسەر بەرد نەنووسراون[2]. هەروەها ئەو فەرمانانە بۆ دەرکردنی چەند یاسا و ڕێسایەکی ئاینی نییە خەڵک پێیەوە پابەند بن. هەرچەندە ئێمە بە بەکارهێنانی وشەی فەرمان سوودمان لە گوتاری ئاینی وەرگرتووە، ئێمە رێگە بە خۆمان نادەین لەبارەی بوون و نەبوونی خواوە هیچ شتێک ڕابگەیەنین. ئامانجی سەرەکیی ئێمە ورووژاندنی پرسیار و وتووێژی زیاترە نەوەک کۆتاییهێنان پێیان.

فەرمانی یەکەم: خوای بەمرۆڤکراو (anthropomorphism)

بەمرۆڤکردن (anthropomorphism) – لە وشەی یۆنانی morphe (شێوە) و Anthropos (مرۆڤ) پێکدێت – زاراوەیەکی ڕەوانبێژییانەیە بۆ شتێک بەکار دێت مرۆڤ نەبێ و خاسیەت و شێوەی مرۆڤی پێ بدرێت. بەشێوەیەکی ڕوونتر – هەروەک نیچە و فڕۆید باسیان کردووە – دەکرێ بڵێین خوا دەرهاویشتەی خۆپەرستی (ego) مرۆڤە بەرانبەر بە گەردوون. هەروەها جێگەی سەرسوڕمان نییە گەر بڵێین ئەو خۆپەرست یان “من”ە زۆربەی جار نێرە. لەم ڕەوتگەیەوەیە (context) فڕۆید دەڵێت خوا (بەتایبەتی خوای مەسیحییەت و جوو) خوایەکی باوک-شێوەیە. فڕۆید ئەوە دەخاتەڕوو کە خوا “جێگرەوەی باوکە، یان ڕاستتر بڵێین باوکێكی باڵایە. خوا کۆپی ئەو باوکەیە لە منداڵی بینیومانە.” خوا هێمای دەسەڵاتە، پێشڕەوێکی مەزنە و باوکی گەورەمانە، ئەو باوکەی هەندێک جار تووڕە (هەروەک خوای پەیمانی کۆن) و هەندێک جار خۆشەویستە (هەروەک خوای پەیمانی نوێ). تەواوی سیستەمی نەریتی مەسیحیەت دەهەژێت گەر تەنانەت بۆ ماوەیەکی کورتیش بیر لە گریمانەی مێبوونی خوای مەسیحیەت بکەینەوە. “خوای مێینە تەنیا بۆ گاڵتە پیاوی شۆفێری دروست کرد،” ڕەنگە زۆربەمان بە خوێندنەوەی ئەو بەرچەسپی ئۆتۆمبێلە پێبکەنین چونکە لێرەدا خوا نێر نییە بەڵکوو مێیە. هەرچۆنێک بێت، ناتوانین لە خوا تێبگەین بەبێ تێگەیشتن لە زاراوەی بەمرۆڤکردن.

فەرمانی دووەم: خوا مردووە

ئەم بۆچوونە زیاتر دەدرێتە پاڵ فەلسەفەی نیچە، بەڵام دەکرێ بەشێوەیەکی گشتی لەم بۆچوونە تێبگەین لە پەیوەند بە کاریگەریی کولتووری ئەوروپی لەسەر خوێندنی زانستی ئینجیل (بەتایبەتی لە ئەڵمانیا) و دۆزینەوە بەبەردبووەکان (بەگشتی لە ئەڵمانیا و بەریتانیا) و ئەو پێشکەوتنە دواییانەی لە تیۆریی پەرەسەندن لە سەدەی نۆزدەدا بەدەست هاتن. لە نێوەڕاستی سەدەی نۆزدە بەدواوە ئەوە ڕوون بووەوە – لانیکەم بۆ بەشێکی زۆری ڕۆشنبیرانی ئەوروپایی – ئینجیل زۆر لایەنگیرانە نووسراوە و ناکرێ چیتر وەک کتێبێک کە چەند حەقیقەتێکی مێژوویی لەخۆ گرتووە سەیر بکرێت. لێکۆڵینەوە لە بەبەردبووەکان ئەوەی سەلماند کە مەحاڵە هەروەک ئەوەی ئینجیل ئاماژەی پێ دەکات تەمەنی زەوی چەند هەزار ساڵێک بێت. چاڕڵس داروین لە کێبە بەنێوبانگەکەیدا ڕەچەڵەکی چەشنان (١٨٥٩) بەشێوەیەکی زۆر قایلکەرتری ئەزموونییانە و مێژوویییانە گەشەسەندنی مرۆڤی خستەڕوو، بەمەش خوای لە هاوکێشەکە کردە دەرەوە. شاعیران و ڕۆماننووسان ناچاربوون دان بە “ونبوونی خوا” دابنێت، هەروەک ڕەخنەگری ئەدەبی ئەمریکایی جەی. هیڵز میلەر (١٩٢٨-٢٠٢١) لە کتێبێکی بە هەمان ناوونیشان (ونبوونی خوا) ئاماژەی پێ دەکات. ئەوە هەمان ئەو هەستی ونبوونەیە وا لە ماتیو ئارنۆڵد دەکات لە شیعری ‘کەناری دۆوڤەر’دا (١٨٥١) باس لە پاشەکشەی دەریای باوەڕ بکات:

دەریای باوەڕ

ڕۆژانێک هەموو کەنارەکانی زەوی لە ئامێز گرتبوو

وەک کەمەربەندێکی زێڕین بە دەوری جیهاندا پێچرابێت

بەڵام ئێستا

تەنیا گوێم لە هاواری تۆقێنەر و بێ بڕانەوەیە

هەناسەکانی دەکشێنێتەوە

بۆ بای شەوانە لە کەنارە خەمگینەکان و

زیخەڵانی زەویدا

بەگوێرەی ئەم شیعرە بێت کولتووری ئەوروپایی بەشێوەیەکی گشی بە سێکیولار کراوە.

بێگومان شتەکان لەوەی باسمان کرد ئاڵۆزترن. تەنانەت گەر بۆ نموونە دان بەوەشدا بنێیت خوا مردووە ئەوا دەبێ لەڕووی زاراوەی بەمرۆڤکردنەوە (anthropomorphic) بیری لێ بکەینەوە و وای دابنێین خوا سەردەمانێک هەبووە نەوەک ئەوەی هەر نەبووبێت. بیرۆکەی مردنی خوا وەک بیرۆکەی مردنی نووسەر تێگەیشتن لێی سەختە. هەروەک ڤیرجینیا وڵف (١٨٨٢-١٩٤١) لە شوێنێکدا دەڵێت: “کوشتنی تارمایییەک لە کوشتنی کەتوارێک (reality) سەختترە.”

فەرمانی سێیەم: دانپێدانان بەوەی خوا بەمرۆڤکراوە یان مردووە واتای ڕزگاربوون لێی ناگەیەنێت

ڕۆڵان بارت (١٩١٥-١٩٨٠) زۆر بەڕوونی ئەوە دەخاتەڕوو بیرۆکەی خوا بەشێوەیەکی تەواو پەیوەندی بە حەقیقەت، هەبوون، سرووش و مانا بە واتا گشتییەکەی هەیە. هەربۆیە هەرکاتێک پرسەکانی حەقیقەت و مانا لە دەقێکی ئەدەبی بووروژێندرێن ئەوا پرسی خواش دێتە کایەوە. بارت باوەڕی وایە بیرۆکەی نووسەر پێکەوەبەندە لەگەڵ بیرۆکەی خوا.[3] هەروەها، بارت تیۆری و ڕەخنەیەکی ئەدەبی وا پێشنیاز دەکات کە چیتر ئاینی نەبێت، هەروەک ڕایدەگەیەنێت:

بۆ دۆزینەوەی مانایەکی شاراوەی دەقێک پێویستە مەودای نووسین بە قووڵی و فراوانی سەیری بکەین نەک لە ڕوانگەیەکی تەسکەوە. نووسینی بەردەوام مانا دروست دەکات بەڵام ئەم مانایانە هەمیشەیی نابن. رێک بەهەمان شێوە ئەدەب (یان باشترە بڵێین نووسین) بە ڕەتکردنەوە ئەوەی خۆی بداتە پاڵ مانایەکی ‘نهێنی’ و ڕەهای دەق (هەروەها جیهانیش) خۆی لە حەقیقەتی ڕەها ڕزگار دەکات، ڕەنگە ئەمەش وەک چالاکییەکی دژە ئاین لێک بدرێتەوە. من ئەوە بە چالاکییەکی زۆر شۆڕشگێڕانەی ڕاستەقینە دەبینم چونکە مانای ڕەها ڕەت دەکاتەوە و لە کۆتاییشیدا دەبێتە هۆی ڕەتکردنەوەی خوا و گەوهەرەکانی کە بریتین لە هۆ، زانست و یاسا.

پەیوەندیی قووڵی نێوان ‘خوا’ و ‘مانا’ ناڕاستەوخۆ لە ئینجیلدا باس کراوە. ئینجیلی یوحەنا وا دەست پێ دەکات: “لە سەرەتادا وشە هەبوو، وشەکە لەلای خوا بوو، وشەکە خوا بوو.” لە زمانی یۆنانی کۆندا بە وشە دەگوترێت ‘logos’ کە هەر تەنیا بە واتای وشە نایەت بەڵکوو واتای ‘هۆش’ و ‘مانا’ش دەگەیەنێت. لەم ڕەوتگەیەوەیە ئێمە پێویستە بگەڕێینەوە سەر ئەو بیرۆکەیەی ژاک دێریدا (١٩٣٠-٢٠٠٤) پێی دەگووت  logocentrism(ئاوەزتەوەری)، بە واتایەکی تر تەواوی سیستەمی بیرکردنەوە، کولتووری، و فەلسەفی ئەوروپا بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ بێت یان ناڕاستەوخۆ لەڕێی مانای جێگیر و گەوهەری بەڕێوە دەبرێت، یان ئەوەی دێریدا پێی دەگووت مەدلوولی باڵا (بۆ نموونە؛ خوا). گەر لە ڕوانگەیەکی ئەدەبییە باسی ئەو مژارە بکەین دەتوانین بڵێین گەورەترین ئارەزووی ئێمە لە خوێندنەوەی شیعرێک یان ڕۆمانێکدا ئەوەیە بزانین ماناکەی چییە. زانینی مانای دەقێک هاوواتایە لەگەڵ زانینی مەبەستی نووسەرەکە (لێرەدا دەبێ بە جێگرەوەی خوا) لە نووسینی دەقەکەدا. بێگومان بەشێکی بەرچاوی نووسین و ڕەخنەگرتن پەیوەندی بەم چالاکی ئاینییەوە هەیە. ئەوە هەمان ئەو شتەیە بارت دەیویست پێمان بڵێت کە ئەم چالاکییانە ڕەگیان لە ئاینەوە داکوتاوە چونکە وێڵی ناوەندێکی تاکڕەهەند، جێگیر و دەسەڵاتخوازن.

لێکدانەوەکانی بارت زۆر سەرنجڕاکێشن – بۆ نموونە لە پێکەوەبەستنی ئەدەب یان نووسین بە چالاکییەکی شۆڕشگێڕانەی ڕاستەقینە – بەڵام لە هەمان کاتیشدا بە جۆرێک لە جۆرەکان کێشەدارن. بێگومان بارت لە پێکەوەبەستنی ئەدەب بە شۆڕش، ئەناڕکی[4]، یاخیبوون و ئازادیخوازی ڕاستە بەڵام بابەتەکە لە لێکدانەوەکانی ئەو ئاڵۆزترە. زاراوە داڕشتنی بارت بە جۆرێک لە جۆرەکان هاوپەیوەندە بەوەی ڕەتی دەکاتەوە و نکۆڵی لێ دەکات. وەک ئەوەی بڵێین بیرکردنەوەی بێ باوەڕێک لەگەڵ باوەڕدارێک دەگونجێت لە ڕێگەی ئاماژەی ڕەتکردنەوە (بۆ نموونە؛ ناتوانی بڵێی خوا بوونی نییە بەبێ ئەوەی زانیارییەکی پێشوەختەت لەبارەی گەردوون نەبێت)، کەواتە بیرۆکەی “چالاکی دژە ئاین” بەستراوەتەوە بە تێگەیشتن لەو ئاینەی ڕەتی دەکەیەوە. بە هەمان شێوە، بەکار‌هێنانی وشەی “ڕاستەقینە” (شۆڕشگێڕانەی ڕاستەقینە) لەلایەن بارتەوە بیرۆکەی “هۆ، زانست و یاسا” پشتڕاست دەکاتەوە لە هەمان ئەو کاتەیدا کە ڕەتی دەکاتەوە. ئەمەش بە واتای ئەوە نایەت ئێمە لێکدانەوە و بیرکردنەوەکانی بارتمان بە کەم گرتبێت. بەڵکوو بە واتای ئەوە دێت بیرکردنەوە نا-ئاینییەکان لەوە ئاڵۆزترن کە بە خەیاڵماندا هاتووە. هەربۆیە پێویستە ئەو بۆچوونەی نیچە بە یادی خۆماندا بهێنینەوە کە دەیگووت: “تا باوەڕمان بە ڕێزمان هەبێت ناتوانین لە خوا ڕزگارمان بێت.” ئەم گووتەیەش وەک زۆرێک لە گووتەکانی تری نیچە پرسیار ورووژێنەرە. ئەو پرسیارەی لێرەدا دێتە ئاراوە ئەوەیە: گەر هیچ یاسا و ڕێسایەک نەبێت بۆ ڕێکخستنی زمانمان ئەوا چۆن قسە بکەین؟

فەرمانی چوارەم: ئاین لە هەموو شوێنێکە

کاتێک سەیری ڕێکخستنی کات دەکەین لە کولتووری ئەوروپادا ئەوا دەبینین چەندە ئاین کاریگەری لەسەر ئەو کولتوورە هەبووە. لە هەمووی بەرچاوتر ساڵی زاینییە کە لەسەر بنەمانی ئاینی مەسیحی دانراوە. هەموو سەڵاکان (چ جای ١٧٨٩ یان ٢٠١٠بێت) بە anno domini ناو دەبرێن کە واتای “ساڵی عیسای مەسیح” دەگەیەنێت. شتەکان لە ئەمریکا و ئەوروپادا بەبێ پێکهاتە مەسیحییەکە زۆر جیاواز دەبن. بۆ نموونە؛ بهێنە پێش چاوت ساڵ جەژنی کریسمەس و ئیستەری تێدا نەبێ یان هەفتە شەممەی تێدا نەبێت. مەسیحییەت زۆر لەوە بەربڵاوترە لەوەی زۆرێک لە خەڵکی – بەتایبەتی ئەو مەسیحییانەی پەیڕەوی لە ئاینی خۆیان ناکەن، ئەگنۆستیکەکان[5] و بێ ئاینەکان – بیری لێدەکەنەوە.

ئێمە چۆن دەتوانین لە پەیوەند بە خوێندنەوە و نووسین لەبارەی دەقە ئەدەبییەکان بیر لەوەی سەرەوە بکەینەوە؟ لە زۆر ڕووەوە گەڕان بەدوای بیرۆکە و پاڵنەرە ئاینییەکان و بەتایبەتیش مەسیحییەتدا لە توێژینەوە ئەدەبییەکاندا وەک ئەوە وایە ببیە کارەکتەری ناو چیرۆکی ‘نامە دزراوەکە’ی ئێدگار ئالان پۆو (١٨٠٩-١٨٤٩) کە سەیری نەخشەیەک دەکات و ناتوانێ ئەو وڵاتە بدۆزێتەوە بەدوایدا دەگەڕێت چونکە پیتەکانی ناوی وڵاتەکە زۆر گەورەن. بوون بە ڕەخنەگری ئاین زۆر لەوەی ئێمە بیری لێ دەکەینەوە سەیرترە.

هەروەک جۆناتان کەڵڕ (١٩٤٤- ) لە وتارێکیدا لەژێر ناوونیشانی ‘ڕەخنەی سیاسی: ڕووبەڕوبوونەوەی ئاین’ ئاماژەی پێ دەکات: “لە بەشەکانی ئەدەب لە زانکۆکانی ئەمڕۆدا هەموو جۆرە ڕوانگەیەک دەدۆزیتەوە – مارکسی، لاکانی، بنیاتشکێنخواز (deconstructionist) و فێمێنیست – بەڵام بە دەگمەن کەسێک لەم بەشانەدا دەدۆزیتەوە بەتوندی هێرشی سەر ئاین بکات. لەم بارەیەوە کەڵڕ کورتەیەکمان لەبارەی ئەرکی مامۆستا و ڕەخنەگر پێ دەڵێت:

پێویستە لە پەیوەندی نێوان نووسین و فێرکردن لەگەڵ گوتارە ئاینییەکان هەنگاوی گرنگ بهاوێین و ڕوانینێکی ڕەخنەیی لە تاوتوێکردنی تێما ئاینییەکان پەرەپێبدەین، بەو شێوەیە نا کە وای دابنێین خواباوەڕی شایەنی ڕێزی تایبەتییە، هەروەک چۆن ناڵێین باوەڕە زایەندخواز (sexist) و ڕەگەزپەرستییەکان شایەنی ڕێزی تایبەتین. ڕەنگە ئەوە وامان  لێبکات لە کاتی وتنەوەی ئەو بەرهەمانەی تژین لە گوتارە ئاینییەکان، مەسیحییەت لەگەڵ ئەفسانەکانی تردا بەراورد بکەین، یان پیشاندانی ڕوانگە ئازارخوازی (sadism) و زایەندخوازییەکانی گوتاری ئاینی و کردنی بە بابەتی سەرەکیی وتووێژ، هەروەک چۆن ئێستە لە وتنەوەی ئەو بەرهەمانەی بە ئاشکرا زمانێکی ڕەگەزپەرستیان تێدا هاتووە ئەو کارە دەکەین.

فەرمانی پێنجەم: ئەدەب ڕوویەکی نەگریسیشی هەیە

با وای دانەنێین ئەدەب بەهۆی داهنێنان و joie de vivreیدا[6] شێوەیەک لە باشیی خۆڕسکی هەیە، یان وەک ماتیو ئاڕنۆڵد (لە سەدەی نۆزدەدا) و ئێف. ئاڕ. لیڤس (لە سەدەی بیستەمدا) بانگەشەی ئەوە بکەین خوێندنەوە و لێکۆڵینەوە لە ئەدەب بە شێوەیەکی ‘سروشتی’ دەتکات بە کەسێکی باشتر، بەڵکو پێویستە ئێمە دان بەوە دابنێین کە داهێنانی ئەدەبی چەندە پەیوەندی بە باشییەوە هەیە هێندەش پەیوەندی بە نەگریسییەوە هەیە. ماتیو ئاڕنۆڵد لە وتاێکیدا بە ناوونیشانی ‘ئەرکی ئەدەب لە ئێستەدا’ (١٨٦٤) ئەدەب بە “بەهەشتی بەڵێندراو” دەناسێنێت تێیدا “باشترینەکانی لەوەی تا ئێستا زانراوە و بیری لێ کراوەتەوە” لەخۆ گرتووە. بە هەمان شێوە ئێف. ئاڕ. لیڤس جۆرێک لە تیۆریی ئەدەب دەخاتەڕوو کە “نەریتی ڕوحانی” و “گوڵبژێری سەدەکانی”ی لەخۆ گرتووە. ئەم جۆرە تێگانە سەرنجمان بۆ ئەو بانگەشە ساختەکارییانەی لیۆ بێرسانی (١٩٣١-٢٠٢٢) ناوی نابوو “بەها دەسەڵاتخواز و ڕزگاریخوازەکانی ئەدەب” ڕادەکێشێت. بێگومان دەتوانین بڵێین بە جۆرێک لە جۆرەکان شتێکی دزێو لەبارەی ئەدەبەوە هەر هەیە. بە شێوەیەکی گشتی، پێکەوەسازانی داهێنان، خەیاڵ و نەگریسی تایبەتمەندیی بەرهەمە ئەدەبییەکانن، هەروەک ژۆرژ باتای (١٨٩٧-١٩٦٢) لە توێژینەوەکەیدا بە ناونیشانی ئەدەب و نەگریسی (١٩٥٣) باسی دەکات. باتای دەنووسێت: “ئەدەب بێ تاوان نییە، بەڵکوو مەترسیدارە چونکە مل بۆ ڕێسا ئاکارییەکان نادات.”

دەتوانین ئەوە باشتر شرۆڤە بکەین بە گەڕانەوە بۆ کتێبی بەهەشتی ونبووی جۆن میڵتن (١٦٠٨-١٨٧٤) کە لە ساڵی ١٦٦٧ بڵاو کراوەتەوە. لە بەرگی یەکەمی ئەو کتێبەدا، میڵتن باس لە توانای بەدڵەتەپێخەری ئەهریمەنەکان لە گۆڕینی کتۆپڕیان لە زەبەلاحێکەوە بۆ شەموولەیەک “پەری کورتەبنە” دەکات:

هەر کەمێک لەمەوبەر بوو ئەو ئەهریمەنانە

وەک زەبەلاحترینی زەویی خۆیان دەنواند

بەڵام ئێستە لە کورتەڵەیەک بچووکترن و

لە ژوورێکی تەنگەبەردا جێیان بۆتەوە

وەک شەموولەکانی ئەوبەری چیای هیند یان پەری کورتەبنە

ئەو پەرییانەی نیوەشەوان لە نێو دارستان و کانیاوەکاندا ئاهەنگ دەگێڕن و

خۆیان پیشانی گوندییەکان دەدەن

یان ئەو خەونەی شەوێکی مانگەشەو گوندیان دەیبینن

پەرییەکان کەیف و سەفایانە

خەریکی سەما و هەڵپەڕکێن

گوندییەکەش هەم بە دڵخۆشی و هەم بە ترسەوە سەیریان دەکات.

لەو دێڕانەدا فریودان و دوودڵی دەبینین چونکە ئەهریمەن بە “پەری کورتەبنە” بەراورد کراوە. هەر لەم دێڕانەدا هێزی سیحراویی مۆسیقا (یان شیعر) و – بەشێوەیەک تەنانەت مانگیش نیگەران دەردەکەوێت – تێکهەڵکێشبوونی ترس و دڵخۆشی دەردەکەون. ئەمەش هاوشێوەی هەمان ئەو ساتەیە مرۆڤ نازانێت چی دەبینێت (یان خەونی چی دەبینێت). ئایا ئەو دیمەنەی میڵتن لە شیعرەکەدا ئافراندوویەتی سەرنجی کەسی ڕاکێشاوە یان نا؟ دەتوانین بڵێین بە جۆرێک لە جۆرەکان تەواوی بەهەشتی ونبوو لەسەر بنەمای ئەو دڕدۆنگییە نووسراوە.

ئەم دێڕانەی بەهەشتی ونبوو دەرخەری هێزی دڕدۆنگی و ستایشی جوانیناسانەی نەگریسییە. ڕەنگە ئەوە هاوکارمان بێت بۆ ڕوونکردنەوی پەیڤی ویلیام بلەیک (١٧٥٧-١٨٢٧) لەبارەی بەهەشتی ونبووەوە. بلەیک لە کتێبی هاوسەرگیریی بەهەشت و دۆزەخدا (١٧٩٠) دەڵێت: “میڵتن زۆر خۆگیرانە لەبارەی خوا و فریشتەکانەوە دەنووسێت، لە هەمان کاتدا بەوپەڕی ئازادانەوە لەبارەی دۆزەخ و ئەهریمەنەوە دەنووسێت، ئەمەش لەبەر ئەوەیە میڵتن بەبێ ئەوەی پێ بزانێت شاعیرێکی ڕاستەقینەیە و لای ئەهریمەنی گرتووە.” هاڕۆڵد بلووم (١٩٣٠-٢٠١٩)، کە بە یەکێک لە بەنێوبانگترین ڕەخنەگرانی ئەدەبی سەدەی بیستەم دادەنرێت، تیۆرییەکی شیعری تەواوی لەسەر بنەمای ئەو تێڕوانینەی بلەیک داڕشتووە. بۆ بلووم ئەهریمەنی میڵتن نموونەی هەرە دیاری شاعیری مۆدێرنە. بە هەمەحاڵ، وا دیارە ئەو شیعرە مەزنەی میڵتن و شیعرەکانی بلەیک بە شێوەیەکی تەواوەتی قەرزداری جۆرێک لە جوانیناسی نەگریسین. هەروەک باتای ئاماژەی پێ کرد، نەگریسی و خەیاڵی ئەدەبی موویان بە بەینی وەناچێت. دەتوانین بە کورتی بە گەڕانەوە بۆ ئۆتێلۆی شکسپیر شرۆڤە بۆ ئەوە بکەین. با وای دابنێین چی دەبوو گەر ناوونیشانی ئەو شانۆنامەیەی شکسپیر ئیاگۆ[7] بووایە لەجیاتی ئۆتێلۆ. لەوانەیە ئیاگۆ کەسێکی قێزەون بێت بەڵام ئەو جێگای سەرنجی شکسپیر و بەرجەستەکەری داهێنان و هێزی شانۆییانەیەتی.

هێنری جەیمس (١٨٤٣-١٩١٦) لە ڕوونکردنەوەیەک کە بۆ ڕۆمانی خراپترکردنی بارودۆخی (١٨٩٨) نووسیوە روانگەیەکی هاوشێوە دەخاتەڕوو. لەوێدا جەیمس دەڵێت: “ئەو ڕۆمانە وا لە خوێنەر دەکات تێڕوانینێکی گشتی لەبارەی نەگریسییەوە هەبێت. وای لێدەکات بیر لە نەگریسی بکاتەوە. وای لێ دەکات نەگریسی لە جیاتی خوێنەر خۆی بیر بکاتەوە.” هەربۆیە لەم فەرمانی پێنجەمەدا دەتوان بڵێین ئەدەب بەرەو بوون بە دێوەزمەیەک (demon) هەنگاو دەنێت بەهۆی بەکۆیلەکردن، دەستبەسەرداگرتن و داگیرکردنەوە. وشەی “دێوەزمە” لێرەدا کەمێک ناڕوونە و دەکرێت بڵێین دێوەزمە “ڕوحێکی نەگریسە” یان “ئەهریمەنە” بەڵام لە هەمان کاتدا دەکرێ “ڕوحێکی هاوڕێیانە یان جنۆکەیەکی باش”یش بێت. باسکردن لەوەی ئەدەب ڕوویەکی نەگریسی هەیە بەمانای ئەوە نایەت بەرهەمە ئەدەبییەکان تاوانبار بکەین بە لادانی ئەخلاقی، بەڵکوو بە مانای ئەوە دێت کە مەرج نییە خوێندنەوەی ئەدەب بتکاتە کەسێکی باشتر. بەرهەمە ئەدەبییەکان ترسناکن. دیارترین نموونەشمان بۆ ئەمە ڕۆمانی ئایەتە شەیتانییەکانی (١٩٨٨) سەلمان ڕوشدییە کە هەر لەدوای بڵاوبوونەوەی فەتوای کوشتنی بۆ دەرکرا. خوێندنەوەی دەقە ئەدەبییەکان، بە شێوەیەکی هەم بێزارکەر هەم داهێنەرانە، دەربەستی نەگریسیمان دەکەن. هێزی دژبەیەک و داهێنەرانەی نەگریسی لە دەقە ئەدەبییەکان وا دەکات ئەدەب باشترین شوێن بێت بۆ دڕدۆنگی و بیرکردنەوە لە بەها ئاکارییەکان. دوور لە بێ ئاکاری و نا-ئاکاری، ئەدەب – وەک ئەوەی باتای ناوی لێ نابوو – پەیوەستمان دەکات بە سەرووئاکارییەوە (hypermorality). هەروەها، ئەدەب ڕووبەڕوومان دەکاتەوە لەگەڵ ئەو پرسیارانەی دەبنە هۆی بڕیاردان و ئەرکی ڕەخنەیییانەی جیاواز. ئایا ئایەتە شەیتانییەکان بەرهەمێکی نەگریسە؟ ئایا ئەو بەرهەمە نەگریسترە لە بەهەشتی ونبوو یان با بڵێین فڕانکنشتیانی (١٨١٨) ماری شێڵی (١٧٩٧-١٨٥١) یان خانووەکەی پاریسی (١٩٣٥) ئێلیزابێت بۆون (١٨٩٩-١٩٧٣)؟ گەر بە هەڵەشەیی وەڵامی ئەو پرسیارانە بدەینەوە ئەوا دەبێ چاو لە هێزی ئەفسوناوی ئەدەب بپۆشین و تایبەتمەندییە ئاکارییەکانی وەلا بنێین.

فەرمانی شەشەم: ئەدەب پیرۆزە

ئەوەش ڕوویەکی دیکەی دژبەیەکی ئەدەبە. وانەیەک کە دەبووایە سەلمان ڕووشدی لە ٦ی شوباتی ١٩٩٠ بۆ یادی هێربێرت ڕید (١٨٩٣-١٩٦٨) لە پەیمانگەی هونەری هاوچەرخەکانی لەندەن پێشکەشی بکات لەلایەن هاڕۆڵد پیتەرەوە (١٩٣٠-٢٠٠٨) خوێندرایەوە چونکە ئەو کاتە ڕووشدی بەهۆی فەتواکەوە نەیدەتوانی خۆی دەربخات. وانەکە بە ناوونیشانی ‘ئایا هیچ شتێک پیرۆز نییە؟’ بوو. وانەکەی ڕوشدی بەم شێوەیە دەست پێ دەکات:

هیچ شتێک لە خودی خۆیدا پیرۆز نییە… بیرۆکە، دەق و تەنانەت خەڵکیش پیرۆز دەکرێن نەوەک خودی خۆیان پیرۆز بن. لە زمانی ئینگلیزیدا وشەی پیرۆز (sacred) لە sacrare لاتینییەوە وەرگیراوە کە واتای “جیاکردنەوە بۆ بەپیرۆزدانان” دەگەیەنێت، بەڵام لە مێژوودا کردەی بە پیرۆز دانان ڕووداوێکی هەرە گرنگ بووە چونکە لە دەرئەنجامی گوشار و هەوڵ و تەقەڵای بێ وچانەوە هاتۆتە دی. هەروەها، ڕووداوەکانی مێژوو هەمیشە دەبێ ببن بە بابەتی گومانکردن، بنیاتشکێنی، و تەنانەت لە ڕمێن کەوتوویش.

دواتر وانەکە بەرەو ئەوە دەچێت گومان بخاتە ئەوەی هیچ شتێک پیرۆز نییە. ڕووشدی ئەوە دەخاتەڕوو ڕەنگە ناچاربێت “بیرۆکەی ئەوەی خەیاڵ سنووری نییە بە پیرۆز دابنێت لەگەڵ ئەو تێڕوانینانەی خۆی کە لەبارەی پەیوەندی نێوان جیهان، دەق و باشیەوە هەیەتی.” رووشدی بەردەوام دەبێت و دەڵێت پێویستە هونەر “پێناسەیەکی سێکیولاری بەرزەفڕمان” پێشکەش بکات. بەرزەفڕبوون لێرەدا بریتییە لە “فڕینی ڕوحی مرۆڤ لە دەرەوەی چوارچێوە ماددیەکەی و بوونە فیزیکییەکەی کە هەموومان، چ ئایندار بین چ بێ ئاین، لە کاتی جیاوازدا ئەزموونی دەکەین.” لە کۆتایی وانەکەدا ڕووشدی وا دەردەکەوێت لەم بۆچوونانەی خۆی لەبارەی هونەر و ئەدب پاشەکشە بکات. هەربۆیە ڕایدەگەیەنێت: “ئێستە خۆم وادەبینم کە پێویستە لە بیرۆکەی بە پیرۆزدانانی ئەدەب پاشەکشە بکەم چونکە ناتوانم قبووڵی ئەوە بکەم نووسەر وەک پیغەمبەرێکی سێکیولار ببینم.”

گۆڕینی بەردەوامی تێڕوانینی ڕووشدی لەم کورتە وانەیەدا، دژیەکی سروشتی ئەدەبمان بۆ دەردەخات. ئێمە وەک خوێنەر، قوتابی یان مامۆستا ڕەنگە زۆر لەژێر کاریگەریی بیری سێکیولاردا بین (یان بە شێوەیەکی تر بیڵێین، وا دابنێین ئاین گەورەترین نەگریسییە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، کە ئەوەش هەروەک دۆن کەپت (١٩٣٤-٢٠٢٥) ناوی نابوو “مەکینەی ڕق” زیاتر نییە). ئێمە چەندە بەلامانەوە گرنگە ئەدەب چییە، هێندەش بەلامانەوە گرنگە بزانین پیرۆزی چییە. کوشتنی هیتۆشی ئیگاراشی، وەرگێڕە یابانییەکەی ئایەتە شەیتانییەکان، لە ساڵی ١٩٩١ ئەوەمان بۆ دەردەخات کە چۆن هەنێک کەس کوێرانەی بڕیار لەسەر بەرهەمێکی ئەدەبی دەدەن بەوەی نەگریسە و کوفری تێدایە. ئەوانە بیریان چۆتەوە کە بەرهەمە ئەدەبییەکان زادەی خەیاڵی نووسەرن و نابێ خوێندنەوەی حەرفیانەی بۆ بکەین. بەڵام ڕەنگە ئەوە ئاماژە بێت بۆ پیرۆزی ئەدەب لەوەرگێڕاننەهاتووەکەیدا. ژاک دێریدا لەبارەی ئەمەوە لە ڕوانگەی نووسەر و فەیلەسوفی ئەڵمانی واڵتەر بنیامینەوە (١٨٩٢-١٩٤٠) دەنووسێت:

گەر شتێکی لەوەرگێڕاننەهاتوو لە ئەدەبدا هەبێت (یان بە شێوەیەک لە شێوەکان ئەدەب لەوەرگێڕاننەهاتووە)، ئەوا مانای وایە ئەدەب پیرۆزە. گەر چ ئەدەب هەبن ئەوا پیرۆزە و پیرۆزاندن دەخوازێت. بێگومان، سەرەڕای هەموو نکۆڵی لێکردنێکمان، پەیوەندی ئێمە لەگەڵ ئەدەب بەم شێوەیەیە. پیرۆزاندنی ئەدەب ئەو کاتە دەست پێدەکات کاتێک یەکێک دەڵێت: ناتوانم ئەم دەقە ئەدەبییە وەک خۆی بگوازمەوە بۆ سەر زمانێکی تر، هەر هەوڵێکیش بدەم بۆ وەرگێڕانی ئەوە دەقە ئەوا بێهوودە دەبێت. کەواتە ئەم دەقە ئەدەبییە دەقێکی پیرۆزە.

زۆر جیاواز لەوەی ڕەخنەگرێکی ئەدەبی وەک تێری ئیگڵتن باوەری پێبوو، خوێندن و توێژینەوە لە بواری ئەدەبیدا (بۆ نموونە لە بەریتانیا) لە زۆر ڕووەوە وەک جێگرەوەیەک بۆ ئاین سەری هەڵدا. ئەدەب لە ئاوارتەیی بوونی خۆیدا پیرۆزە. تا ئەوکاتەی ئێمە ئەدەب بە ئاواڕتە و بێ هاوتا بزانین، جەخت لە وەرگێڕانی بکەینەوە و لەهەمان کاتدا باوەڕمان وابێت لەوەرگێڕاننەهاتووە ئەوا ئێمە سەروکارمان لەگەڵ پیرۆزیدا هەیە.

هەبیت یان نەبیت، ئەوە کڕۆکی پرسەکەیە[8]…

وەرزی تەمتومان و پڕ بەرهەمی و

هاوڕێی گیانی بە گیانی ڕۆژ[9]…

جووتبوونی سێکسی 

لە ساڵی هەزار و نۆسەد و شێست و سێ دەستی پێ کرد[10]…

سەرچاوە:

An Introduction to Literature, Criticism and Theory, p. 161-169

[1] جۆن لێنن (١٩٤٠-١٩٨٠): گۆرانیبێژ و ئاوازدانەرێکی بەنێوبانگی بەریتانیایی بوو.

[2] ئاماژەیە بۆ ئەو دە فەرمانەی بەگوێرەی ئینجیل لەلایەن خواوە بۆ موسا نیردران. فەرمانەکان لەسەر دوو تاشە بەر نووسرابوون.

[3] ڕۆلاند بارت لە ساڵی ١٩٦٧دا وتاری ‘مردنی نووسەر’ی بڵاو کردەوە. وتارەکە دەنگدانەوەیەکی باشی بەدوای خۆیدا هێنا. لە وتارەکەدا بارت مشتومڕی ئەوە دەکات کە ئەوە خوێنەرە مانا بە دەق دەبەخشێت نەوەک نووسەری دەقەکە خۆی. بە واتایەکی تر پێویستە لە شیکردنەوەی دەقێکدا تەنیا پشت بە ژیاننامە و مەبەستی نووسەر نەبەستین.

[4] ئەناڕکی: دژە حکومەت و یاسا. پاشاگەردانی.

[5] ئەگنۆستیک: نازانم باوەڕ. بەو کەسە دەگوترێت نازانێ خوا بوونی هەیە یان نا و باوەڕی وایە بوون و نەبوونی خوا بە ئاسانی ناسەلمێنرێت.

[6] دەستەواژەیەکی فەڕەنسایییە بە واتای “خۆشی ژیان” دێت.

[7] یەکێک لە کارەکتەرەکانی ناو شانۆنامەی ئۆتێلۆیە. لە شانۆنامەکەدا ئیاگۆ ئۆتێلۆ فریو دەدات بەوەی ژنەکەی خیانەتی لێ کردووە، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی ئۆتێلۆ ژنەکەی خۆی بکوژێت.

[8] دێڕێکی شانۆنامەی هاملێتی شكسپیرە

[9] ئەو دێڕانە هی شیعری ‘بۆ پایز’ی جۆن کیتسن

[10] ئەم دێڕانە هی شیعری ‘ئانووس میرابیلیس’ی فیلیپ لاڕکینن

The post خوا لە ئەدەبدا appeared first on ژنەفتن.

مەبەستمان نییە کرۆنۆلۆژییانە باسی مێژووی چەمکی شانۆ بکەین، ئەگەرچی لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی ٢٠٠١ـی فەرهاد پیرباڵ هەیە لەم بوارەدا، پێی وایە وشەی “شانۆ” لە هیچ فەرهەنگێکی کوردیدا بەدی ناکرێت و یەکەم کەس کە وشەی تیاترۆی لاتینی {/ثیاتەTheatre}ی بەکارهێنابێ مەحوی شاعیرە، لە دوو نیوە دێڕی: دنیا تیاترۆیە، مەوەستە تیا، بڕۆ/ کێ مایەوە کە نەبووبێ تیا تڕۆ. ئەم وشەیە دواتر لەلای شاعیران و نووسەرانی دیکەش دووبارە دەبێتەوە. یەکەم شاعیر کە وشەی شانۆی بەکار هێنابێ، گۆرانی شاعیرە، لە شیعری جیلوەی شانۆ، دیوانی فرمێسک و هونەر. هەر بەپێی ئەم لێکۆڵینەوەیە، پێش ئەوەی شانۆی هاوچەرخ و ڕۆژئاوایی لە کوردستان بڵاو بێتەوە، کورد شانۆی میللی هەبووە، “لە سەردەمە دێرینەکانەوە بۆ نموونە: بەر لە مەسیح، گوتییەکان (٢٢٠٠پ.ز) دەمامکی سەرکەبەرانیان لەسەر دەکرد؛ دیاردەی نواندنەوە و لاساییکردنەوەیان لەلا هەبووە. تەنانەت پسپۆڕان وای بۆ دەچن کە هەندێک لە سوورەتەکانی گاتاکان (لە کتێبی ئاڤێستا) شانۆنامەیەکی تەواون”[1]. لێکۆڵینەوەیەکی سەرنجڕاکێشە و هەرکەس ئارەزووی بابەتەکە بکات دەتوانێت زیاتری لەبارەوە بخوێنێتەوە. ئەم نموونانە بۆ ئەوە بوون بڵێین مێژووی شانۆ بەگشتی وەک دەق و دواتریش چ وەک هونەری لاساییکردنەوە  و دواتر شانۆی میللی و دواتریش شانۆی هاوچەرخ، لەنێو مێژووی ئێمەدا هەن، واتە هونەرێکی تازە دەرکەوتوو نییە لە ژینگەی کوردیدا. کاتێک ژانرێک خاوەن مێژوو بێت، چاوەڕێی داهێنانی لێ دەکرێت. کاتی ئەوەیە بپرسین دەقی شانۆییی کوردی یاخود شانۆنامەی کوردی توانیویانە داهێنانیان هەبێت؟ غەمی نووسەر بۆ چ بابەتێک بووە؟ دوای ئەم مێژووە دەتوانین دەقەکان کاتیگۆرایز بکەین؟ دەقەکان بنەمایەکی سیاسی و کۆمەڵایەتییان هەیە؟  زۆر دوور ناڕۆین و نموونەی نمایشەکانی “پیانۆ” و “شەرڤانۆ” دەکەینە بەهانە بۆ تێگەیشتن لە هزری تاکی کورد. هەوڵ دەدەین لە تەک پرسیارێکدا مامەڵە بکەین ئەویش: ئایا ئەم دوو نمایشە دەیانەوێت چ پەیامێک بە بینەری کورد بگەیەنن؟

کاتێک لەنێو کۆنتێکستی کوردیدا کار دەکرێت بۆ نموونە نمایشێکی کوردی کە دەقێکی کوردییە و بینەرەکانیش کوردن، واتە ئیش لەسەر پرسێک دەکرێت ئەویش پرسی کوردە، ئایا ئەم نمایشانە غەمی کوردبوونیان لە ئەستۆ گرتووە؟

چەند کۆتێک لە نمایشی “پیانۆ” لەهەمان کاتیشدا وەک شانۆییەکی کۆمیدی:

یەکەم/ “کچی باوکێکی دەوڵەمەند، بۆئەوەی بە کەمێک لە ئازادییەکانی بگات ناچارە لەگەڵ مەیتەرەوانێک کە لە تەویلەی ئەسپی ماڵەکەدا کار دەکات (واتە کرێکارە) هاوسەرگیری بکات”

دووەم/ “کاراکتەرێک ناسراو بە پاشا، فێڵباز و دز، گەمژە و خیانەتکار، کەسایەتییەک کە هەموو چروکی و ناشرینییەکی تێدا کۆبووەتەوە، خاوەندارێتی لە بیرۆکەی پارێزگاری لە ماڵ/نیشتمان دەکات. بە دروشمی دەرگاکان داخەن با هەموو کەسێک نەتوانن بێنە ژوورەوە و ببنە خاوەنی ماڵ/نیشتمان. خێزانێکیش یان کۆمەڵێکیش دانیشتووی نێو ئەم ماڵ/نیشتمانە، کەسانێکی سادە و دڵپاک، داکۆکی لە کردنەوەی دەرگا دەکەن و هەوڵی گۆڕینی بۆچوونی خاوەن ماڵ دەدەن و سەرکەوتووش دەبن”.

ئەم دەقە دەچێتە نێو بیرۆکەی وۆکیزم و کاریگەر بە ئاپۆییزم. وۆکیزم بەو مانایەی دژەخۆیە، تووشی خۆبێزی بووە، دەرئەنجامی ئەمەش سڕینەوەی “خۆ” دەبێت. ئاپۆیییە بەو مانایەی کاریگەرە بە درۆی برایەتیی گەلان و ئەنتی-ناسیۆنالیزم، لە دەقەکەدا بە دروشمی دەرگاکان بکەنەوە و ئەوانیش مرۆڤن، ماف بە بوونی ئەوی دی دەدەن و ئەوەشی کە جێیەکی نییە، مافێکی پێ نادرێت، لە بوون دەخرێت، کوردە. بوونی کورد لە نەتەوەی کوردەوە، دەبێتە گەلی کورد، نیشاندانی دەوڵەتی تورک و ئێران وەک شوێنێک بۆ مۆزایکی گەلان، دواتریش کورد گەلێکن لە عێراقی عەزیم، گەلێکن لە ئێرانی فارس، گەلێکن لە تورکی عوسمانی، نەک نەتەوەیەکی خاوەن مێژوو و خاک و ڕزگاریخواز. (لەنەتەوەخستن ترۆپکی تراژیدیایە و بینەریش بەدیار نمایشەوە پێئەکەنن).

نمایشی دووەم “شەڕڤانۆ”:

 زۆر بە کورتی ئەم بۆچوونانە لەخۆ دەگرن: یەکەم/ “ڕێبەرێک لە تاریکییەوە پەیامی ڕووناکی دەنێرێت”… دووەم/ “بەرەکانی جەنگ پڕن لە لاشە و خوێن”… سێیەم/ “لە باکوورەوە پێویستە باشوور ڕزگار بکرێت”…

هەموومان دەزانین لە ئێستادا کورد لە دۆخێکی بێئەنداز هەستیاری سیاسیدایە، هەمووکات پێویستە لە ئامادەباشیدا بێت بۆ گفتوگۆی سیاسی، بۆ ڕێککەوتنی سیاسی لەگەڵ زلهێزەکاندا(لەپێناو بەرژەوەندیی خۆیدا)، هەمیشەش ئامادەی جەنگ بێت. بە پێچەوانەوە؛ لەم دۆخەدا هونەر دێت و جەنگمان لەلا ناشیرین دەکات، ئەمە لەگەڵ هزری باشوور یەک ناگرێتەوە، لە قۆناغێکدا دێڕی “داری ئازادی بە خوێن ئاو دەدرێت” لەسەر زاری هەر تاکێکی کورد بووە، ئێستا لەڕێی هونەرەوە پێمان دەڵێن شەڕ(یان گوایە ئەم ناشیرینییە) ڕاگرن، بەرەکانی جەنگ خوێن و لاشەیە. ئەم هونەرە دەچێتەوە خزمەت پرۆژەی میتی تورک بەناوی “پرۆسەی ئەنتی تیرۆر” و پەکەکەییەکان ناویان ناوە پرۆسەی ئاشتی و هەر لەو پێناوەدا وەک هەموومان شایەدی ئەو مێژووەین؛ چەکەکان سووتێنران. پرۆسەی ئاشتی واتە نەمانی ئارەزووی ڕزگاربوون و ئەمەش واتە لەنەتەوەخستن، کاتێک ویستی ڕزگاری نەمێنێت کورد هەمیشە کارتی فشار دەبێت و نەتەوەی داگیرکار بەکاری دێنێت، واتە ئامرازێکە بۆ ڕزگاریی ئەوی دی، نەک خودی خۆی. بەکارهێنانی “کەزی” لە نمایشەکەدا وەک سیمبولێک، پێمان دەڵێت کە هزری کورد تەنها کاریگەر و سەرمەست دەبێت، بەبێ تێگەیشتن، ڕاستە کەزی لەڕووی سایکۆلۆجییەوە گرێیەکی ئیسلامییانەیە، بڕینی پرچی ژنێک پەرچەکردارێکە لەو نەستەوە دێت حەقیقەتی ژن وەک خۆی پەسەند ناکات. بەڵام لێرەدا شتێک نییە بە ناوی شۆڕشی کەزی بەڵکوو لەودیوی ئەم ناوەوە بوونی کورد پشتگوێ خرا، لە واقیعی سیاسیدا ئەم ناوە وەک ئەوە بوو پەردەی شآنۆکەمان بۆ داباتەوە و لەودیو پەردەوە شکستێک نمایش کرا و بینەر نەیبینی.

عیشق بۆ هونەر پێویستە تاسەی ڕزگاری بێت، نەک ئارەزووی ئەوی دی/داگیرکار. “لێرەدا هەڵوێستێکی ئەخلاقیش هەیە لە خزمەت بەرژەوەندیدایە لەوانە بەرژەوەندییەکانی جڤات… بۆ نموونە هەر لەم دیدەوە کە دەتوانین لە گرنگی باسکردنی عیشق بگەین لە جڤاتێکدا و بۆ جڤاتێکی وەکوو جڤاتی کوردی، کە هەموو شتێکی باس لە ڕکود و بنبەست و داڕزان دەکات، ئەم جڤاتە پێویستی بە جورعەیەک لە عیشق هەیە، لەوانە ئیرۆسی سیاسییانە، پێویستی بە هەزەیەک هەیە، ڕاچڵەکینێک کە عیشق دروستی دەکات”[2]. کورد ئێستا لە دوو دۆخدا دەژی؛ یەکەم/ لەڕووی کۆمەڵایەتییەوە لە دۆخێکی بێکێتیدایە و عاشق بە بێدەنگییە، دۆخێک کە پێی وایە هیچ ڕوو نادات، بەڵام کە ڕووش دەدات ناتوانێت دەرگیربێت لەگەڵیدا. دووەم/ دۆخێکی هونەری کە سەرمەستە بە بیری چەپ و ئەنتی ناسیۆنالیزم.

کاتێک دەقێک نمایش دەکرێت کە هۆشیاریی سیاسی لەگەڵدا نەبێت، ئەوا تەنها دەربارەی دەتوانین بڵێین بە ساختەکردنی حەقیقەتی کوردە لەڕێی پەراوێزخستنی وەک نەتەوەیەکی ڕەسەن و خاوەن مێژوو لە ناوچەکەدا. ئەوەی لەم دوو نمایشەوە بەرهەم هاتووە بەدێوکردنی هەرێمی باشوور(وەک هەرێمێکی نیمچە سەربەخۆ) و لەڕێی دروشمی ناشیرینکردنی جەنگ و کۆکبوون لەتەک پرۆسەیەکی گوایە بێتیرۆر کە ئەوی-دی تیرۆریست خاوەن پرۆژەکەیە، دوو پەیام دەگەیەنێت کە ئەویش؛ یەکەم/ بەگیتۆکردنی کورد. دووەم/ ستایشکردنی گەڕانەوە بۆ ماڵێکی داگیرکراو، ماڵەکەت کە چیتر هی خۆت نییە، ئاسمیلەبوون لەتەک نەتەوەی تورک و فارس، ئەمەش ڕاستەوخۆ واتە پیرۆزاندنی ئەو دوو نەتەوەیە و سڵکردن لە نەتەوە و دەوڵەت-نەتەوەی کورد.

[1] فەرهاد پیرباڵ، شانۆ لە ئەدەبیاتی کوردیسا لە کۆنەوە تا ١٩٥٧، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر،چاپی یەکەم،٢٠٠١،لا١٧.

[2] فاروق ڕەفیق، هونەری عیشق، بەرگی یەکەم، سلێمانی، چاپخانەی سەردەم،٢٠١٠،لا٦١.

The post هونەر و تاسەی ڕزگاری appeared first on ژنەفتن.

ئەمەی کە باس کرا، بەتەواوی لە هەموو کون و کەلەبەرێکی شیعری “قەلەڕەش”دا بوونی هەیە. ئەم شیعرە هێندەی لە ڕێگەی دووبارەبوونەوە، گەڕانەوەیەکی ڕەمزی، شوێنگۆڕکێ و جێگرتنەوەدا خوێنەر تەنگەتاو دەکات، ئەوا هێندە لە ڕێگەی دەربڕینێکی ڕاستەوڕاستانە کار ناکات. “لێنۆر” [یانیش لینۆر] بەم لێکدانەوەیە نەک هەر تەنیا ژنێکی لەشمەند و لەدەستچوو نییە، ئەو دەبێت بە غیاب و غیاببوونیشی بەشێوەیەکی هاونشینانە لە دالێکەوە بۆ دالێکی تر بەرجەستە دەبێت تاکو گێڕەرەوە دەگات بە دالی “ئیتر ئەستەم/ نێڤەرمۆڕ”. واتە “لێنۆر” لە شیعرەکەدا کۆی زنجیرەی دالەکانی ناچار کردووە بە دەستگەیشتن بە ئۆبێکتێکی دەستپیانەگەیشتوو. بەپێچەوانەوە، کارکردی وشەی “ئیتر ئەستەم/ نێڤەرمۆڕ” جیاوازترە. ئەوەیان زیاتر خوازەییە پشتبەست بەوەی کە دالەکە لە کۆتاییدا لە مانایەکی ڕووت و ڕاستەوخۆدا هەڵدەکشێت و دەبێت بە زیادەیەک، ئەم زیادەیەش سەرلەبەری بونیادە هەستەکیییەکەی شیعرەکە چڕتر دەکاتەوە بۆ دەنگێکی تراومایی چەندبارەبووەوە. واتە جار لەدوای جار وشەکە گوزارشت لە چڕبوونەوە دەکات: جار دەبێت بە ئازار، جار قەدەغە، جارێک چارەنووس و جارێکیش دالێکی زبر و نەڕەمزێنراو کە بەبەردەوامی پانتاییی ڕەمزیی شیعرەکە دەهەژێنێت.

وەرگێڕان لەم نێوانەدا ڕاستەوخۆ ڕووبەڕووی ئەم دوو بونیادە دەبێتەوە. ڕێکخستن و درووستکردنی مێتافۆڕ و هاونشین لە هەردوو زمانی کوردی و ئینگلیزی بەتەواوی لە یەکتری جیاوازن. لەبەر ئەوەی هەردووکیان خاوەن نەستی تایبەت بە خۆیانن. ئەو دالانەی لەناو زمانی ئینگلیزیدا هەن کە بەهۆی تایبەتمەندییە دەنگی و وشەیییەکانەوە کۆمەڵێک کاریگەریی هەستەکی درووست دەکەن، لەڕووی بەکارهێنان و زرینگانەوە دەنگییەکەیان خاوەنی ڕیشەیەکی مێژووییی تایبەتن کە بە هیچ شێوەیەک بۆ ناو زمانی کوردی ناگوازرێنەوە [نەک هەر زمانی کوردی، بەڵکوو هەر زمانێکی تر]. ئەمە لە کاتێکدایە، کە زمانی کوردییش هەڵگری قووڵایییەکی ڕەمزی و مێژووییی خۆیەتی و بەرهەمهێنانەوەی فەزا ئینگلیزییەکە لەناویدا کارێکی ئەستەمە. لە وەرگێڕانیشدا، هەوڵدان بۆ هاوئەندازەکردنی ئەم دوو سیستەمەی نەست هەوڵێکی شکستخواردووە، چونکە هەردوو سیستەمەکە شتێکیان هەیە بە ناوی ئارەزوو، ئارەزووش لەو دوو پانتاییە زمانەوانییە بەشێوەیەکی جیاواز بەردەوامی بە سووڕی خۆی دەدات.

هەر بۆ نموونە، وەک نووسرا یەکێک لە تایبەتمەندییە تەمومژاوییەکانی شیعرەکانی پۆ، دەنگە. وشە ئەفسووناوییەکانی هەندێکجار دەبن بە دەنگێکی هێند زاڵ، کە پانتاییی تەواوی شیعرەکە دەتەننەوە. بەو  مانایەی، دەنگی وشەکان لە خودی وشەکان پێکداچووترە. دووبارەکردنەوەی وشەگەلی وەک ئیتر ئەستەم، ژوورەکەم، لێنۆرەکەم، پێچدار و تەم، زیاد و کەم هاوشێوەی چکەچکی میلی کاتژمێرێک ئاوازێکی گومانهەڵگر لە هزری خوێنەردا درووست دەکەن. پاتەبوونەوەی هەر دەنگێک سەختگری و دڕندەییی کاتمان پیشان دەدات، لەوەی چۆنچۆنی یادەوەری دووبارە و چەندبارە بۆ هەمان برینی قەتماغەنەگرتوو دەگەڕێتەوە. سەرباری ئەوەش، ئەم وشانە بە دووانەییی مانا بارگاویین، هەر دەڵێی بیچمی ئەم وشانە لەبری سێبەرێک خاوەن دوو سێبەرە. بۆ نموونە، گوریسە وشەی ئیتر ئەستەم Nevermore وەک نەفییەک دەکرێت بە شێوازی ئیتر هەرگیز نا، ئیتر هەرگیز، چیتر نا، ئیدی بۆ هەمیشە و زۆر شێوازی تر دابڕێژرێتەوە. لە فەڕەنسیدا، بۆدلێر و مالارمێ کردوویانە بە “Jamais Plus!” کە بە واتای “هەرگیز چیتر” دێت.

Then this ebony bird beguiling my sad fancy into smiling,

By the grave and stern decorum of the countenance it wore,

“Though thy crest be shorn and shaven, thou,” I said, “art sure no craven,

Ghastly grim and ancient Raven wandering from the Nightly shore—

Tell me what thy lordly name is on the Night’s Plutonian shore!”

Quoth the Raven “Nevermore.”

ئەودەم قەلەڕەش پەژارە خەیاڵبردەکانمی وەراند، بەرەو خەندە و بزەی وەرچەرخاند

بەو نیگا توندگرە بەسامەی پۆشیبوویە چاو و دەم

گوتم: “هەرچەند ڕووتەنە شکڵ و شێوەت، قرچالە نیت و خاوەن جورئەت،

ئەی مڕومۆچی تۆقێنەر، قەلەڕەشی دێرینی پەڕەوازەی لێوار شەوگاری تار و تەم

پێم بڵێ ناوە ڕەسەنەکەت لە کەوشەنی ژوورجیهانی ڕازئامێزت بێ زیاد و کەم!”

قەلەڕەش  وەڵامی دایەوە: “ئیتر ئەستەم.”

لێرەدا، بە جۆرەها شێواز وەرگێڕانی تری لێ دەکەوێتەوە. بۆ نموونە، دەکرێت دێڕی یەکەم بەم شێوەیە وەربگێڕدرێت: “ئەودەم قەلەڕەش کەڵکەڵەی کەیلی خەممی ڕەواندەوە“. بەڵام کێشەکە لە ئافراندنەوەی فەزا شیعرییەکەیە کە سەرەکییترین کەرەستەش بریتییە لە دەنگ. هەر سەبارەت بە “نێڤەرمۆڕ”، کێشەی وەرگێڕانی وشەی Nevermore لەوەدایە وەختێک کارەکتەری ناو شیعرەکە لە قەلەڕەشەکە دەپرسێت ناوت چییە، قەلەڕەش لە وەڵامدا دەڵێت: “نێڤەرمۆڕ”، واتە ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی کە وشەکە بە وەرنەگێڕدراوی بمێنێتەوە و وەک خۆی دابنرێت. بە بارێکی دیکەش، ئەم وشەیە کە وەک وەڵامێک بۆ زانینی ناوەکەی دەیڵێت وشەیەکی مانادارە نەک بە پێچەوانەوە. زیاتر لەوەش بۆ وەرگێڕان هەڵگری کۆمەڵێک توانستە لەوەی چۆنچۆنی دابڕێژرێتەوە. ئەم کۆپلەیە بریتییە لەو پارچەیەی بۆ یەکەم جار وشەکەی لێ بەکار دەهێنرێت، دواتر لە وەڵامی پرسیارەکانی تریشدا هەر هەمان وشە دەردەبڕێت. ئاشکرایە کە مانا وردترەکە لە  چوارچێوەی وەرگێڕاندا “ئیتر هەرگیز“ە تا “چیتر ئەستەم“، بەڵام دانانی وشەی “هەرگیز” هۆکارێکە بۆ لە مۆسیقاخستنی شیعرەکە کە یەکێکە لە تایبەتمەندییە هەرە گرنگەکانی، و جگە لەمەش خودی وەڵامەکە وەک دەربڕینێک کە بەدرێژاییی شیعرەکە دووبارە دەبێتەوە گوزارشتکردنە لە کۆمەڵە شتێک – ناکرێت تەنیا بە یەک شت یاخود کەسێک ببەسترێتەوە – کە چیتر ناگەڕێنەوە، بەم شێوەیەش بێت گەڕانەوەیان واتە مەحاڵ و ئەستەم. باشتر وایە لە دۆخێکی وەهادا لەبری ئەوەی دیوە ڕووکارەکییەکەی وشەکە وەربگیرێت، دیوە ناوەکییەکەی دەرەکی بکرێتەوە کە دەرخەری مەحاڵێتیی گەڕانەوە و حزوورە.

وەرگێڕان دەکەوێتە دووڕیانێکەوە کە ململانێ لەنێوان هاوسەنگکردنی دوو ئابووریی جیاوازیی ئارەزوو دەکات لەناو زماندا. زمانەکەی پۆ یانەخۆ ئینگلیزییەکەی پۆ بە زنجیرەیەک دالی لێئکئاڵاوەوە گوزارشت لە ماخۆلیایەک دەکات، ئێمەش هەوڵ دەدەین ئەم ماخۆلیایە بخەینە ناو زمانێکی ترەوە. بۆ نموونە، هەر قەلەڕەشەکە خۆی دەبێت بە فیگەرێکی زۆر بەهێزی ئەم پرۆسەیە. باڵندەکە وەک ئۆبێکتێکی دەرەکی پێ دەخاتە ناو دۆخ و فەزای شیعرەکە، گەرچی گێڕەرەوە دەیەوێت وردە وردە بە کۆمەڵێک دالەوە کە گوزارشت لە پەژارەیییەکەی دەکەن، ڕامی بکات، بەڵام دواجار ناتوانێت. قەلەڕەش تەنیا یەک وشە دەڵێت و ئیتر هەمان وشە دووبارە دەکاتەوە. یەک وشە دووبارە دەکاتەوە، بەڵام لەبەر ئەوەی ئارەزوو پاشەوپاشانە خۆی بەرهەم دێنێتەوە، ئەم وشەیەش لە دووبارەکردنەوەیدا ئازاری نوێتر لە بەروەخت بەرهەم دێنێتەوە. بە دەربڕینێکی لاکانی، قەلەڕەشەکە خۆی ئاماژەیە بۆ گەڕانەوەی ڕیاڵ لەناو زماندا. واتە چەندبارەکردنەوەیەک کە گێڕەرەوە توانستی ئەوەی نییە بەسەریدا زاڵ بێت. لەودیو گێڕەرەوەوە کە وەرگێڕ[ان] هەیە، هەمان ئەزموونی گێڕەرەوەکە دەچێژێت کە لە گواستنەوە و ئامادەکردن و ڕێکخستنی فەزا بۆ ئەم کڕۆکە زبرەی ناو شیعرەکە دەگات بە بنبەست. وەرگێڕ لە هەموو کۆپلەیەکدا مانا و زایەڵەی جیاواز و پڕووکێنەری دووچار دەبێت کە سەرەڕای زەمینەسازکردن و بەرهەمهێنانی فەزایەکی تاریک لەناو زمانی کوردیدا، شتێک هەر بە نەڕەمزێنراوی دەمێنێتەوە و دەرگیری پرۆسەی گواستنەوەکە نابێت.

هەمدیس پەیوەست بە وشەی “نێڤەرمۆڕ“ەوە، گومان لەوەدا نییە هێزی وشەکە هەڵقووڵاوی پێچەقاندنێکی کێشمەندە. بەڵام خاڵە سەیرەکە لێرەدایە کە وشەکە پێگەیەک لە پانتاییی ڕەمزیی شیعرەکە داگیر دەکات و سەرسووڕهێنەرتر لەوەش بەشێنەیی پێ دەخاتە ناو ڕووبەری ڕیاڵەوە [یانیش دەتوانین بڵێین ڕیاڵ خۆی دەیەوێت لەڕێگەی ئەم وشەیەوە پانتاییی شیعرەکە هەڵبپێچیت]. بۆ لاکان، ڕیاڵ ئەوەیە کە بەتەواوی لە ڕەمزاندن هەڵدێت. هەمان ئەزموون لە شیعرەکەدا دەردەکەوێت، “نێڤەرمۆڕ“یش ئەو دەربڕینەیە کە سەرتاپاگیرانە نوێنەرەوەی بەرەنگاریی و نەڕەمزانێکە دژ بە زمانە ڕەمزێنراوەکە. بەشێوەیەکی تر، کۆی شیعرەکە کە گێڕەرەوە تیایدا بەبێ پچڕان خەم و ئازارەکانی دەردەبڕێت و دەیەوێت لەڕێگەی زمانەوە غیابی لینۆری لەدەستچوو ساڕێژ بکات، کەچی سەرەڕای هەموو تینوتاوەکەی لە ئاست ئەم دۆخەدا هەر بەسەرنەکەوتوویی دەمێنێتەوە. سەرنەکەوتنی گێڕەرەوە دەبێتە هۆی ئەوەی گێڕەرەوە لە قسەکردن بەردەوام بێت، بەردەوامبوون لە قسەکردن وا دەکات گێڕەرەوە دووچاری دووبارەبوونەوە بێت، دووبارەبوونەوەش دەبێت بە ژویسانس [چێژ/ژان]. ئەمانە هەموویان بەیەکەوە گوزارشتی چێژێکی بە ئێش و ژان دەکەن ئەویش لە ڕێگەی گەڕانەوەیەکی بەردەوامەوە بۆ ئۆبێکتە لەدەستچووەکە. گێڕەرەوەکە لەم ئازارچەشتنەی دەربڕینی “نێڤەرمۆڕ”ی قەلەڕەشەکەوە چێژێک وەردەگرێت کە هۆکارە بۆ بەرهەمهێنانی جۆرێک ڕەزامەندی. لێکچوونی قەلەڕەش و دەربڕینەکەی کە وادەکەن وەک ئۆبێکتێکی لە ڕیاڵەوە هاتوو مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، هۆکارێکیشە بۆ دەرخستنی بونیادە تراوماییەکە، بونیادێک کە سوبێکت جار لەدوای جار دەگەڕێتەوە بۆ هەمان ژان.

تۆ بڵێی وەرگێڕ و وەرگێڕان ڕووبەڕووی هەمان چێژ و ژانەکەی گێڕەرەوە ببنەوە؟ یانیش دەربڕینێکی وەک “نێڤەرمۆڕ” کە لەناو زمانە ڕەسەنەکەشدا وەک ناوکێکی مەحاڵ خۆی نادات بەدەستەوە، چۆن بۆ زمانێکی تر وەردەگێڕدرێت؟ گەر لە زمانە ڕەسەنەکەدا دەربڕینێکمان هەبێت و وەک ڕیاڵێکی لاکانی دەقەکە بهەژێنێت، ئەوا بێ چەندوچون لە کاتی وەرگێڕاندا کۆی شیعرەکە دەبێت بە مەحاڵێک و هەر ئەمەشە کە وەرگێڕان لەدوای وەرگێڕانی شیعرەکە وا دەکات وەرگێڕ[ان] دەرگیری ژویسانس [چێژ/ژان]ێک ببێت و لەم نێوانەدا هەم بە وەرگێڕانی شیعرەکە پەشیمانە و هەمیش بە وەرنەگێڕانی. لەبەرئەوەی هەر لە وەرگێڕانی یەکەم کۆپلە و دەستەوئەژنۆبوون لەگەڵ دەقی ڕەسەن، وەرگێڕ بەر بونیادە تراوماییەکەی دەقی ئەسڵ دەکەوێت، دەقێک کە هەر بە ناوونیشانەکەیەوە فەزایەکی قەترانی و لەدەستچوو دەخولقێنێت. سا تێگەیشتنێکی وەها گومان دەخاتە سەر ئەو بۆچوونەش کە پێی وایە وەرگێڕ توانستی ئەوەی هەیە لە ڕەهەندە ماناییەکە سەربکەوێت و دەقەکە بگوازێتەوە، بەڵام ناتوانێت ئەو بەشەی ژێرەوەی ماناکەش کە بریتییە لە نەستی دەق، بۆ زمانی ئامانج بگوازێتەوە. گەر تێڕوانینی وەرگێڕی بەتوانای فارس، ساڵح نەجەفی، لەمەڕ وەرگێڕ/وەرگێڕان لێرە دابنێینەوە، و دواتریش تێهەڵکێشی فەزا لاکانییەکەی بکەین، لەوانەیە بەرچاومان زیاتر ڕوون ببێت. ساڵح نەجەفی لە شوێنێکدا سەبارەت بە سوبێکتی وەرگێڕ دەنووسێت:

“لە سەرەتاترین چرکەساتی دەستپێکردنت بە وەرگێڕان دەتزانی کە وەرگێڕێکی باش نیت و هەرگیزیش نابیت بە وەرگێڕێکی باش. ئێشتاش بە خۆت دەڵێی: ‘پێویستە وەرگێڕی باش توانای وەرگێڕانی ڕاستەوخۆی هەبێت.’ هیچ وەختێکیش توانای وەرگێڕانی ڕاستەوخۆت نەبووە. ئەسڵەن بەبێ بەکارهێنانی فەرهەنگ و وشەدان هەر لە تواناتدا نەبووە وەرگێڕان ئەنجام بدەیت. تۆ لە بنەڕەتدا ڕێگایەکی هەڵەت هەڵبژاردووە. تۆ وەرگێڕێکی نەگونجاویت، لەڕێگەی هەڵبژاردن و هەڵەکردنێکی بێکۆتاوە بەسەختی کارت لەسەر وەرگێڕان کردووە و لەگەڵ چەند وتار و کتێبێکیشدا لە کێشمەکێشدایت، بە کۆمەڵێک ڕێگای جیاوازەوە ڕستەکانت وەرگێڕاوە… پاشانیش کتوپڕ لە ساتێکی وەهادا، هەستی کوڵوکۆیەک بۆ وەرگێڕان تۆی تەنییەوە کە بەهیچ شێوەیەک چاوەڕوانی دەرکەوتنی نەبوویت. تۆ ڕێچکەیەکت گرتەبەر. پێت وابوو ئەمە شوێنێکە ناتوانیت لێی بگەڕێیتەوە، تاکو ئەمڕۆش تەنیا یەک ڕێگەی تر لە بەردەمتدا هەیە: ئەویش ببیت بە وەرگێڕ و مامۆستای وەرگێڕان. ئەوەیشی زیاتر لە هەموو شتێک دەتەوێت ئەنجامی بدەیت، ڕێگریکردنە لە هەر کەسێکی تر کە دەیەوێت ڕێچکەکەت هەڵبژێرێت[1].”(نجفی، ١٣٩٦).

گەر بۆچوونەکەی ساڵح نەجەفی بە تێزە لاکانییەکەوە باربەست بکەین، دەبێت بڵێین شکستی وەرگێڕ هەر تەنیا لە نەزانینی مانا و سنوورداری تواناکەی نییە لە گواستنەوەی دەقدا، بەڵکوو شکستەکە لە بونیادی زمان و نەستە کە بەشێوەیەکی هاوتا و پێکداچوو ڕسکاون. واتە ئەمە وا دەکات بڵێین وەرگێڕان وەک پرۆسەیەک ناتوانێت تەنانەت دیوە مانایییەکەش بەسەرکەوتوویی بگوازێتەوە، چونکە گواستنەوەی ئەم دیوە چنراوە بە دیوە نەستەکییەکەی ترەوە کە ژوورجیهانی ماناکە پێک دێنێت و ئەسڵەن مانا بێ ئەم ژوورجیهانە هیچ شتێکی تری لێ نامێنێتەوە. بەڵام سەرباری هەموو ئەمانە، دەتوانین لێرەدا ناوبڕێک -گەر کورتیش بێت- درووست بکەین و بڵێین لەپاڵ ئەمانەشدا بەلایەنی کەم شتێکی تریش هەیە، ئەویش ئەوەیە کە دەکرێت دەقی وەرگێڕدراو سەرەڕای هەموو شکستێکی وەک نەفییەک تەماشا بکرێت. پاش ئەوەی دەقی ڕەسەن وەک دالێک لە چوونەناو زمانێکی نوێوە بەشێک لە چڕێتییەکەی خۆی لەدەست دەدات، ئەوا پێ دەخاتە ناو سیستەمێکی تری زمان و پانتایییەکی ڕەمزیی جیاوازتر کە هەر لە ئانوساتی هاتنەناوەوە و جێکەوتبوونییدا نەستی زمانەکە دەیەوێت کۆمەڵێک مانای تری بخاتە سەر و لەڕێگەی چڕبوونەوەوە مانایەکی نوێ درووست بکات [سەرەڕای مانا ڕەسەنەکە].

لاکان لە “هەڵگێڕانەوەی سوبێکت و دیالەکتیکی ئارەزوو لە نەستی فرۆیدی[2]“دا چوار هێڵکاری سەبارەت بە درووستبوونی سوبێکت و سووڕی هاتنەناو پانتاییی ڕەمزی دەخاتەڕوو، کە هەریەکەیان بەشێوەیەکی سەرنجڕاگر کڕۆکی دەروونشیکاریی لاکان نیشان دەدەن. تیژبینی و وردیی هێڵکارییەکان هۆکارێکە بۆ ئەوەی لە کۆمەڵێک چوارچێوەی جیاوازتر بەکار بهێنرێن و سوودیان لێوەربگیرێت، وەکچۆن لێرەشدا شیکارییەکی درشت و ماتماتیکییانەمان پێشکەش دەکەن لەوەی پرسن و نێژراودۆزن. دەشێت هێڵکاریی سێیەم گرنگترین هێڵکاری بێت تاکوو ئەزموونی وەرگێڕانی پێ ڕاڤە بکرێت. ڕاستییەکەی هێڵکاریی چوارەم زۆر لە هی سێیەم گرنگتر و ڕاڤەهەڵگرترە، بەڵام وا دەکات شوێنێکی زیاتر بگرێت و لەپاڵیشییدا کۆمەڵێک بابەتی تر ڕاکێش دەکات. هێڵکاریی یەکەم و دووەمیش کە باس لە درووستبوونی سوبێکت دەکەن و دواتریش وەرگرتنی دالەکانی ئەوی تری گەورە لەلایەن سوبێکتەوە، ناتوانن بەپێی پێویست گوزارشت لەم پرۆسەیە بکەن. هەر بۆیە سێیەمیان هەڵبژێردراوە. لە بەشی سێیەمدا، زمان و دەربڕینەکانی سوبێکت بەدەوری هیوابڕییەکی بێکۆتاوە دەخولێنەوە، ئەویش ڕازیکردنی ئەوی تری گەورەیە یانیش دەرهێنانی سەرەداوێکە لەوەی سوبێکت بزانێت ئەویتری گەورە چی لەو دەوێت، تاکو بزانێت ئەویش ئارەزووی چی بکات. لەم قۆناغەدا، ئارەزوو لە داشکاندنی نێوان داواکردن و پێویستییەوە دروست دەبێت، واتە لە دۆخێکدا کە مانا تێکدەشکێت و بۆشایییەک درووست دەبێت لە بەرانبەر ئەوەی کە سوبێکت چی دەڵێت و ئەوی تری گەورەش گوێی لە چی دەبێت. بۆ نموونە، نەخۆش کە قسە بۆ دەروونشیکار دەکات نازانێت دەروونشیکار وەک ئەوی تری گەورە چی لەو دەوێت. ئاخاوتنەکانی نەخۆشەکە لە زنجیرەیەک دەربڕینی سادەوە دەگۆڕێت بۆ هەوڵێک تاکو ئارەزووی دەروونشیکار بدۆزێتەوە. بەتایبەتی ئەمە لە کاتێکدایە، کە نەخۆشەکە زۆر بەوردی دەکەوێتە قسەکردن و چاوەڕێی ئەوە دەکات دەروونشیکار کاردانەوەیەکی جیاوازی هەبێت، کەچی دەروونشیکار بە سووکە دەربڕینێکی وەک “بەڵێ، بەردەوام بە.” یانیش هەر تەنیا منگەمنگ و سەر لەقاندنێک ستوونێکی توندتر بۆ نوقسانی و هەڵنەهێنانی مەتەڵی ئارەزووەکە درووست دەکات. ئەمەیان تەنیا نموونەیەکە و دەکرێت دەیان شتی تر لەم هێڵکارییە دابنرێت و وەک نموونە مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت. هەر ئەزموونی سوبێکت خۆی دەقاودەق هێڵکارییەکە دەگرێتەوە، ئەوەی کە سوبێکت دوای بەسوبێکتبوون دێتە ناو پانتاییی ڕەمزی و لەڕێگەی دالەکانی ئەوی تری گەورەوە دەیەوێت ئارەزووەکانی خۆی دەستنیشان بکات، بەڵام بەتەواوی نازانێت ئەوی تری گەورە چی لێ دەوێت، ئیتر بە چنینی فەنتازیا و خۆبەستنەوە بە واقیع و خۆبەدوورگرتن لە ڕیاڵە زبرەکە دەکەوێتە ناو ململانێیەکی ناکۆتادا.        [3]

وەرگێڕ وەک سوبێکتێکی لەتبوو، یانیش وەرگێڕان وەک پرۆسەیەکی کەرتبوو دەکەوێتە جێگەی سوبێکتە لەتبووەکەی هاوکێشەکەوە ($) . لەوێدا هێشتا سەنگ و کێشی ئایدیاڵ ئیگۆی پانتاییی خەیاڵی بە کۆمەڵێک وێنەی کامڵەوە ڕێبەستی دەکات، ئەو وێنەیەی کە سوبێکت لەگەڵیدا هاوشووناس بووە و فەنتازیای ئاغایەتییەکی بۆ درووست کردووە. وەرگێڕان لەو نێوانەدا دەیەوێت ئەم وێنەیە بپارێزێت، ئەم سەروەرێتییە خەیاڵییە لەنێوان زمانەکاندا بەپارێزراوی بگوازێتەوە. بێئاگا لەوەی ئەم وێنەیە دوای هەر چوونەپێشەوەیەک وردە وردە تێکدەشکێت و ئارەزووی وەرگێڕان خلۆری دەکاتەوە. پرسیاری “چیت دەوێت؟” لە قولەپۆپەی هاوکێشەکە سەرلەبەری پرۆسەی وەرگێڕان دەتەنێتەوە. بەڵام شێوازی پرسیارکردنەکە کەمێک دەگۆڕێت، چونکە لێرەدا دەقی “قەلەڕەش” دەبێت بە ئەویتری گەورە و وەرگێڕانیش لەناو ئەم پانتایییە ڕەمزییەدا کە موڵکی ئەوی تری گەورەیە [واتە شیعری قەلەڕەش]، دۆش دادەمێنێت و دەپرسێت: “شیعر[ئەوی تری گەورە]ەکە چی لێم دەوێت؟ زمانی ئەم دەقە چی لە زمانەکەم دەوێت؟” یان هەروەک پرسیارەکە زۆر ڕوون و ڕاشکاو لە دەقەکە دەپرسێت: “چیت دەوێت؟”، لێرەدا وەرگێڕان دووچاری سەختییە سەرەکییەکە دەبێتەوە بەوەی ئەوی تری گەورە ناتوانێت هیچ جۆرە وەڵامێک بۆ پرسیارەکانی دابین بکات و بەمەش نازانێت ئەوی تری گەورە [دەقەکە] ئارەزووی چی دەکات و چۆن سیستەمی دالەکانی هەڵبگرێت و بەنێو پانتایییە ڕەمزییەکەی خۆی بدوورێتەوە [چونکە ئەوی تری گەورە خۆی نوقسانە]. لێرەدا جگە لە فەنتازیاسازییەک بۆ خۆگرتنەوە و پەیوەستبوون بە واقیعی پرۆسەکەوە هیچ بژاردەیەکی تر نییە. تەنانەت بەم بارەش، ناتوانین لە کڕۆکی ئارەزووی دەقەکە بگەین، ئاخۆ بزانین دەقەکە چی لێمان دەوێت، دەیەوێت تەنیا ماناکەی لێ بگوازینەوە؟ یان ژوورخانە هەستەکی و پڕهەژەندەکەی بئافرێنینەوە؟ یاخود هەردووکی و یانیش هیچیان [هەر وەرینەگێڕین]؟ ئیتر لە هەوڵ و دەستەویەخەبوونێکی وەهادایە کە دەمانەوێت ستایل و شێوازە کەسییەکەی خۆمان بەسەر دەقەکە بسەپێنین و لە وەرگێڕانییدا پرۆسەکە سوبێکتیڤ بکەینەوە، ئەو ستایل و وێنەیەی ئایدیاڵ ئیگۆ پێمانی دەدات. بەڵام بەهۆی خاڵێکەوە ئەم هەوڵە سەرناگرێت، خاڵێک کە هاوجۆرە لەگەڵ نیگای ئەوی تری گەورە و ئێمە لێیەوە لە چاوی ئەوی تری گەورەوە لە خۆمان دەڕوانین، کە ئەویش پێچەوانەی ئایدیاڵ ئیگۆیە و پێی دەگوترێت ئیگۆ ئایدیاڵ. ئایدیاڵ ئیگۆ گەر سەر بە پانتاییی خەیاڵی بێت، ئەوا ئیگۆ ئایدیاڵ سەر بە پانتاییی ڕەمزییە. ئەو خاڵەیە وا ئێمە لەلایەن ئەویتری گەورەوە دەناسرێینەوە. لە ڕێگەی ئەوەوە خۆمان بە پانتاییی ڕەمزی ڕاگیر دەکەین و نەک وەک گشتەباسێک، بگرە زۆر بە وردی سەرنجی خۆمان دەدەین لەوەی چۆنچۆنی دەبینرێین. ئەمە بەتەواوی بۆ وەرگێڕانیش دروستە، دەقەکە وەک ئەوی تری گەورە خاڵی ئیگۆ ئایدیاڵ دروست دەکات، بەم شێوەیە یاسا و قەدەغەکان چڕتر دەکاتەوە. وەکچۆن ئێمە لە هەر جووڵە یاخود قسەکردنێکمان گریمانەی ئەوی تری گەورە دەکەین و سەیرێکی ئەملاو ئەولا دەکەین داخۆ چۆن بینراوین، بە هەمان شێوە لە وەرگێڕانی هەر وشە و ڕستەیەکیشدا بۆ ئەوی تری گەورە [دەقەکە] دەگەڕێینەوە و بەراوردی دەکەینەوە و دەمانەوێت بزانین ئاخۆ لەم وەرگێڕانەماندا تا چەند ڕێنوێنییمان لە دەقەکە کردووە، ئەرێ لە چاوی دەقەکەوە چۆن دەبینرێت، و تا چەند ئەومان ڕازیی کردووە. خودی بەراوردکردنی وەرگێڕانەکە بە دەقی ڕەسەن ئیگۆ ئایدیاڵ زەق دەکاتەوە، ئەوە نیشان دەدات کە نابێت ئارەزوو و گوژمی زمانی وەرگێڕان ئاراستەی دەقە ڕەسەنەکە بەبێ کێشانە و پێوانەی خۆی بگوازێتەوە، ناوەکیکردنەوەی ئەمە نزیکبوونەوەیە لەو وێنەیەی کە ئەوی تری گەورە لەژێر ناوی “وەرگێڕی باش پێویستە بەم جۆرە بێت” دایدەتاشێت. لە وەها دۆخێک نە دەکرێت بەتەواوی پەیڕەوی لە ئیگۆ ئایدیاڵ بکەین، نە ئایدیاڵ ئیگۆش پیادە بکەین بەوەی شێوازی کەسیی خۆمانی بەسەر بسەپێنین. ئەوەی دەمێنێتەوە تەنیا وەرگێڕان خۆیەتی بە هەموو گرێ و پێچە سەختەکانییەوە کە گوزارشت لە لۆژیکە تاقاناکەی ئارەزووی لاکانی دەکات. ئارەزووێک کە دەیەوێت دەقێکی دەستپیانەگەیشتوو دەستبخات، دەق کە گواستنەوەی مەحاڵە و ئارەزووی وەرگێڕانی دەقیش لە بەرەنجامی نوقسانییەوە دروست بووە! واتە ئەوەی لەم هاوکێشەیەدا دەمێنێتەوە وەرگێڕانێکی تۆقێنەرە بۆ وەرگێڕانی [دەستخستنی] ئۆبێکت-هۆکاری ئارەزوو.


واڵتەر بنیامینیش لە “ئەرکی وەرگێڕ[4]“دا تێگەیشتنێکی تر لەمەڕ ئەم شکستەی وەرگێڕ دەخاتەڕوو. بنیامین لەم وتارەیدا لەپاڵ ئەوەی وەرگێڕان وەک هەوڵێک دەناسێنێت بۆ بەرهەمهێنانەوەی دەقی ڕەسەن، باس لەوەش دەکات کە وەرگێڕان وەک پرۆسەیەک دۆخی پەرتەوازەیی و لەتبوویی زمان ئاشکرا دەکات. هەموو زمانێک سنووردار و ناتەواوە، بۆیەش بەدوای شتێک دەگەڕێت کە لەودیو سنوورەکانی خۆیەوە بێت. وەرگێڕان بەم بارە دەرخەری مەودایەکی نادیارە کە دەبێتە هۆکار بۆ جیاکردنەوەی وشە لە مانا و واتا ژێرینەکان. ئیتر وەرگێڕ وەک سوبێکتێکی ناو ئەم پرۆسەیە دەچێتە پێگەیەکی تراژیدییەوە: چونکە سەرەڕای ئەوەی دەزانێت بەهیچ شێوەیەک سەرکەوتوو نابێت، کەچی هەر دەیەوێت یەکانگیرییەک لەنێو زمانەکان بخولقێنێت. لێرەوەیە کە بنیامین وەرگێڕان لە پرۆسەیەکی تەکنیکی و زمانەوانییەوە دەگۆڕێت بۆ چارەنووسێکی فەلسەفی. قڵیش و درزە بنیامینییەکە بە هەمان شێوەی نوقسانییە لاکانییەکە لە “قەلەڕەش”دا بەرچاو دەکەوێت. چونکە شیعرەکە پشتبەستە بە پەیوەندییەکی ماتماتیکییانەی نێوان دەنگ و کارکردی هەست. وەرگێڕانی دەقێک کە بە پەیوەندییەکی وەها تەلبەند کراوە تەنیا لە ڕێگەی قوربانییەوە وەردەگێڕدرێت. واتە وەرگێڕانێکی کامڵ تەنیا وەک ئۆبێکتی بچووکی ئەی لە ئارەزووی وەرگێڕدا بوونی هەیە و هەمیشە وەک شتێکی دەستپیانەگەیشتوو دەمێنێتەوە بەبێ ئەوەی بتوانێت ڕامی بکات. وەرگێڕان بەردەوامە لەبەرئەوەی کامڵبوون مەحاڵە و هەر بە مەحاڵییش دەمێنێتەوە. وەرگێڕان هەر خۆی ماخۆلیایە.


هەر سەبارەت بە “ئەرکی وەرگێڕ”، بنیامین لە وتارەکەیدا کۆمەڵێک خاڵی ورد دەورووژێنیت و لەپاڵیشیدا نموونە دەهێنێتەوە. یەکێک لەم خاڵانە سەبارەت بە وەرگێڕە کە وەک غەریبەیەکی تاسەمەند لێی دەڕوانێت، سوبێکتێک نە پێی وایە لەناو زمانی بیانییدا لە ماڵە و نە بە زمانی خۆیشی ڕەزامەندە. دواتر، بۆ ئەو جیاوازی شاعیر و وەرگێڕ لەوەدایە کە شاعیر لەناو زماندا کار دەکات، بەڵام وەرگێڕ لە دەرەوەی ئەم دارستانەدایە کە ناوی زمانە و ئامانجی وەرگێڕیش بریتییە لە زمان وەک گشتێک. مەبەستیش لەم ئامانجەی تێکۆشانێکە بۆ ئافراندنی زایەڵەی دەقی ڕەسەن. بنیامین ئاماژە بە تێڕوانینی فەیلەسووف و شاعیری ئەڵمانی، ڕودۆلف پانویتس، دەکات. بەبڕوای ناوبراو، وەرگێڕانە خراپەکان ئەو وەرگێڕانانەن کە هەوڵ دەدەن دەقی ڕەسەن بەخۆماڵی بکەن [چونکە خۆماڵیکردنی دەقی ڕەسەن لەئەفسوونداماڵین و خەساندنی دەقەکەی لێ دەکەوێتەوە]. بۆ نموونە، ئەو وەرگێڕە ئەڵمانییانەی دەیانەویست دەقی یۆنانی بە ئەڵمانی بکەن [بئەڵمانێنن]، لەکاتێکدا دەبێت بەپێچەوانەوە بێت. واتە بەپێی ڕودۆلف پانویتس، نابێت لە وەرگێڕانی دەقێکی ئینگلیزیدا هەوڵی بەکوردیکردنی دەقە ئینگلیزییەکە بدەین، بەڵکوو دەبێت هەوڵی بەئینگلیزیکردنی زمانەکەی خۆمان بدەین! ئەمە مانای کوشتنی زمانەکەت نییە؟ نەخێر، چونکە مەبەست لە بەئینگلیزیکردنی کوردی یان بەیۆنانیکردنی ئەڵمانی لەوەدایە کە دەقی سەرچاوە بەشێوەیەک مامەڵەی لەگەڵ بکرێت و بگوازرێتەوە کە لەکاتی خوێندنەوە هەست بەوە بکرێت زمانی کوردی لەو جیڕییەی هاتووەتە دەرەوە و لەڕێگەی ئەم وەرگێڕانەوە خۆی لێککشاندووەتەوە لەپێناو کردنەوەی کۆمەڵێک پێچ و شاڕێی پڕ هەڵبەز و دابەز بۆ پێشوازیکردن لە دەقە ڕەسەنەکە و نواندنەوەی دەقەکە، لانی کەم، وەک ئەوەی هەبووە. بۆ نموونە، لە ئەدەبدا پێویستە دەقی نووسەرێکی هاوچەرخ بەشێوەیەکی ئێستایی و هاوچەرخانە وەربگێڕدرێت نەوەک بە کوردییەکی پەتیگەرا، کە بە تێڕوانینە لاکانییەکە هەر خۆی ئەم هەوڵی کورداندنە بریتییە لە کشانەوەیەک بۆ باوەشە بێخەوشەکەی ئەوی تری سەر بە ئارەزوو: دایک   .[M]Other واتە بەکوردیکردن و کورداندن هەر خۆی هۆکارە بۆ هەژاری و کوشتنی زمان. لای بنیامین، تاکە کەسێک کە لە ئەرکی وەرگێڕ تێگەیشتبێت، ئەوا فرێدریک هۆڵدەرلینی شاعیرە. ئەو لە وەرگێڕانی ئەنتیگۆن و ئۆدیپ پاشای سۆفۆکلیسدا ڕچەوڕێکاری پانویتسی بەکارهێنا، بەڵام زیاد لە ڕاددە ئەم تەکنیکەی پەیڕەو کرد و دەیەویست زمانی ئەڵمانی و یۆنانی یەکبخات، کە بنیامین بە هەوڵێکی “تۆقێنەر” ناوزەدی دەکات. ئەو ڕەتی کردەوە دەقەکە بەخۆماڵی بکات، بەڵام لەم نێوانەدا زیاد لە ڕاددە سەرکێشی کرد و تەنانەت ڕستەسازیی ئەڵمانی بە شێوازی ڕستەسازیی گریکی داڕشتەوە، پانتاییی ڕەمزیی زمانی خۆی خستە ژێر پانتاییی ڕەمزیی زمانێکی تری وەک یۆنانی، ئەم خستنەژێرە بە واتای لەناوبردنی پانتاییی ڕەمزیی زمانەکەی خۆی نایەت، بەڵکوو بە مانای کردنەوە و درووستکردنی پانتایییەکی نوێ دێت کە هەردوو زمانی ئەڵمانی و یۆنانی تیایدا یەکبگرن [ئەی ئاسایییە بڵێین هەوڵەکەی هۆڵدەرلین تێکشاندنی دوو زمان بووە لەپێناو درووستکردنی زمانێکی نوێ؟!]. بۆ ئەوەی ئەم پەرەگرافە تەواو ببێت و درێژەی پێ نەدرێت، پێویستە ئاماژە بەوە بکەین، کە لای بنیامین، ئەم شێوازە نەریتییەش ڕەت دەکرێتەوە وا جەخت لەسەر دوو جۆری وەرگێڕان دەکاتەوە وەک “وشە بۆ وشە” و “مانا بۆ مانا”. وەرگێڕان بە مانا بنیامینییەکە، نە پێویستە لاساییی مانا ڕەسەنەکە بکاتەوە، نە داڕشتنەوەیەکی دەقاودەقییش، بگرە دەبێت بە ئەشقەوە هەوڵی یەکخستن و ئافراندنەوەی شێوازی مانا ڕەسەنەکە بدرێت، هاوشێوەی کۆکردنەوەی کەلوپەل و پارچەکانی پاپۆڕێکی تێکشکاو. وەرگێڕان و دەقی ڕەسەن بریتیین لەم کەلوپەلە کە گوزارشت لە شتێکی باڵاتر دەکەن، ئەمەش بەو مەبەستە نییە کە هەردووکیان پێویستە لە یەکتری بچن، بەپێچەوانەوە دەبێت هەردووکیان لەم قۆرت و گرێیانەدا بەستنگەیەکی گونجاو درووست بکەن.

گەر تێزەکەی بنیامین تێهەڵکێشی تێڕوانینە لاکانییەکە بکرێت، دواجار وەرگێڕان وەک پرۆسەیەکی لێ دێت کە دەیەوێت مەحاڵێتیی خودی وەرگێڕان نیشان بدات. وەرگێڕان وەک دەرگیربوونێک بۆ ڕەمزاندن، بەرجەستەکردنی کۆمەڵێک دالە بۆ نیشاندانی ناوکێکی زبر کە وەرناگێڕدرێت و هەر بە وەرنەگێڕدراوییش دەمێنێتەوە. دەقی سەرچاوەش وەک ئۆبێکت [و ئەوی تری گەورە] ناچارمان دەکات لە غیابی کۆمەڵێک ڕەهەندی زمانەکەمان ڕابمێنین. ئەم تێڕامان و خۆئامادەکردنە دەرهەق بە غیابی زمان وەرگێڕانی لێ دەکەوێتەوە و وەرگێڕانی دەقەکەش بریتییە لە کوشتنی دەقەکە و نواندنەوەی لەناو زمانێکی تر. ئەم نواندنەوەیە هەر خۆی ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ترە لەگەڵ غیابی زمان. واتە وەرگێڕانی دەقێک بۆ سەر چەندین زمانی جیاواز ڕێکاوڕێک هەوڵی نواندنەوەی دەقە ڕەسەنە غیابەکەیە. زیندوومانەوەی دەقەکەش خۆی لە سەرنەکەوتنی وەرگێڕاندا دەبینێتەوە، زیندوومانەوەکەی لەوەدایە کە هیچ وەرگێڕانێک ناتوانێت دەقەکە بەتەواوی وەک خۆی بگوازێتەوە و بینوێنێتەوە. ڕاستە کە دالەکان لەم پرۆسەیەدا هەوڵی گواستنەوەی دالە نەڕەمزێنراوەکانی تر دەدەن، بەڵام مەودایەک هەیە لە توانای دال بەدەرە و ناتوانێت بەتەواوەتی بیکوژێت [بینوێنێتەوە]. نەمریی دەقەکە لە درووستکردنی برینێکی نەمر و ساڕێژنەبوودایە، وەرگێڕانی دەقەکەش داو و دەرمانێکن بۆ ساڕێژکردنی ئەم برینە. کەواتە وەرگێڕانی دەق بەهیچ شێوەیەک بەمانای گەشتکردنی دەقەکە نایەت بۆ ناو زمانێکی تر، بەڵکوو ئەم دەقە هەر لە شوێنی خۆی دەمێنێتەوە و وەرگێڕان دەیەوێت بگات بەو شوێنەی کە دەقەکەی لێیە. دەق ماڵ جێناهێڵێت و تەنانەت دەرگای ماڵەکەشی لەسەر ئێمە قفڵ نادات، ئەوەیشی وا دەکات نەزانین بە چ شێوازێک لە دەرگای دەقەکە بدەین و سەردانی بکەین نوقسانییەکی بونیادی پانتایییە ڕەمزییەکەی وەرگێڕانە. وەکچۆن سوبێکت لە هەوڵی بەسوبێکتبووندا شکست دێنێت و ئەم شکستە بریتییە لە خودی سوبێکت، بەهەمان شێوە بۆ وەرگێڕانیش درووستە، ئەم نەزانینە لە نزیکبوونەوە و لە دەرگادانی دەقەکە بریتییە لە خودی وەرگێڕانی دەقەکە.

[1] نجفی، صالح. (١٣٩٦، ٢٥ خرداد). نامه اول. پیج‌ز مگزین.

[2] Lacan, J. (2006). The subversion of the subject and the dialectic of desire in the Freudian unconscious. In Écrits: The first complete edition in English (B. Fink, Trans.; pp. 671–702). W. W. Norton & Company.

[3] Graph 3 (Lacan, Écrits, 2006, p. 690)

[4] Benjamin, W. (1968). The task of the translator (H. Zohn, Trans.). In Illuminations. Harcourt, Brace & World.

The post شیعری “قەلەڕەش” و نەستە لاکانییەکەی وەرگێڕان appeared first on ژنەفتن.

 بەم جۆرە دەنگی مۆدێرن لەلایەك كۆی ماناكانی ژیانی کۆمەڵایەتی لەڕێگای دروستبوون و کارلێکی زانیارییە دیجیتاڵییەكاندا فەراهەم دەكات، بێ ئەوەی ئاوڕ لە خەیاڵی داهێنەرانەی تاكەكەسی بداتەوە، چونكە پێی وایە لە دەرەوەی مەعریفەی سەردەم، بوون و گۆڕان دەكەوێتە بۆشایییەوە؛ لەلایەكی دیكەوە پەیوەندییە مرۆیییەكان لە شێوازی بێ هەست و سۆزی پەیوەندییە تەكنۆلۆژییەكاندا هەڵواسراوە، بێ ئەوەی ئاوڕ لە هەست و پەرۆشییە دەروونییەکانی تاك بداتەوە كە لەژێر ئەم هەلومەرجەدا دووچاری شێوانی تووند دەبنەوە.

 كەواتە نەوەی نوێ (دەنگی مۆدێرن، مەعریفەی سەردەم) جگە لە جیهانێکی گەورەی گەڕانی پڕ لە وێنەی خێرا و ناوەڕۆک بەتاڵ هیچی دیكە نابینێ؛ جیهانێک كە لە قووڵایییەكانی مرۆڤی سادە و پەرۆشی گەڕانەوە بۆ بیرەوەرییەكانی ناگات؛ جیهانێک كە دەكەوێتە دەرەوەی ماف و بەرپرسیاری یاسایی و بیركردنەوەی ڕەخنەیی و نەرێنییەوە؛ جیهانێکی سیخناخ بە ئاژاوەی زانیاری و پەیوەندییە بێ سۆزە هەنووکەیییەکان…

پارەی زمان/ خەیاڵی زمان

چی لە بانک پاشەکەوت دەکەیت، کاتت بۆ دەگەڕێتەوە؟! زانیارییەكانی گەڕانەوە بۆ ڕابردوو، یان ئەو کاتە خاوانەی لە ڕابردوودا بەسەرت بردوون، یان ئەو پەیوەندییە سارد و خێرایانەی كە وەک پارەی زمان بەكارت دەهێنێت؛ هەڵبەتە كۆی سیستمی پاشەكەوتكردن لەلایەک پەیوەندی بە گەڕان و گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکانی گواستنەوەی خێرایی (ڕێگاكانی سوودگەرایی و چێژبردنەوە) هەیە و لە زمانی کات و شوێندا دەردەكەوێت؛ لەلایەكی دیكە پەیوەندی بە (فەزای دەروونی و ئەزموونی تاکەكەسییەوە) هەیە و لە زمانی داهێناندا چەكەرە دەكات؛ بەڵام ئایا نهێنیی زمان و بەهای داهێنان لە سندوقی پاشەكەوتدا جێی دەبێتەوە؟ هەڵبەتە، ئەگەر (کلیلی گونجاو) بدۆزینەوە، بەر لەوەی نهێنییەکان بە کاڵا بكرێن؛ بەڵام لە سەردەمی ئەمڕۆدا بەهای ئەو كاتە كەڵەكەبووانەی لە سندوقی پاشەکەوتكردندایە، کراوەتە پارەی زمان؛ لە سیستمی تەكنۆلۆژییدا پارەی زمان لە ئاژاوەی زانیارییەكان و خێراییدا كورت دەكرێتەوە.

پرسیار ئەوە نییە لە سەردەمی كۆمەڵگای تۆڕی (چەمكی ناسنامە، هاونیشتیمانی، هاووڵاتیبوون) هیچ مانایەکی نییە، چونكە کۆمەڵگای تۆڕی وەک ڕێكارێک بۆ دامەزراندنی کۆمەڵگای زانیاری بەكار براوە؛ لەو لاشەوە كۆمەڵگای تۆڕی بەهۆی گۆڕانکارییەكانی بواری پەیوەندییە خێراکان و كۆكردنەوەی زانیارییەوە چەمكی (جیهانگیری) لێكەوتۆتەوە و هەر لەوێشەوە چەمكی ناسنامە، هاونیشتیمانی، هاووڵاتی تێدەپەڕێنێت؛ بە مانایەكی دیكە ئەم تۆڕبەندییە لەبری ئەوەی هەستی ناسنامە و کۆمەڵگای زانیاری و خێراییی پەیوەندییەكان بەیەكەوە بگونجێنێ، بۆ سفری یەكەمیان كار دەكات و بۆ دووەمیان بەپێی بیركردنەوەی ژیان ڕێگایە، نەک كۆتایی، دەجوولێتەوە! لەسەر ئەو بنەمایە دۆخی (دوای نەتەوەیی و دوای بەسفركردن) بووەتە پێویستییەکی بەپەلە بۆ سوودگەرایی و چێژبردنی بوون و گۆڕان؛ بەو مانایەی كە تەكنۆلۆژیا لە قازانجی کۆمەڵایەتیی زۆرتریندایە، بۆیە هەموو کەسێک لە بازاڕی تەكنۆلۆژیادا بەدوای بەرژەوەندییە تایبەتییەکانی خۆیدا دەگەڕێت.

كەواتە (جیهانگیری) كۆمەڵگای زانیارییەكان واتە تێپەڕاندنی هاونیشتیمانیبوون و هاووڵاتیبوون و ناسنامە و بەدیهێنانی دۆخی دوای نەتەوەیی؛ ئەمڕۆی تەكنۆلۆژیا هەموو ئەوانە لە هێنانەدی ژیانێکی بەختەوەرانەدا كۆ دەكاتەوە؛ بەو مانایە لەباربردنی تاک بە هیچ شێوەیەک نوێ نییە، بەڵكە پڕۆژەیەكە لەدوای نەتەوەیی، لەدوای بە سفركردنی ئەزموون و مانا بەرهەم هاتووە؛ لێرەوە بۆ تێگەیشتن لە ژیانێکی بەختەوەر و دۆخی دوای نەتەوەیی و دوای بە سفركردنی ئەزموون و مانا، هەوڵدەدەم پەیوەندیی نێوان (پارەی زمان) و (خەیاڵی زمان) ورد بكەمەوە.

 ئەگەر چاوێک بە پرۆسەی زمانی تاكەكەسی لە داهێنانی ئەدەبی و پارەی زمان لە ئێستای تەكنۆلۆژیادا بخشێنینەوە؛ دەبینین لە ئێستادا خۆشگوزەرانی تەنها لە پارەدا دەردەكەوێت، نەك لە داهێنانی ئەدەبی و هونەرییدا… بێگومان (پارەی زمان) لە تەكنۆلۆژیادا وەك بابەت مامەڵەی پێ دەكرێ، بابەتێک كە دەتوانرێت ببینرێت یان ببیسترێت و دەستلێبدرێت؛ بەڵام زمانی تاكەكەسی بریتییە لەو جیهانەی كە (خەیاڵی زمان) دروستی دەكات؛ یەكەمیان زمان وەك سوود و چێژێكی ڕێگا خێراكان و ئامرازێكی ماددی دەبینێ و دووەم زمان وەك بەهایەكی مەعریفی و درووستكردنی مانای جیاواز هەڵدەگرێتەوە! پارەی زمان جەستەی زمانە، خەیاڵی زمان ڕۆحی زمانە… بەكورتی زمان لەهەر یەكێكیان بێ ئەویدیكە تەنها دەنگێكی بێ مانا یان خەیاڵێكی بێ چێژە!.  

كەواتە (سوود و چێژی ئەرێنی) ئامرازە تەكنۆلۆژییەكان و (مانا و چێژی نەرێنی) خەیاڵی مەعریفی وەک پەیوەندیی نێوان کات و بەهایە؛ ئەگەرچی کاتە بابەتییەكان بە شت و کاڵا دەكرێن، بەڵام کارکردن لە کاتی خۆیدا بەها بەرهەم دەهێنێت! لێرەوە پرسیاری چی لە بانک پاشەکەوت دەکەیت، کاتت بۆ دەگەڕێتەوە؟ دەبێتە چی لە كات پاشەكەوت دەكەیت، بەهات بۆ دەگەڕێنێتەوە؟

 مرۆڤ بۆ ئەوەی بگاتە ئەو کاتە تێکڕایەی كە ژیانێکی خۆش و بەختەوەر دەخاتەوە، پێویستە لە خودی کات بە مانا زانستی و فەلسەفییەكەی بگات؛ بەكورتی دەكرێ كات لە بانکی پاشەکەوتكردندا خاو بکرێتەوە، وەكـ چۆن دەتوانرێت بە بەکارهێنانی تەکنیکەکان خێراتر بکرێت و بگۆڕدرێت، بەڵام لەبیرت نەچێت مێشکی مرۆڤ هەر چەندە بەشێوەیەكی زانستی هۆڕمۆنی خۆشی (دۆپامین) دەردەدات، بەڵام بەشێوەیەكی فەلسەفی خۆشی لە مانا نابێتەوە؛ بەم جۆرە لەنێوان خۆشی كیمیاوی و خۆشی فەلسەفیدا مێشکی سەركەوتوو پێویستی بە گونجاندنی خاوبوونەوە و خێرابوونەوە هەیە.

 مێشک لە خاوبوونەوەدا ئامانجێك بەدەست دەهێنێ؛ لە خێرابووندا شتێكی نوێ فێر دەبێت؛ بەو مانایەش هەستكردن بە سەركەوتن تەنها لەڕووی زانستییەوە بە ئەنجام ناگات، خۆشیی بوونی (مانا)یشی پێویستە! بەدیوەكەی دیكە دەمەوێ بڵێم خۆشی كاتێک تەواو (كامل) دەبێت كە كیمیای مێشک و مانای ژیان یەك دەگرنەوە؛ لەو هەلومەرجەدا پرۆسەی خێرابوون و خاوبوونەوە پێویستی بە پێداچوونەوە و بیرکردنەوەی ڕەخنەی فەلسەفی و ڕێگای دروستبوونی تەكنۆلۆژیا هەیە؛ ئەگەر بیرکردنەوەی ڕەخنەی پێویستی یە گەڕانەوە (خاوبوونەوە) هەبێ، ئەوە ڕێگای دروستبوونی نوێ پێویستی بە داهاتوو (خێرایی) هەیە؛ بە مانایەكی دیكە چاوەڕوانی خۆشی پێویستی بە (خەیاڵێكی بەرفرەوان) و (لێهاتوویی تەكنۆلۆژی) هەیە، نەک زێدەڕۆیی لە بەکارهێنانی (ئەمفیتامین) بۆ ئاسانتركردنی تەکنیکەکان.  

(بیل گەیتس) لە نامەیەکدا بۆ (تۆماس زایبێرک)ی زمانناس و نیشانەناس نووسیویەتی: شۆڕشی دیجیتاڵی بە تەواوی ئامرازگەلێکە بۆ ئاسانتركردنی مانای شتەکان. بڕوانە:www.tajrishcircle.org  (زمان، شتاب و خشونت- فرانکو براردی (بیفو) ترجمه‌ی سامی آل‌مهدی). لێرەدا بیل گەیتس کێشەكانی پەیوەندیی نێوان تەكنۆلۆژیا و فەلسەفە، چێژ و بەها، زەق دەكاتەوە! بەو مانایەش سیستمی دیجیتاڵی بۆیە شتەکان ئاسان دەكات، تاكو خەڵكێكی زۆر بەدواییدا بێن؛ بەو مانایەش كۆمەڵگای بەکاربەر وەک پێویستییەکی بەپەلە بۆ سوود و چێژبردن و گۆڕینی مەعریفەی سەردەم خۆی نمایش دەكات؛ كۆمەڵگای بەکاربەر لە بنەڕەتدا شانۆیەكە بۆ ئاسانکردنی شتەکان و دیكتاتۆریەتی ئەرێنیبوونی زانستی. دەمەوێ بڵێم سیستمی تەكنۆلۆژیا خۆشی مانا لەبیر دەباتەوە و خۆشی زانستی لە جووڵەی بەردەوامدا دەهێڵێتەوە.

نەوەی دیجیتاڵی لەبری ئەوەی گوێڕایەڵی زمانی دایک بێت، لە ئامێرێکەوە گوێڕایەڵی وەردەگرێت؛ ئەو نەوەیە لێرەدایە، لێرە لە زێدەیی دیجیتاڵیدایە؛ بەكورتی ئەو نەوەیە پەیوەندییە پڕ لە کێشەکانی نێوان زمان و جەستە، زمان و ڕۆح، پەیوەندییە پڕ لە کێشەکانی نێوان (وشە- ئامراز) و (سۆز- خەیاڵ) بەردەوام بە سوود و چێژبردنی خێرا و ئاژاوەی زانیارییەكان پڕ دەكاتەوە؛ ئەگەرچی بەرە بەرە ئەو تەكنیكە دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی هەستی خۆشیی قووڵ و درێژخایەن.

بەگشتی نەوەی دیجیتاڵی زمان لە جەستەی دایک و لە ڕۆحی دایک دادەبڕێت؛ بیر لەوە ناكاتەوە كە هەمیشە لە مێژووی مرۆڤایەتییدا زمان لە ترسی متمانەکردن بە جەستە و نیگەرانییەكانی جەستە لە جیهانێكی شپڕزەدا ژیاوە! پێویستە لە دۆخێکی وادا بۆ تێپەڕاندنی ئەو شپڕزەییە توانای بەستنەوەی زمان و ئارەزوو، جەستە و جەستە، لە جەستە و ڕۆح، لە زانست و فەلسەفەدا چالاک بکەینەوە؛ دەشێ لە دۆخی جەستە و جەستە بەشێوەیەكی تەكنیكی پەیوەندییەکان خێراتر بكرێن، بەڵام لە جەستە و ڕۆح هەمیشە شپڕزەیی مانا و خەیاڵی لێ دەكەوێتەوە!.  

کاتی ئەلیکترۆنی/ فەزای دەروونی

نەوەی نوێی دیجیتاڵی نەوەی (ئەلفا) کە بە قسەی توێژەری کۆمەڵایەتیی ئوسترالی (مارک مەکریندڵ) نەوەیەكە لە دوای ساڵی ٢٠١٠ تا ساڵی ٢٠٢٥ لەدایک دەبن؛ لە گەشەسەندنی تەکنۆلۆژییدا بەشدارن، لە هەمان کاتدا لە ژەنینی نیگەرانانەی چەمكی سفری مانادا دەژین! دوای ئەوەی تەواوی چیڕۆك و فانتازیا و یۆتۆپیاكان شکست و بێتواناییی خۆیان لە بەدیهێناندا سەلماند؛ نەوەی نوێ ملکەچیی بەكاربردن و زێدەییەكان و شپڕزەیی بۆتەوە؛ ئەو نەوەیە دوور لە دنیای مانا، لەدنیای دیجیتاڵییدا دەژی؛ دنیایەك کە سنوورەکانی نێوان واقیعی و مەجازی قووت داوە.

بێگوماندیكتاتۆریەتی ئەرێنیبوونی زانستی و چەمكی بە سفركردنی مانا کۆمەڵێک نەخۆشی دەروونی و کۆمەڵایەتی لێكەوتۆتەوە؛ بەو مانایەش مرۆڤی ئێستا بە (خێرایی كات) و (سفر مانا) گەمارۆ دەدرێت؛ کاتی ئەلیکترۆنی بێ سنوور گەشە دەکات، بەڵام فەزای ماناش داخراو نییە! ئەگەرچی بێ سنووری زانیارییەكان، خێرایی پەیوەندییەكان لەگەڵ فەزای دەروونی نایەتەوە؛ ئەگەرچی لەمیانی كاتی ئەلیكترۆنییدا بوون لەگەڵ ئەویتر بێ بایەخ دەكەوێتەوە… کرێکارە مەعریفییەكان لە گۆڕەپانی زێدەییەكاندا بێ پسانەوە چەمكی سفر مانا دەژەنن و دەبنە هۆی سنوورداربوونی ئەو ژیانەی کە بۆ سەرنجدان و خۆشەویستی و چێژ و هاوسۆزی پێویستە.  

ئۆتیزم، ناڕێکی خوێندنەوە، سفر مانا، نیشانەکانی ترس و تێکچوونی سۆزداری کۆمەڵێک نەخۆشیین کە لە ئەنجامی خێرابوونی سووڕانەوەی زانیارییەکان و خێرایی پەیوەندییەكانەوە سەریان هەڵداوە؛ لە لایەکی دیکەوە چالاکییە دەروونییەکان لە ئێستادا دوای کەمبوونەوەی ئەو کاتەی کە لەبەردەستدایە بۆ بەخۆداچوونەوە و لەخۆوردبوونەوە و پشوودان؛ یان دوای کەمبوونەوەی فەزای دەروونی بە هۆی كاتی ئەلیكترۆنی و کەمبوونەوەی قووڵایی ئەزموون و یادەوەری، بە هۆی خێرایییەوە، پاڵەپەستۆیەكی گەورەی بۆ مرۆڤی ئێستا دروست كردووە؛ كەواتە بنەمای نەخۆشییەكانی ئەمڕۆ شاردنەوە نییە، بەڵکە زۆر بینین و تەقینەوەی زیادەڕۆییە لە ئاژاوەی زانیارییەكان و ماندووبوونی هاندەرە دەمارییەکانی زانیاری و خێراییی پەیوەندییە ئەلكترۆنییەكان.

فەیلەسووفی ئیتاڵی (فرانکۆ پیڤۆ بێراردی) لە كتێبی (معزوفة مقلقلة: السميورأسمالية وأمراض جيل ما بعد ألفا، ترجمة أحمد حسان- دار هن للنشر والتوزيع)دا دەڵێت: دنیای زانین و چێژ لەپێشکەوتندایە، بەڵام ئەو دنیایە لە دامرکاندنەوەی ئازار و ڕەشبینی و خەمۆکی كەم توانایە! دەیەوێت بڵێت كات لە سەردەمی ڕابردوودا هێلێكی ئاسۆیی و یەکدەنگی هەبوو، لەڕووی کۆمەڵایەتییەوە سەقامگیریی ژیان بەشێوەیەكی بەرفراوان دەهاتە پێشەوە؛ بەڵام لەگەڵ بەرەوپێشبردنی ئابووریی بەردەوام و داڕشتنەوەی دووبارە و پشتبەستن بە خێراییی پەیوەندییەكان و بێ سنووری زانیارییەكان. ئیتر هێلی ئاسۆیی و ڕێگای دیاریکراو نەما و مرۆڤەکان لە فەزا دەروونی و پەیوەندییە قووڵە مرۆیییەكان و سەقامگیری و ئامانجە درێژخایەنەکان بێبەش بوون و مرۆڤی ئێستا لە ڕێگایە، نەك لە ئەنجام.

كەواتە ئەگەرچی مەعریفەی مرۆڤ، وەک پڕۆژە، لە خۆشیی ماناوە دەستی پێ کرد؛ بەڵام لە ئێستادا ئەو مەعریفەیە، ئەو ئازادییە، لەژێر ڕۆشناییی خۆشی و سوودی دیجیتاڵیدا هەوڵدەدا کۆتایی بە مانا بهێنێ و وەک ڕێگا، گەڕان، تاقیکردنەوە، شوێنی مانای بوونی مرۆڤ بگرێتەوە! بۆیە چیتر مرۆڤەکان وەرناگرن و بە دیجیتاڵیبوون پێویستی بە ئامادەبوونی کەس نییە، پێویستی بە کڕینی کاتی ئەلیكترۆنییە؛ ئیتر سەردەمی کۆنترۆڵکردنی هەسارەکان بەسەرچوو، ئەمڕۆ بە تەواوی لە دەرەوەی ئەم سنوورەداین؛ کاتی ئەلیكترۆنی هیچ مانایەک بۆ ئازادیی تاکەکان و فەزای دەروونی نەهێشتۆتەوە؛ ئەمڕۆ ترس و شپڕزەیی و دڵەڕاوکێی هەسارەیی فەزای دەروونی مرۆڤی داگیر كردووە.

تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی لەسەر بنەمای کاری ماددی و بەكاربردنی بازنەی زانیارییەكان و خێراییی پەیوەندییە ئەلیكترۆنییەكان وەستاوە، هەموو ئەوانە كۆمەڵە ڕێكارێكن کە چیتر ناتوانرێت کۆنترۆڵ بکرێن یان دژایەتی بکرێن؛ تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی بووەتە سیستمێکی میکانیزمی تەکنۆ-ئابووری کە مرۆڤ ناتوانێت لێی دوور بکەوێتەوە؛ بەم جۆرە ژیان ڕێگایە، نەك كۆتایی، بەڵام ناچار كراوە لە هەلومەرجی وابەستەییی ڕەهادا و لەڕێگای سەرمایە تەكنۆلۆژییەكانەوە بجووڵێتەوە؛ ئەوەش بەگشتی واتە گۆڕینی یاسا بە کۆد و بەردەستکردنی خاوەندارێتی بە کۆدکردن بۆ خاوەن پشکەکان؛ دواجار ئەو خاوەن پشکانە ئەلگۆریتمی کۆدکردن بۆ پاراستنی کۆنترۆڵی سەروەت و سامانەکانیان بەکار دەهێنن.

بەم جۆرە هاونیشتمانی و هاووڵاتی ئەوانە نیین كە دانیشتووانی یەک نیشتمانن، بەڵكە دانیشتووانی ئەو خاڵانەن كە تێیدا خاوەن پشکن؛ واتە لەو خاڵە دیاریكراوانەدا خاوەن پشک دەسەڵاتی ڕێژەییان دەبێت، دەسەڵاتێک كە لەگەڵ بەهای ئەو پشکانەی خاوەنیانن و بەهۆی کلیلی کۆدکراوەوە دەستیان پێدەگات؛ كەواتە سنووری یاسای وڵات خاوەن پشکەكان ناگرێتەوە؛ سەپاندنی یاسا بە مانای دانانی سنوور نییە لەلایەن دەەسەڵاتی وڵاتانەوە، بەڵكە دانانی سنوور بەهۆی پشكەكان و کلیلی کۆدکراوەکانەوەیە.

هەولێر 25/2/2026

The post کولتووری بەکاربەر appeared first on ژنەفتن.

   لای خوێنەر، ڕۆمان هەمیشە لەڕێگەی هەمان ڕستەی یەکەمەوە دەست پێ دەکرێت (هنر داستان نویسی، دیوید لاج، ترجمه‌ی رضا رضایی، نشر نی، لاپەرەی ٢٦) شێوازی جیاواز بۆ دەستپێکردنی ڕۆمان لەئارادایە. ڕۆمان دەتوانێت بە گەورەکردنەوەی بەشێک لە دیمەنی شار وەکوو پرێسپێکتیڤێک یان وەکوو کتێبێکی ڕێبەری گەشتیاری سەبارەت بە شوێنەوارەکان دەست پێ بکات. زۆر جار ڕۆمان لە نێوەڕاستی گفتوگۆی دوو کەسەوە دەست پێ دەکات، هەندێک جاریش گێڕەرەوە خۆی دەناسێنێت (هەمان، ل ٣٠) زۆربەی ڕۆمانەکان لەڕێگەی «چیرۆک لە چیرۆکدا» دەست پێ دەکرێن، کە یان ڕوونی دەکەنەوە کە چیرۆکی سەرەکی چۆن درووست بووە یان ئەوەیکە دەیکاتە دووبارە گێڕانەوەیەک بۆ خوێنەرێکی خەیاڵی. (هەمان، ل ٣١ ). لە ڕۆمانی دڵی تاریکیی جۆزێف کۆنراددا، گێرەرەوەیەکی نەناسراو دەڵێت کە مارلۆ خەریکە ئەزموونەکانی خۆی لە کۆنگۆ بۆ کۆمەڵێک لە هاوڕێکانی دەگێڕێتەوە کە لەسەر سەکۆی کەشتییەکی بچووکی سەیرانکردن لە ڕووبەری ڕووباری تەیمز دانیشتوون و مارلۆ ئاوها دەست بە قسەکردن دەکات: ئەمەش یەکێک لە شوێنە تاریکەکانی زەوی بوو. ژمارەیەک ڕۆمان لەڕێگەی ڕوونکردنەوە دەست پێ دەکرێن. «ئەفسانەی چیای ئاگری»ی یەشار کەماڵ لەمیانی وەسفکردنی گۆلێکەوە دەست پێ دەکرێت. «گۆلێک بەسەر دوندی چیای ئاگرییەوەیە چوار هەزار و دووسەت مەتر بڵندە. نێوی گۆلی کووپەیە، هەر هێندەی شوێن جۆخینێک دەبێ، تا بڵێی قووڵە. گۆل نییە بیرێکە بۆ خۆی. بەردی سووری لووسی بریقەدار، ڕک، ڕژد، تیژ وەکوو دەمی تیغ و سیکارد بە هەر چوار نکاڵیدا زەق و زۆپ، دەنە دەنە، شمش شمش هەڵزەقیون»(ئەفسانەی چیای ئاگری، یاشار کەماڵ، وەرگێڕانی شوکور مستەفا، چاپەمەنی مانگ، چاپی یەکەم، ٢٠١٧، لاپەرەی ٥) ژمارەیەک ڕۆمان لەمیانی پێناساندنی کەسایەتییە سەرەکییەکانی ڕۆمانەکەوە یاخود گێڕەرەوە دەست پێ دەکرێن. «مۆبی دیک»ـی هێرمان مێلڤیل یەکێک لەم جۆرە ڕۆمانانەیە. ڕۆمانی «هوتێل ئەوروپا»ـی فەرهاد پیرباڵ بەم شێوەیە دەست پێ دەکرێت: «محەمەدی حاجی زادە، مەلایەکی خەڵکی تاران، تەمەن دەوروبەری چل و پێنج ساڵ، هاتبووە پاریس داوای مافی پەناهەندەیی بکا». (هوتێل ئەوروپا، فەرهاد پیرباڵ، چاپەمەنی ئاراس، ٢٠١٠، هەولێر، لاپەرەی ٥)

   کۆتاییی بەرهەمە ئەدەبییەکان، نەگۆڕ و واقیعین (هنر داستان نویسی، ل ٢٣). بە واتایەکی دیکە دەستپێکی بەرهەمەکانیش هەر بەم شێوەیەیە. زۆربەی بەرهەمە ئەدەبییەکان بە کۆمەڵێک وشە و دەستەواژەوە دەست پێ دەکرێن کە لە گفتوگۆی ڕۆژانەدا گوێبیسیان بووین بەڵام ئاوا لە پەنای یەک ڕێک نەخراون. تێری ئیگڵتەن لە کتێبی «چۆن ئەدەبیات بخوێنینەوە»ـدا دەڵێت هەر کات بمانەوێت دەستبەجێ ئامانجی بەرهەمێکی ئەدەبی بزانین، ئەوە لە ئەدەبیبوون دەیسڕینەوە (چگونه ادبیات بخوانیم، تری ایگلتون، مشیت علایی، نشر لاهیتا، ۱۳۹۴ لاپەرەی ١٦) ئەدەبیبوون واتا لەگەڵ دەقەکە وەکو دەقێکی ئەدەبی مامەڵە بکەین و هەروەها پێویستە بە ئاگامەندییەوە لێی بڕوانین. شێوازی دەربرینی کاراکتێرەکان، کەشوهەوای چیرۆکە، ژانر، ڕێزمان، ناوەرۆک، باکگراوند، و هەموو ئەو شتانەی پێی دەڵێن فۆڕم، گرنگن (هەمان ، ل ١٦). دەستپێکەکان بەرەو جیهانیی فانتازیای نووسەر پەلکێشمان دەکەن. دەستپێکی «یەکێک هەبوو، یەکێک نەبوو» ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە کە چیرۆک لە ژیانی واقیعەوە دەچێتە نێو جیهانیی خەیاڵی و دەستکردەوە و دواجار بۆمان نییە بپرسین ئایا ئەوەی دەیخوێنینەوە ڕاستە یان نا؟ یاخود بمانەوێت بپرسین ڕووداوەکان لە کوێ قەوماون؟ هەر بەو جۆرەی کە دەستەواژەی «یەکێک هەبوو، یەکێک نەبوو» جیهانیی چیرۆکی خەیاڵی دادەڕێژێت، دەستپێکی کتێبە ئایینییەکانیش ڕێسای تایبەتی خۆیانیان هەیە. ئینجیلی یۆحەنا ئاوا دەست پێ دەکات: «لە سەرەتاوە وشە بوو، وشەکە لای خودا بوو، وشەکە خۆی خودا بوو» (ئینجیلی پیرۆز، لێژنەی وەرگێڕان، ١٩٩٩) وشەی «سەرەتا» دەقەکە لە بواری چیرۆکەوە بەرەو دونیای ئەفسانە و ئایینی دەبات. هەروەها بە بینینی وشەی «سەرەتا» نابێت بپرسین کە «سەرەتا» مەبەست کەنجێیە کە وشە لای خودا بووە؟ «سەرەتا» واتا ئەو کاتەی خودا جیهانیی خوڵقاندووە. ئەم ڕستەیە کاریگەرێکی بەرچاوی هەیە و نموونەیەکی باڵای شێوازێکی ئەدەبییە کە لە ڕێگای ئامرازی لێکدەرەوە (Conjunction) دەناسرێت، واتا نووسەر چەندین ڕستە بە دوای یەکتردا ڕیز دەکات تا لە یەک ئاستدا دەربکەون (ل ٣٧). ئەم شێوازە دەبێت بە هەستیارییەوە بەکاربهێندرێت چونکە لەوانەیە شێوازی دەقەکە یەک کەشوهەوا و قەتیسماو پیشان بدات. ئینجیلی یۆحەنا بە سوودوەرگرتن لەو وشانە چیرۆکێکی ناوازە دەگێڕێتەوە بە جۆرێک کە سەرنجی خوێنەر بۆ لای خۆی ڕادەکێشێت. خوێنەر بەردەوام دەیەوێت بزانێت دواتر چ دەقەومێت. لەبەر ئەم هۆکارانە وشەکانی ئینجیل دوچاری قەتیسمان نابن. لە کۆتاییی گێڕانەوەکەی یۆحەنادا وەکوو هەموو چیرۆکە باڵکێشەکانی دیکە، شتێکی سەرسووڕهێنەر چاوەنواڕمان دەکات. دەزانین کە لە بەرایییەوە «وشە» بوو و ئەو «وشە»یە لای خودا مایەوە و بە شێوەیەکی سەرسووڕهێنەر وشەکە خودا بوو. وەک ئەوەی پێت وابێت: «ئاراد لە لای مامی بوو و ئاراد مامیی بوو». چۆن دەبێت وشە لە لای خودا بێت و خۆی خودا بێت؟ شێوازی کۆتاییهێنانی ڕستەکە زۆر جیاوازی دەکات (ل ٣٨).

   ڕۆمانی «بیربا» کە لە ساڵی ٢٠٠٦ لە لایان چاپەمەنی دیلانەوە چاپ و بڵاو کراوەتەوە، بەم شێوەیە دەست پێ دەکات: «بای دەوران گەیاندمیە لای دیجلە. بایێ کە دیار نییە لە کامە کونەبای نەبوونەوە هەڵیکردووە و لە کامە دواڕۆژا دائەمرکێ. تا ماوین لە بیابانەکانی سەرگەردانیا سووڕمان ئەدات. ڕاپێچمان ئەکات بۆ سەر بەرزترین لووتکەکانی وەهم. پاڵمان پێوە ئەنێ بۆ ناو دۆزەخەکانی دەرد. سەرمان ئەکات بە ناو ئاگری شەڕە گەورەکانا تا لەگەڵ ملیۆنەها کەسی ترا بکوژرێین. تووڕمان ئەداتە نێو سەردەمانی قات و قڕی تا تیکە لە دەمی خۆشەویستترین کەسەکانمان دەربێنین. ئەمانباتە نێو ساڵەکانی گولی و سێوەڕۆ تا نزیکترین کەسەکان ڕاومان بنێن. لە ئاکامدا بە گوللە بێ یان گولی، دەم لە ناو دەمی خۆشەویستێ بێت یان سەر لە ژێر پۆستاڵی دوژمن، هەر ئەبێ بکوژرێین؛ ببین بە بۆگەنی سەر ئەرز یان تورمی تورشاوی ژێر خاک. بای دەوران گەیاندیە لای دیجلە. پاش تێپەڕاندنی تووناوتوونەکانی ژیان، پاش تاقیکردنەوەی هەموو ئەو ڕێگایانەی سی ساڵ ژیان مەودای ئەدات سەری لە بەغاوە دەرهێنا.» (لاپەرەی ٢). دوو وشەی سەرەکی لەم دەستپێکەدا بریتیە لە «با» و شوێنەکەی کە بگێڕەوە لێی دانیشتووە واتە «دیجلە». «با» لە ئەدەبیاتدا هێمای لاساری و ژیانێکی ناخۆشە. «بای دەوران»ـیش، کاراکتێری سەرەکیی ڕۆمانەکە بۆ هەر لایەک پێی خۆش بێت پەلکێش دەکات و لەگەڵ خۆی دەیبات. «با» هێزێکی دەرەکییە و چارەنووسیش بە شتێک لە دەرەوەی ویستی مرۆڤ وێنا دەکات. بەکارهێنانی وشەی «با» دواتر لە درێژەی ڕۆمانەکەدا بەدی ناکرێت بەڵام بەردەوام هەست بە دەرکەوتەکانی دەکرێت. کاراکتێری سەرەکیی ڕۆمانەکە بەدەست «با»ی چارەنووسەوە پەرتەوازە دەبێت و خۆی پێ سەقامگیر نابێت. بەکارهێنانی دوو وشەی «با» و «دیجلە» وەک دوو دیاردەی کەشناسی و جوگرافیایی کە کاریگەرییان لەسەر یەک هەیە، ئەوەمان پێ دەڵێت کە وشەکان بە ئاگایییەوە لە پەنای یەک داندراون. گێڕەرەوە بەردەوام بۆ «دیجلە» دەگەڕێتەوە «زەردەی خۆر سەر دیجلەی داگرتووە و ئاسمانیش سوورباوە» (ل ١٠٧). «دیجلە» لەم ڕۆمانەدا ئاماژەیەکە بۆ هەڵوەدایی و گەڕانەوە بۆ ژیانی واقیعی. ئەو «با»یەی کە هەڵیکردووە و «دانامرکێ»، لە ژیانی بگێڕەوەدا هەست بە گڤەگڤەکەی دەکرێت.

   ڕۆمانی «پردی دیلان» سەرەتا بە زمانی ئاڵمانیی نووسراوە و دەستپێکەکەی بەم شێوەیە: «لە پشت ڕوومەتی نادیاری ژنەکەوە، بە سەر چراخانی شاردا، بازنەیێکی گەورەی نێئۆن، لە سووڕانەوەی بەردەوامدایە. لە ناوەڕاستیدا سێ ڕمبی سپی وریشەدار، هەر کامە لە ئاراستەیێکەوە بەربەستکراو، هێمای ئەم شار و وڵاتە زەنگینەیە. هەر چەن ئەم پیاوە، بیست و چوار ساڵی ڕەبەقە لەم شارەدا ئەژیت و ئەم بازنەیە هەموو شەو و ڕۆژەکان، بێ پسانەوە سووڕاوەتەوە، قەت نەکەوتبووە بەر چاوی. ئەو کاتەی بەرەو ئەم وڵاتە هەڵات، تەمتوومانی ناو مێشکی نیشتبووە سەر جیهانیی دەرەوەی. لەگەڵ تێپەربوونی زەمەنا، ئەم بازنەیەی لەبەرچاو کاڵ بووەوە. وەک دووکانێ وا هەموو ڕۆژێ بە بەر دەم تابلۆیەکدا تێپەر ئەبین، کەچی ئەگەر کەسێ ناونیشانیمان لێ بپرسێ، دائەمێنین. لە وڵاتی خۆیدا، ئەم بازنەیە وەک ماشێنێکی شین، پلەوپایەی جیاوازی بنەماڵەی ئەسەلماند. بەڵام لەم ساتەوەختەدا پرسیارێکی ئاڵۆزکاوە و دایگرتووە.» (لاپەرەی ٥) کەسایەتییەکانی «پردی دیلان» کاتێک تووشی پشێوی دەبن سەردانی دەروونناس دەکەن. یەکێک لە کاراکتێرەکان خۆی دەروونناسە و باسەکانی دەروونناسی چ وەک زانست و چ وەک زڕەزانست تا سەر مێزی قاوەخانەکانیش شۆڕ دەکاتەوە. تەنیا ئەو کەسانەی کە بۆ هەندەران کۆچیان کردوە سەردانی دەروونناس ناکەن بەڵکوو ئەو ژنە مێرددارەی کە لە ناوخۆی وڵات، ئەوینی کوڕێکی لاو دەیبزوێنێت و دواتر دەیگرێنێت و تووشی خەمۆکی دەکات، ناچارە بۆ چارەسەریی دەروونی سەردانی دەروونناس بکات. هەر چەند ئێمە داتایەکی (Data) باوەڕپێکراومان  بە دەستەوە نییە کە پێمان بڵێت لە شوێنی ڕوودانی ڕۆمانەکە واتە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، خەڵک بە چ ڕێژەیەک سەردانی دەروونناس دەکەن، بەڵام لەمیانی پێشنیاری دەروونناسەکە بۆمان دەردەکەوێت کە دەروونناسی لەوپەڕی خۆیدا  زیاتر لە «چارەسەری ڕەفتاری» پەرەناستێنێت. «پرد» ڕۆمانێکی تۆکمەیە و ڕیزپەربوونی تەنیا بە وردەکارییەکانییەوە بەند نیە. کەسایەتیی سەرەکیی «پرد» زۆراوە و «کاورایەکی تەواب»ـە. نووسین دەربارەی کەسێکی ئاوا لە دونیای ڕۆمانی کوردیدا ئازایەتییە و دەسخۆشانەی پێویستە. بەڵام هەمووی ئەو زانیارییانە، شتێکی ئەوتۆمان لەمەڕ دەستپێکی ڕۆمانەکەوە بۆ ناخەنەڕوو. بە باسکردنی «سووڕانەوەی بەردەوام» هەر لە یەکەم ڕستەی بەشی یەکەمی ڕۆمانەکەدا بۆمان دەردەکەوێت کە دەسووڕێتەوە بەرەو دەستپێکی بەشی دووهەم و دەڕواتەوە بەرەو ئاسینا و دەمەتەقەی نێوان ئەفلاتون و هێراکلیتۆس. «مرۆڤ قەت ناتوانێ دوو جار پێی خۆی لە ئاوی چەمێکدا ڕۆ بکات» (ل ٩٣). فەلسەفەی ئەفلاتوون لەم ڕۆمانەدا جەخت لەسەر لایەنە کۆیلەپارێزییەکەی دەکاتەوە و داشداری بەرچاوی بۆ هێراکلیتۆس تێدایە. ڕووکەشترین مانای «سووڕانەوەی بەردەوام» ئەوەیە کە هەموو شتێک لە ئاڵوگۆڕدایە. دێت و دەچێت و وەستانی نییە. ئەو بازنەیەی لە دێڕە سەرەتایییەکاندا بەردەوام دەسووڕێتەوە لە دوو شوێنی کتێبەکەدا بە زەقی بەدی دەکرێن: یەکەمیان لە دەستپێکی بەشی دووەمی ڕۆمانەکە کە بەرەو فەلسەفەی یۆنان دەگەڕێتەوە و ئەوەی دیکەشیان لە داشداری بەرچاوی کەسایەتی/بگێڕەوە لە فەلسەفەی گۆڕانی هێراکلیتۆسدا. کتێبەکە ڕاپۆرتێکە دەربارەی «سووڕانەوە». ئەو سووڕانەوەی لە بەشبەندی ڕۆمانەکە و لە ناوەرۆک و تەنانەت لە داڕشتنی کەسایەتییەکاندا بەدی دەکرێت. هەموویان تووشی گۆڕان دەبن. واتە بە شێوەیەک هەر وەک بازنەکان بە دێڕەکانی سەرەتای ڕۆمانەکەدا دەسووڕێنەوە. «ئەگەر ئەم بازنەیە لە دەقەدا سێ جار بسووڕێتەوە…» (ل ١٦) «تەواب» هەر وەکوو «بازنەکان» سووڕاوەتەوە و لە سووڕانەوەدایە. «سووڕان» ئاماژەیەکی گرنگە و بە شارەزایییەوە لە دەستپێکی ڕۆمانەکەدا بەکار هاتووە. ئێستا لە جگای خۆیدایە کە بپرسین بۆ چی کاراکتێرەکانی ئەم ڕۆمانە کە لە وڵاتێکی ڕۆژئاواییدا دەژین، هەموویان بە شێوەزاری ئەردەڵانی دەدوێن؟ ئایا شێوەزارەکەیان تووشی «سووڕان» بووە؟ وردەکارییەکانی دەستپێکی ڕۆمانەکە وامان لێ دەکات کاتێک سیمبۆلێکی دونیای سەرمایەداری بۆ نموونە لۆگۆی ئۆتۆمبیلێک لە سەرەتای ڕۆمانەکەوە دەبینین، تێمی سەرەکیی تاوتوێکانمان بەرەو ئاوڕدانەوە لە فەلسەفەی سەرمایەداری یاخود بەرجەستەکردنەوەی خراپییەکانی سەرمایەداری بچێت. بەڵام دەتوانین بە لەبەرچاونەگرتنی ئەم ڕێسایە ڕەخنە لە «پرد» بگرین ئەگەرچی وردەکارییەکانی درێژەی «پرد» باڵ بەسەر کەموکوڕییەکانیدا دەکێشن.

   «دەمێکە پوخڵەی سەر ئەردم. دوای جەمامکەوتنی قاچەکانم، هەموو بوونم ئەزریکێنێ. من پێشتر شتی وام نەبینیوە؛ بەڵام هەر هەموو دەستەکە حەپەساون. ئەمجارە لە هەڵسانی ئاگادار نەکراینەوە و ژیانی خێرامان وەستا؛ بە هۆی باڵندەیێکەوە، کە لە هیچ کوێوە دیار نییە و لە دوورەوە ئەگیزێنێ؛ دەنگێ کە لە ڕۆژی یەکەمدا وەک هێمای مەترسیی و تاقەت پێمیان ناساند» (ڕۆژئاوا، چاپی یەکەم، کوردستان ٢٠٢١ لاپەرەی٧). ئەم دێڕانەی سەرەوە دەستپێکی ڕۆمانی ڕۆژئاوایە کە دوواین ڕۆمانی نووسەرە و لە ساڵی ٢٠٢١ بڵاو کراوەتەوە. نووسەر لەپێناو سەرنجڕاکێشانی خوێنەر، هەر لە یەکەم دێڕەکانەوە هەوڵی تایبەتی خۆی دەخاتەگەڕ. قەوامی شارەزایانە پاراگرافی بەرایی دادەڕێژێت. بەکارهێنانی  وشەی «دەستە» لەجیاتی ناوهێنانی بزووتنەوەیەکی دیاریکراو، بۆ ئەوەیە کە خوێنەر هەر لە سەرەتاوە لە دەقەکە نەپرینگێتەوە و بەرەو خوێندنەوەی بچێت. دواتر لەڕێگەی ئاماژەکردن بە «باڵندەیەک»، بۆمان ڕوون دەبێتەوە کە ئەو باڵندەیە لەڕاستیدا دەستکردە و بۆ بوردومان هێرشی هێناوە. باڵندەکە باڵندە نییە، «باڵەفڕ»ـە. قەوامی هەر لە دەستپێکی ڕۆمانەکە دەری دەخات کە وشەکانی بە هەستیارییەوە گوڵبژێر کردوون و قەوامیان هەیە. ڕستەی وەکوو «هەموو بوونم ئەزریکێنێ» یان «هێمای مەترسی و تاقەت» (هەمان سەرچاوە) ئەو بەرچاوڕوونییە بە خوێنەر دەبەخشن کە ناوەرۆکی ڕۆمانەکە لەگەڵ هەوڵ و تێکۆشانێکی لە نێوان جەستە و رووحدا بەڕەوڕوو دەبێتەوە. هێمای مەترسی و تاقەت هەر لە یەکەم دێڕەکانی کتێبەکەدا دەردەکەوێت و باڵ بەسەر تەواوی ڕۆمانەکەدا دەکێشێت و بەردەوام دەبێت.

   هەڵبەت لە هەموو ڕۆمانەکانی قەوامیدا، دەستپێک وەک ئامرازی سەرنجڕاکێشانی خوێنەر ئیش ناکات. بۆ وێنە ڕۆمانی «سوەیلا» ئاوا دەست پێ دەکات: «پێش ئەوەی بانگبێژی تەکیە خۆی بگەینێتە مایکرۆفۆنەکە و بانگی بەیانی بدات، هاژەی چۆمێکی لەناکاو گەڕەکی شڵەژاندبوو. هروژمی ئاو بەردیواری ماڵان دەکەوت. پەنگی دەخواردەوە و بە کۆڵانەکاندا تێپەر ئەبوو.» (لاپەرەی ٥). دەستپێکی ڕۆمانی «سوەیلا» کە بەدواداچوونێکە دەربارەی ژیانی کەسێکی ئالوودە بە ماددە هۆشبەرەکان، لەگەڵ کۆی ڕۆمانەکە ناتەبایە. 

 لە لای ڕۆڵان باڕت هەڵبژاردنی دەستپێک گرفتێکی گەورەیە. بارت پێی وایە «ئەو هەموو بژاردەیە، ئەو هەموو سەرەتایە» گرفتی دۆزینەوەی ڕاستییەکان، لەڕاستیدا دەکاتە گرفتی دۆزینەوەی دەستپێکەکان. بۆ قسەکردن لەسەر بابەتێکی دیاریکراو دەتوانرێت چەندین دەستپێکی جیاواز و دوور لە یەک دەستنیشان بکرێت کە هەر کامیان بەرەو هەقیقەتێکی جیا ئاڕاستە بکرێن. بژاردە و دەستپێکە جیاوازەکان، بەرەو هەقیقەتە جیاوازەکان ئاڕاستەمان دەکەن. شارام قەوامی لەڕێگەی دەستپێکە جیاوازەکانیەوە، دەرگای ڕاڤەی هەقیقەتە جیاوازەکانی بۆ خستووینە سەرپشت. ژمارەیەک لە دەستپێکی ڕۆمانەکانی قەوامی، بۆ تاوتوێکردنی بابەتێکی تایبەت گونجاوترن.

سەچاوەکان:

هنر داستان نویسی، دیوید لاج، ترجمه‌ی رضا رضایی، نشر نی

چگونه ادبیات بخوانیم، تری ایگلتون، مشیت علایی، نشر لاهیتا، ۱۳۹۴

The post ئەو دەستپێکانەی قەوامیان هەیە! appeared first on ژنەفتن.

وێڵگە وەک پەناگەیەک لە بەرانبەر ترۆما و تێکشکانی کەسایەتیدا

دەقی “وێڵی” تابلۆیەکی ئاڵۆزە لە شیزۆفرینیا و دووفاقیی کەسایەتی. گێڕانەوەکە لەسەر ململانێی نێوان “من” و “تۆ” دامەزراوە. ئەم “تۆ”یە کەسێکی دەرەکی نییە، بەڵکو دەنگدانەوە و سێبەری خودی گێڕەڕەوە خۆیەتی کە لە ئەنجامی تێکشکانی دەروونییەوە لە جەستەی جیا بووەتەوە. کاتێک مرۆڤ تووشی ئازارێکی بەژان و ترۆمایەکی بەردەوام دەبێت، دەروونی ناتوانێت بەرگەی ئەو قورسایییە بگرێت، بۆیە خۆی دەکات بە دوو کەرتەوە؛ یەکێکیان قوربانییەکە و ئەوی تریان چاودێر یان ڕەخنەگرەکە. لێرەدا نووسەر زۆر وەستایانە چەمکی “داڵان” یان “وێڵگە”ی چێ کردووە. ئەم وێڵگەیە بریتییە لە “ڕێکاری بەرگری”. کاتێک کەتوار (واقیع) هێندە قاقڕ و پڕ لە تەوس و دڕندەیییە، عیززەتی نەفسی مرۆڤ بۆ پاراستنی خۆی لە لەناوچوون، جیهانێکی خەیاڵی و زیندانێکی دەروونی دروست دەکات. وێڵگە ئەو شوێنەیە کە کارەکتەرەکە تێیدا ملکەچی هیچ یاسایەکی دەرەکی نابێت، بەڵکو خۆی بە تەنیا لەگەڵ “تۆ”یە خەیاڵییەکەیدا دەدوێت. ئەمەیش هەڵاتنە لە کەتوار بەرەو ناوەوەی خود. کاتێک عیززەتی نەفس لە بەردەم مەترسیی دەرەکیدا هەست بە داڕمان دەکات، پەنا دەباتە بەر دروستکردنی کەتوارێکی جێگرەوە یان گۆشەگیریی دەروونی وەک ڕێکارێکی بەرگری بۆ کەمکردنەوەی دڵەڕاوکێ و ئازار.[1]

کاتێک مرۆڤ تووشی ئازارێکی بەژان و ترۆمایەکی بەردەوام دەبێت، دەروونی ناتوانێت بەرگەی ئەو قورسایییە بگرێت، بۆیە خۆی دەکات بە دوو کەرتەوە؛ یەکێکیان قوربانییەکە و ئەوی تریان چاودێر یان ڕەخنەگرەکە.

لە دەقەکەدا دەبینین کە “من” بەردەوام لۆمەی “تۆ” دەکات، وەک ئەوەی بیەوێت بڵێت: “تۆ بوویتە هۆی ئەوەی ئێمە بگەینە ئەم سەرئەنجامە”. ئەمە خستنەپاڵە؛ کەسەکە شکستی خۆی لە بەرانبەر نەریت و کۆمەڵگەدا هەڵدەگرێت و دەیخاتە پاڵ بەشەکەی تری کەسایەتییەکەی. کارەکتەرەکە توانای ئەوەی نییە ڕووبەڕووی مامۆستا، پزیشک، یان باوک ببێتەوە، بۆیە ڕووبەڕووی خودی خۆی دەبێتەوە لەناو وێڵگە تاریکەکەدا. ئەم وێڵگەیە هیچ ترووسکەیەکی هیوای تێدا نییە، شوێنێکە کە تێیدا کات دەوەستێت و زەمین دەبێتە زەمینێکی تر بەبێ هەست و خوست. هەروەها دەقەکە پڕە لە ئاماژەی خەمۆکیی قووڵ و بیرکردنەوە لە خۆکوشتن. خەمۆکی لێرەدا تەنیا دڵتەنگییەک نییە، بەڵکو “هەڵهاتن”ـە، هەستکردنە بە بێماناییی هەموو شتێک. ئەو کاتەی کە کارەکتەرەکە لەناو وێڵگەدا گوێ لە گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک یان عەلی مەردان دەگرێت، مۆسیقا نابێتە هۆی ئاسوودەیی، بەڵکو دەبێتە زەنگێک بۆ بەبیرهێنانەوەی یادەوەرییە بریندارەکان و ئەو خوێنەی کە لە ڕۆحی دەچۆڕێت. ڕۆناڵد لەینگ، دەروونناسی بەناوبانگ، ئەم دۆخە بە باشی وەسف دەکات کاتێک باس لە “خودێکی دابەشکراو” دەکات کە ناتوانێت لەگەڵ جیهانی دەرەوەدا کارلێک بکات بەبێ ئەوەی هەست بە هەڕەشەی لەناوچوون بکات.[2] لەینگ باس لەوە دەکات کە شیزۆفرینیا و دابەشبوونی خود زۆر جار کاردانەوەیەکی لۆگیکییە بەرانبەر بە جیهانێک کە لە بنەڕەتدا شێت و چەوسێنەرە. ئەو تاکەی شیزۆفرینیای هەیە بۆ پاراستنی ڕۆحی خۆی جەستەی وەک قاوغێک بە جێ دەهێڵێت و لەناو مێشکیدا جیهانێکی تری وەک وێڵگەکەی کابرای ئەم ڕۆمانەی دلاوەر ڕەحیمی ئاوەدان دەکاتەوە. کەواتە شکستی کارەکتەرەکە لەوەدا نییە کە شێت بووە، بەڵکو لەوەدایە کە هێندە هۆشیارە بەو چۆڵییەی دەوروبەری کە ئیتر ناتوانێت درۆ لەگەڵ خۆیدا بکات. ئەو نایەوێت وەک ئاژەڵەکانی دەوروبەری بژی، بۆیە بڕیار دەدات لەناو وێڵگەیەکدا ون ببێت کە ئەمەیش خۆی لە خۆیدا جۆرێکە لە خۆکوشتنی دەروونی پێش خۆکوشتنی جەستەیی.

زیندانی کۆمەڵگە و پاسەوانەکانی مەرگی خەون

ئێستا دەڕوانینە ئەو زەوییەی کە ئەم دەروونەی تێدا هاڕدراوە. مرۆڤ لە بۆشاییدا تووشی هەڵهاتن نابێت، بەڵکو ئەوە گرۆی مەردم و ئەو سیستەمە چەوسێنەرەوەیە کە وەک ئاشێکی فرەخێو ڕۆح و خەونەکانی تاک دەهاڕێت. لە قسەی گوێ ئاگردانی کوردەوارییە دەڵێن: “کەس بە دۆی خۆی ناڵێت ترشە”، کۆمەڵگەیش هەرگیز دان بەو دڕندەیییەدا نانێت کە بەرانبەر بە تاکەکانی خۆی دەیکات. لە ڕۆمانی “وێڵی”دا کۆمەڵگە تەنیا پاشخانێک یان شوێنێک نییە بۆ ژیان، بەڵکو زیندانێکی گەورەیە، پانتایییەکە کە تێیدا هیچ کۆڵەکەیەک بۆ ئازادی و داهێنان نەماوەتەوە. نووسەر زۆر بەوردی نیشانمان دەدات کە چۆن یاسا و نەریت و کەسانی دەوروبەر دەبنە پاسەوانی ئەم زیندانە و بە تەوس و لاقرتێوە سەیری هەر تاکێک دەکەن کە بیەوێت لەم زەوییەدا جیاواز بفرێت. دەبینین ئەو کەسانەی کە دەبوو ببنە دهەندە و بەخشەری هیوای ژیان (وەک مامۆستا، پزیشک، باوک و خزم)، لەم دەقەدا گۆڕاون بۆ ئامڕازی سەرکوتکردن. مامۆستا لە بری ئەوەی چرای زانست بێت، دەبێتە ئەو کەسەی کە دەیەوێت تاکەکان وەک یەک لە قاڵب بدات و بیانکاتە ئاژەڵێکی کەوی و ملکەچ بۆ سیستمەکە. پزیشک لە بری ئەوەی برینەکانی دەروون ساڕێژ بکات، دەیەوێت بە دەرمان یاخیبوونی کارەکتەرەکە سڕ بکات و بیگەڕێنێتەوە بۆ ناو مێگەلەکە. خزم و کەسوکاريش بە چاوی تەوس و سەرکۆنەوە دەڕواننە کارەکتەرەکە، چونکە ئەو ئامادە نییە بژیو و نانی خۆی بە درۆ و دووڕوویی پەیدا بکات. میشێل فوکۆ، کۆمەڵناسی فەڕەنسایی، لە شیکردنەوەی چەمکی دەسەڵات و زینداندا زۆر بە جوانی ئەم دۆخە ڕوون دەکاتەوە. ئەو پێی وایە کۆمەڵگەی مۆدێرن وەک زیندانێکی “پاناپتیکۆن” کار دەکات کە تێیدا هەموو کەسێک چاودێریی کەسێکی تر دەکات تا ئەو ڕادەیەی تاک خۆی دەبێتە پۆلیس بەسەر خودی خۆیەوە. فوکۆ لەم کتێبەدا باس لەوە دەکات کە چۆن دامەزراوەکانی وەک قوتابخانە، نەخۆشخانە و خێزان هەمان تەکنیکی زیندان بۆ کۆنتڕۆڵکردنی جەستە و دەروونی تاکەکان بە کار دەهێنن، بۆ ئەوەی بیانکەنە بوونەوەرێکی گوێڕایەڵ و بێمەترسی بۆ سەر سیستمەکە. جا زیندانی پاناپتیکۆن لە بنەڕەتدا بیرۆکەی فەیلەسووفێکی ئینگلیزە بە ناوی “جێرمی بێنتام” (لە سەدەی هەژدەیەمدا). ئەو کەسە نەخشەی زیندانێکی چێ کرد کە شێوەکەی بازنەیییە. لە ناوەڕاستی ئەم بازنەیەدا قوللەیەک هەیە کە پاسەوانەکەی تێدایە و، لە دەوری قوللەکەیشدا ژووری زیندانییەکان هەیە. فێڵ و کارزانیی ئەم زیندانە لەوەدایە: ئەو پاسەوانەی لە ناوەڕاستدایە چاوی دەکەوێتە سەر هەموو ژوورەکان و هەموو زیندانییەکان دەبینێت، بەڵام زیندانییەکان بە هیچ شێوەیەک ناتوانن پاسەوانەکە ببینن. واتە زیندانییەکە هەرگیز نازانێت ئاخۆ لەم چرکەیەدا پاسەوانەکە سەیری دەکات یان نا! جا چونکە زیندانییەکە نازانێت کەی چاودێری دەکرێت، هەمیشە وای دێتە بەرچاو کە لە هەموو چرکەیەکدا چاوێکی بێبەزەیی لەسەریەتی. بۆیە لە ترساندا هەمیشە ئاکاری خۆی چاک دەکات و دەبێتە ئاژەڵێکی کەوی و ملکەچ. لێرەدا زیندانییەکە ئیتر پێویستی بەوە نییە کەسێک بە دار و کوتەکەوە بە سەریەوە بێت، بەڵکو خۆی دەبێتە پاسەوان بەسەر خودی خۆیەوە! دواتر “میشێل فوکۆ” هات و ئەمەی کردە پەندێک بۆ کۆمەڵگەی مۆدێرن. فوکۆ گوتی: کۆمەڵگەی ئێمەیش ڕێک بووەتە پاناپتیکۆن! گرۆی مەردم لە قوتابخانە، لە نەخۆشخانە، لە کۆمپانیا، لە کارگە و لەناو خێزاندا هەمیشە هەست دەکەن چاوێک چاودێرییان دەکات (چاوی کۆمەڵگە، چاوی یاسا، چاوی خەڵک). بۆیە مرۆڤەکان لە ترسی قسەی خەڵک و سزای کۆمەڵگە خۆیان ئارەزووەکانی خۆیان خەساندووە و بوونەتە مەخلووقێکی دەستەمۆ. ئەوان خۆیان زیندانی و خۆیشیان پاسەوانن![3]

لەم دۆخەدا کارەکتەری “من/تۆ” تووشی قووڵترین ئاستی “نامۆبوون”دەبێت. شار بەو هەموو جەنجاڵییەیەوە دەبێتە بیابانێکی وشکارۆ و قاقڕ کە تێیدا مرۆڤەکان وەک ئامێر دێن و دەچن. کارەکتەرەکە هەست دەکات کە ئەو سەر بەم گرۆ و و پێڕ و هۆزە نییە؛ زمانەکەیان تێ ناگات و ئەوانیش لە ئازارەکەی ناگەن. ئەم دۆخەی نامۆبوون لە ئەنجامی دابڕانی مرۆڤ لە جەوهەری خۆی چەکەرە دەکات. هەندێک لە دەروونناسان نامۆبوون بۆ چەند لایەنێک دابەش دەکەن: هەستکردن بە بێدەسەڵاتی، بێمانایی، بێپێوەری، گۆشەگیریی کۆمەڵایەتی و، نامۆبوون لە خود. کارەکتەری ڕۆمانی “وێڵی” تەواوی ئەم پێنج لایەنەی تێدا بەرجەستە بووە، بە تایبەتی گۆشەگیری و نامۆبوون لە خود کە پاڵی پێوە دەنێت بەرەو ناو وێڵگەکەی.[4] کەواتە زیندانەکەی ناو ڕۆمانەکە تەنیا چوار دیوار نییە، بەڵکو ئەو چاوانەن کە بێبەزەیییانە خوێنی تاک دەمژن و ئۆقرەی لێ دەبڕن. کۆمەڵگە بە یاسا و نەریتەکانیەوە گەورەترین بکوژی داهێنانە و، هەر تاکێک بیەوێت لەم ڕێسایە لا بدات یان دەبێت شێت ببێت، یان خۆی لەناو هەڵهاتن و دوورەپەرێزیدا ون بکات.

لایەنی ئەدەبی و هونەریی ڕۆمانەکە

ئەگەر بمانەوێت بزانین نووسەر چلۆن ئەم بارە گرانەی خستووتە سەر قاقەز، دەبێت بڕوانینە تەکنیکەکانی گێڕانەوە. “دلاوەر ڕەحیمی” لەم دەقەدا پەیڕەوی لە گێڕانەوەی کلاسیک و هێڵی ڕاستەوخۆ نەکردووە، بەڵکو تەکنیکی “تەوژمی هۆش” و خۆدوێنیی ناوەکیی بە کار هێناوە. ئەم شێوازەیش بۆ خۆی بۆ خوێنەر قورسە و ڕەنگە بگاتە ئاستی ئازاردانی خوێندنەوەیی. واتە خوێنەر بە خوێندنەوەی ڕۆمانەکە ئازار بدرێت. بیرکردنەوەکانی کارەکتەرەکە پچڕپچڕن، باز دەدەن لە کاتێکەوە بۆ کاتێکی تر، لە یادەوەرییەکی مناڵییەوە بۆ ئازارێکی هەنووکەیی. ئەمەیش زۆر بە وردی وێنەی دەروونێکی پارچەپارچەبوومان بۆ دەکێشێت. مێشکی کارەکتەرەکە ئۆقرەی لێ بڕاوە و، وشەکان وەک خوێنی برینێکی کراوە دەچۆڕێنە سەر پەڕەکان. ویلیام جەیمس کە یەکەم جار چەمکی “تەوژمی هۆش”ـی لە دەروونناسیدا بە کار هێنا و، دواتر ڕۆبێرت هەمفری لە ڕەخنەی ئەدەبیدا پەرەی پێ دا، پێیان وایە ئەم تەکنیکە تاکە ڕێگەیە بۆ گواستنەوەی ئەو ئاژاوە و جەنجاڵییەی وا لە ناخ و نائاگاییی مرۆڤدا هەیە. هەمفری ڕوونی دەکاتەوە کە تەکنیکی تەوژمی هۆش لۆگیکی کات و شوێن تێک دەشکێنێت بۆ ئەوەی ڕاستەوخۆ بچێتە ناو ڕەوتی بیرکردنەوەی خاوی کارەکتەرەکەوە پێش ئەوەی لە لایەن لۆگیک یان سانسۆری کۆمەڵایەتییەوە ڕێک بخرێتەوە.[5] ئەمەیش ڕێک ئەو کارەیە کە دلاوەر ڕەحیمی لە “وێڵی”ـدا دەیکات.

ئەم تەکنیکە تاکە ڕێگەیە بۆ گواستنەوەی ئەو ئاژاوە و جەنجاڵییەی وا لە ناخ و نائاگاییی مرۆڤدا هەیە.

لە پاڵ ئەم تەکنیکەدا یەکێک لە بەهێزترین کۆڵەکەکانی ئەم ڕۆمانە بەکارهێنانی “دەقئاوێزان”ـە. نووسەر دیوەخانێکی گەورەی لەناو دەقەکەیدا چێ کردووە کە تێیدا دەنگەکان و ئازارەکان تێکەڵ بە یەکتر دەبن. لە لایەکەوە گۆرانیی ڕەسەنی کوردی (دەنگی حەسەن زیرەک و عەلی مەردان و قادر دیلان) وەک ئامڕازێک بۆ دەربڕینی ئەو حەسرەت و دوورەپەرێزییە بە کار دەهێنێت. گۆرانییەکانی زیرەک لێرەدا تەنیا بۆ کاتبەسەربردن نین، بەڵکو ئەوانیش بەشێکن لە لاواندنەوەیەک بۆ نەتەوەیەک و تاکێکی وێڵ. ئەو کاتەی کارەکتەرەکە گوێ لەو دەنگانە دەگرێت، دەیەوێت ئەو ئازارەی بە زمان ناگەیەنرێت، لە ڕێگەی ئاوازەوە وەگوێزێت بۆ ناوەوەی خۆی. لە لایەکی ترەوە نووسەر زۆر وەستایانە ئاماژە بە گەورەنووسەرانی جیهان دەکات. وەک ئەوەی بیەوێت بڵێت ئازاری مرۆڤ لە هەر کوێیەک بێت یەک شتە. کاتێک ئاماژە بە “کافکا” دەکرێت، ڕاستەوخۆ نامۆبوون و گۆڕان بۆ مێروویەک (لە ڕۆمانی گۆڕان) یان دادگاییکردنێکی بێهۆکار (لە ڕۆمانی دادگا)مان دێتەوە یاد. کاتێک ناوی “دۆستۆیڤسکی” دەهێنرێت، مرۆڤی ژێرزەمین (لە ڕۆمانی یاداشتە ژێرزەمینییەکان) و ئەو ئازارە دەروونییە قووڵەمان بۆ بەرجەستە دەبێت کە تاک لە ململانێی نێوان تاوان و سزادا (لە ڕۆمانی تاوان و سزادا) دەیچێژێت. “ڤێرجینیا وۆڵف”ـیش هێمایە بۆ ئەو شەپۆلە بێ ئۆقرەیەی ناخ و ئەو مەرگە تراجیدییەی کە لە ئەنجامی بەرگەنەگرتنی قورساییی ژیانەوە دێتە ئاراوە. جولیا کريستێڤا پێی وایە هیچ دەقێک بە تەنیا لە ئارادا نییە، بەڵکو هەموو دەقێک مۆزایکێکە لە وەرگرتن و گۆڕینی دەقەکانی تر. کریستێڤا دەیسەلمێنێت کە دەقئاوێزان تەنیا ئاماژەپێدان نییە، بەڵکو چۆنیەتیی کارلێکی دەقەکانە لەگەڵ یەکتر.[6] لە “وێڵی”دا دەقەکانی کافکا و گۆرانییەکانی زیرەک لەناو یەکتردا دەتوێنەوە و دەبنە یەک هاواری هاوبەش دژی ئەو کۆمەڵگەیەی کە تاکەکانی دەچەوسێنێتەوە. بەم شێوەیە، “وێڵی” تەنیا چیرۆکێکی سادە نییە، بەڵکو کارگەیەکی گەورەی هونەرییە کە تێیدا وشەکان، ئاوازەکان و، یادەوەرییەکان بە شێوەیەکی ئاڵۆز تێکەڵ کراون تا تابلۆیەکی ڕاستەقینەی ئەو وێڵگەیەمان بۆ بکێشن کە مرۆڤ تێیدا گیری خواردووە.

زایەڵەی دەقەکە

لە باسەکانی پێشوودا چون ڕێبوارێک بەناو داڵانە تاریکەکانی دەروون و زیندانە پاناپتیکۆنەکەی کۆمەڵگەدا گوزەرمان کرد. دیتمان کە چلۆن تاوان و تەوس و لاقرتێی کۆمەڵگە تاکیان بەرەو دوورەپەرێزی و هەڵهاتن لە خەڵک پاڵ ناوە. لێرەدا دەڕوانینە ئەو قوتابخانە هزری و ئەدەبییەی کە ڕۆمانی “وێڵی” تێیدا لە دایک بووە و، ئەو بەهایەی کە ئەم دەقە بۆ خەرمانەی ئەدەبیاتی کوردی چێی کردووە. ئەگەر بە وردی سەرنجمان بخەینە سەر ڕۆمانی “وێڵی”، دەبینین کە ئەم دەقە لە یەک کاتدا هەڵگری تایبەتمەندییەکانی هەبوونگەرایی (ئێگزیستانشیاڵیزم)/بێمانایی و پۆستمۆدێرنیزمە. لە ڕوانگەی هەبوونگەرایییەوە دەقەکە هاوارێکە لە دژی “بێمانایی”. کارەکتەری ڕۆمانەکە وەک پاڵەوانەکانی ئەلبێر کاموو و ژان پۆل سارتر لە پڕێکدا خۆی لەناو جیهانێکدا دەبینێتەوە کە هیچ پاساوێکی لۆگیکی بۆ هەبوونی نییە. ئەو دەبینێت کە ژیان لەسەر ئەم زەویە تەنیا پاتەوپاتبوونەوەیەکی بێمانایە، وەک سیزیف کە بەردێک دەباتە سەر کێو و دواتر بەردەبێتەوە خوارێ و دیسانەوە هەمان کار. کۆمەڵگە و ئەو گرۆ و پێڕەی کە دەوروبەری کارەکتەرەکەیان داوە، لە گوێن ئاژەڵێکی دەسەمۆ تەنیا بە دوای بژیوی ڕۆژانە و نانپەیداکردندا وێڵن، بەبێ ئەوەی یەک پرسیاری قووڵ لەسەر هەبوون و مەرگ بکەن. کارەکتەرەکە کە ناتوانێت ئەم بێمانایییە قبووڵ بکات، تووشی دڵتێکەڵهاتنێکی هزری دەبێت و وێڵگەیەک بۆ خۆی ساز دەکات تا لەوێدا مانایەک بۆ بوونی خۆی بدۆزێتەوە. لە “وێڵی”دا دروستکردنی وێڵگە/داڵان و قسەکردن لەگەڵ “تۆ”دا ڕێک ئەو یاخیبوونەیە کە کارەکتەرەکە لە دژی وشکی و قاقڕیی دەروونی خەڵکی کۆمەڵگە دەینەخشێنێت. لە لایەکی ترەوە، دەقەکە بە تەواوی سەر بە قوتابخانەی پۆستمۆدێرنیزمە. لە ئەدەبیاتی پۆستمۆدێرندا هیچ هەقیقەتێکی ڕەها، هیچ پاڵەوانێکی تەواو و، هیچ گێڕانەوەیەکی هێڵی و ڕێکخراو لە ئارادا نییە. ژان فرانسوا لیۆتار دەڵێت پۆستمۆدێرنیزم بریتییە لە “نەمانی متمانە بە گێڕانەوە گەورەکان”. لەم ڕۆمانەدا گێڕانەوە گەورەکانی وەک (ئایین، نەریت، خێزان، زانستی پزیشکی) هەموویان داڕماون و شکستیان هێناوە لەوەی ئاسوودەیی و ئارامی بە تاک ببەخشن. هەروەها، دابەشبوونی کەسایەتی بۆ “من” و “تۆ” و، بەکارهێنانی دەقئاوێزان (تێکەڵکردنی کافکا، ڤێرجینیا وۆڵف، حەسەن زیرەک)، تایبەتمەندییەکی سەرەکیی ڕۆمانی پۆستمۆدێرنە. لیۆتار دەسەلمێنێت کە لە سەردەمی پۆستمۆدێرندا زانست و نەریت ناتوانن ئیتر مرۆڤ ڕزگار بکەن، بۆیە تاک پەنا دەباتە بەر یارییە زمانەوانییەکان و دروستکردنی گێڕانەوەی بچووک و کەسی. وێڵگەکەی دلاوەر ڕەحیمی ڕێک نموونەی ئەو گێڕانەوە بچووکەیە کە تاک لەسەر وێرانەی گێڕانەوە گەورەکانی کۆمەڵگە دروستی کردووە.[7]

ڕۆمانی “وێڵی” هەوڵێکی گەورەی دەروونییە لەناو ئەدەبیاتی ئێمەدا. ئەم دەقە پێمان دەڵێت کە گەورەترین شەڕ ئەو شەڕەیە کە لەناو داڵانەکانی مێشکی تاکدا ڕوو دەدات.

ڕۆمانی “وێڵی” هەوڵێکی گەورەی دەروونییە لەناو ئەدەبیاتی ئێمەدا. ئەم دەقە پێمان دەڵێت کە گەورەترین شەڕ ئەو شەڕەیە کە لەناو داڵانەکانی مێشکی تاکدا ڕوو دەدات. ئەم ڕۆمانە نیشانی دەدات کە تاکی کورد لەناو شارەکانی خۆیدا، لەژێر دەستی خزم و مامۆستا و و پارێزەر و  پزیشک و سیاسییەکانی خۆیدا، چۆن دەچەوسێتەوە و چۆن خوێنی لێ دەچۆڕێت. نووسەر بە زمانێکی بەژان ئەو پەردەیە لا دەدات کە ئەدەبیاتی کلاسیک بەسەر برینە دەروونییەکانی تاکدا کێشابووی. بە بڕوای من ئەوەی لەم دەقەدا ڕوو دەدات و لە کۆمەڵگەی کوردیدایە، لە کۆمەڵگەکانی دیکەی جیهاندا هەیە، چونکە ئازارەکەی ئازارێکی جیهانییە؛ ئازاری مرۆڤی هاوچەرخە لە بەردەم مەکینەی بێبەزەییی ژیاندا. لە ڕۆمانی “وێڵی”دا ململانێی نێوان “من” و “تۆ” بەرجەستەبوونی فرەدەنگییەکە کە تێیدا هیچ کام لە دەنگەکان ناتوانن بەسەر ئەوی تردا زاڵ ببن. میخائیل باختین کاتێک باس لە فرەدەنگی دۆستۆیڤسکی دەکات، ئاماژە بەوە دەکات کە پاڵەوانی مۆدێرن پاڵەوانێکە هەمیشە لەگەڵ خۆیدا لە گفتوگۆ و ململانێدایە و، هەرگیز کۆتاییی نایەت. باختین پێی وایە کە لە ڕۆمانی فرەدەنگدا نووسەر دەسەڵاتی ڕەهای بەسەر کارەکتەرەکاندا نییە، بەڵکو کارەکتەرەکان خۆیان خاوەنی دەنگ و بیروباوەڕیای خۆیانن.[8]

عەلائەدین سەجادی لە ڕشتەی مرواریدا دەگێڕێتەوە دەڵێت: “کابرایەکی کورد گایەکی بۆ قوربانی کڕیبووەوە، سەیری کرد گاکە زۆر لەڕە. گوتی: ئەم گایە لەسەر ئەم جادە پانە ناڕوات، ئەی لەسەر پردی سیڕات چۆن دەڕوات؟” حاڵی کارەکتەری ڕۆمانی “وێڵی”ـیش ڕێک وایە. ئەو تاکەی کە لەسەر ئەم زەمینە پان و بەرینە لەناو ئەم کۆمەڵگەیەدا جێگەی نابێتەوە و ناتوانێت بڕوات، چۆن دەتوانێت لەسەر پردی سیڕاتی مێشک و دەروونی خۆی بە بێوەیی تێ بپەڕێت؟ ڕۆمانی “وێڵی” لە نووسینی “دلاوەر ڕەحیمی”، تەنیا کتێبێک نییە بیخوێنینەوە و بیخەینە سەر ڕەفەی بیرچوونەوە، بەڵکو ئاوێنەیەکە کە هەموومان وێنەی خۆمانی تێدا دەبینین. نووسەر توانیویەتی بە زمانێکی ڕەوان و پڕ لە کارزانی ئەو خوێنە بنووسێتەوە کە لە دڵی تاکێکی یاخییەوە دەڵێت. کارەکتەر لەم دەقەدا وەک لە تاریکیدا وێڵە، بڕوای نەهێنا بەو درۆیانەی کە جیهان پێی دەفرۆشتن، بۆیە هەڵیبژارد لەناو داڵانی خۆیدا ون ببێت، نەک ببێتە ئاژەڵێک لەناو مێگەلی زۆرینەدا.

قەیرانی کات و شوێن

عەلائەدین سەجادی دەگێڕێتەوە دەڵێت: “ساڵێک بوومەلەرزەیەک لە پێنجوێنی دا، کابرایەکی ترسنۆک بە پیاوێکی گەورەی گوت: ‘ڕەنگە لە بوومەلەرزەکە زۆر ترسابێتی و لەرزیبێتی؟’ کابرا گوتی: ‘بەڵێ، بەڵام زەوییەکە لە منیش و لە تۆیش زیاتر ترسا و لەرزی.’ ئەم نەزیلەیە ڕێک گوزارشتە لە حاڵی کارەکتەری “من/تۆ” لە ڕۆمانی “وێڵی”دا. ئێمە لە بەشەکانی پێشوودا باسی لەرزینی کارەکتەرەکەمان کرد لە بەردەم کۆمەڵگەدا، وەلێ باسمان لەوە نەکرد کە چۆن خودی ئەو “زەمینە”، ئەو “کاتە” و، ئەو “زمانە”ی کە کارەکتەرەکەی تێدا دەژی لە بنەڕەتەوە لەرزيوە و داڕماوە. کاتێک مرۆڤ تووشی ئازارێکی بەسوێ دەبێت، تەنیا مێشکی تێک ناشکێت، بەڵکو هەموو پێوەرەکانی گەردوون لە چاویدا وێران دەبن.

لە ڕوانگەی هزری و ئەدەبییەوە یەکێک لە گرنگترین ئەو بابەتانەی کە دەبێت لەسەر ڕۆمانی “وێڵی” باس بکرێت، تێکشکانی چەمکی “کات” و “شوێن”ـە. خوای بێنیاز کاتێک ئەم زەوییەی ئافراند، شەوی بەسەر ڕۆژدا هەڵکێشا و خۆر و هەیڤی خستە کار تا بۆ ماوەیەکی دیاریکراو بێن و بچن، بەڵام لەناو “وێڵگە”کەی دلاوەر ڕەحیمیدا ئەم سیستمە یەزدانییە نییە. شوێنەکە (وێڵگە/داڵان) شوێنێکی بەرجەستە نییە کە بتوانیت بە هەنگاو بیپێویت، هەروەها کاتیش لەوێدا هێڵێکی ڕاست نییە کە لە ڕابردووەوە بڕوات بەرەو داهاتوو. لەناو مێشکی کارەکتەرە شیزۆفرینییەکەدا کات وەک بازنەیەک دەسووڕێتەوە. یادەوەرییەکی تاڵی منداڵی ڕێک لە هەمان چرکەدا ڕوو دەدات کە ئازارێکی هەنووکەیی دڵی دەگوشێت. باختین پێی وایە لە هەر دەقێکی ئەدەبیدا کات و شوێن پێکەوە گرێ دراون و “کات-شوێن”ـێک پێک دەهێنن کە بڕیار لەسەر جۆری گێڕانەوەکە دەدات. لە دەقە دەروونییەکانی وەک “وێڵی”دا کات-شوێنەکە “داخراو و چەقبەستووە”، واتە کارەکتەرەکە لە زیندانێکی کات و شوێندایە کە تێیدا هیچ پێشکەوتنێک ڕوو نادات و هەموو چرکەکان تەنیا پاتەوپاتبوونەوەی یەک ئازارن.[9] ئەم تێکشکانی کاتە دەبێتە هۆی ئەوەی کارەکتەرەکە هەست بە ئاسوودەیی نەکات. ئەو ناتوانێت بڵێت “سبەینێ باشتر دەبێ”، چونکە لەناو وێڵگەدا “سبەینێ” لە ئارادا نییە. هەر بۆیە کاتێک گوێ لە گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک دەگرێت، ئەو دەنگە لە ڕابردووەوە نایەت، بەڵکو لەناو خودی ئێستای کارەکتەرەکەدا دەزێت و دەبێتە بەشێک لەو سەرەنجامەی کە تێیدا دەژی. شوێنەکانی دەرەوەیش (وەک شەقامەکان، نەخۆشخانە، ماڵ) هەموویان دەبنە زەمینێکی قاقڕ کە هیچ پشت و پەنایەکیان بۆ ئارامی تێدا نەماوەتەوە.

قەیرانی زمان و بێدەنگی وەک یاخیبوون

بابەتێکی تری زۆر گرنگ کە لەم ڕۆمانەدا پێویستە بە قووڵی شی بکرێتەوە، ململانێی کارەکتەرەکەیە لەگەڵ “زمان”ـدا. گوتراوە: “قسە بیگێژە، بیبێژە، بیوێژە!” بەڵام چی ڕوو دەدات کاتێک وشەکان توانای گوزارشتکردنیان لە دەست دەدەن؟ کاتێک زمان دەبێتە ئامڕازێک بە دەست گرۆ و خەڵکەوە بۆ تەوس و سەرکوتکردن؟ لە ڕۆمانی “وێڵی”ـدا کارەکتەری “من” وردەوردە متمانەی بە زمان نامێنێت. ئەو دەبینێت کە پزیشکەکە، مامۆستاکە و، خزمەکان هەموویان بە زمانێک قسە دەکەن کە پڕە لە درۆ و دووڕوویی. زمانی کۆمەڵگە زمانێکە بۆ دەستەمۆکردنی وڵسات و مرۆڤە گوێڕایەڵەکان چێ کراوە، نەک بۆ دەربڕینی ئەو دوورەپەرێزییەی کە لە ناخی کەسێکی یاخیدا هەیە. بۆیە کارەکتەرەکە پەنا دەباتە بەر “بێدەنگی/کڕبوون” یان قسەکردن لەگەڵ “تۆ”یە خەیاڵییەکەیدا لەناو وێڵگەدا. ئاخر ئەو لە کۆمەڵگە دوور کەوتووەتەوە بۆ ئەوەی مل بە یاساکانیان نەدات، چونکە زمان بەشێکە لە یاسای کۆمەڵگە بۆیە وازی لە زمانی ئەوان هێناوە و زمانێکی تایبەت بە خۆی (وەک مۆنۆلۆگەکانی ناو وێڵگە) دروست دەکات کە بۆ کۆمەڵگە بێمانایە، بەڵام بۆ خودی کەسەکە تەنیا ڕێگەی مانەوەیە. بۆیە، ئەو تەوژمی هۆشەی کە نووسەر لە دەقەکەدا بە کاری هێناوە، تەنیا تەکنیکێکی ئەدەبی نییە، بەڵکو بەرجەستەبوونی شکستی زمانە. ڕستەکان پچڕپچڕن، خاڵبەندییەکان تێک دەشکێن و، وشەکان وەک خوێنی برینێک بەسەر پەڕەکاندا دەڕژێن. کارەکتەرەکە دەیەوێت لە ڕێگەی ئەم زمانە تێکشکاوەوە ئەو زیندانە بڕووخێنێت کە پێی دەگوترێت “لۆگیک”. بێدەنگیی ئەو لە ئاست دەرەوە و، هاوارەکانی لە ناوەوە گەورەترین یاخیبوونە دژی ئەو کۆمەڵگەیەی کە دەیەوێت بە زۆر بیهێنێتە قسە و بیخاتە سەر ڕێگەی ڕاستەڕێی مێگەلەکە.

جەستە وەک زەمینێکی قاقڕ و گۆڕەپانی ئازار

لایەنێکی دیکەی ڕۆمانەکە کە زۆر گرنگە تیشکی بخرێتە سەر، پەیوەندیی کارەکتەرەکەیە بە “جەستە”ی خۆیەوە. لە ڕۆمانی “وێڵی”ـدا جەستە ئامادەیییەکی تۆقێنەری هەیە. مرۆڤ کاتێک تووشی ئازاری دەروونی دەبێت، ئازارەکە تەنیا لە مێشکیدا نامێنێتەوە، بەڵکو دەگوێزرێتەوە بۆ ناو خانە بە خانەی جەستەی. لە دەقەکەدا دەبینین کە جەستەی کارەکتەرەکە وەک زەمینێکی قاقڕ و بێبەرهەمی لێ هاتووە. ئەو هەست بە قورساییی لەش، سڕبوون و، ماندووێتییەکی ئەزەلی دەکات کە هیچ خەو و حەسانەوەیەک ناتوانێت ساڕێژی بکات. کۆمەڵگە دەیەوێت جەستەی ئەم تاکە چون ئامێرێک بۆ بەرهەمهێنان و پەیداکردنی بژیو بە کار بهێنێت، ڕێک وەک ئەو ئاژەڵانەی کە بار دەکێشن و دەچەوسێنرێنەوە، لێ کارەکتەرەکە بە نەخۆشکەوتنی دەروونی و جەستەیی ڕەتی دەکاتەوە ببێتە ئەو ئامێرە. جەستە هەر قەپاغێک نییە کە گیانی تێدا بێت، کاتێک کۆمەڵگە و دەوروبەر دەبێتە مایەی هەڕەشە و تەوس، جەستە خۆی دادەخات و دەبێتە قەڵغانێک یان زیندانێک. لە حاڵەتی ترۆما و خەمۆکیدا جەستە هەستەکانی لە دەست دەدات و دەبێتە تەنێکی قورس و بێمانا و خاوەنەکی هەست بە بوونی ناکات. لەم ڕوانگەیەوە، ئەو کاتەی کارەکتەرەکە لەناو وێڵگەدا گوێ لە مۆسیقا دەگرێت یان بیر لە مەرگ دەکاتەوە، ئەو دەیەوێت لەو جەستە چۆڵ و قاقڕە ڕزگاری ببێت. گەرەکیەتی ببێتە گیانێکی پەتی، یان ببێتە شەپۆلێکی دەنگ کە لەناو هەوادا بڵاو دەبێتەوە بەبێ ئەوەی پێویستی بە هیچ پاڵپشتێکی گۆشت و ئێسقان هەبێت. ئەم ململانێیە لەگەڵ جەستەدا ڕۆمانەکە دەباتە ئاستێکی بەرزی هزری کە تێیدا مەرگ تەنیا کۆتایی نییە، بەڵکو تاکە دەریچەیە بۆ ڕزگاربوون لەو قورسایییەی کە کەوتووەتە سەر شانی مرۆڤ.

عەلائەدین سەجادی دەڵێت: “ئەدەب پەردەی ژیانی کۆمەڵە کە شانبەشانی هاتووەتە خوارەوە، ژیری و زەینی پیشان دەدات، ڕابواردن و هەڵسووکەوتیان دەخاتە ڕوو.” دلاوەر ڕەحیمی لەم ڕۆمانەدا تەنیا پەردەی لەسەر ژیانی کۆمەڵ لا نەداوە، بەڵکو ئەو پەردەیەی دڕاندووە. ئەو پێمان دەڵێت کە ئەم کۆمەڵگەیە بەم هەموو فیز و لووتبەرزییەیەوە لەسەر چ زەمینێکی بوور و بێبەر و پڕ لە تاوان دامەزراوە. کارەکتەری “من/تۆ” گەرچی لە چاوی گرۆی مەردمەوە کەسێکی وێڵ و تێکشکاوە، وەلێ ئەوەی ڕاستی بێت ئەو تەنیا کەسە کە خاوەنی دیتنێکی ڕاستەقینەیە. ئەو ئامادە نییە بژیو و نانی خۆی بە خواردنەوەی ئەو ئاوە لێڵە پەیدا بکات وا کۆمەڵگە بۆی ڕشتووە. ئەو دەزانێت کە “ئاو بتبات لە پردی نامەرد مەپەڕێرەوە”، بۆیە پێی باشترە لەناو گۆمە قووڵەکەی وێڵگەی دەروونیدا بخنکێت، نەک لەسەر پردی درۆ و دووڕووییی کۆمەڵگە بپەڕێتەوە.

[1] Freud, Anna, The Ego and the Mechanisms of Defense, London: Karnac Books, 1993, p. 45

[2] Laing, R.D., The Divided Self: An Existential Study in Sanity and Madness, London: Penguin Books, 1965, p. 82

[3]  فوکو، میشل، مراقبت و تنبیه: تولد زندان، ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نشر نی، ١٤٠١

[4]  شاخت، ريتشارد، الاغتراب، ترجمة كامل يوسف حسين، بيروت: المؤسسة العربية للدراسات والنشر، 1980.

[5]  بۆ زانیاریی زیاتر لەم بارەیەوە سەیری ئەم سەرچاوەیە بکە:

بیات، حسین، انتشارات علمی و فرهنگی، ١٣٨٧

[6]  بۆ زانیاریی زیاتر سەیری ئەم سەرچاوەیە بکە:

نامور مطلق، بهمن، درآمدی بر بینامتنیت: نظریه‌ها و کاربردها، تهران: انتشارات سخن، ۱۳٩٤

[7]  بۆ زانیاریی زیاتر لە بارەی ئەدەبیاتی پۆستمۆدێرنەوە بڕوانە ئەم سەرچاوەیە:

ليوتار، جان فرانسوا، الوضع ما بعد الحداثي: تقرير عن المعرفة، ترجمة أحمد حسان، القاهرة: دار شرقیات للنشر والتوزيع، ١٩٩٤.

[8]  Bakhtin, Mikhail, Problems of Dostoevsky’s Poetics, translated by Caryl Emerson, Minneapolis: University of Minnesota Press, 1984

[9]  هەمان سەرچاوەی پێشوو.

The post لە وێڵگەی دەروونەوە بۆ زیندانی کۆمەڵگە: خوێندنەوەیەک بۆ ڕۆمانی “وێڵی”ـی “دلاوەر ڕەحیمی” appeared first on ژنەفتن.

*ئیرەیی لای نووسەری کورد بۆ؟

جۆرێک لە ئیرەیی لای ژمارەیەک لە نووسەری کورد هەیە. کاتێک نووسەرێکی گەنج کتێبێک دەنووسێت، ئەگەر یەکەم کتێبیشی نەبێت و  باشیش بێت نایخوێننەوە و پێیان ناخۆشە جگە لە خۆیان بۆ نموونە کەس رۆمان بنووسێت. جاری وایە نووسەرە گەنجەکە کتێبەکەی خۆی دەکات بە دیاری بۆیان و داوای ڕا و بۆچوونیشیان لێ دەکات، لەگەڵ ئەوەشدا نایخوێننەوە و فەرامۆشی دەکەن. چونکە خۆیان لەوە پێ گەورەترە کە بەرهەمی گەنجێک بخوێننەوە، بەڵام گەورەییی ڕاستەقینە ئەوە نییە، بەڵکوو گەورەییی راستەقینە ئەوەیە بوار بە کەسانی بچووکتر بدات بۆ ئەوەی خۆیان نیشان بدەن، لێکدانەوەی دێڕە شیعرێکی مەولانای رۆمی لە دیوانی شەمسدا بەم جۆرەیە “خۆر بۆ ئەوەی مانگ بتوانێت بدرەوشێتەوە، شەوان خۆی ون دەکات، بۆ ئەوەی بوار بدات، مانگ خۆی نیشان بدات.”  جۆرێکی تری ئیرەیی ئەوەیە هەندێک نووسەر لەسەر نووسەرە باشەکان دەنووسن و هەمیشە لە بۆسەدان بۆیان، تەنانەت ئەگەر بوارەکەشیان جیاواز بێت. سەیر لەوەدایە خۆیان باش دەزانن کۆمەڵێک نووسەری تر هەن و خراپ دەنووسن و بەردەوامیشن، بەڵام لەسەر ئەوان نانووسن و هەر بە نووسەرە باشەکانەوە گرتوویانە. لەمەشدا دوو مەبەستیان هەیە، یەکەمیان ئەوەیە دەیانەوێت ئەو نووسەرە بشکێنن و لەبەرچاوی خوێنەری بخەن. دووەمیشیان ئەوەیە دەیانەوێت خەڵک وا بزانن بلیمەتن و لەو رێگەیەوە بیانخوێننەوە. ئێستا با ئەو پرسیارە بکەین: ئیرەیی لای نووسەری کورد بۆ؟ من لەو باوەڕەدام باخچەی ئەدەبی کوردی هەتا فرەدەنگ و فرەڕەنگ بێت، جوانتر و رازاوەتر دەبێت، بۆیە هەتا سەرئێسقان دژی ئەو ئیرەیییەم و پشتیوانی هەموو نووسەرێکی نوێ و داهێنەر دەکەم. چونکە هیچ نووسەرێکی نوێ و داهێنەر نابێتە هۆی سڕینەوەی نووسەرێکی تر. رۆماننووسی بە ئەزموونی ئێرانی مەحمودی دەوڵەت ئابادی لە چاوپێکەوتنێکدا دەڵێت: “هەر مرۆڤێک بە شێوازی خۆی دەڕوات بەڕێوە، کەواتە هەر نووسەرێکی داهێنەریش بە شێوازی خۆی دەنووسێت و لاسایی کەسی تر ناکاتەوە”.

مەحموود نەجمەدین نزیکەی پانزە ساڵە هاوڕێمە و ئاگام لە نووسینەکانێتی، زیاتر لە دە ساڵیش پێکەوە ئیشمان کردووە. دەزانم لەو نووسەرانەیە ماندووبوون نازانێت و بە خوێندنەوە و خۆماندووکردن بەردەوام گەشە دەکات. جگە لەوەش ئاسۆی خەیاڵی بێسنوور و شێتانەیە، دەزانم مەحموودی ئەمساڵ چ لە رووی گەشەکردن و زمانی نووسینی و چ وەکوو دەق مەحموودی دوو ساڵ پێش ئێستا نییە. من نەک هەر ئیرەیی پێ نابەم بگرە پڕ بە دڵیش پێم خۆشە. نووسەر ئەگەر بیەوێت ببێتە نووسەرێکی داهێنەر و گەشە بکات، تەنیا یەک رێگای لەبەردەمدایە ئەویش خوێندنەوە و خۆماندووکردنە.

ولیام فۆکنەر دەڵێت: “هەتا دەتوانی بخوێنەرەوە، بخوێنەرەوە، بخوێنەرەوە، بخوێنەرەوە. هەموو شتێک بخوێنەرەوە، کتێبە بێکەڵکەکان، کلاسیکەکان، باش، خراپ، هەر هەموویان بخوێنەرەوە، بۆ ئەوەی تێبگەیت ئەوان چۆن رۆمانەکانیان نووسیوە. چۆن کۆتایییان پێ هێناوە، کاتێک یەکێک دەیەوێت فێری دارتاشی بێت، دەبێت ببێتە شاگرد و سەیری دەستی وەستایەک بکات، بەو شێوەیە فێر دەبێت، خوێندنەوە شێوازی سەیرکردنی دەستی نووسەرە. بنووسە، ئەگەر باش بێت، خۆت هەستی پێدەکەی، ئەگەر باشیش نەبوو، لە پەنجەرەی ژوورەکەتەوە فڕێی بدەرە دەرەوە”.[1]

عەباسی مەعروفی رۆماننووسی داهێنەری ئێرانیش لە چاوپێکەتنێکدا لەگەڵ سەدای ئەمریکا بەرنامەی (پرترە) دەڵێت: “کاتێک دەستم کرد بە چیرۆکنووسین چیرۆکێکم نووسی و تەلەفۆنم کرد بۆ هۆشەنگی گوڵشیری کە لە ماڵەوە بوو، بە تووڕەیییەوە وتی: تۆ کێیت بۆچی تەلەفۆن دەکەیت؟ وتم: من عەباسی مەعروفیم چیرۆکێکم نووسیوە دەمەوێت پیشانت بدەم بزانم رات چییە؟ وتی: باشە بەیانی وەرە بۆ زانکۆ، مامۆستای زانکۆ بوو، بەیانی چووم، چیرۆکەکەم بۆ خوێندەوە، وتی: بڕۆ بەلای کارتەوە تۆ نابیت بە نووسەر تۆ نەخوێندەواریت. ئەو دەڕۆیشت و من بە دوایەوە بووم، وتم باشە چی بکەم؟ چۆن ببەم بە نووسەر، وتی دەتەوێت ببیت بە چی، وتم دەمەوێت وەکو تۆ بم و ببم بە تۆ، وتی تازە من بووم بە خۆم، تۆ ئەگەر بتەوێت ببیت بە نووسەر دەبێت ببیت بە خۆت، وتم ئاخر چۆن ببم بە نووسەر، چۆن دەبم بە خۆم، وتی تۆ نەخوێندەواریت، بڕۆ دوو هەزار کتێب بخوێنەرەوە ئینجا بنووسە.

نەخشەی دیلبەرا ئانی چۆن داڕێژراوە؟

ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ داستانی شیعری (مەم و زین)ی ئەحمەدی خانی، دەبینین داستانێکی راستەقینەیە و پێشان لەسەر زمانی خەڵک بووە. ئەحمەدی خانی جارێکی تر بە شێوازی خۆی بە داستانێکی شیعری دایڕۆشتۆتەوە و کۆمەڵێک خاڵ و بابەتی بۆ زیاد کردووە و کردوێتی بە داستانێکی شیعری کامڵ، کە ئێستا لەسەر ئاستی جیهانیش ناسراوە، جگە لەوەی تەرجەمە کراوە بۆ زمانەکانی تر چەندان لێکۆڵینەوەشی لەسەر نووسراوە و فیلمێکیشی لەسەر دروست کراوە بە ناوی مەمی ئالان.

مەحموود نەجمەدین لە دیلبەرا ئانی-دا یان وردتر لە (بەیتی زادینا) یان لە (داستانی زادینا)دا رێک بە پێچەوانەی ئەحمەدی خانییەوە ئیشی کردووە، یانی لە واقیعدا شتێک نییە بە ناوی بەیتی زادینا یان داستانی زادینا، بەیتی زادینا زادەی خەیاڵی نووسەرە و دەقی بەیتەکەش هەر خۆی نووسیوێتی. ئەوەتا گێڕەرەوە سەبارەت بە کارەکتەری زادینا دەڵێت: “کارەکتەری چیرۆکێکی کلاسیکی نییە، تاکو پێتان بڵێم ساڵی ئەوەندە لەدایک بووە و ساڵی ئەوەندە مردووە. نەخێر ئەم زادینا نازدارەی دڵی فورات سەیدۆی بردووە، ساڵ و تەمەنی نادیارە، خانم خاسی ناو حیکایەتە و نامرێ و پیر نابێت”. ل ٢٢٣ بۆیە پێم وایە ئەمە شێوازێکی نوێی نووسینی بەیت یان داستانە و دەتوانم پێشی بڵێم شێوازێکە لە داهێنان. ئەگەر کورتترین پێناسەی فەنتازیاش وەربگرین کە دەڵێت: “فەنتازیا ئەوەیە خەیاڵ بکەیت بە واقیع یان واقیع بکەیت بە خەیاڵ.” شێوازەکەی مەحموود نەجمەدین ئەوەیە خەیاڵی کردووە بە واقیع، ئەمەش شێوازێکی  راست و دروستە و جێگای دەستخۆشییە.

*چۆن لەگەڵ مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە و فوئاد سەیدۆ مامەڵە بکەین؟

میشیل بۆتۆر لە بابەتی “رۆمان وەکو لێکۆڵینەوە”دا دەڵێت: “… تەنیا بە پشتبەستن بە قسەی رۆماننووس دەبێت کارەکتەرەکانی قبووڵ بکرێن و بژین، ئەگەرچی لە واقیعیشدا وجودیان هەبێت. گریمان ئێمە نامەی کەسێکمان دەست بکەوێت کە جێگای باوەڕە و لە سەدەی نۆزدەیەمدا ژیاوە، لە نامەکەیدا بۆ بەرامبەرەکەی نووسیوە ئەو زۆر چاک (بابە گۆریۆ)ی ناسیوە و ئەو کەسێتییە بەهیچ جۆرێک وا نەبووە کە بەلزاک بۆی وەسف کردووین، بۆ نموونە لە فڵان و فڵان لاپەڕەدا چەند هەڵەیەکی گەورە هەن. بێگومان ئەم ئیدیعایە بەلای ئێمەوە بچووکترین بایەخی نابێت. بابە گۆریۆ هەر ئەو کەسەیە کە بەلزاک بۆمان وەسف دەکات و هەر ئەو کەسەیە کە بە سەرنجدان لە بەرهەمەکەی بەلزاک دەتوانرێت لەبارەیەوە بنووسرێت و قسەی لەسەر بکرێت”[2]

بەم پێیە دەبێت تەنیا وەکو گێڕەرەوەیەکی هەمووشتزان مامەڵە لەگەڵ مەحموود نەجمەدین بکەین، چونکە مەحموود لەم کتێبەدا گێڕەوەیەکی هەمووشتزانە و جووڵە و گەڕانەکانیشی بە شارەکاندا تەنیا بە مەبەستی گێڕانەوەیە، کاتێک هەوڵدەدات بە راناوی کەسی یەکەم باسی رووداوەکان بکات، مەبەستی ئەوەیە خوێنەر بەلای رووداوەکاندا رابکێشێت و ئەم مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوەیە تەنیا لەناو دەقەکەدا هەیە و پەیوەندی بە مەحموود نەجمەدینی راستەقینەوە نییە و هەڵسوکەوتی بەپێی خواستی دەقە، نەک بەپێی خواستی خۆی و کارەکتەری راستەقینەی خۆی. ئەگەر ئاوا مامەڵەی لەگەڵ نەکەین دەکەوینە هەڵەی زەقەوە. بۆ نموونە لەلاپەڕە (34) دەڵێت: “هەڵاڵە خاتوون بەلەباریکێکی سپیکەلانە بوو، ئەوەندە سپی بوو مێوژەڕەشکەی بخواردایە وەک خاڵ لەسەر سینەی دەبینرا..” تەنیا مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە ئەو ئازادییەی هەیە ئاوا وەسفی ژنی هاوڕێکەی بکات، دەنا بۆ مەحموود نەجمەدینی راستەقینە جوان نییە بەو شێوەیە لە ژنی هاوڕێکەی ورد بێتەوە. هەروەها لە لاپەڕە (100)دا کە دەچنە ماڵەکەی عەقاری ئاوا باسی ژنی پیاوەکە دەکات: “ئەویش سپیپێست بوو، بەفری کەلیخان بوو…” لە لاپەڕە (132)شدا رۆژێ دوای ئەوەی لە قزلەر دەگەڕێنەوە لە سەعەتاکۆیی خاوەن ماڵەکەی قزلەر دەبینێت کە میوانداری کردوون و خزمەتی کردوون، پێی دەڵێت: “حاجی گیان من تۆ ناناسم، نازانم باسی کێ دەکەیت، کاکەڕەش کێیە؟ برام لێت تێکچووە. من بە کەسێکی تر تێگەیشتووی.” ئەم خۆگێلکردنە تەنیا لە کاتێکدا ئاساییە و دەگونجێت کە مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە لەگەڵ مەحموود نەجمەدینی راستەقینەدا تێکەڵ نەکەین. پاشان گریمان مەحموود نەجمەدین وەکو گێڕەرەوە ناوی خۆی  نەنووسیایە و هەروەکو کارەکتەری کەسی یەکەمی تاک قسەی بکردایە و شتەکانی بگێڕایەتەوە، یان ناوێکی تری بەکار بهێنایە. ئەوسا کەس هەبوو بڵێت گێڕەرەوە خۆیەتی؟

ئەم شێوازەی کە نووسەر ناوی خۆی وەکو گێڕەرەوەیەک بەکار دێنێت، دەشێت زۆر نووسەری تر بەو شێوازە بەکاریان هێنابێت. بۆ نموونە مارسیل پروست لە رۆمانی (گەڕان بەدوای زەمەنی لەدەستچوودا) ناوی خۆی و هەندێ سیفاتی خۆشی بەکار دەهێنێت و رۆمانەکەش بە شێوازی بیرەوەری نووسراوە، بەڵام کەس بەو شێوەیە قسەی لەسەر رۆمانەکەی پروست نەکردووە کە بڵێت ئەوە پروست خۆیەتی و بیرەوەرییەکانی خۆی دەگێڕێتەوە. لەبەر ئەوەی بۆچوونێکی ئاوا هەر زوو کورت دەهێنێت و هیچی لێ شین نابێت. چونکە پروست باسی عەشقی سوان و ئۆدێت دەکات و وردەکاری ئەو عەشقە بە شێوازێکی ئەوەندە جوان دەخاتەڕوو کە خوێنەر سەرسام دەبێت. ئەم عەشقەش هی سەردەمێکە پروستی گێڕەرەوە هێشتا لەدایک نەبووە.

     هەروەها میلان کۆندێراش لە رۆمانی (نەمری)دا ئەم شێوازەی  بەکار هێناوە. میلان کۆندێرا لە رۆمانی (نەمری)دا بە ناوی خۆیەوە وەکو کارەکتەرێک بەشداری لە گێڕانەوەی رۆمانەکەیدا دەکات و هەندێک رووداوی ناو رۆمانەکەی دەگێڕێتەوە، بەڵام وەکو مەحموود نەجمەدین لە (دیلبەرا ئانی)دا گێڕەرەوەی هەمووشتزان نییە. کەسیش بەو شێوازە باسی رۆمانی نەمری نەکردووە کە میلان کۆندێرای گێڕەرەوە و راستەقینە تێکەڵ بکات.

فورات سەیدۆ یان حەمدی بەگ:

فورات سەیدۆ یان حەمدی بەگ، گێڕەرەوەی هەمووشتزانی سنوورداری رووداوەکانە و کارەکتەری سەرەکیی دەقەکەشە. ئەم گێڕەرەوە و کارەکتەرە لە ئەسڵدا وجودی نییە و زادەی خەیاڵی نووسەرە، نووسەر بۆ ئەوەی مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە وەکو هەندێک رۆمانی تەقلیدی بە تەنیا خۆی رووداوەکان نەگێڕێتەوە، شێوازێکی نوێی بەکار هێناوە ئەویش ئەوەیە لە خەیاڵی خۆیدا هاوکارێکی بۆ مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە دروست کردووە و وەکو نووسەرێکی هاوبەشی دەقەکەش نەک هەر وێنای کردووە، بەڵکو ناویشی لەسەر کتێبەکە نووسیوە، ئەوەتا حەمدی بەگ دەڵێت: “ساڵانێکە ماڵم بەجێهێشتووە، گەڕیدەئاسا بەدوای حیکایەتەوەم، ئەوینی زادینا بۆ دونیای خەیاڵی بردووم و سەرقاڵی کۆکردنەوەی حیکایەتەکانم، ئێستاش دەمەوێت من و تۆ، بەیەکەوە کتێبێک بنووسین، دەمەوێت بەیەکەوە گەشتێک بەنێو کۆمەڵێک رووداوی سەیر و سەمەرەدا بکەین.ل 218” مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوەش دەڵێت: “زۆرم پێخۆش بوو، ئەگەرچی قەت ئەم جۆرە کارانەم جەڕب نەکردبوو، لەگەڵ هیچ چیرۆکنووسێکدا بە دوو قۆڵی کتێبم نەنووسیوە و حەزیشم بەکاری هاوبەش نەکردووە.” ل218 و 219 پاشان لە کۆتاییی کارەکەدا دەڵێت: “من و فورات دوای ئەوەی چیرۆکەکانمان کۆکردەوە، پێیدا چووینەوە و ئامادەمان کرد بۆ چاپ. چەلێک من پێیداچوومەوە بە تێلگرام بۆم نارد و ئینجا ئەو پێیداچووەوە…” ل238 لە لایەکی تریشەوە گێڕەرەوە سەبارەت بە فورات سەیدۆ یان حەمدی بەگ دەڵێت: “پیاوی ناو چیرۆکە، لە خەیاڵدا دەژی، ناتوانێ بگەڕێتەوە بۆ ژیانی راستەقینە … ل242” ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە وتم فورات سەدیدۆ یان حەمدی بەگ زادەی خەیاڵی نووسەرە. لەگەڵ ئەوەشدا حەمدی بەگ کارەکتەری سەرەکیی دەقەکەیە و دەتوانین حسابی شادەماری دەقەکەی بۆ بکەین و دەقەکە بەبێ حەمدی بەگ نەدەبووە ئەو دەقەی ئێستا لەبەردەستماندایە. لەلایەکەوە یەکێکە لە عاشقە سەرسەختەکانی زادینا یان دیلبەرا ئانی کە ئەویش کارەکتەرێکی تر سەرەکیی دەقەکەیە و لەلایەکی تریشەوە پەیوەندیی نزیکی لەگەڵ کارەکتەرەکانی تردا هەیە وەکو ژنە بە تەمەنەکەی بەشی کاکەجوان ئەوەتا وەکو دڵداری خۆی باسی دەکات: “ئاخ حەمدی بەگ لە کەیەوە رۆیشتووی؟! ساڵیانی ساڵە رۆیشتووی. حەمیدت تەرەکرد و بۆ خۆشت ون بووی، ئێستێ تەشریفت هێناوەتەوە، هەر باشە هێشتا زووە، درەنگ نییە، یاخوا بەخێر بێیتەوە…” ل189 هەروەها بەشداری رووداوەکانی دەقەکەیە و ئەڵقەی پێکەوەگرێدانی بەشەکانی دەقەکەشە.

ئەزموونی ئەوەی دوو کەس پێکەوە دەقێک بنووسن رۆمانی (عالم بلا خرائگ- جیهانێکی بێ نەخشە)ی جەبرا ئیبراهیم جەبرا و عەبدولڕەحمان مونیف-مان بیر دەخاتەوە کە ساڵی 1982 چاپ کراوە. خاڵی هاوبەشی ئەم دوو دەقە ئەوەیە هەموو بەشەکانیان بە هاوبەشی نووسراوە، واتە ئەوە نییە بەشێک نووسەرێک نووسیبێتی و بەشێکی تر نووسەرەکەی دیکە. بەڵام جیاوازیی سەرەکیی ئەم رۆمانە لەگەڵ دیلبەرا ئانی-دا لەوەدایە دەقی یەکەم دوو نووسەری راستەقینە نووسیویانە و دەقی دووەم نووسەرێکی راستەقینە و نووسەرێکی خەیاڵی نووسیویانە. لە ئەدەبی فارسیدا رۆمانێک هەیە تەقریبەن هاوشێوەی دیلبەرا ئانی نووسراوە ئەویش رۆمانی (هلال پنهان- کەوانەی شاراوە)ی نووسەری ئێرانی (عەلی ئەسغەر شیرزادی)یە. ئەم رۆمانە سەبارەت بە جەنگی هەشت ساڵەی (عیراق- ئێران) نووسراوە. رۆمانەکە لە رێگەی دوو گێڕەرەوەی نووسەرەوە بە راناوی کەسی یەکەمی تاک گێڕدراوەتەوە. گێڕەرەوەی یەکەم (نووسەری کتێبەکە) دەست بە گێڕانەوەی رۆمانەکە دەکات و بەرەو پێشەوەی دەبات هەتا دەگاتە سەر (یونس بەشیران)، (ملازمی دووەمی پێشوو) کە ئێستا وەکو نووسەرێک خەریکی نووسینی رۆمانێکە لەسەر بیرەوەرییەکانی خۆی لە ناوچەیەکی شەڕ لە باشووری ئێران. لە راستیدا هەردوو نووسەر چیرۆکی یەک رۆمان دەگێڕنەوە. رووداو و بەسەرهاتەکان لە کۆڕێکی خوێندنەوەی دەقدا بە ئامادەبوونی نووسەرێکی تر بە ناوی (مەسیح بەرۆشکی) بەش بەش و بەهاوبەشی لە فەزایەکی تەمومژاوی و نهێنیئامێزدا رێک دەخرێن و دەقی کۆتایی لەدایک دەبێت کە رۆمانەکەیە. (سەرچاوە: مجلە پگاە حوزە، 18خرداد 1381، شمارە 52). 

دیارە لە ئەدەبی جیهانی و ئەدەبی فارسیشدا ئەگەر بۆ ئەو رۆمانانە بگەڕێین کە دوو رۆماننووس یان زیاتر نووسیویانە هەندێ نموونەمان بەرچاو دەکەوێت، لەوانە رۆمانی (Good Omens) ئاماژە باشەکان-ی تێری پارچێت و نیل گیمەن. رۆمانی (Watchmen)  پاسەوانان-ی ئەلەن مۆر و دەیڤ گیبۆنس. لە ئەدەبی فارسیشدا رۆمانی (بی مرز بی مرز) بێسنوور بێسنوور-ی محەمەد رەحیم ئەخوەت و سەحەر موهەندیسی نمین. هەروەها رۆمانی (علایم حیاتی یک زن)، نیشانە ژیانییەکانی ژنێک- سێ ژن نووسیویانە کە ئەمانەن: فەرزانە کەرەم پور، لادن نیک نام، میهناز رەونەقی.

شایانی باسە نووسینی ئەم جۆرە رۆمانانە لە رۆمانی مۆدێرن و رۆمانی خەیاڵی زانستیدا لای رۆماننووسان رەواجی پەیدا کردووە.

دیلبەرا ئانی چ جۆرە ژانرێکە؟

وەکو دەبینن لە سەرەتاوە کە ناوی ئەم دەقەم هێناوە، خۆم لەوە بواردووە ژانرەکەی دیاری بکەم، چونکە دیاریکردنی ژانرەکەی پێویستی بە شرۆڤە و  هێنانەوەی بەڵگە هەیە بۆ سەلماندنی. بۆیە هەر وتوومە ئەم کتێبە یان ئەم دەقە. لەسەر بەرگی کتێبەکەش نووسراوە چیرۆک. واتە نووسەر بە راشکاوی ئاماژەی بۆ ئەوە نەکردووە ئەم کتێبە چ جۆرە ژانرێکە، تەنیا نووسیویەتی چیرۆک. بۆیە لێرەدا بەپێی ئەو بەڵگانەی دەیهێنمەوە دەمەوێت بیسەلمێنم ئەم کتێبە چ جۆرە ژانرێکە. بەڕای من ئەم کتێبە رۆمانە، بەڵام ئەو جۆرە رۆمانانە نا کە هەتا ئێستا لای خۆمان دیومانن، هەروەها لەو نۆڤڵێتانەش نییە کە هەتا ئێستا لای خۆمان دیومانن، بەڵکو جۆرە رۆمانێکی ترە کە پێم وانییە لای خۆمان هەبێت یان بەلای کەمەوە  من نموونەیەکی لەم شێوەیەم نەدیوە یان لەبەردەستمدا نییە.

 ئەم جۆرە رۆمانە پێی دەگوترێت (رۆمان کورتەچیرۆک)، نووسەر و توێژەری  بواری چیرۆک و رۆمان جەمال میرسادقی لە کتێبی (راهنمای  رمان نویسی، چاپ اول 1390 ) لە لاپەڕە (547)دا باسی رۆمان کورتەچیرۆکی کردووە و دەڵێت: “رۆمان کورتەچیرۆک یان چیرۆک رۆمان کۆمەڵەچیرۆکێکی پێکەوە گرێدراوە کە هەر یەکەیان لە هەمان کاتدا کە سەربەخۆن وەکو بەشێکی رۆمان رۆڵ دەبینن، لەم رووەوە، رۆمان کورتەچیرۆک هەم چەند خاسیەتێکی دیاریکراوی رۆمانی تێدایە هەم چەند خاسیەتێکی کورتەچیرۆکیشی تێدایە. ئەم جۆرە ژانرە لە کۆنەوە لە ئەدەبی خۆرئاوادا هەیە و باکگراوندی هەیە، نووسەرانی وەکو شیروود ئەندرسۆن (1876-1941)، جەیمس جۆیس، (1882-1941)، ولیام فۆکنەر (1897-1962)، ئەرنێست هەمەنگوای (1899-1961) لەم جۆرە ژانرەدا کۆمەڵێک ئەزموون و دەقیان هەیە. رۆمان کورتەچیرۆکی (وایسنبورگ ئۆهایۆ)ی شیروود ئەندرسۆن و (ئاڵاکان لەناو تەپوتۆزدا)ی ولیام فۆکنەر نموونەیەکی کۆنتر و (رێبەری کچان بۆ راو و راوەماسی) مەلیسا بەنک (1960ز) نووسەری ئەمریکی نموونەیەکی تازەترە. نموونەی لە ئەدەبی فارسیشدا (گۆرانی بۆ ژیان بڵێ)ی جەمال میرسادقییە (1933ز).

ئەگەر سەرنج بدەین هەر دە کورتەچیرۆکەکەی ئەم چیرۆک رۆمانە و بەشی یانزەش واتە حەمدی بەگ یان راستتر هەر یانزە بەشەکەی ئەم رۆمان کورتەچیرۆکە، بەشێوەیەک لە شێوەکان پێکەوە گرێدراون، یان دەتوانین بڵێین زنجیرەن و یەکتری تەواو دەکەن. ئەگەرچی گێڕەرەوە بەشێوەیەکی خەتی (واتە یەک لە دوای یەک لە سەرەتاوە بۆ کۆتایی) چیرۆکەکان یان بەشەکان ناگێڕێتەوە، بەڵکو بەشێوەی مونتاجی سینەمایی پێش و پاش بە چیرۆکەکان یاخود بەشەکان دەکات، بەڵام لە دواجاردا هەموویان پێکەوە خەتی درامی دەقەکە بەرەو لووتکە دەبەن و چیرۆکی رۆمان کورتەچیرۆکەکە تەواو دەکەن، کاتێک دەگەینە کۆتایی ئەوسا لە رۆمان کورتەچیرۆکەکە تێدەگەین. لەلایەکی تریشەوە ئەگەر یەک دوو کورتەچیرۆک لەگەڵ کورتەچیرۆکەکانی تردا زۆر پێکەوە پەیوەست نەبن، لەبەر ئەوەی پەیوەستن بە گێڕەرەوە و کارەکتەری سەرەکیی دەقەکەوە کە حەمدی بەگە، هەردووکیشیان لەناو رۆمان کورتەچیرۆکەکەدا رۆڵی گرنگیان هەیە، پێکەوە گرێیان دەدەن و دەبنە پردی پەیوەندی پێکەوەبەستنی خەتی درامی دەقەکە و چیرۆکی رۆمان چیرۆکەکە. وەکو (بەشی سێیەم کاکەسێ ل66-91، هەروەها بەشی شەشەم  کاکەباوە ل134-149). ئەگەر لەلای خۆمان بۆ نموونەی هاوشێوەی دیلبەرا ئانی بگەڕێین دەتوانین ئاماژە بە کۆمەڵەچیرۆکی (لەناکاو زەنگی تەلەفۆنەکە لێی دا)ی دانا فایەق بکەین، کە پێنج چیرۆکی پێکەوە گرێدراون و هێڵی درامیان یەکە بەڵام دەقەکە رۆمان نییە. 

لەلایەکی تریشەوە ئەگەر سەرنجی رۆمان کورتەچیرۆکی دیلبەرا ئانی بدەین، گێڕەرەوە وەکو رۆمان دەستی پێ کردووە. (دەستپێکردنی رۆمان، بەپێچەوانەی کورتەچیرۆکەوە، پێویستی بە زەمینەخۆشکردنە بۆ درێژەدان و بەرەوپێشبردنی دواتری رووداوەکان. لە زەمینەخۆشکردندا رۆماننووس دەبێت کات و شوێنی چیرۆکی رۆمانەکە ئاشکرا بکات، کارەکتەر یان کارەکتەرە سەرەکییەکان بە خوێنەر بناسێنێت، پەیوەندیی نێوان کارەکتەرەکان لەگەڵ یەکتردا دەستنیشان بکات).[3]

من کاتێک دەستم کرد بە خوێندنەوەی رۆمان کورتەچیرۆکەکە، ئاسایی لە کورتەچیرۆکی یەکەمەوە یان لە بەشی یەکەمەوە بە ناوی (کاکەشەکر) چاوەڕێی ئەوەم نەدەکرد دوای تەواوکردنی کۆتایی بە چیرۆکەکە بێت و لە بەشی دووەم و بەشەکانی دیکەدا درێژەی چیرۆکی رۆمان کورتەچیرۆکەکە نەخوێنمەوە. کەواتە گێڕەرەوە هەر لە سەرەتاوە زەمینە خۆش دەکات بۆ گێڕانەوەی رۆمانێک و دەیەوێت بەش بەش درێژە بە چیرۆکی رۆمانەکە بدات. بەم پێیە وردە چیرۆکی ناو تەکسییەکەی رێگای پێنجوێن شتێکی ئاسایییە و زیادە نییە. چونکە (رۆماننووس ناچار نییە دەقەکەی کورت بکاتەوە). دیارە گێڕەرەوە هەر لەم بەشی یەکەمەدا کارەکتەری سەرەکیی رۆمان کورتەچیرۆکەکەمان پێ دەناسێنێت و دەڵێت: “حەمدی بەگ هەر وەختێ باسی زادینای دەکرد هۆش و گۆشی لای خۆی نەدەما، دین و دەهری دەبوو بۆ ئەو شۆخە نازدارە. هەروا قسانی دەکرد و جوان جوان دڵیم دەبینی چۆن دەسووتا. وابزانم لە دووماهیدا شێتی دەکات و نایەت”. ل22. هەروەها گێڕەرەوە هەر لەم بەشەدا زادینای ئێزدیشمان پێ دەناسێنێت کە کارەکتەری سەرەکیی دووەمە لە دوای حەمدی بەگ و لایەنێکی سەرەکیی چیرۆکی رۆمانی کورتەچیرۆکەکەیە، ئەوەتا دەڵێت: “زادینا دیلبەرا ئانی، کەڤۆکێکی ئەفسانەیی دەشتی قەرسە یان کچی قەڵای کەونارای شاری ئانی هەر جارە بەجۆرێک خۆی نیشانی حەمدی بەگ دەدا، سەری لێ شێواندووە، سەرگەردانی کردووە. ل23”.

هەر لەم بەشەدا گێڕەرەوە سەبارەت بە کات و شوێنی رووداوەکانی رۆمان کورتەچیرۆکەکە زانیاریمان دەداتێ و دەگەینە ئەو باوەڕەی کات و شوێنی رووداوەکانی ئەم رۆمان کورتەچیرۆکە دیاریکراو نییە. بۆ نموونە لە مانگێک چەند مانگێک یان ساڵێکدا لە ژوورێک یان گەڕەکێک یان شارێکدا روو بدەن. بەڵکو کات و شوێن و فەزا بەردەوام لە گۆڕاندایە و نازانین لە کوێ کۆتایی دێت. ئەوەی لە بەشی یەکەمدا لێی تێدەگەین ئەوەیە لە سلێمانییەوە بەرەو کانی دینار لە مەریوان و لەوێشەوە بەرەو سنە دەچین. کەواتە چ گێڕەرەوە و چ کارەکتەری سەرەکیی دەقەکە وەکو دوو گەڕیدە شارە و شارمان پێ دەکەن و هێدی هێدی بەشەکانی داستانی زادینا و شەیداکانیمان بۆ دەگێڕنەوە. ئەم دەسپێک و ئامادەکارییەی هەر لە بەشی یەکەمدا دەرکی پێ دەکەین، دەمانگەیەننە ئەو باوەڕەی لەبەردەم دەقی رۆمانێکداین و وردە وردە حیکایەتەکەی لەتەک خۆیدا دەمانبات.

دواجار ئەگەر لەناو واقیعی دەقی رۆمان کورتەچیرۆکەکەدا سەیری کات و شوێنی رووداوەکان بکەین و ساڵ و شوێنی رووداوەکان حساب بکەین، دەبینین چیرۆکی رۆمان کورتەچیرۆکەکە ساڵانێکی زۆری پێچووە و لە چەندین شوێنی جیاوازدا رووی داوە. ئەگەر لە سەرەتای عەشقی حەمدی بەگەوە بۆ زادینا دەست پێ بکەین و کاتەکەی حساب بکەین کە پێی دەگوترێت کاتی زیندوو یان کاتی رووداوەکان: (ئەمەش ئەو کاتەیە کە تیایدا رووداوەکانی رۆمان چیرۆکەکە روویان داوە و بەسەر کارەکتەری سەرەکی هاتوون)، هەرچەندە سەرەتای عەشقی حەمدی بەگ و زادینا دیار نییە، بەڵام هەتا کۆتاییی دەقەکەش کە تەمەنی پەنجا و پێنج ساڵە هەر عاشقی زادینایە، ئەگەر تەمەنی دوای بیست ساڵیش حساب بکەین، کاتی دەقەکە زیاتر لە سی ساڵە، ئەم کاتەش بەپێی زۆر پێودانگ کاتی رۆمانە نەک کورتەچیرۆک.

دیارە جگەلەم چیرۆکە چیرۆکی عەشقی حەمدی بەگی شاعیر و زادیناشمان هەیە:” سەرەتای ناسینی زادینا و حەمدی بەگی شاعیر دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1928، زستانی ئەو ساڵە حەمدی بەگی شاعیر بە نهێنی گەشتێکی بۆ ئیستەنبووڵ کردووە. ل223″. هەروەها چیرۆکی عەشقی دربۆی ئێزدی و زادینای ئێزدیشمان هەیە: “رۆژێکی هاوینی 1958 بوو کیژەک بە ناوی زادینا لە پێش عەمارەت موشیر دیوان دەرکەتییە. کیژەکی خڕیلەی سپیکەلانە و خین شیرین بووە.  کچە سەمای دەکرد و دەگریا و هاواری دەکرد دربۆ، هۆ دربۆ … دربۆیە ئەز، لە کودەرێی؟ ل57 “. بەڵام ئەم دوو چیرۆکە دەکەونە کاتی مردووەوە لەگەڵ کاتی رۆمان کورتەچیرۆکەکە حساب ناکرێن. (کاتی مردوو ئەو کاتەیە کە دەکەوێتە پێش کاتی زیندووەوە “رابردوو” یان دەکەوێتە دوای کاتی زیندووەوە “داهاتوو”). چیرۆکی یەکەمیان لە رێگەی حەمدی بەگەوە دەزانین کە بیستوویەتی. چیرۆکی دووەمیشیان لە رێگەی مەغدیدەوە دەزانین کە ئەویش بیستوویەتی. لێرەدا دەمەوێت ئاماژە بۆ کاتێکی تریش بکەم ئەویش کاتی گێڕانەوەیە، کە بریتییە لە کاتی گەشتە خەیاڵییەکەی گێڕەرەوە و کارەکتەری سەرەکی حەمدی بەگ کە نازانین چەندە.

زمان لە دیلبەرا ئانی-دا:

زمان بەردی بناغەی هەموو ژانرەکانی ئەدەبە، لە دەرەوەی زمان هیچ ژانرێکی ئەدەبی وجودی نییە. زۆربەی هەرە زۆری ئەوانەی نووسەر و ئەدیبی گەورە و داهێنەر بوون، ئەو راستییە دەزانن کە مەحاڵە بەبێ زمانێکی  ئەدەبی تۆکمە و جوان دەقێکی داهێنەرانە بنووسرێت. هەر زمانزانین و زمانپاراوییە وادەکات هەر نووسەر و ئەدیبێکی داهێنەر بتوانێت ببێتە خاوەنی ستایلی تایبەتی خۆی لە نووسینی دەقدا. دیارە نووسەر و ئەدیب هەیە بە زمانێکی ئاڵۆز و تەمومژاوی دەنووسێت، نووسەر و ئەدیبیش هەیە بە زمانێکی سادە و قووڵ دەنووسێت. دەشێت نووسەر و ئەدیبیش هەبێت زۆر گوێ بە زمان نەدات و بە زمانی ئاسایی رۆژانە بنووسێت.

رەزا قاسمی رۆماننووس و شانۆنامەنووس و مۆسیقارێکی ئێرانییە، لە کۆڕێکدا لە لۆس ئەنجلۆس کە باسی رۆمان دەکات باس لە گرنگی زمان دەکات و دەڵێت: “زمان یەکێکە لە گرنگترین رەگەزەکانی هەر رۆمانێکی باش” هەروەها دەڵێت: “لە ئەدەبدا هەر کەسێک دەبێت زمانی تایبەتی خۆی بدۆزێتەوە، ئەگەرنا هیچی نەکردووە.” لە بەشێکی تری قسەکانیدا دەڵێت: “ئیشی زمان ئەوەیە کە بۆ وەسفی هەر دیمەنێک زمانی وەسفی ئەو دیمەنە دروست بکات.” سەبارەت بە کورتی و درێژی رستە و شوێنیش دەڵێت: “زمان هەم ملکەچ و هەم خوڵقێنەری شوێنە، درێژی یان کورتیی رستەکان دەبێت لەگەڵ کار و کردەوەی کارەکتەرەکاندا نزیکایەتی هەبێت و بگونجێت. لە شوێنێکی ئارامدا زیاتر ئەو وشانە بەکار دێن کە دەنگدانەوەی نەرم و نیانیان تێدا زۆر بێت، لە کاتی شەڕ و پێکداداندا ئەو وشانە بەکار دێن کە لەو پیتانە دروست بوون زەنگی توندوتیژی و شەڕ لێ دەدەن “.[4]

مەحموود نەجمەدین رۆمان کورتەچیرۆکی دیلبەرا ئانی بە کوردییەکی رەوان و جوان نووسیوە، ئەمەش پێش هەموو شتێک نیشانەی هەوڵ و ماندووبوونێکی تاقەتپڕوکێنە و کاتێکی زۆری دەوێت. ئەمەش لە نووسەرێکی دڵسۆز بۆ زمانی کوردی و ماندوونەناسی وەکو مەحموود نەجمەدین دەوەشێتەوە. ئەگەرچی لەم دەقەدا سەدان وشە و رستەی شێوەزارەکانی تر جێگەیان بۆتەوە و ئاوێتەی شێوەزاری کرمانجی خواروو یان سۆرانی کراون، بەڵام ئەمە نەبۆتە هۆی ئەوەی خوێنەر ماندوو بێت و دەقەکە بەلایەوە ئاڵۆز بێت و نەتوانێت لەسەر خوێندنەوەی رۆمان کورتەچیرۆکەکە بەردەوام بێت. بەڵکو ئەم زمانە جوان و شیرینە زیاتر هانی خوێنەر دەدات بۆ ئەوەی لەسەر خوێندنەوەی دەقەکە بەردەوام بێت.

لەلایەکی تریشەوە دەبینین ژمارەیەک لە کارەکتەرەکان بە وشە و زاراوەی ناوچەی خۆیان قسە دەکەن، بەڵام ئەمەش نەبۆتە هۆی ئەوەی خوێنەر ماندوو بکات و لە خوێندنەوەی رۆمان کورتەچیرۆکەکە دووری بخاتەوە، بەڵکو زیاتر هانی دەدات لەسەر خوێندنەوەی دەقەکە بەردەوام بێت، چونکە گێڕەرەوە زۆر شارەزایانە لە زمانی کارەکتەرەکانەوە لەسەر گێڕانەوەی رۆمان کورتەچیرۆکەکە بەردەوام دەبێت، بەڵام گێڕەرەوە نەهاتووە هەموو دەقەکە بە زاراوە و وشەی ناوچەیی یان بە شێوازی قسەکردنی ناوچەیی بگێڕێتەوە. چونکە نووسەر دەزانێت رۆماننووس نابێت رۆمانەکەی بە شێوازی قسەکردنی ناوچەیی بنووسێت، بەڵام دەکرێت چەند کارەکتەرێکی دیاریکراوی هەبێت و بە شێوازی قسەکردنی ناوچەکەی خۆیان قسە بکەن. ئەگەر نووسەر بە شێوازی قسەکردنی ناوچەیی بنووسێت ئەوە دەبێتە هۆی ئەوەی خوێنەر تووشی سەرئێشە بێت و دەقە نەخوێنێتەوە.

ولیام فۆکنەر لەبارەی وشە و زاراوەی ناوچەیییەوە دەڵێت: “باشترین شت ئەوەیە نووسەر لە کاتی نووسینی دەقدا کەمترین وشە و زاراوەی ناوچەیی بەکار بهێنێت، چونکە ئەو خەڵکەی ئاشنای ئەو جۆرە وشە و زاراوانە نین، گێژ دەبن. نووسەر نابێت رێگە بدات کارەکتەرەکانی بەتەواوی بە زاراوەی ناوچەیی قسە بکەن و زاراوەی ناوچەیی بەکار بهێنن. باشتر وایە بە چەند ئاماژەیەکی سادە و کورت کە بە باشی لە درێژەی رۆمانەکەدا باس دەکرێت، شێوەزاری کارەکتەرەکان نیشان بدرێت”.[5]

نووسەری دیلبەرا ئانی جگەلەوەی بە جوانی پەیڕەوی ئەم رێنمایییەی ولیام فۆکنەری کردووە، لە کۆتاییی رۆمان کورتەچیرۆکەکەدا فەرهەنگۆکێکی 15 لاپەڕەیی دروست کردووە و زۆربەی ئەو وشە و زاراوانەی لێکداوەتەوە کە دەشێت بەلای خوێنەرەوە قورس بن یان قابیلی تێگەیشتن نەبن.

ئەگەرچی لە سەراپای دەقەکەدا چەندان وشە و زاراوەی کرمانجی ژووروو دەبینین کە ئاوێتەی دەقەکە کراون، بەڵام تەنیا دوو کارەکتەر چەند لاپەڕەیەک  بە شێوازی قسەکردنی شارەکەی خۆیان قسە دەکەن و شتەکان دەگێڕنەوە، ئەوانیش لە بەشی کاکەدربۆ کامەران ئەحمەدی و هەڵاڵە خانمی ژنی بە شێوازی قسەکردنی سنە قسە دەکەن و شتەکان دەگێڕنەوە. “کامەران ئەحمەدی دەستی بە گێڕانەوەی ئەو بەشەی دیکەی چیرۆکەکە کرد: پیرە پیاگێک هەس لە ئاوایی قوڵغەتەی لای بۆکان، حافزە، ساڵانێکە ها لەویا کەس نازانێ چ کارەیە، بێکەسە و لەو دێیە ماڵێکیان بۆ دروس کردە، ناوی برایمە، بە بلەکوێر مەنشوورە، ئەو پیاگە بەیتبێژە، چەن ساڵە هەر یەک بەیت ئەڵێتەوە، بەیتی زادینا، ئەڵێن هەر وەختێ دڵی تون بێ ئەچێتە حەوشەی ماڵەکەی، روو بە میرقاز بە دەنگێکی غەمگین ئەو بەیتە ئەڵێتەوە. چەند پرسیاریان لێ کردە، زادینا کێ هەس. بەحس و ماجەرای چە؟ … ل38-39”.

هەر لەم بەشەدا مەغدید لە هەولێر بە شێوازی قسەکردنی هەولێر شتەکان دەگێڕێتەوە: “مەغدید: ئەها، ئەو تابلۆیە بەو قسانەی بە دەستی من کەتییە، ئەوەی دەیزانم لۆتان دەگێڕمەوە، هەمووی وەکی خۆی، نوقتەی لێ قوت نادەم. ئەو وێنەیەی مامۆستا محەمەد نیک پەی کە بە خۆم کتێبەکم لەسەری نووسیوە، وا لە چاپخانەیە، لەوانەیە سبیانێ چاپی خلاس ببی. هەر ئەو قسانەی بەنگۆی دەرێم لەو کتێبەشدا هەیە … ل56-57 “

هەروەها لەبەشی دوای ئەوەشدا بە ناوی کاکەسێ جارجار رستەی شێوازی قسەکردنی سنە دەبینین. بەڵام نووسەر لەمەشدا جوان توانیویەتی بە شێوازی قسەکردنی ئەو دوو شارە لە زمانی کارەکتەرەکانییەوە شتەکان بگێڕێتەوە. ئەمەش خۆماندووکردن و کاتێکی زۆری دەوێت. بۆیە پێی دەڵێم دەستخۆش و ماندوو نەبیت.

گەشتێکی خەیاڵیی قورس:

گێڕەرەوەی رۆمان کورتەچیرۆکی دیلبەرا ئانی لەگەڵ هاوکارەکەیدا حەمدی بەگ بە دوای داستانی زادینا و دڵدارەکانیدا، شارە و شار و گوندا و گوند و گەلێک کوچە و کۆڵان دەمانبات و گەشتێکی خەیاڵیی دوورودرێژمان پێدەکات، لە سلێمانییەوە بۆ مەریوان، کانی دینار، زۆربەی کوچە و کۆڵانەکانی سنە، کۆمەڵێک گوند و گەڕەک و بانی شارەکانی دیکەی رۆژهەڵاتی کوردستان، دیسانەوە بۆ سلێمانی،  ئینجا بۆ هەولێر و کۆمەڵێک شار و شارۆچکە و گەلێ ناوچەی باکووری کوردستان، دیسانەوە گەڕانەوە بۆ خاڵی دەستپێک، واتە شارە حەیاتەکە و دوای جێهێشتنی کۆمەڵێک پرسیار لای خوێنەر کۆتایی بە گەشتەکە دەهێنن.

دیارە گێڕانەوەی ئەم گەشتە لەم دەقەدا بە شێوەی گێڕانەوەی ئاسایی نییە، واتە لە سەرەتاوە بۆ ناوەڕاست و بۆ کۆتایی، بەڵکو بەشێوەی کامێرای سینەمایی هەر جارەی تیشک دەخاتە سەر جێگایەک و لەوێ بەشێک لە داستانەکە باس دەکات و دوایی دەگوێزێتەوە بۆ جێگایەکی تر. کەواتە خوێنەر بۆ ئەوەی لە تەواوی داستانەکە تێبگات دەبێت دەقەکە تەواو بکات، ئینجا لێی رابمێنێت بزانێت چی رووی داوە.

ئەوەی لێرەدا مایەی سەرنجە ئەوەیە، گێڕەرەوە و هاوکارەکەی بە شێوەیەکی فیزیکی ئەم گەشتەیان نەکردووە، دەشێت گێڕەرەوە کە گێڕەرەوەیەکی هەمووشتزانە لە ژوورەکەی خۆی جووڵەی نەکردبێ و هەر لەوێوە بەسەرهاتی ئەم گەشتە خەیاڵییەی گێڕابێتەوە، راستتر نووسیبێتەوە، چونکە گێڕەرەوە سەرەڕای ئەو هەموو وردەکارییەی سەبارەت بە شەقام و کۆڵان و گەڕەک و گەرماو و چایخانە و شوێنە جۆراو جۆرەکانی دیکەی رۆژهەڵاتی کوردستان بۆمان باس دەکات، نەک یەک شار یەک گەڕەک یان یەک گوندی رۆژهەڵاتی کوردستانی نەدیوە. بە هەمان شێوە هیچ جێگایەکی باکووری کوردستانیشی نەدیوە و ئەو هەموو وردەکارییەمان بۆ باس دەکات.

کەواتە مەحمود نەجمەدینی نووسەر بەرلەوەی دەست بە نووسینی دەقەکەی بکات، ماوەیەکی زۆر خەریکی کۆکردنەوەی زانیاریی ورد بووە سەبارەت بەو شوێنانەی ویستوویەتی بیکات بە شوێنی روودانی بەشەکانی چیرۆکی عەشقی زادینا ئەمەش لە رێگەی گێڕەرەوەیەکی هەمووشتزان و هاوکارەکەیەوە. تەنیا مەحموود نەجمەدین و ئەو نووسەرانەی تر کە دەیانەوێ بەم شێوازە رۆمان بنووسن دەزانن ئەم شێوازە چەند قورسە و چەندە پێویستی بە دیقەت و وردەکارییە. دەڵێن جەیمس جۆیس بۆ ئەوەی هەندێ شوێنی روودانی یۆلیسیس بەوردی لێک بداتەوە، زۆر لە هەندێ دیواری شاری دبلن ورد بۆتەوە، بەوەش دڵی ئاوی نەخواردۆتەوە و مەتری بردووە و هەندێ دیواری پێواوە. بەڵام ئەم شێوازەی مەحموود نەجمەدین دەقی دیبلەرا ئانی پێ نووسیوە شێوازێکی ترە و جگە لەوەی پێویستی بەخوێندنەوەی سروشتی خەڵکی ئەو شوێنەیە، پێویستی بە گۆگڵ ماپ و بەرنامەی لۆکەیشنە بۆ ئەوەی بتوانیت بەوردی و بەبێ هیچ هەڵەیەک شوێنەکە دەستنیشان بکەیت، ئەمەش بەڕاستی تاقەتپڕوکێنە.

ئەوەی ئێستا لێرەدا وەکو نموونەیەکی ئەم دەقەی مەحموود نەجمەدین بتوانین ئاماژەی بۆ بکەین لەناو رۆمانی کوردیدا بریتییە لە رۆمانی داگیرکردنی تاریکی بەختیار عەلی و لە رۆمانی جیهانیشدا بریتییە لە رۆمانی ئەمریکای فرانس کافکا. دەشێت دەیان نموونەی تریش هەبن، بەڵام پێم وایە ئەم دوو نموونەیە بۆ روونکردنەوەی ئەم شێوازە بەس بێت. دیارە زۆربەی خوێنەری کورد رۆمانی “داگیرکردنی تاریکی”یان خوێندۆتەوە، بۆیە تەنیا کەمێک باسی رۆمانی ئەمریکای کافکا دەکەم.

رۆمانی ئەمریکا رۆمانێکی واقیعی ئەڵمانییە، یەکێکە لە بەرهەمە سەرەتایییەکانی نووسینی فرانس کافکا کە ساڵانی (1911 بۆ 1914) نووسیویەتی و تەواوی نەکردووە، دوای مردنی خۆی لە ساڵی 1927 دا چاپ کراوە. رۆمانەکە باسی گەشتی گەنجێکی ئەوروپی دەکات بۆ ئەمریکا کە ناوی کارل رۆسمانە و تەمەنی شانزە ساڵە، دوای ئەوەی کارەکەرێک لە خشتەی بردووە و ئابڕووچوونێکی لەدەست قەوماوە بە ناچاری رێگای ئەمریکای گرتۆتەبەر و گەیشتۆتە نیویۆرک. کافکا لەم رۆمانەیدا لە رێگەی کارەکتەری سەرەکییەوە کە کارل رۆسمانە باسی کۆمەڵگای ئەمریکی دەکات کە لێوان لێوە لە بیرۆکراسی، دەسەڵات، فرت و فێڵ و دادۆشین، بێسەروبەرەیی و پاشاگەردانی. بۆیە کارل رۆسمان هەست بە غوربەتێک دەکات کە خۆشی و دنیاشی لەبیر بردۆتەوە و رزگاربوونیشی نییە. هەمیشە لە ململانێی نێوان خەون و ئاواتەکانی و واقیعی دڵڕەقدا دەژی. کافکا لەم رۆمانەیدا بە شێوەیەک باسی سروشتی کۆمەڵگای ئەمریکا و دڵڕەقی بەرامبەر خەڵکی غەریب دەکات وەک ئەوەی خۆی ساڵانێکی زۆر لەناو کۆمەڵگای ئەمریکادا ژیابێت. بەڵام راستییەکەی ئەوەیە کافکا پێی نەخسۆتە سەر خاکی ئەمریکا و رۆمانی ئەمریکای تەنیا لە رێگەی خوێندنەوە و کۆکردنەوەی زانیارییەوە نووسیوە، هەروەکو چۆن مەحموود نەجمەدین پێی نەخستۆتە سەر خاکی رۆژهەڵات و باکووری کوردستان و دیلبەرا ئانی نووسیوە. تاکە جیاوازیی سەرنجڕاکێش لە نێوان ئەم دوو دەقەدا ئەوەیە دەقەکەی کافکا (111) ساڵ پێش دەقەکەی مەحموود نەجمەدین نووسراوە. ئەمەش یەک شتمان بۆ ئاشکرا دەکات ئەو کاتەی کافکا رۆمانەکەی نووسیوە وەکو ئێستا ئینتەرنێت نەبووە و کۆکردنەوەی زانیاری لەسەر چەند ناوچەیەکی دیاریکراو و خەڵکەکەی وەکو رۆژگاری ئەمڕۆ ئاسان نەبووە و ئەو هەموو سەرچاوەیەی ئێستا لەبەردەستدا نەبووە.

ئەوەی پێویستە لێرەدا ئاماژەی بۆ بکرێت ئەوەیە، چەندان جار لە چەندان نووسەری ناودارەوە ئەوەمان بەرگوێ کەوتووە، پێویستە رۆماننووس لەبارەی ئەو رووداو و شوێنانەوە بنووسێت کە خۆی تیایاندا ژیاوە و ئەزموونی کردوون. ئەوەتا گابریل گارسیا مارکیز دەڵێت: “ئەگەر داوام لێ بکەن رێنماییی نووسەرە گەنجەکان بکەم، پێیان دەڵێم ئەوە بنووسنەوە کە سەروەختێ بەسەر خۆتان هاتووە.”[6] هەمەنگوایش دەڵێت: “رۆمانەکانت دەبێ دەربارەی ئەو کەسانە بن کە دەیانناسی، کە عاشقیانی، یان رقت لێیانە، نەک دەربارەی ئەو کەسانەی لێیان دەکۆڵیتەوە”.[7]

  بەڵام ولیام فۆکنەر رای جیاوازە لە هەمەنگوای و مارکیز، دەڵێت: “ئەو شتەی نووسەر دەیەوێ بینووسێت، نابێت سنووردار بێت. نووسەر دەبێت بەو شێوەیەی لە شتێک دەزانێت و شارەزایە لێی، بینووسێت، بەڵام دەشێت لە دەرەوەی ئەزموونی تایبەتی خۆشییەوە بنووسێت، هەموو ئەو شتانەی نووسەر دەیانزانێت، لە رێگەی بینین و ئەزموونەکانی ژینگەکەیەوە بەدەستیان دەهێنێت، بەڵام دیسان نابێت هەوڵەکانی سنووردار بن. باشتر وایە ئامانجی باڵاتر و گەورەتر لەبەرچاو بگرێت”.[8]

بەم پێیە بۆچوونەکەی مارکیز و هەموو ئەو بۆچوونانەی باس لەوە دەکەن پێویستە رۆماننووس باسی ئەو رووداو و شوێنانە بکات کە خۆی تیایاندا ژیاوە، راستی رەها و یەکلاییکەرەوە نین، بەڵکو راستی تریش هەیە و دەکرێت نووسەر لە رێگەی کۆکردنەوەی زانیاری و خوێندنەوەی قووڵیی سروشتی کارەکتەر و کۆمەڵگاکانەوە دەقی جوان و سەرکەوتوو بنووسێت، وەکو رۆمانەکەی کافکا و رۆمان کورتەچیرۆکەکەی مەحموود نەجمەدین.

لە کۆتاییی ئەم بەشەدا بە پێویستی دەزانم قسەیەک لەسەر رۆمانی بەندەر فەیلی بەختیار عەلی بکەم. دوای خوێندنەوەی رۆمانی بەندەر فەیلی ئەوەی بەلای منەوە مایەی سەرسامی بوو، ئەو هەموو زانیارییە وردە بوو لەسەر بەشی سێدارەی ئەبوغرێب، شێوازی لە سێدارەدان، رەفتاری دڕندانەی بەعسییە جەللادەکان، خوڵقاندنی ئەو فەزا ترسناکەی بەشی سێدارە و رەنگدانەوەی لە زەینی خوێنەردا، ئەگەر لە گێڕانەوەی ئەوانەی لەو بەشەدا ژیاون و دواتر دەرباز بوون زیاتر نەبووبێت کەمتر نەبووە، لە کاتێکدا بەختیار عەلی هەموو زانیارییەکانی لە رێگەی خوێندنەوە و لێکۆڵینەوەوە بەدەست هێناوە و تیایدا نەژیاوە.

   چیرۆکی رۆمان چیرۆکەکە:

لە راستیدا چیرۆکی رۆمان کورتەچیرۆکی زادینا دیلبەرا ئانی یەک چیرۆک نییە، بەڵکو سێ چیرۆکی پێکەوە گرێدراوە و هەرسێکیان پێکەوە یەکتری تەواو دەکەن و دەبنە یەک چیرۆک، ئەویش چیرۆکی عەشقی زادینا و سێ دڵدارە جیاوازەکەیەتی کە چیرۆکی سێ عەشقی ناکامە یانی چیرۆکی ئەو عاشقانەیە کە بە یەک ناگەن و عەشقەکەیان بە نەمری دەمێنێتەوە. تەنیا ئەو عەشقانەش بە نەمری دەمێننەوە کە عاشقانیان بە یەک ناگەن و بە ناکامی سەردەنێنەوە، یان دەژین و بۆ هەمیشە حەسرەتی ئەو عەشقە لە دڵیاندا دەمێنێتەوە. بۆیە ئەلبێر کامۆ لە ئەفسانەی سیزیفدا دەڵێت: “هیچ عەشقێکی ئەبەدی وجودی نییە، ئەو عەشقە نەبێت کە کۆسپی لەبەردەمدایە” واتە ئەو عەشقەی عاشقانی بەیەک ناگەن. لەلایەکی ترەوە ئەم سێ چیرۆکەی یەکتری تەواو دەکەن و دەبنە یەک چیرۆکی ناو دەقەکە، لەڕووی کاریگەری و داگیرکردنی رووبەری ناو دەقەکەوە جیاوازن. ئەگەر بەپێی زەمەنی چیرۆکی عەشقەکە لە چیرۆکی یەکەمەوە دەست پێ بکەین، واتە لە چیرۆکی عەشقی حەمدی شاعیر و زادیناوە، دەبینین ئەم چیرۆکە زیاتر چیرۆکی عەشقێکی راگوزەرە و بریتییە لە عەشقی رێبوارێک بۆ کچێک کە بەڕێکەوت یەک دەبینن و رووبەرێکی کەمی دەقەکەی داگیر کردووە. چیرۆکی دووەم بریتییە لە چیرۆکی عەشقی زادینا و دربۆی ئێزدی، ئەو دربۆیەی دوای هەڵاتن لەگەڵ زادینای عاشقیدا لە هەولێر دەگیرسێنەوە، بەڵام ئەفسووس دربۆ بە دەستی غەدر بە دەستی خەڵەف لەسەر عەشقی زادینا دەکوژرێ و عومری جوانی بە عەشقی زادینا دەبەخشێت، لە سۆنگەی ئەمەشەوە زادینا بۆ هەمیشە بە خەم و حەسرەتەوە دەژی و هەمیشە چاوەڕێیە دربۆکەی بێتەوە و ئاهو ناڵە و سەمای غەمگینی هەر چارەنووسە غەمگینەکەی ئەوە. بەیتی زادیناش زیاتر باسی ئەو غەدرە دەکات کە لە دربۆی ئێزدی کراوە و لاواندنەوەی ئەو عاشقە غەمگینە ناکامەیە. “زادینا بە سێ دەنگان گازی خوڵای دەکات- بەو خوێنەی لە دڵی کاکەدربۆوە هەڵدەقوڵێ …ل48”.

 چیرۆکی سێیەم چیرۆکی عەشقی حەمدی بەگ و زادینایە، ئەگەرچی هێندەی چیرۆکی یەکەم بەسوێ و کاریگەر نییە، بەڵام رووبەڕێکی فراوانی لەناو دەقەکەدا داگیر کردووە، بۆیە دەتوانین بڵێین چیرۆکی سێیەم چیرۆکی سەرەکی دەقەکەیە، ئەسڵەن ئەگەر چیرۆکی سێیەم و کارەکتەری حەمدی بەگ نەبێت، چیرۆکی یەکەم و دووەم هەر نابن و لە پەراوێزی چیرۆکی سێیەمدا چیرۆکی یەکەم و دووەمیش دەگێڕدرێنەوە و دەقەکە بە ئاراستەی کۆتایی دەڕوات. هەرچەندە هەرسێ چیرۆکەکە زیاتر لە چیرۆکی پەریان دەچن و زادینا زیاتر وەکو کارەکتەرێکی ئەفسانەیی دەردەکەوێت، بەڵام پەرییەکی هێندە بێ هەست و دڵ نییە، لە هەر سێ دڵدارەکەی نزیک دەکەوێتەوە و باوەشیان بۆ دەکاتەوە و ماچ و رامووسانیشی تێدەکەوێت، بۆیە هەر سێ چیرۆکەکە هێندە لە واقیع دوور نین، هیچ نەبێت لەو واقیعەدا روودەدەن کە پێی دەگوترێت واقیعی دەق. ئەرنێست هەمەنگوای جوان گوزارشت لەمە دەکات کاتێ دەڵێت: “هەموو رۆمانەکان خاسیەتێکی هاوبەشیان هەیە، ئەویش ئەوەیە کە چیرۆکەکەیان زۆر راستەقینەترە لەوەی کە بە راستی روو دەدات، دوای خوێندنەوەیان هەست دەکەیت هەرچیت خوێندۆتەوە، بەسەر خۆت هاتووە و لەوە بەدواوە رووداوەکان پەیوەندییان بەخۆتەوە هەیە”.[9]

ئەگەر باسی بابەتی رۆمان کورتەچیرۆکەکەش بکەین دەتوانین بڵێین بابەتی دەقەکە بریتییە لە عەشق، عەشقیش ئەو بابەتەیە کە هەرگیز کۆن نابێت و هەمیشە تازە دەبێتەوە و بابەتێکی ئینسانی نەمرە. بەڵام نووسەری دیلبەرا ئانی بە شێوەیەکی تر مامەڵە لەگەڵ بابەتی عەشق دەکات و نزیکی دەکاتەوە و لە ئەفسانە و بە تەواویش قاچی لە واقیع نابڕێت.

کارەکتەر و کارەکتەرسازی لە دیلبەرا ئانیدا:

یەکێک لە رەگەزە هەرە گرنگ و چارەنووسسازەکانی رۆمان بریتییە لە کارەکتەر، چونکە کارەکتەر ئەو رەگەزەیە کە رووداوەکانی ناو رۆمان بەسەر ئەو دێن و دواتر خۆی راستەوخۆ دەیانگێڕێتەوە یان گێڕەرەوەیەکی تر بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ  رووداوەکانی رۆمانەکە دەگێڕێتەوە. گرنگ نییە جۆری کارەکتەرەکە چییە؟ مرۆڤە، ئاژەڵە، ئامێرە، جن و پەرییە، بەڵام بوونی لەناو رۆمانەکەدا گرنگە و بەبێ کارەکتەر شتێک نییە پێی بگوترێت رۆمان و ئەسڵەن تەسەور ناکرێت. گرنگی کارەکتەر لەوەدایە زۆرجار خۆشەویستیی کارەکتەر و جوان و لۆجیکی هەڵسوکەوتکردن و هەڵسوڕانی لەناو رۆمانەکەدا دەبێتە هۆی ئەوەی رۆمانەکە لای خوێنەر خۆشەویست بێت، ببێتە پاڵنەرێکی باش بۆ خوێندنەوەی رۆمانەکە و وابکات رۆمانەکە بۆ ماوەیەکی زۆر لە یادەوەریی خوێنەردا بمێنێتەوە. زۆرجاریش خوێنەر بەسەرهاتەکانی رۆمانەکەی لەبیر نامێنێت، کەچی ناو و هەڵسوکەوتی کارەکتەرەکەی هەر لەبیر دەمێنێت. ئەوەش گرنگ نییە کارەکتەرەکە کارەکتەری خێرە یان شەڕ، بەڵکو ئەوە گرنگە تاچەند بە شێوەیەکی جوان و لۆجیکی هەڵسوکەوت دەکات و خۆشەویستی و متمانە لای خوێنەر دروست دەکات.

دروستکردنی کارەکتەر و هەڵسوڕاندنی لەناو رۆماندا بە شێوەیەکی وا کە ببێتە جێگای متمانەی خوێنەر و لای خوێنەر خۆشەویست بێت پێی دەگوترێت کارەکتەرسازی. رۆماننووسی زیرەک و شارەزا ئەو رۆماننووسەیە بتوانێت بە شێوەیەکی ژیرانە و لۆجێکی لە رۆمانەکەیدا کارەکتەرسازی بکات، وابکات خوێنەر کاتێک دەست دەداتە رۆمانەکەی هەتا تەواوی دەکات نەتوانێت لێی داببڕێت. کارەکتەرسازیش بە دوو شێوەیە کارەکتەرسازیی راستەوخۆ، ئەو شێوازەیە کارەکتەرەکە لەناو رۆمانەکەدا هەڵسوکەوت دەکات و هەڵدەسوڕێت و خوێنەر لە رێگەی هەڵسوکەوت و هەڵوێستەکانییەوە دەیناسێت و لێی شارەزا دەبێت، خۆشی دەوێت یان رقی لێی دەبێتەوە، دوور نییە لاساییی هەڵسوکەوتەکانیشی بکاتەوە. کارەکتەرسازیی ناڕاستەوخۆش ئەو شێوازەیە گێڕەرەوە وەسفی کارەکتەر بۆ خوێنەر دەکات، کێیە و چییە و چۆنە و چۆن رەفتار دەکات و سیفەتەکانی چین، بەڵام ئەوەی لێرەدا گرنگە ئەوەیە گێڕەرەوە نابێت کارەکتەرەکە بکاتە دەسکەلای خۆی و وەکو سەربازی شەترەنج بیدات بە داروبەردا، بەڵکو دەبێت دەرفەتێکیشی بداتێ بۆ هەناسەدان و جووڵە و رەفتارکردن.

ئەگەر بەم پێیە لە رۆمان کورتەچیرۆکی دیلبەرا ئانیدا سەیری کارەکتەرسازی بکەین، لەبەر ئەوەی مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە، گێڕەرەوەیەکی هەمووشتزانە، وەها باسی گێڕەرەوەی هەمووشتزان دەکرێت کە وەکو خودا وایە و هەموو شتێک لەبارەی کارەکتەرەکانییەوە دەزانێت. کەواتە کارەکتەرسازی لەم دەقەدا زۆربەی هەرە زۆری ناڕاستەوخۆیە، واتە لەجیاتی ئەوەی خۆمان لە رێگەی هەڵسوڕان و هەڵسوکەوتیانەوە کارەکتەرەکان بناسین، مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە خۆی بۆمان باس دەکات، بەڵام هیچ دەقێکیش نییە کارەکتەرسازی تیایدا سەراپا ناڕاستەوخۆ بێت، چونکە لەو کاتەدا کارەکتەرەکان بەدەست گێڕەرەوەوە وەکو رۆبۆتیان لێدێت و ئاست و چێژی دەقەکە دادەبەزێت. بۆیە رەنگە ئەم قسەیە تاڕادەیەکی زۆر راست بێت کە هەموو دەقێکی رۆمان ئاوێتەیەکە لە کارەکتەرسازیی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ، ئیتر کامیان لە کامیان زیاترە ئەوە گرنگ نییە و بەپێی پێداویستیی دەقەکەیە.

  لە رۆمان کورتەچیرۆکی دیلبەرا ئانیدا زیاتر لە سی کارەکتەر هەن، بەپێی گرنگی و دەرکەوتنیان دەتوانین ئەم سی کارەکتەرە بکەین بە چوار بەشی سەرەکییەوە:

یەکەم: ئەو کارەکتەرانەی لە سەرەتاوە هەتا کۆتاییی دەقەکە وجودیان هەیە و رۆڵ دەگێڕن. وەکو (حەمدی بەگ، مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە، زادینا) دووەم: ئەو کارەکتەرانەی لە چەند بەشێکدا هەن رۆڵ دەگێڕن. وەکو (کەڕە سایەقی حەمدی بەگ، دربۆ، خەڵەف، حەمدی شاعیر …هتد. ). سێیەم: ئەو کارەکتەرانەی لە بەشێکدا هەن و رۆڵ دەگێڕن و نامێنن، ئەمانە زۆرن (وەکو کامەران ئەحمەدی، رەسوڵ، بلەکوێر، مەغدید، کاکەسێ، کاکەوەلی …هتد.) چوارەم: ئەو کارەکتەرانەی تەواو راگوزەرن و لە دیمەنێکدا هەن و ئیتر نامێنن. وەکو (کوڕ و ژنەکەی ناو تەکسییەکەی رێگای پێنجوێن، چایچییەکەی کانی دینار، ژنەکەی رەسوڵَ … هتد.).

لێرەدا نامەوێت باسی هەموو ئەو کارەکتەرانە بکەم، بەڵکو قسە لەسەر هەندێکیان دەکەم:

یەکەم: مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە:

گێڕەرەوەیەکی هەمووشتزانی ورد و بە سەلیقەیە کە هیچی لەبیر ناچێت و دەچێتە قووڵاییی وردەکارییەکانەوە. زۆرجار سەیری فیلمێک دەکەین و سوور دەزانین ئەوە سینەمایە و کارێکی هونەریی رووتە، کەچی لەگەڵ ئەکتەرەکاندا دەبینە شەریکی رووداوەکان و خۆمان دەخەینە شوێنی کارەکتەرەکە و بە سەرکەوتنەکانی دڵخۆش دەبین و بە شکستەکانی غەمگین. لە راستیدا ئەوە کامێرا و جۆرەها هونەری سینەماییە کە وامان لێ دەکات ببینە شەریک شعوری کارەکتەرەکان و خۆمان بخەینە شوێنی ئەوان. لەم دەقەشدا ئەگەرچی سوور دەزانین ئەمە گەشتێکی خەیاڵییە و گەشتێکی فیزیکی نییە، بەڵام سەلیقە و وردەکاریی گێڕەرەوە، کە دەڵێی بە کامێرا شتەکانمان پیشان دەدات دەمانخاتە سەر ئەو خەیاڵەی هەست بکەین گەشتێکی راستەقینەیە. لەگەڵ باسکردنی نانخواردنەکاندا حەز بە خواردنەکان دەکەین، لەگەڵ باسکردنی سەرماوسۆڵەدا هەست بە سەرما دەکەین لەگەڵ باسکردنی کارەکتەرە بێزارکەرەکاندا وەڕس و بێزار دەبین. مەحمودی دەوڵەت ئابادی لە رۆمانی (کلیدەر)دا کە رۆمانێکی درێژی پێنج بەرگییە، کاتێک گوڵ محەمەدی کارەکتەری سەرەکیی رۆمانەکە و سوارەکانی هاوڕێی دەچنە هەر گوندێک، ئەوەی لەبیر ناچێت کە سوارەکان نان دەخۆن و دەحەوێنەوە، ئەسپەکانیشیان پێویستیان بە تاقەتکردنە، یانی دەبێت کا و جۆ و ئاویان بدرێتێ و ببەسترێنەوە و بحەوێنەوە. وردەکارییەکانی گێڕەرەوەش لە دیلبەرا ئانیدا بە شێوەیەکە هیچی لەبیر ناچێت، دوای نانخواردن باسی چوونە سەر ئاویش دەکات. کاتی خەوتن وێنە و دیمەنی دیوارەکانی بیر ناچێت، کاتێک سواری ئوتومبیل دەبن شێوازی هەڵسوکەوت و قسەکردنی سایەقەکەی بیر ناچێت.

دووەم: حەمدی بەگ، کارەکتەری سەرەکی:

حەمدی بەگ جگەلەوەی کارەکتەری سەرەکیی رۆمان کورتەچیرۆکەکەیە، گێڕەرەوەی هەمووشتزانی سنووردارە، هاوکاری گێڕەرەوەیە لە گێڕانەوەی دەقەکەدا و هاوسەفەری گێڕەرەوەشە لە گەشتە خەیاڵییەکەیدا. یەکێکیشە لە دڵدارەکانی زادینا، هەمیشە لە هەوڵدایە بۆ دۆزینەوەی زادینا و هەرگیز لە هەوڵەکانی ماندوو نابێت و کۆڵ نادات. گێڕەرەوە هەر لە سەرەتاوە وەکو عاشقێکی سەوداسەر وەسفی حەمدی بەگمان بۆ دەکات و دەڵێت: “حەمدی بەگ هەر وەختێ باسی زادینای دەکرد هۆش و گۆشی لای خۆی نەدەما …ل22 “. هەروەها لە رووی قەد و باڵا و سەر و سیماشەوە ئاوا وەسفی حەمدی بەگ دەکات و دەڵێت: “پیاوێکی کەڵەگەتی سوور و سپی راوەستا بوو. سەراپا رەشی پۆشی بوو …ل84” حەمدی بەگ کەسێکی خەمخۆریشە و دەستی یارمەتی بۆ لێقەوماو درێژ دەکات، گێڕەرەوە دەڵێت: “چیرۆکی کاکەسێی بۆ گێڕامەوە، پاشان داوای لێکردم منیش یارمەتی بدەم و بە یەکەوە کارێکی بۆ بدۆزینەوە…ل78” بیرۆکەی نووسینی دەقەکەش هی حەمدی بەگە و داوای هاوکاری لە گێڕەرەوە دەکات بۆ نووسینی: “ئەوینی زادینا بۆ دنیای خەیاڵی بردووم و سەرقاڵی کۆکردنەوەی حیکایەتەکانم، ئێستاش دەمەوێت من و تۆ، بەیەکەوە کتێبێک بنووسین…ل218 “. حیکایەتی عەشقی حەمدی شاعیر و زادیناش هەر لە رێگەی حەمدی بەگەوە دەزانین. حەمدی بەگ رۆژێک زادینا دەبینێت و ئاوێزانی یەکدی دەبن و کەمێک کەف و کوڵی دڵی دادەمرکێتەوە: “زادینا یەکڕاست هەستاوەتە سەرپێ و باوەشیان بەیەکدا کردووە، دەمیان خستۆتە نێو دەمی یەکەوە. یەکتریان رامووسیوە …ل234” حەمدی بەگ سەرەڕای هەموو شتێک مرۆڤێکی دڵناسکە و بە مردنی دایکی تێکدەشکێ و رەنگی پیری لێ دەنیشێت: “وەها گۆڕابوو، هیچ شوێنێکی لەو حەمدی بەگەی پێشتر نەدەچوو. گوتم: ئەوە چیتە؟ بۆ وات لێهاتووە؟ بە خەمبارییەوە گوتی: دایک مردن گاڵتە نییە. فرمێسک لە چاوەکانییەوە دابارین…ل240 “.

کەواتە گێڕەرەوە زۆر بەجوانی لە هەر سێ رەهەندەکەوە رەسمی کارەکتەری سەرەکیی دەقەکەی بۆ کردووین، کە بۆ ناساندنی هەر کارەکتەرێکی سەرەکیی دەق پێویستن ئەوانیش رەهەندی فیزیکی “ناساندنی سیما و قەد و باڵای کارەکتەر”، رەهەندی کۆمەڵایەتی “کارەکتەر سەر بە کام چین و توێژی کۆمەڵایەتییە”، رەهەندی دەروونی “حاڵەتی دەروونی کارەکتەر”. رەسمکردنی ئەم رەهەندانەش دەبێتە هۆی ئەوەی کارەکتەری حەمدی بەگ هەتا ماوەیەکی زۆر لە یادەوەریماندا بمێنێتەوە.

   سێیەم: زادینای ئێزدی، دووەم کارەکتەری سەرەکی:

“زادینا کچێکی بەلەباریک و سپیکەلانە بووە، دێم قەمەر بووە. دایکی کوردی دەریا دیتوو بووە و باوکی لە کوردانی ئێزدی بووە. خەڵکی شاری قەرس بووە، کچی بەفر بووە و چەشنی بەفر سپیوسۆڵ بووە…ل222 “

ئەگەرچی زادینا کارەکتەرێکی خەیاڵی و ئەفسانەیییە، بەڵام لەناو واقیعی دەقدا دەبێتە کارەکتەرێکی واقیعیش، بە پێچەوانەی داستانی دڵداریی مەم و زین و قەیس و لەیلاوە کە زین و لەیلا هەتا مردن وەفادارن بۆ دڵدارەکانیان و دڵ بە کەسی تر نادەن، زادینا سەرەتا دڵی بۆ حەمدی شاعیر لێ دەدات و سەمای بۆ دەکات، دواتر عاشقی دربۆی ئێزدی هاودینی دەبێت لەگەڵی هەڵدێت، دوای کوژرانی دربۆ ماوەیەک بەدوایدا وێڵ دەبێت. دواتر عاشقی حەمدی بەگ دەبێت و دوای ماچ و رامووسان وەکو ماسییەکی سرک فرتەی بۆ دەکات و لە دەستی ئەویش هەڵدێت. کەواتە زادینا هێندەی کارەکتەرێکی خەیاڵی و ئەفسانەیییە، هێندەش کارەکتەرێکی واقعییە و دەیەوێت بژی و سەما دەکات و نایەوێت پشت لە ژیان بکات. بۆیە زادینا کارەکتەرێکی سەرەکیی دەقەکەیە، چونکە ئەڵقەی پێکەوە بەستنی هەموو چیرۆکەکانە و چیرۆکی سەرەکیی دەقەکەش چیرۆکی ئەوە. زادیناش ئەو کارەکتەرەیە بە جوانی رەسم کراوە و خوێنەر نەک خۆشی دەوێت عاشقیشی دەبێت. زادینا بزوێنەری نووسینی دەقەکەیە و بەبێ زادینا رۆمان کورتەچیرۆکەکە لەدایک نەدەبوو.

چوارەم: دربۆی ئێزدی، دڵدارێکی ناکام:

دربۆی ئێزدی ئەو کارەکتەرەیە کە بەڕاستی عاشقی زادینا بووە و گیانی خۆی لەپێناوی عەشقی ئەودا بەخت کردووە. عەشقی راستەقینەی زادیناش هەر بۆ دربۆ بووە، بۆیە ئامادە بووە لەگەڵی هەڵبێت و گیانی خۆی بخاتە مەترسییەوە و سڵ لە مەترسییەکان نەکاتەوە. ناکامی دربۆ لە بەیتەکەشدا رەنگی داوەتەوە کە چۆن بەدەستی خەڵەف بووە بە قوربانی عەشقەکەی.”ئەو خەڵەفە پیسە کوی زانی کاکەدربۆ لە چایخانەی مام خەلیل ئیش دەکات؟ ئیدی زانیتی و لۆی هاتییە. نێڕوانێک چایخانە چۆڵ و هۆڵ بووە، خەڵەف ئامبازی بووە و خەنجەری لەسەر دری چەقاندییە… ل60″. دربۆ هاوشێوەی ئەو عاشقانەی لە چیرۆکی رەدووکەوتندا بەسەرهاتەکانیان دەزانین عاشقێکی گەنجی کەم ئەزموونە و بە ئاسانی دەکەوێتە داوی دوژمنەکەیەوە و سەری تیا دەچێت. دربۆ وەکو کارەکتەری دەقەکە زیاتر کارەکتەرێکی تەمومژاوییە و لە بەشێکدا دەیبنین و لە بەشێکی تردا تارمایییەکەی دەبینین، بەڵام خەمی دربۆ وەکو عاشقێکی بەمراد نەگەیشتوو، ئەو خەمەیە کە لە دڵی خوێنەردا دەمێنێتەوە.

پێنجەم: برایم، بلەکوێر، بەیتبێژێکی هونەرمەند:

بلەکوێر لەناو دەقەکەدا کارەکتەرێکی لاوەکییە، بەڵام گێڕەرەوە ئەرکێکی گرنگی پێ سپاردووە ئەویش گێڕانەوەی حیکایەتی زادینا و دربۆی ئێزدییە بەشێوەی بەیتێکی جوان و غەمگین، کە نووسەر دوای چەندان جار خوێندنەوەی بەیتەکانی توحفەی موزەفەرییە و گوێگرتن لە حەیرانی عاشقانەی حەیرانبێژە ناودارەکان توانیویەتی بەشێوەیەکی جوان و ناسک بەیتی زادینا بنووسێت. “بەخوای یەک کەلیمە چییە لە زاری ناترازێ، ئەگەر بەتەمای ئەوەی بن، ئەوە چەند ساڵە ئەم پیرە غەوارەیە لەم گوندەی ئێمەیە، بەهۆی ئەوە وا هیچ ناڵێ. کەس نازانێ خەڵکی کوێیە و لە کوێوە هاتووە. تەنێ ئەو گۆرانییە دەڵێ وا باسی ژنێکە بە نێوی زادینا…ل42” ئەگەرچی بلەکوێر بەیتبێژێکی ئاسایییە و گێڕەرەوە راگوزەر وەسفی دەکات، بەڵام هەڵگری سیفاتی هونەرمەندی راستەقینە و بەهەڵوێستە کە تەنیا بۆ هونەرەکەی دەژی و هیچ کەسێک ناتوانێت ناچاری بکات شتێک بڵێت کە خۆی حەزی لێ نەکات و لەگەڵ چڕینی گۆرانییەکەیدا ئاوێتەی ئاوازەکەی خۆی نەبێت و نەهەژێت. بۆیە بلەکوێر رۆحی کردووە بە بەری بەیتی زادینادا و بەیتەکەی بە نەمری هێشتۆتەوە.

ماوەتەوە بڵێم، ئەوەی لێرەدا نووسیومە شیکردنەوە و لێکدانەوەی خۆمە وەکو خوێنەرێکی ئەم دەقە، دەشێت کەسێکی تر بەشێوەیەکی تر دەقەکە بخوێنێتەوە و بیروبۆچوونی جیاوازی هەبێت. ئەمەش شتێکی ئاساییە و دەقەکە دەوڵەمەند دەکات، گرنگ ئەوەیە خوێنەری زیرەک ئەو خاڵانە روون بکاتەوە کە رەنگە لەلای خوێنەرێکی ئاسایی روون نەبن. من پێم وایە ئەم دەقە شاکاری مەحموود نەجمەدینە و لووتکەی کاری ئەدەبی ئەوە، بۆیە دیسان پیرۆزبایی لێ دەکەم و هیوادارم بەردەوام بێت و هەمیشە بگەشێتەوە.

 *دیلبەرا ئانی، مەحموود نەجمەدین و فورات سەیدۆ، چیرۆک، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، چاپی یەکەم، 2025.

[1] رۆمان چییە؟ ئەوەی پێویستە رۆماننووس بیزانێت، زنجیرەی کتێبی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم 73. چاپی یەکەم، 2012، ل123-124.

[2] هەمان سەرچاوە، ل50.

[3] هەمان سەرچاوە، ل26.

[4] ئەدەب و هونەری کوردستانی نوێ ژمارە (1090). (29-5-2019)

[5] رۆمان چییە؟ ئەوەی پێویستە رۆماننووس بیزانێت، زنجیرەی کتێبی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم 73. چاپی یەکەم، 2012، ل116.

[6] هەمان سەرچاوە، ل99 و ل108.

[7] هەمان سەرچاوە، ل99 و ل108.

[8] هەمان سەرچاوە، ل121.

[9] هەمان سەرچاوە، ل106.

The post لێکدانەوەی دیلبەرا ئانی، شاکاری مەحموود نەجمەدین appeared first on ژنەفتن.

شیعر لە دەرەوەی وشە و دەربریندا- خۆشەویستییە، ژیاندۆستییە، مرۆڤدۆستییە… یەكەم كۆمەڵە شیعری (ئونسی لويس ئەلحاج- 27 يوليو 1937 – 18 فبراير 2014) شاعری هاوچەرخی لوبنانی، بە ناونیشانی «لن» ساڵی 1960دا بڵاو بۆوە، لەبەر ئەوەی شێوە كۆنەكانی شیعری عەرەبی لەرزاند، نەفرەتییان لێ كرد.

هەرگیز (ئونسی ئەلحاج) دەستەكانی بە سیاسەت پیس نەكرد، هەمیشە لەگەڵ ئازادی بوو. ئەوە قسەیەكی سادە نییە، بەڵكە ڕاستییەكی قووڵە كە لە ژیانی ئونسی ئەلحاجدا ڕەنگی داوە، ئەو شاعیرەی كە قسەی خۆی گوت و لە تەمەنی (حەفتا و حەوت) ساڵیدا، دوای ململانێیەكی درێژ لەگەڵ نەخۆشیی شێرپەنجە، بە ئارامی ڕۆیشت.

شیعرەكانی (ئونسی لويس ئەلحاج) بۆ زمانی فەڕەنسی و ئینگلیزی وەرگێڕدراون، و هەندێكـ لە موزیسیانانیش ئیلهامیان لە پەیڤەكانی وەرگرتووە و كاری هونەری و مۆسیقییان لەسەر بونیادناوە. لە یەکێک لە گرنگترین بابەتە تایبەتەکانی لەبارەی گۆرانیبێژی لوبنانی (فەیروز) بە ناونیشانی “بەوپەڕی توندوتیژییەوە خۆشم دەوێت”، تیایدا دەڵێت: لە ژیانی ئێمەدا شوێنێک بۆ فەیروز نییە؛ هەموو شوێنەک تەنها بۆ فەیروزە.

هەندێكـ لە بڵاوكراوەكانی شاعیر «سەری بڕاو»، «ڕابردووی ڕۆژە داهاتووەكان»، «چی بە زێڕ كرد؟ چی بە گوڵ كرد؟»، و «پەیامبەرێ بە قژی درێژەوە، تا کانیاوەکان»…

ئونسی ئەلحاج كۆچی دوایی كرد، بەڵام وشەكانی مانەوە— ئەو هەمیشە بە ئازادی وشەكانی دەردەبڕین، تەنانەت ئەگەر ڕووحیشی لە ڕێگای ئەو ئازادییەوە بریندار بوایە.

(2)

لە پێشەكى كۆمەڵە شیعرى (لن) هەر تەنها شاعیرێكى یاخى نییە، بەڵكە شاعیرێكى نەفرەتلێكراویشە… هەر تەنها هاوارێكى جیاوازى شیعرى نییە، بەڵكە هێرشێكى دۆزەخى بوو، بۆ سەر چوارچێوەى شیعرى و كولتوورى سونەتگەرایى. ئونسی ئەلحاج لەنێوان هۆشیاریى ڕەخنەیى و قەسیدەى شیعرى ئازاد و قەسیدەى پەخشاندا ئاگایییەكى نوێى لە قەسیدەى پەخشاندا هێنا ناوەوە، دەمەوێ‌ بڵێم ئاگاییى ئونسی ئەلحاج پەیوەندى بە ڕۆشنبیریى شیعرى جیهانییەوە هەبوو، بۆیە وەك ڕووداوێكى ئەدەبى لە بەرجەستەكردنى قەسیدەى پەخشان و چۆنێتىی گەیاندنى بە خوێنەران بە جوانى ڕەنگی دایەوە.

قەسیدە دنیایەكى داخراوە بەسەرخۆیدا، هیچ ئامانجێكى زەمەنى نییە. شیعر دڵ- لە دڵدانە. پەخشان- گێرِانەوەیە. قەسیدە كورتبرِى لە هەموو هۆیەكانى دەربرِین دەكات. ڕەگەزى یەكەمى شیعر- موزیكایە. شیعر ئەوە دەڵێ‌ كە گوتراوە، پەخشان ڕوو لە شتێ‌ دەكات و دەیدوێنێ‌ و هەموو چركەكانى گوتار بە هى خۆى دەزانێت، موزیكا لە پێكهاتەى پەخشاندا بوونى دەكەوێتە لەرزەوە. لە شیعردا شاعیر پێش خوێنەر دەكەوێت، چونكە ئەو ئامرازانە ناس دەكات، كە شیعرى پێ دروست دەكرێت، هەمیشە شیعر لەڕێگاى لەرەى موزیكاوە دەچێتە دڵى خوێنەرەوە، ئەوەى شاعیرێكى كۆنەپەرست و خوێنەرێكى كۆنەپەرست بەیەكەوە دەبەستێتەوە چارەنووسە!

ئەگەرچى لەنێوان داڕشتنى شیعر و پەخشاندا جیاوازییەكى بەرچاو هەیە، بەڵام ئەوەى جێى گومان ئەوەیە، كە هەموو كەلەپوورە زیندووەكانى دنیا، شیعرى مەزنیان لە پەخشان پێشكەش بە مرۆڤایەتى كردووە، هەر لەبەر هەندێ‌ ئەمرِۆ شیعر بە كێش و سەروا ناناسرێتەوە! ئەوەى بەردەوام ڕێگا لە شیعرى پەخشان و قەسیدەى پەخشان دەگرێ‌ كێش و سەروایە. لێرەدا شیعرى بە پەخشانكراو- پەخشان نییە، وەك چۆن قەسیدەى بە پەخشانكراو- پەخشان نییە.

 شیعرى لیریكى هەیە، بەڵام پەخشانى لیریكى نییە، قەسیدەى پەخشانى نزیكە لە گێرِانەوە، قەسیدەى پەخشانى بێ‌ ریتمە وەك ئەوەى (سان جۆن پێرس) دەینووسى، قەسیدەى پەخشان خاوەنى جیهانبینییە، قەسیدەى پەخشان ئەزموونێكى قووڵ و بەهێزە، بەو پرِشنگانە دەناسرێتەوە كە بڵاوى دەكاتەوە وەك قەسیدەكانى هینرى میشۆ و ئارِتۆ…!

هەموو قەسیدەیەك وەك پێویست كورتە، بەڵام كورتبرِى زێتر لەسەر پەخشان جێبەجێ‌ دەبێت، نەك قەسیدە… قەسیدەى كێشدار زێتر پێویستى بە یەكگرتنە، نەك گەرِانەوە بۆ سەرچاوە، قەسیدەى پەخشان پێویستى بە ئامرازى گێرِانەوە، وەسف، ئەزموون، جیهانبینى… هەیە.

(سوزان بیرنار) دەڵێت: پێویستە قەسیدەى پەخشان لەپێناو درەوشانەوە- كورتبڕى بكات! هەموو قەسیدەیەكى پەخشان پاڵنەرێكى ئاژاوەیى لە پشتە، ڕووخێنەرە، وزەیەكى ئەندازەیى تێدایە، ڕاپەرِینە بە دژى كۆتوبەند… (ڕامبۆ) دەیویست بەسەر زماندا زاڵ بێت و كورتبرِى لە (بۆن، دەنگ، ڕەنگ…) بكات… قەسیدەى پەخشان لەسەر درەوشانەوە، نەفرەت، شێتایەتى… وەستاوە، هەمیشە هەرِەمەكى بوونی خۆى نیشان دەدات! قەسیدەى پەخشان كارى شاعیرى نەفرەتلێكراو و بەرهەمى نەفرەتلێكردنە… لە قەسیدەى پەخشاندا شتێك نییە پێى بڵێن كۆتایى.

(3)

ئونسی ئەلحاج نامەبەری دۆزەخى زمانە، بەردەوام بە دواى ئامانجە مرۆیییەكانەوەیە، بە دواى خۆشەویستى، بە دواى مرۆڤدۆستى و ژیاندۆستییەوە. شیعر لاى ئەو خۆراكى خودە! ئافرەت لاى ئەو ئەلتەرناتیفى ژیانە! منداڵى لاى ئەو پشتگوێخستنێكى فریشتەییانەیە لە ڕەشەبا دەمانپارێزێت‌. ئونسی ئەلحاج هەمیشە لەنێوان ناپاككردنەوەی زمان و پووچگەراییى ژیان و وێرانكردنى شتەكان، وەك بیابان تینووە.

ئونسی ئەلحاج شاعیرى ڕچەشكێن، شاعیرى هەرێمە دەست بۆ نەبراوەكانە، شاعیرى نەست و ناخ و زمانە قەدەغەكراوەكان ناوەوەی مرۆڤی لەنێو زماندا چەسپاند، دەست بۆ نەبراوەكانى، لە زمان و لە سەر ئاستى بیركردنەوە بەرجەستە كرد. بەڵام شیعر هەر تەنها بە مەسەلە قەدەغەكراو و دەست بۆ نەبراوەكانەوە پەیوەست نییە، شیعر بە حەقیقەت و ژیان و خەونەوە بەندە! شیعر هەر تەنها ڕاستگۆیى و بوێرى نییە، شیعر چۆنێتیى تەعبیركردنە لە ژیاندۆستى، لە مرۆڤدۆستى، گەرِانى بەردەوام و بەجێهێنانى زێترى خۆشەویستى و چێژ و خۆشییە.

مەرج نییە قەدەغەكراوەكان هەمیشە قەیران بنێنەوە، بەڵام هەموو ڕچەشكێنییەك ئامانجى ڕچەشكاندنە، ئەوە بەو مانایە دێت، كە هەمیشە وزەى ژیان بەهێزترە لە مردن، ئەوە بەو مانایە دێت، كە یاخیبوون كۆتایى نییە.

(4)

تێگەیشتنى باو ئەوەیە كە پەخشان پەخشانە و شیعر شیعرە، كەواتە ئەو میكانیزمانە چین كە قەسیدەى پەخشان بەرەو شیعر دەبات، یان شیعر لە قەسیدەى پەخشان دروست دەكەن، بێ‌ ئەوەى وەك پڕەنسیپێكى بنەرِەتى بە سەرچاوەى پەخشانەوە گرێ‌ بدرێت! ئونسی ئەلحاج لە پێشەكى كۆمەڵەى (لن) بەرانبەر ئەو دیدە باوەى كە شیعر و پەخشان لێكجیا دەكاتەوە، پێی وایە لەنێوان شیعر و پەخشاندا پردى بەیەكگەیشتن هەیە! ئەگەرچى پێی وایە پەخشان و شیعر نكۆڵى لە یەكتر دەكەن، چونكە شیعر دەبێ‌ ئەوە بێت كە لە دەرەوەى پەخشاندا دەنووسرێت، بەڵام پەخشان نەرم و كراوەیە، شیعر ڕێكخراو و مەبەستدارە، پەخشان هێمن و جێگیرە، شیعر گرژە، شیعر نە زەمەنییە و نە پەیوەندى بە بارودۆخەوە هەیە، ئەوەش پێچەوانەى پەخشانە. پەخشان بەرهەمى عەقل و ئاگایییە، بەڵام شیعر بەرهەمى دەروونە، پەخشان گەیەنەر و ڕازیكەرە و شتەكانمان بۆ دەسەلمێنێ‌، بەڵام شیعر درەوشاوە و ئاماژەخوازە.

كەواتە ئایا دەكرێ‌ لە قەسیدەى پەخشان دەربچین؟ ئەو پرسیارە ئیشكالئامێزە یەكێكە لە پرسیارە ئاڵۆزەكانى پێشەكىی كۆمەڵە شیعرى (لن). بە برِواى من ئەو پرسیارە تەمومژاوییە! دەمەوێ‌ بڵێم دەكرێ‌ لە برى (ئایا) بە (چۆن) پرسیارەكە راست بكەینەوە: چۆن لە قەسیدەى پەخشان دەربچین؟ ئەگەرچى پرسیارى دووەمیش مەرج نییە ڕاست بێت، بەڵام لەگەڵ پەیبردن بە قەسیدەى پەخشان زێتر دەگونجێت‌. پرسیارى دووەم پرسى تایبەتمەندى و تاكگەرایى لەخۆدا هەڵگرتووە. ئونسی ئەلحاج پرسیارى یەكەم بە (نەرێ‌) وەڵام دەداتەوە: نەخێر ناتوانین لە قەسیدەى پەخشان دەربچین. لە پشت ئەو وەڵامەشدا پڕەنسیپێكى چەسپاو هەیە، ئەویش ئەوەیە كە بنەماى شیعر پەخشانە! پرسیارى یەكەم پێمان دەڵێت قەسیدەى پەخشان بە پەخشانەوە بەندە و دەكەوێتە ژێر كاریگەریى جۆرەكانى وەسف و ناونانەوە، بەڵام پرسیارى دووەم ئەو پرسیارەى لێرەدا هەوڵى فۆرمەلەكردنمان داوە پێمان دەڵێت قەسیدەى پەخشان بنەماكەى لەسەر پەخشان نەچەسپاوە، بەڵكە قەسیدەى پەخشان بنەماكەى شیعرە، دواجاریش دەمەوێ‌ تۆخترى بكەمەوە و بڵێم پەخشان ڕەگەزێكە لە ڕەگەزەكانى شیعر… شیعرى داهێنەرانە هەموو ڕەگەزەكانى قەسیدە و پەخشان لە ئاستێكى باڵادا خەلق دەكات، داهێنانیش لە ئاستە باڵاكانى زماندا دەدۆزێتەوە.

كەواتە لەنێوان شیعر و پەخشان مەسافەیەكى ئیستێتیكى و دەربرِینێكى بەرفرەوان هەیە، وەك چۆن مەسافەیەكى جوانى لە وەرگرى جۆراوجۆردا دروست دەكات. بەو مانایەش دەشێ‌ پرسیارى ئونسی ئەلحاج: ئایا دەكرێ‌ لە قەسیدەى پەخشان دەربچین؟ مەبەستى لە پەخشانێك بێت، كە مەسافەیەك لە شیعر نزیك دەبێتەوە.

(5)

شیعرى ئونسی ئەلحاج ڕووتە وەك ئادەم و حەوا بەر لەوەى لە بەهەشت دەربكرێن، وشە ڕووتەكانى بێ‌ ئەوەى هەست بە شەرم بكەن، ڕووبەڕووى دنیا دەبنەوە، هەموو وشە ڕووتەكانى لە قەسیدەكانیدا سەر بەرزانە دەوەستن، بێ‌ ئەوەى خۆیان بە جوانكارى خەریك بكەن، بێ‌ ئەوەى خۆیان دەمامك بدەن، هەر تەنها بە ڕووتى سەما دەكەن، بێ‌ ئەوەى كراسى خوازە و چوارشێوى ڕەوانبێژى بپۆشن! وشەكان لەو مانایانە دەردەچن، كە ئێمە دەیانزانین، ئونسی ئەلحاج لەنێوان شیعر و خۆشەویستى، یەكەمیان بە گوتنى بێدەنگ دادەنێ‌ و دووەمیان بە كردار. ئەو چەند شیعرەى ئونسی ئەلحاج بە بێدەنگى بخوێننەوە:

پلان

لەنێوان دارسنۆبەرەكاندا هاوارت دەكرد، باى دەنگت بەرەو ناخم دەهات، بێدەنگی هەڵگرتبوو

خۆت لە پەنا دارسنۆبەرەكاندا حەشاردابوو، دەگەمە هاوارت، دەگەرِێمەوە بۆ ئەوەى نەمبینیت

لەنێوان دارسنۆبەرەكاندا هاوارت دەكرد، ئازیزەكەم وەرە

من لە پەنا دارسنۆبەرەكان بووم، بۆ ئەوەى نەمبینى، لە هیكەوە بەرەو ڕووت دەبمەوە، تۆ ڕادەكەى.

سەرچاوە:

*أنسی الحاج، دیوان (لن )- المقدمە.ط3. دار الجدید. بیروت 1994 ص27..

——

تا بەیانی و نیوەی بەیانی

I

بۆتۆ دەرگا كراوەیە—

لە بەیانییەوە تا بەیانی،

بەیانی و نیوەی بەیانی.

II

بە جلەكانتەوە لەسەر گردەكە دانیشتوویت.

باران دەبارێ، تەڕ دەبیت.

مارەكە دەخشێ، و لەسەر گردەكە وەك شمشێر دەچەقێ.

هەناسەتان توند دەبێت.

III

ڕەنگی دەمت بۆنی سێوە.

IV

كاتژمێر شەوە—دوای شەو و نیوەی شەو.

ماڵی خۆشەویستەكەم لە بان شەوە.

ژوورێكی ماڵەكەی لە ناوەڕاستی شەوە.

لەوێوە بۆم دەڕوانێ، نامبینێ.

بۆ ئەو شوێنە دەچێ كە من بۆی دەچم، نامبینێ.

ڕووناكی دەكاتەوە، نامبینێ.

لە پاشان ئیتر دەخەوێ،

خەون بە پەنجەرەوە دەبینێ،

و دەترسێ با بیگرێتە خۆی.

V

چاو لە تاریكایی بكە؛

تێدەپەڕم، دەنگت پڕ دەكەم لە دەنگم.

دەنگت—لە گەروومەوە دێ—

شیرین، شیرین وەكو مێوژ.

سەرچاوە:

 أنسي الحاج: ماذا صنعت بالذهب؟ ماذا صنعت بالورد؟ دار الجدید، طبعة ثانیة، بیروت- 1994. ص51-52.

هەولێر 8/4/2026

The post شاعیرى نەفرەتلێكراو appeared first on ژنەفتن.

له‌ زه‌ینمدا ته‌نیا كه‌مپی كابینه‌كان ده‌بینم

زۆری سه‌قفه‌ ته‌واونه‌كراوه‌كان و گنه‌داره‌كان

گیاكه‌ڵه‌[1]و گابه‌رده ‌له‌گیاداپۆشراوه‌كانیی نێو چاڵئاوەكه ‌و‌[2]

 شڕوشیتا‌ڵه‌ ئاڵۆزكاوه‌كان كه‌ له‌سه‌ر كاشییه‌كان ده‌دره‌وشێنه‌وه‌[3]

بۆدلێر شاعیری مه‌زنی شاره‌. ئه‌و ناوه‌ڕۆكی شیعره‌كانی له‌ سه‌رده‌می ئێستا و ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌‌ی كه‌ زاڵه‌به‌سه‌ریدا وه‌رده‌گرێت، شاری گه‌وره‌ش ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ته‌واوی دونیای سه‌رده‌می نوێیه‌، شوێنێكی “قه‌ره‌باڵخ” و “پڕله‌خه‌ون” له‌گه‌ڵ ئه‌و تارمایییانه‌ی كه‌ له‌ ڕۆژی ڕووناكدا چنگاوشی[4] ڕێبواران ده‌كه‌ن‌”. لێره‌دا چیتر باس، باسی گوڵ و باخچه‌ و كه‌ژ و ده‌شت نییه‌، ته‌نانه‌ت باسی دیمه‌نه‌ دڵگیره‌ شاعیرانه‌كانیش. له‌ شیعری “ئه‌نگۆره‌دا[5]” بۆدلێر وێنه‌یه‌ك له‌ ناشیرینییه‌كانی شار ده‌نه‌خشێنێت:

له‌شفرۆشی شه‌قامه‌كان ڕووناك ده‌كاته‌وه‌ 

له‌شفرۆشی وه‌ك مێرووله‌ گشت شوێنه‌كانی هاتووچۆی ده‌كاته‌وه‌

له‌شفرۆشی له‌ هه‌موو شوێنێك ڕێگایه‌كی نهێنی ده‌كاته‌وه‌

وه‌ك دوژمنێك ده‌ستی هاوكاری بۆ ببا

له‌شفرۆشی له‌ هه‌ناوی ئه‌م شاره‌چڵپاوه‌ خۆی ده‌له‌قێنێ

وه‌ك كرم له‌ مرۆڤی ده‌دزێ ئه‌و شته‌ی كه‌ ده‌یخوا

بۆ بۆدلێر پاریس پایته‌ختێكی كۆنه‌ كه‌ به‌ هه‌ڵاتنی خۆر چالاكییه‌ تاقه‌تپڕووكێنه‌كانی ده‌ست پێ ده‌كاته‌وه‌:

       كازیوه‌ی له‌رزۆك به‌ كراسی سوور و سه‌وزه‌وه‌

       له‌سه‌رخۆ به‌ره‌و ڕووباری چۆڵی سێن مل ده‌نێ

       پاریسی تاریك چاو هه‌ڵئه‌گڵۆفێ

       كه‌ره‌سته‌كانی به‌ده‌ست ده‌گرێت، پیره‌مێردی ئیشكه‌ری چالاك[6]

بۆدلێر به‌ گۆڕانكاری  له‌ وێنه‌ی هه‌ژاری و ناشیرینی كه‌ له‌ شاری گه‌وره‌دا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌‌ تا ئاستێكی سوریالی به‌رز ده‌كاته‌وه‌. دیمه‌نه‌كانی شار، كه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی دونیای مۆدێرنن، به‌و گۆڕانه‌ی كه‌ شاعیر ده‌یكات ده‌بنه‌ دونیایه‌كی تر. هه‌ڵبه‌ت له‌و سه‌رده‌مه‌ی كه‌ بۆدلێر تێیدا ده‌ژیا گۆڕان و گۆڕانكاری له‌ ڕه‌هه‌ندێكی تره‌وه‌ له‌ پرۆسه‌ی گۆڕانی شاری سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست بۆ شاری مۆدێرن ڕوویدا.

ئه‌و پاریسه‌ی كه‌ هه‌وێنی ئافراندنی باشترین به‌رهه‌مه‌كانی بۆدلێر بوو، به‌ تایبه‌ت په‌خشانه‌شیعره‌كانی له‌ كۆبه‌رهه‌میی “وه‌ڕه‌سییه‌كانی[7]“دا، په‌یوه‌سته‌ به‌ سه‌رده‌مێكه‌وه‌ كه “جۆرج ئۆژن هۆسمان” به‌ فرمانی ناپلیۆنی سێیه‌م، پاریسی به‌پێی به‌رنامه‌یه‌كی دیاریكراو و به‌ مه‌به‌ستی به ‌مۆدێرنكردنی شار، سه‌ره‌تا ڕووخاند و دواتر سه‌رله‌نوێ دروستی كردەوه‌. هۆسمان كۆمه‌ڵه‌ بوولڤارێكی[8] فراوانی له‌ ناوه‌ڕاستی به‌شه‌ كۆنه‌كه‌ی شاردا دروست كرد كه‌ بڕیار بوو ئه‌م بوولڤارانه‌‌ ڕۆڵی شاده‌ماره‌ سه‌ره‌كییه‌كان له‌ سیستمی شاردا ببینن. دروستكردنی ئه‌م بوولڤارانه‌‌، ڕووخاندنی ته‌واوی ناوچه‌ له‌چینكۆدروستكراوه‌كان و زۆرێك له‌ بیناكان، ئاواره‌بوونی دانیشتووانه‌كانیان و لەو‌ناچوونی هه‌ندێك له‌ گه‌ڕه‌كه‌ كۆنه‌كانی شاری لێ كه‌وته‌وه‌، ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆكاری تێكشاندنی ئه‌و په‌ڕژینه‌ی كه‌ تا ڕاده‌یه‌ك به‌ چوارده‌وری جیهانه‌ هه‌ژارنشینه‌كانی شاردا كێشرابوو. به‌م شێوه‌ هه‌ژاره‌كان بۆ یه‌كه‌مجار به‌ره‌و به‌شه‌كانی تر شار ڕۆیشتوون و هه‌نگاویان نایه‌ نێو ئه‌م میوانی و خوانه‌ تازه‌یه‌وه‌. له‌ هه‌ردوو به‌ری گه‌ڕه‌كه‌كاندا، فرۆشگا و نووسینه‌گه‌ی بازرگانی و بینای شووشه‌یی و چه‌نده‌ها ڕێستۆران و كافتریا به‌ چرا و گڵۆپی غازی و د‌ره‌وشانه‌وه‌ فریوده‌ر و ڕازاوه‌یییه‌‌ سیحرئاساكه‌یان دروست بوون، ئیدی به‌م شێوه‌یه‌ ژیانی شه‌وانه‌ی پاریس له‌گه‌ڵ شانۆكان و جوانكارییه‌كانی و عه‌یش و نۆشه‌كانی شه‌وانه‌ی ده‌ستی پێ كرد و خوو و خولیای خه‌ڵكی به‌ره‌به‌ره‌ تووشی گۆڕان كرد. ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌م وێنه ‌و دیمه‌نانه‌ به چه‌ندین جار له‌ به‌رهه‌مه‌كانی بۆدلێردا به‌دی ده‌كه‌ین. بۆ نموونه‌ له‌م پارچه‌یه‌ی “چاوی هه‌ژاران[9]“دا وه‌سفی دیمه‌نه‌ دره‌و‌شاوه‌كه‌ی شار به‌م شێوه‌یه‌یه‌:

بوولڤارێكی پڕ له‌ داروپه‌ردوو كه‌ شكۆی خۆی له‌ كافتریایه‌كی نوێدا ده‌خاته‌ ڕوو. شه‌وقی ڕووناكی به‌ د‌ره‌وشاوەیییه‌وه‌ دیمه‌نێكی شكۆمه‌ندی دروست كردووه‌… ڕووناكییه‌ك كه‌ به‌ هه‌موو هێزیه‌وه‌ سپیایییه‌‌ به‌رچاوه‌كه‌ی دیوار و ئاوێنه‌ گه‌وره‌كان و پێچوخواری سه‌قف و ئاوێنه‌كان ئاشكرا ده‌كات…[10]

خستنه‌ڕووی ئه‌م دیمه‌نانه‌ له‌گه‌ڵ وه‌سفی ڕازاوه‌یی به‌رچاوی فه‌زای نێو كافتریاكان له‌گه‌ڵ وێنه‌ و په‌یكه‌ری زۆری خواوه‌نده‌كان، خواوه‌ندی ژن، ساقییه‌كان، باز و تانجییه‌كان پێكه‌وه‌ ته‌واو ده‌كرێت. دواتر ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌م دیمه‌نه‌ ڕازاوه ‌و پڕله‌شكۆیه‌ له‌نێو چاوی حه‌په‌ساو و ساكاوی ماڵباتێكی هه‌ژاری شڕپۆش ده‌بینین كه‌ به‌ نیگا حه‌په‌ساو و واقوڕماوه‌كه‌یان، ده‌ڕواننه‌ ئه‌م جیهانه‌ دره‌وشاوه‌. نه‌ ڕق و كینه ‌و تووڕه‌یییه‌كیان له‌ دڵدایه‌ نه‌ یاخیبوونێكیان له‌ مێشكدایه‌‌، ته‌نیا ده‌یانه‌وێت ئه‌وانیش له‌م خوان و میواندارییه‌ بێوێنه‌یه‌ ئاماده‌ بن و به‌شێكیان هه‌بێت له‌م هه‌موو نووره‌ فریوده‌ر و دڵڕفێنه‌.

شار له‌ زاتی نووسینی بۆدلێردا، ئاماده‌بوونێكی جیدی هه‌یه‌ و به‌شێكی جیانه‌كراوه‌یه‌ له‌ تانوپۆی نووسینی ئه‌و. ئه‌و به‌ كتێبێكی شیعری لیریك وه‌ڵامی هه‌موو گۆڕانه‌ گه‌وره‌ كۆمه‌ڵاییه‌تییه‌كان و گۆڕانی بیناسازی شار ده‌داته‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می خۆیدا ڕوو ده‌دات و، هه‌موو ناوه‌ڕۆكه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان له‌گه‌ڵ ئه‌م گۆڕانانه‌، له‌ خه‌م و دڵگیری نامۆ و سه‌یری شاری نوێ، هه‌مووی به‌ ته‌نیا له‌م كتێبه‌ بچووكه‌ به‌ڵام به‌نرخه‌دا شوێن ده‌كاته‌وه‌. شاعیر ڕوو له‌ هه‌رچی شتی ئاشنا و باوه‌ وه‌رده‌گێڕێت. چه‌ند وشه‌یه‌كی وه‌ك ڤاگۆنی ئه‌سپ، تراموا، چرا و گڵۆپی غازی بۆ یه‌كه‌مجار له‌ قامووسی شیعره‌كانی بۆدلێردا به‌دی ده‌كه‌ین. پۆل كلودل[11] هه‌ر له‌ سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ شیعری بۆدلێر به‌ پێكهاته‌یه‌ك له‌ شیعری ڕاسین[12] و په‌یامهێنه‌ری ده‌زانێت.

پرۆژه‌ و پێكهاته‌ی نوێی پاریسی گه‌وره‌، فه‌زایه‌كی دروست كرد بۆ كۆبوونه‌وه‌ی خه‌ڵكانێكی زۆر و به‌ركه‌وتنی تایبه‌تی نێوانیان و دروستبوونی په‌یوه‌ندیی ناكۆتای نێوانیان، كه‌ ئه‌م شتانه‌ ته‌نیا له‌ نێو ئەم فه‌زایه‌ی شاردا ده‌سته‌به‌ر ده‌بوو. به‌م شێوه‌یه‌ بوو كه‌ چه‌مكی چین و توێژه‌كان له‌ سه‌ر بنه‌مای ڕووخساری شار دروست بوو و بووه‌ یه‌كێك له‌ ناوه‌ڕۆكه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی شیعری بۆدلێر. چین و توێژه‌كان له‌ شیعری بۆدلێردا مه‌به‌ست چینێكی تایبه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌ به‌ڵكوو ڕه‌نگدانه‌وه‌ی چین و توێژێكی بێ فۆرمن له‌ ڕێبواران و پیاسه‌كه‌ران و خه‌ڵكانی سه‌ر شه‌قام، دانیشتووانێكی زۆر له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی بۆدلێر هه‌رگیز خۆی له‌ بوونی ئه‌واندا بێبه‌ری ناكات به‌ڵام به‌ تایبه‌ت باسی هیچكامیشیان ناكات.

بۆ بۆدلێر شار نه‌ ڕه‌هه‌ندێكی عاتیفی هه‌یه‌ و نه‌ تایبه‌ته‌مه‌ندییه‌كی ڕاسته‌قینه‌ و دڵڕفێن، به‌ڵكوو شوێنی هاتووچۆی لێقه‌وماوان و به‌دبه‌خته‌كان و نائومێدان و كوێره‌كان و پیره‌ژنه‌ ناشیرینه‌كانی نێو قومارخانه‌كانه‌. قسه‌ی ئه‌و ڕووی له‌ “دایكێكی جه‌رگ سووتاوه‌” ئیتر “له‌شفرۆش بێت یا قه‌دیس”، ڕووی ده‌می له‌وانه‌یه‌ كه‌ كه‌س نایانناسێته‌وه‌ ئه‌گه‌رچی “هێشتا ڕۆحیان تیاماوه‌”، ڕووی ده‌می له‌ “تارمایییه‌كی لاواز و تێكشكاوه‌”، له‌وانه‌ی “له‌ نێو فرمێسكدا تێراو” ده‌بن و “له‌ مه‌مكی ده‌ڵه‌گورگی میهره‌بان ئازار ده‌مژن”، بۆ ئه‌و “هه‌تیوه‌ له‌ڕولاوازانه‌یه‌ كه‌ وه‌گ گوڵ ده‌ژاكێن” بۆ “ئه‌و ژنه‌ ڕه‌شه‌ لاواز و داهێزراوه‌یه‌”، بۆ “مێشكی مرۆڤه‌كان”، بۆ “زیندانییه‌كان، شكستخواردووه‌كان…. و بۆ زۆرێكی تریش!”

لێره‌دا بۆدلێر له‌گه‌ڵ زۆرێك له‌ هه‌ژاران و نائومێده‌كان هاوسۆزی ده‌رده‌بڕێت و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی وێنه‌ی ئه‌وان له‌ ڕۆحی خۆیدا به‌دی ده‌كات. به‌ سه‌ره‌نجدان بۆ كوێره‌كان، به‌ خه‌مه‌وه‌ بیر له‌م نوقسانییه‌ی ئه‌وان ده‌كاته‌وه‌ و گله‌ییی ئه‌وه‌ له‌ شار ده‌كات كه‌ “تا ئاستی سته‌مكاری فریوی چێژی خواردووه‌”، ئه‌مه‌ ده‌ڵێت و پێده‌كه‌نێت و نه‌ڕه‌ ده‌كات. ته‌نانه‌ت ڕووی ده‌می له‌ ته‌رمێك ده‌كات كه‌ هه‌ڵیانواسیووه‌ و هاوخه‌می خۆی وا باس ده‌كات:

 له‌سێداره‌دراوی گاڵته‌جاڕ، ئازاركانت هی منن!

له ‌سیمای ئه‌ندامه‌كانت

وه‌ك ڕشانه‌وه‌یه‌ك كه‌ هه‌ڵده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لای ددانه‌كانم

هه‌ستم به‌

ڕووباری درێژی تاڵاوی ئازاره‌ دێرینه‌كان كردبوو![13]

به‌زه‌یی و هاوسۆزییه‌ك كه‌ له‌ قووڵاییی ڕۆحی شاعیره‌وه‌ هه‌ڵده‌قووڵێت، له‌ شارێكی لێوانلێو له‌ پاشماوه ‌و زبڵی‌ مرۆیی، هه‌ستی “هاوسۆزییه‌كی به‌ ئازار” له‌ ئه‌ودا به‌ خه‌به‌ر دێنێت كه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی له‌ شیعره‌كانییدا، له‌ ڕاستیدا كاریگه‌ره‌ و بیرهێنه‌ره‌وه‌ی سۆز و عاتیفه‌یه‌كی مرۆیی و پاكه‌.

من برین و چه‌قۆم

زلله ‌و ڕوومه‌تم

زنجیر و كه‌ره‌سته‌ی ئه‌شكه‌نجه‌م

 قوربانیم و ئه‌شكه‌نجه‌ده‌ر

له‌ نێو دڵی خۆمدا ئه‌و خوێنمژه‌م

یه‌كێك له‌و ئاواره‌ گه‌ورانه‌م‌

كه‌ مه‌حكوومی پێكه‌نینێكی سه‌رمه‌دین و

‌ ناتوانن زه‌رده‌خه‌نه‌ بكه‌ن.

بۆدلێر به‌ هەمان شێوه‌ له‌و بڕگه‌ شیعره‌ی “چین و توێژه‌كان”دا باسی ده‌كات، شاعیر به‌ هه‌ڵگری به‌هره‌یه‌كی ناوازه‌ ده‌زانێت كه‌ ده‌توانێت ڕۆ بچێته‌ نێو به‌رگی هه‌ر دیارده‌یه‌كه‌وه‌ كه‌ بیه‌وێت و شێوه‌ و حاڵه‌تی  خۆی بگۆڕێت و به‌م شێوه‌یه‌ له‌ سێڵاوی پڕ له‌ شه‌پۆلی چین و توێژه‌كاندا به‌ ئاسانی قووت بخواته‌وه‌.[14]

شاعیر خاوەنی ئه‌و پله‌ ناوازه‌یه‌ كه‌ ده‌توانێت به‌پێی ویستی خۆی هه‌م خۆی بێت و هه‌م ئه‌وی تریش. هاوشێوه‌ی ئه‌و ڕۆحه‌ سه‌رگه‌ردانانه‌ی به‌دوای جه‌سته‌یه‌كدا ده‌گه‌ڕێن، شاعیر ده‌توانێت هه‌ركاتێك بیه‌وێت ڕۆبچێته‌ نێو هه‌ركه‌سێكه‌وه‌ كه‌ خۆی ده‌یه‌وێت. بۆ شاعیری ته‌نیا، هه‌موو شوێنێك به‌تاڵه‌. ئه‌گه‌ر شوێنێكیش له ‌به‌رانبه‌ریدا داخرا بێت هۆكاره‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تیپه‌ڕین به‌وێدا هیچ نرخێكی بۆی نییه‌. ڕێبواری ته‌نیا و نوقمبووی نێو بیركردنه‌وه‌، له‌م هاوسۆزییه‌ جیهانگره‌ ده‌گاته‌ سه‌رمه‌ستییه‌كی تایبه‌ت. له‌وێدا كه‌ له‌گه‌ڵ هه‌مووان ببێت به‌ یه‌ك، له‌ چه‌ند چێژێكی تاهێنه‌ر تێده‌گات، كه‌ كه‌سێكی خۆپه‌ره‌ستی وه‌ك سندووق داخراو، یان كه‌سێكی ته‌مه‌ڵی وه‌ك گیاندارێكی لیق و نه‌رم و گۆشه‌گیر، تا ئه‌به‌د بێ به‌شه‌ له‌م شتانه‌‌. ئه‌و هه‌موو ئیش و كاره‌كان و هه‌موو چێژ و ڕیسوایییه‌كان كه‌ ڕه‌وتی ڕووداوه‌كان دروست ده‌كه‌ن ده‌كات به‌ هی خۆی.

ئه‌وه‌ی خه‌ڵكی به‌ عه‌شقی ده‌زانن، زۆر بچووك و سنووردار و هیچه‌ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌م هه‌رزه‌بوونه‌ وه‌سف نه‌كراوه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌م سۆزانیبوونه‌ پیرۆزه‌ی ڕۆح، كه‌ خۆی به‌ ته‌واوه‌تی له‌ قاڵبی شیعر و چاكه‌ ته‌سلیمی هه‌ركه‌سێك ده‌كات كه‌ كه‌مجار خۆی ده‌رخات یان بێگانه‌یه‌ك.

بۆدلێر له‌ شیعری جوان و به‌ناوبانگی “بۆ ژنه‌ ڕێبوارێك”، عه‌شقێكی ڕاگوزه‌رمان پیشان ده‌دات كه‌ له‌ به‌ركه‌وتنێكی كتوپڕدا چه‌خماخه‌ ده‌دات، ده‌دره‌وشێته‌وه‌ و گڕ ده‌گرێت و دواتر نامێنێت. عه‌شقێكی به‌م شێوه‌یه‌ ڕه‌نگه‌ ته‌نیا له‌ قه‌ره‌باڵخی و هه‌راوهوریای شارێكی گه‌وره‌دا بشه‌كێته‌وه‌. چڕی دانیشتووان له‌ شیعری بۆدلێردا وه‌ك په‌رده‌یه‌كی جووڵاوه‌ كه‌ شاعیر له‌ نێو چرچ و لۆچه‌كانیدا له‌ پاریس ده‌ڕوانێت. له‌ شیعری “ژنه‌ ڕێبوارێك”دا ئه‌گه‌رچی ئاماژه‌یه‌كی ڕاسته‌خۆ بۆ دانیشتووان یان شار ناكرێت به‌ڵام له‌ ڕاستیدا سروشتی دانیشتووان و چینوتوێژه‌كانی شاره‌ كه‌ گوڕ و جموجۆڵ به‌ شیعره‌كه‌ ده‌به‌خشێت، هاوشێوه‌ی بایه‌ك كه‌ چارۆكه‌كه‌ ده‌جووڵێنێت:

شه‌قام پڕله ‌ژاوه‌ژاو به‌ چوارده‌ورم ده‌ینه‌ڕاند

به‌رز، باریك، له‌ پرسه‌ی ئازارێكی شكۆدار

تێپه‌ڕی ژنێك كه‌ به‌ده‌ستی ڕازاوه‌ی

دامێنه‌ نه‌خشینه‌كه‌ی ته‌نووره‌كه‌ی هه‌ڵده‌كرد

……………………………………………..

برووسكه‌ و ڕووناكییه‌ك ………. پاشان شه‌و! ــ جوانییه‌كی هه‌ڵاتوو

نیگای له‌ ناكاو سه‌رله‌نوێ زیندووی كردمه‌وه‌

ئایا جارێكی تر له‌ ئه‌به‌دیه‌تدا ده‌تبینمه‌وه‌‌؟[15]

سه‌رچاوه‌:

“جنون هوشیاری”، داریوش شایگان، موسسه‌ فرهنگی پژوهشی چاپ و نشر نظر، تهران، چاپ سوم 1395، صص. 75 – 81 .

[1] گیای هه‌رزه‌

[2] چاڵی سه‌ر شۆسته‌ وشه‌قام كه‌ ئاوی تێدا بوه‌ستێت.

[3] خوێنه‌ری به‌رێز هه‌موو ئه‌و شیعرانه‌ی بۆدلێر كه‌ له‌م ده‌قه‌دا هاتووه‌، ڕاسته‌وخۆ له‌ فره‌نسییه‌وه‌ وه‌رمگێراون نه‌ك له‌ سه‌ر وەرگێڕانە‌كه‌ی داریۆش شایگان، هۆكاره‌كه‌شی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ هه‌ندێك شوێن سه‌لیقه ‌و له‌ هه‌ندێك شوێنیش هه‌ستم به‌وه‌ كردووه‌ وه‌رگێرانه‌كه‌ی شایگان ئافراندنه‌وه ‌و نزیكردنه‌وه‌ بووه‌ له‌ شیعری فارسی. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ ده‌قه‌ فارسییه‌كه‌دا جیاوازی له‌ شیعره‌كاندا هه‌بوو‌ هۆكاره‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌م دوو بابه‌ته‌‌.

[4] چنگاوش، واته‌ ده‌ست و چنگ بۆ كه‌سێك ده‌وه‌شێنێت یان دوو كه‌س كه‌ ده‌ستیان له‌ یه‌خه‌ی یه‌كتر گیر ببێت، وشه‌كه‌ ، وشه‌یه‌كی ڕه‌سه‌نی كوردییه‌ و له‌ گه‌رمیان به‌كاردێت.

[5] Le Crépuscule du soir

[6] Le Crépuscule du matin

[7] Le spleen de Paris ئه‌م به‌رهه‌مه‌ هه‌موو په‌خشانه‌ شیعره‌كانی بۆدلێر له‌ خۆ ده‌گرێت.

[8] boulevard  له‌ بیناسازی شاردا به‌و شوێنه‌ ده‌وترێت كه‌ چوار شاڕێگه‌ی سه‌ره‌كی یان زیاتری ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر و به‌ چوارده‌وریدا باخچه‌ هه‌یه‌ و بیناكان له‌مبه‌ر و ئه‌وبه‌ری به‌ درێژی و یه‌كئاستی دروست كراون و كافتریاكانیش له‌ ڕوكنه‌كاندا دروست كراون، كه‌ له‌ شیعری بۆدلێردا زۆر به‌ری ده‌كه‌وین، له‌ كوردیدا هیچ ناوێكم بۆی نه‌دۆزییه‌وه‌ بۆی به‌م شێوه‌یه‌ وه‌ك خۆی دامنایه‌وه‌.

[9] les yeux des pauvres

[10] له‌م بڕگه‌یه‌ی كه‌ داریۆش شایگان  له‌ “وه‌ڕه‌سییه‌كانیی پاریس ” هه‌ڵیبژاردووه‌  چونكه‌ مه‌به‌ستی پیشاندانی ئه‌م دیمه‌نه‌یه‌ به‌ جۆرێك تێكه‌ڵ و پێكه‌ڵی كردبوو كه‌ من نه‌مده‌توانیی ڕاسته‌وراست له‌ فره‌نسییه‌كه‌ بیكه‌م، چونكه‌ ئه‌م كافتریایه‌ له‌ لایه‌ن چه‌ند كه‌سێكی هه‌ژاره‌وه‌ سه‌رنج ده‌درێت و شایگان لێره‌ حیكاتخوانی په‌خشانه‌ شیعره‌كه ‌و بڕگه‌كانی گۆرێوه‌ بۆیه‌ وه‌ك خۆی كه‌م به‌ ده‌ستكاری و سه‌ره‌نجدانی بۆ ده‌قه‌كه‌ بێ ئه‌وه‌ی مه‌به‌ستی شایگان بگۆرم دامناوه‌.

[11] paul claudel (1868-1955)

[12] ژان ڕاسینی شاعیری سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌یه‌می فره‌نسا.

[13] Un Voyage à Cythère

[14] كه‌وتنه‌ ژێر ئاو و قووتخواردنه‌وه‌ له‌ ئاودا.

[15] À une passante

The post شاعیری شار، سه‌رده‌می پیشه‌سازی، چین و توێژه‌كان appeared first on ژنەفتن.