“کورد کێیە؟” ئەم پرسیارە کەڵکەڵەی سەرەکیی ڕۆشنبیران بووە. یەکێکە لەو پرسیارە سادانەی ئاڵۆزترین وەڵامی لەخۆ گرتووە؛ هەر لە ناساندنی کورد وەک گرووپێکی ئیتنیکی بۆ ناساندنی وەک نەتەوەیەک، لە ناساندنیەوە کە لەناو مێژوودایە بۆ ناساندنێک کە لە دەرەوەی مێژووە(وەک مەسعود محەمەد پێی وایە)، لە ناساندنێک کە شۆڕشی یەک لە دوای یەکی ئەنجامداوە لەپێناو سەربەخۆیی بۆ ناساندنێک کە دەیەوێت برای هەبێت و بەیەک چاو تەماشای تاوانبار و بێتاوان بکات. کوردێکی ئازا و فیداکار کە تەنها بازووی کار دەکات یا کوردێکی عەقڵانی و سیاسی کە تێدەفکرێ، کوردێک کە هەموو خاکی ئێران و عێراق بە هی خۆی بزانێت تا کوردێک کە تەنها چیاکانی هەبێت…تد. بێگومان لەگەڵ ئەم ناساندنانە دەکرێت بۆ ئەم قۆناغەی ئێستاش پێناسەمان بۆ کورد هەبێت(وەک هەمیشە وەڵامێکی ئاڵۆز).

بۆئەوەی لە مێژووی کورد، بوونی کورد، سەرەتای دەرکەوتەی کورد لە ڕەوتی مێژوو و ڕووداوەکاندا تێبگەین، ڕەنگە پێویست بکات لە سەرچاوە عەرەبی و فارسییەکانەوە ئەم گەڕانە بکەین. لەم گەڕانەشدا بۆت دەردەکەوێ کە هەریەکە لە عەرەب و فارس ویستوویانە کورد بە پاشکۆی خۆیان بزانن، گەلێک کە لەوانەوە پەیدا بووە، بۆ ئەم مەبەستە ئەفسانەسازیشیان کردووە، ئەمەش بەو مانایە دێت کە کورد لە زهنی ئەواندا دەرەمێژووە و لە واقیع دوور دەخرێتەوە. سەرەتا خۆیان دەکەن بە خاوەنی کورد و وەک سەرمایەی ڕەزمی بەکاری دەهێنن و مێژووی خۆیانی لەسەر بنیاد دەنێن، دواتریش دەیکەنە دەرەوەی مێژوو و بێکاریگەریی دەکەن. کاتێک بە هزری عەرەبی بیر لە کورد دەکەیتەوە بەم جۆرە پێناسەی دەرکەوتەی کورد دەکەیت: “کورد دەگەڕێنەوە سەر ئەو کەنیزەکانەی سولەیمان پێغەمبەر، کە شەیتان بە نهێنی لەگەڵیان جووت بوون، کەنیزەکەکانیش منداڵیان بوو، سولەیمان گوتی: دەریان بکەن(اکردوهن) بۆ چیا و دۆڵان، لەوێ دایکەکانیان بەخێویان کردن، بەمەش ڕەسەنی کوردایەتی دەستی پێکرد”(لا٦٧). ئەگەر لە ڕۆشنبیریەتی فارسەوە بمانەوێ وەڵامی پرسیارە سادەکەمان (کورد کێیە؟) دەست بکەوێت ئەم وەڵامە هەمیشە ئامادەیە: “مێژوونووسەکان ڕیشەی کورد دەبەسەتنەوە بە چیرۆکی ئەفسانەیی زوحاکەوە… وەک دەگێڕرێتەوە زوحاک پاشایەکی زۆردار بووە و دوو زیادە ئێسک، وتراویشە دوو مار لەسەر شانی دەرهاتوون، خواردنیان مێشکی مرۆڤ بووە، بۆیە دەبوو ڕۆژانە دوو کەس بکوژن، بۆئەوەی مێشکیان دەرخواردی مارەکان بدرێت، بەڵام چێشتلێنەرەکەی یان ئەو وەزیرەی ئەم کارەی پێ سپێردرابوو، هەندێ لە کەسەکانی ئازاد دەکرد و بە دزییەوە دەیناردن بۆ چیا و شوێنە دوورەدەستەکانی وڵات و لە ئاوەدانی نزیک نەدەبوونەوە، ئیتر لەوێ بوونە کێوی و منداڵیان بوو و زیادیان کرد، ئەمانە بوونە ڕیشەی کورد”لا٩٠. جێی سەرنجە کە کورد لەناو ڕۆشنبیریی فارس و عەرەبدا گرفتێکی چارەسەرنەکراوە، لە لایەک بە بەشێک لە خۆیانیان زانیوە، لەلایەکی دیکە وەک نەوەیەکی دەرکراو یاخود دوورخراوە بۆ چیا پێناسە کراوە. دەرکراو بۆ چیاکان، واتە دوورخستنەوەیان لە شارستانییەت، واتە نەتەوەیەک لەگەڵ عەقڵیەتی شاردا ناتوانێت پەیدا ببێت. سەرەتا بە دەستکاریکردن و داڕشتنی ئەفسانەکان، دواتر بە پرۆسەی بەعەرەبیکردنی وشە و زاراوەکان، بۆ نموونە “(رآس العین) لە (سەرکانی) وەرگیراوە”لا٧٥، سەرکانی یاخود سەرێ کانی، سەربە پارێزگای حەسەکەی ڕۆژئاڤای کوردستانە. کاتی ئەوەیە کەسانێک ڕووبەڕووی پرسیاری جدی بکەینەوە: کاتێک نەتەوەی سەردەست، هەموو ئایدیاکەی لەسەر لەناوبردنی نەتەوەی کورد داڕشتبێت، دەستکاری مێژووی کردبێت و شێواندبێتی، بە هزری خۆی مێژوو بنووسێتەوە، هەموو عەقڵی ڕۆشنبیریی خۆی تەرخانکردبێ بۆ لەناوبردنی کورد، خاکی داگیرکردبێت و هەوڵی لەناوبردنی زمان و کولتوورەکەی بدا، خۆی لەگەڵ جیهان ڕێکەوتن ئەنجام بدات و جیهان لە کورد بکات بە دوژمن، لەڕێی میدیاکانیانەوە پەیام بۆ حکومەتی عێراق بنێرن و باسی سەروەری و یەکپارچەییی خاکی عێراقیش بکەن و هەرێمی کوردستان(باشوور) بە مەترسی بزانن، بەڵام وەڵامی کورد ئەوە بێت: وەرە با ببینە برا؟ ئایا ئەمە لۆژیکی نەتەوەیەکی داگیرکراو و ئەنفالکراو و قڕکراوە؟ با ئێستێک بکەین و پێکەوە بیربکەینەوە و بزانین ڕەگی ئەم تیۆرییە لەکوێی مێژوودایە.. ئەم بەناو لۆژیکە کە ئەتوانین ناوی بنێین بەدلۆژیک، ئیلهامی لە مێژووی ئیسلام وەرگرتووە؛ ئیسلام لەژێر ناوی “برایەتی مسوڵمان” بەشێک لە گرفتی هۆزە عەرەبییەکانی چارەسەر کرد(ئەڵێم هۆزی عەرەب نەک دوو نەتەوەی جیا) ئەوس و خەزرەج بە نموونە، دواتر پەیمانی مەدینەی لێوە پەیدا بوو. ئەم پەیمانە بە ڤێرژنێکی زۆر خراپ هاتە ناو کوردەوە، خاوەن تیۆرییەکە لەبەر سەرسامی بۆ چەمکی “ئومەت و برایەتی مسوڵمان” و سەرسامی بۆ ئەو ئاسمیلەبوونە ئایینییەی لە پەیمانەکەدا هەیە (توانەوەی جووەکان لەنێو یاساکانی ئیسلام)، بە ئیلهام وەرگرتن لەم مێژووە، کورد لە مێژووی خۆیدا بووە خاوەن تیۆریستێک و بیرۆکەیەکی گوایە گەردوونی لە بنەڕەتدا وەهمی، پێشکەشی نەتەوەکەی کرد(ئەمە بە تێبینی وەربگرن؛ بەراوردێک بکەن لەگەڵ ئەو تەنزیمەی سەید قوتب لە کتێبی ((معالم في الطریق)) کردوویەتی، لەو ڕوانگەیەشەوە کە قوتب دەڵێت ڕێبازی نەتەوایەتی ڕێبازی بانگەوازی ئێمە نییە). ئەمە ئەو چرکەساتەیە کە نەتەوەیەکی ژێردەست ئاشقی دوژمنەکەی دەبێت. بەڵام لە ڕاستیدا ئاشقی چەند دوژمنێک، دووژمنێکی مێژوویی(ئایین) دووژمنێکی نەتەوەیی.

هەر لەم تیۆرییەوە ڕۆشنبیرانێک دروستبوون بەڵام پڕ لە پارادۆکس:

گرووپێک لە ڕۆشنبیران بەردەوام دوو چەمکیان لەسەر زارە، “ئێمە” و “ئەوان”، تێڕوانینیان بۆ ئەم دوو چەمکە لە دۆخی شلییدایە و جێگیر نییە، بەپێی خواستی خۆیان پێناسەکەیان دەگۆڕن؛ کاتێک بابەتەکە ناسیۆنالیزم بێت یاخود پرسی دەوڵەت_نەتەوەی کورد بێت “ئێمە” ڕاستەوخۆ دزێو دەبێت چونکە گوایە لەڕێی جۆرێ لە ئایدیای ناسیۆنالیزم و دەرخستنی جیاوازییەوە هەموو “ئەوان”ـێک ڕەت دەکاتەوە و ئەوەی لەم بیرۆکەیەوە بەرهەم دێت تەنها فاشیزمە. کاتێک بابەتەکە پرسی کاپیتالیزم بێت ڕاستەوخۆ “ئێمە” بێگەردانە قوت دەبێتەوە و ئەوە “ئەوان”ـن سەرچاوەی نائاکاری و بەدئەخلاقی جیهانن، ئەمە پارادۆکسی هزری ئەم گرووپانەن. عەرەب، تێڕوانینی خراپی دەربارەی کورد هەبووە، نەک عەرەب بەڵکوو کەسایەتییە ئایینییەکانی بۆ نموونە “ئەبوو حامد الغزالی، داوای لە زانا ئایینییەکان دەکرد ڕووبکەنە خەڵکە کۆچەرییەکان لە (کورد و ئەعراب) بۆئەوەی فێری بنەما ڕاستییەکانی عەقیدەیان بکەن. ئەمەش لەو باوەڕەوە هاتووە کە خورافات لەناو ئەمانەدا تەشەنەی سەندووە و _بەپێی دەربڕینی هەندێ مێژوونووس_ گەشتبووە ڕادەی دەبەنگی”لا١٤٢.(خراپ نییە بیرێک لە عەقیدە بکەینەوە و بزانین لە کوێدا خۆی پیشان دەداتەوە، مەرج نییە هەمووکات ئەوەی داگیرکار لەڕێی ڕۆشنبیر و مێژونووسەکانیەوە بیڵێت بەهەندی وەرنەگرین)، کاتێک عەقیدەیی بوویت واتە زانستی نیت، کە زانستی نەبووی واتە لۆژیکی نیت، لۆژیکی نەبوون واتە نەبوونی عەقڵانییەت و بیرکردنەوە و دەرک نەکردن بە ڕاستییەکان.

کاتێک سەبری بۆتانی دەنووسێت: لە مۆسکۆ کۆنەپەرستم، لە واشنتۆن کۆمۆنیستم، لە مزگەوت من کافرم، لە ئەنقەرە تیرۆریستم. ڕاستە ئەم دێڕە پێمان دەڵێت چۆن پێناسەی کورد کراوە، بەڵام ئەی کورد چۆن خۆی مانیفێست کردووە؟

کورد خۆی نییە! یاخود خۆی نەناسیوە یان ئەوەندە لەناو سەندرۆمەکەدایە، ئاشق بە دووژمنەکەیەتی ئاگای لە نەتەوەکەی نەماوە. سەرنج بدەن: لۆژیکە نەتەوەیییەکەی قازی شاعیر، کاتێ دەڵێت: ٢+٢=١ لەگەڵ لۆژیکی برایەتی گەلان یەک ناگرنەوە، گەنجێک لە ڕۆژئاڤا بە هەڵبەستی شاعیرانی کورد پەروەردە کراوە، دەزانێت کورد چی چەشتووە، بەڵام لە باشوور کچە کوردەکە ڕەت دەکرێتەوە و ئایدۆلۆژیا بەربەرییەکە پەسەند دەکات و بەمەشەوە ناوەستن یادی بەدشۆڕشەکەی ئێران دەکەنەوە. ئەمە ئەوەمان پێ دەڵێت کە کاریگەریی نەتەوەی داگیرکار بەسەر هزری کوردەوە، وایکردووە دابڕانی گەورە لەنێوان کوردەکان دروست بێت، بەشێک باوەڕیان بە یەک پارچەیی هەیە، گرووپێکی دیکە دەڵێن نا برایەتی گەلان چارەسەری گرفتی کورد دەکات و پێکەوە ژیانمان دەوێت لەپێناو ئاشتییەکی هەمیشەیی (کە لە بنەڕەتدا  یۆتۆپیایەکی هەمیشەیییە). ئایا لە ئێستادا پێویست دەکات کورد بۆ جیهانی بسەلمێنێت کە ئاشتی خوازە؟ (لەکاتێکدا لە کۆی مێژووەکەیدا ئەمەی کردووە). ئەو پەیامەی ئاشتی هەڵگریەتی لەناو ئەم کۆنتێکستەدا، سایکۆلۆژیایەکی داڕوخاوی بە تاکی کورد بەخشیوە. هەمان ئەو دۆخە دەروونییەی مسوڵمانەکان هەیانە، لای ئەمان مرۆڤ هەمیشە گوناهبارە یاخود تووشی گوناهـ دەبێت، پێویستە هەست بەم تاوانە بکات و بەردەوام بپاڕێتەوە بۆ لێخۆشبوون. هەمان دۆخ لە کۆنتێکستی ئاشتیدا دوبارە دەبێتەوە، مرۆڤێکی ماسۆشی کە بەردەوام چەوساندنەوە قبوڵ دەکات لەپێناو سەلماندنی ویستە ئاشتییانەکەی. دۆخی پاڕانەوە لە یەزدان بەدگۆڕانی بەسەردا دێت و لەتەنیشت قڕکردن و ئەنفالکردنیدا دەبێتە هاواری ئاشتی، پاڕانەوە لە خودا بۆ لێخۆشبوون هەمان پاڕانەوەیە بۆ ئاشتی لە دیکتاتۆر، ئارەزووی نەتەوەی سەردەست سڕینەوەی کوردە (لەم جێبەندەدا پرۆسەی ئاشتی لەژێر ناوی کۆتاییهێنان بە تیرۆر دەست پێ دەکرێت، ئەمە لەکاتێکدا تیرۆریزم بە سپۆنسەری تورک بەردەوامی بەخۆی دەدات)، کوردیش تووشی شکستی  سایکۆلۆجی دەبێت و دەڵێ نا من دیموکراتخوازم و تۆش برامی و پێکەوە ژیان ئامانجمانە. ئەوەی لەم نێوانەدا بە نادیاری ماوەتەوە خودی “کورد”ـە، دیالۆگی کورد و خواستی کوردە (بە لەبەرچاوگرتنی هەستیاریی دۆخەکە، بۆ رۆژئاڤا بابەتەکە تەواو جیاوازە)، بەڵکوو ئەوەی هەیە ئامادەگی تەواوەی خواستی داگیرکارە.

The post جینۆساید، دگەل یەزدان appeared first on ژنەفتن.

ئەم وتارە دەیهەوێت بە ئاوڕدانەوەیەکی کورت لە چرکەساتی سەرهەڵدانی زەینی دیمۆکراسیخوازی  لای مرۆڤی کورد لە نێو دەوڵەتە سەردەستەکاندا، هەندێک خاڵی لاوازی و بیرلێنەکراوەی ئایدیای دیموکراسیخوازی لەو شێوە، وەبەر تیشکی لێکۆڵینەوە بدات. بە واتایەکی دیکە وتاری بەردەست دەیهەوێت ئەوە ڕوون بکاتەوە کە پاژنەی ئاشیلی ئەم ئایدیایە لە چیدایە و مژاری دیموکراسی و دیموکراتیزەکردنی دەوڵەت-نەتەوە سەردەستەکان لە کوێوە دەشەلێت و لە چییەوەیە کە بەکردەییبوونەکەی نامومکین دەنوێنێت؟ لە کۆتاییدا بەو ئەنجامە دەگات کە ئایدیای دیموکراسیخوازی، لێکەوتەی ململانێ و موناسەباتی هێز و گۆڕانی ژیوپالتیکی ناوچە و ژێردەستەکەوتنی نەتەوەی کوردە و ناچارییەکی سیاسییە، نەک بژاردەیەکی خوازراو. هەروەها باس لەوە دەکرێت کە ئایدیای دیموکراسیخوازی، چ لە ڕووی تیۆرییەوە چ لە ڕووی کردەیییەوە ڕەخنەی زۆری لەسەرە، بە جۆرێک کە زیاتر وەک بابەتێکی میتافیزیکی دەبیندرێت و لانیکەم لە نموونەی مەسەلەی کورددا لەسەر زەوی واقیع ناسوورێتەوە و بەرهەمێکی ئەوتۆی بۆ ئەندێشەی ڕزگاری کورد تێدا نییە.

دەروازەی باس

مرۆڤی کورد لە پاش تێپەڕاندنی سەردەمی پێش لە مۆدێرن کە بە گشتی لە دۆخی بێدەسەڵاتی و ژێردەستی و پەڕاوێزکەوتوویدا دەژیا، هاتنەناوەی بۆ سەردەمی مۆدێرن و ئەزموونی مۆدێرنیتە، لە بۆشاییی بێدەوڵەتیدا، هەوراز و نشێوی زۆری بەخۆیەوە بینیوە. لەم نێوەندەدا، چرکەساتی هاتنەناوەوەی مرۆڤی کورد بۆ سەردەمی مۆدێرن و ئەو گۆڕانکارییە سیاسی و کۆمەڵایەتی و کۆلتوورییانەی کە لە ژینگە-جیهانی کوردیدا پەرەیان سەندووە[1]، بە تایبەت ڕەوتی پەرەسەندنی ئەندێشە[2]، کەمتر لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە. بەکورتی و بە ئیستقرایەکی گشتی دەتوانین دوو چرکەساتی ئەندێشەیی لە سەردەمی مۆدێرندا وێنا بکەین: “چرکەساتی یەکەم” چرکەساتی پێش دەسەڵاتی تەواوکۆ و توتالیتەر و سەرتاپاگیری دەوڵەتە باڵادەستەکانە بەسەر کوردستاندا، کە زۆرینەی مۆدێرنیست و ڕۆشنبیرانی کورد، لەڕووی هزری سیاسییەوە، مەیلیان بەرەو سەروەری سیاسی[3] مرۆڤی کورد و دیمۆسی کوردە (بخوێنەوە: نەتەوەی کورد) بەسەر خاکی کوردستاندا. بەرهەمی ڕۆشنبیرانی بەراییی کورد، بەتایبەتی نوێنەرانی “قوتابخانەی تەنویر” وەک حاجی قادر کۆیی، قانع، پیرەمێرد، فایەق بێکەس، مەلای گەورە، ئەحمەد موختار جاف و هتد شایەتحاڵی ئەم ئیدیعایەن( خاکپوور، 2024). بۆ نموونە تێگەیشتنی ئەم ڕۆشنبیرانە لە میللەت و دەوڵەت و… تێگەیشتنێکی مۆدێرنە و هاوکات لەگەڵ نەتەوەکانی دیکە خەریکی ئەزموونی مۆدێرنیتە و چێ کردنی ئەندێشەی دەوڵەت-نەتەوەن. بۆ نموونە و لەبۆ ڕۆشنکاری باسەکە، لە ئەندێشەی مۆدێرنی کوردیدا، ڕۆشنبیرێ وەک حاجی قادر کۆیی (١٨١٦-١٨٩٧) دوو وشەی “میللەت” و “دەوڵەت”ی لە مانای پێش مۆدێرنەکەیەوە، شیفت پارادایم کردووە بۆ مانا مۆدێرنەکەیان(مەحمودی، ٢٠٢٠: ٦٣-٦٩). بۆ میناک، تێگەیشتنی حاجی قادر وەک ئایدیۆلۆژیستی جووڵانەوەی نەتەوەیی ( جەعفەر، 2009: 449) لە وشەی میللەت لەم شیعرەدا چەند ڕاستییەک ئاشکرا دەکات: “میللەتە باقی مابەقی  فانی/ هەر لە جافی هەتا گۆرانی”. حاجی وشەی میللەتی بە مانا مۆدێرنەکەی بەکار هێناوە و هەروەها تێگەیشتنێکی هەمەلایەنەی لە نەتەوەی کورد نواندۆتەوە کە هەموو ئەتنیکە کوردەکان لە جافیەوە تا گۆران و.. لەخۆ دەگرێت[4].

هەروەها ئەم خاڵە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە گوتاری مۆدێرنی کوردی، ئەگەر نەڵێین پێشتر لە ئەزموونی نەتەوە سەردەستەکان، لەوانە گوتاری مۆدێرنی ئێرانی، فۆرماسیۆنی گرتووە لانیکەم دەتوانین بڵێین هاوکات لەگەڵ ئەوان، ئەزموونی مۆدێرنیتە و ئەندێشەی سیاسی-ناسیۆلیستی، فەرهەنگی و دادپەروەرانەی هەبووە. ئەمە پێمان دەڵێت ناتوانرێت بە تەنیا کاردانەوەیەک بۆ ئەزموونی مۆدێرنیتە و مۆدێرنیزاسیۆنی ئەوانی دیکە هەژمار بکرێت. بەڵام لە درێژەدا تووشی قەڵیشت و خەسارێکی گەورە دەبێت و ئەوەش بریتییە لە نەبوونی “فۆڕمی دەوڵەت”. ئەزموونی مۆدێرنیتە و جڤاکی مێژووییی نەتەوەی کورد لە غیابی فۆرمی دەوڵەتدا نەگەیشتووەتە ئامانجی ڕێکخستنی خۆی و تەنانەت مانەوەی کەوتووەتە بەر تەوژمی ناسیۆنالیزمی تۆندئاژۆی باندەستەوە. لە ئەنجامی ئەم پڕۆسەیەدا گوتاری بەرخۆدانی کورد لە دژی هەژموونی و نکۆڵیلێکردنی نەتەوە سەردەستەکاندا پەرەی سەندووە( vali,1998: 85-86). لە تێگەیشتنی ڕۆشنبیرانی کورد وەک حاجی قادر کۆیی یان قانع و هتد، بە پێچەوانەی ڕۆشنبیرانی نەوەکانی دواتری کوردستان، دیمۆسی کورد نەتەوەی کوردە، نەک ئەوەیکە بە هەر هۆکارێک بووبێت، دیمۆسی کورد لە دیموکراسیدا بە پەیوەست بە نەتەوەی ئێرانی، عەرەبی، یان تورکی حسێب بکرێت و زاڵیەتی و داگیرکاری ئەوان لەسەر کوردستان دەروونی بکرێتەوە. ئەم جیاوازییە زۆر جیدی و جێگەی سەرنجە، لێرەدایە کە ئێمە پێی دەڵێین “گواستنەوە لە سەروەریخوازی بۆ دیموکراسخوازی”. لە درێژەدا ئەم باسە زیاتر ڕوون دەکەینەوە.

بەڵام “چرکەساتی دووهەم”ی ئەندێشەی سیاسی، هاوکاتە لەگەڵ دەسەڵاتگەڕی و زاڵبوونی دەوڵەت-نەتەوە سەردەستەکان بەسەر کوردستاندا و بەپەڕاوێزخستنی ئەندێشەی سەروەریخوازی. چڕبوونەوەی کۆنترۆڵ و سەرکوتکردن، دەستنیشانکردنی سنوورەکان، دەستڕاگەیشتنیان بە کەرەستەی مۆدێرن و تەکنەلۆژیای نوێ، گۆڕانی ژیۆپالتیکی ناوچەکە، بەرفراوانکردنی پەروەردەی گشتی و میدیای گشتی و داگیرکردنی خاک و زەینی تاکی کورد و… گەیشتە لووتکە و لقەپۆپەی خۆی. بەم شێوە جیا لە دەسەڵاتی خۆسەپێن بەسەر سەرزەمینی کوردستاندا، جڵەوی ئەندێشەی ڕۆشنبیری کوردیشی بەرەو ئاراستەیەکی دیکە ڕاکێش کرد. ئەزموونی مۆدێرنیتەی تاکڕەو و زاڵمانەی باڵادەستەکان بووە هۆی ئینکار و بەپەراوێزخستنی نەتەوە ژێردەستەکان بەتایبەتی کورد. چرکەساتی دووهەم کە بەرهەمی ململانێی نێوان هێزە جیاوازەکانە، ساتی دەرکەوتن و بەرجەستەبوونەوەی گواستنەوەیە لە “سەروەریخوازی بۆ دیموکراسیخوازی”. ئەم چرکەساتە کە زیاتر لە ناچارییەکی سیاسیی ژێردەستەبوونەوە هەڵدەقوڵێت، نەک بژاردەیەکی دڵخوازی سیاسی، باندۆری زۆری لەسەر سیستەمی ئایدیۆلۆژی و ئەندێشەی سیاسیی نەتەوەی کوردی هەبووە و وردە وردە کورد خۆیان بە دیمۆسی بەشێک لە خەڵکی دەوڵەتە سەردەستەکانیان پێناسە دەکرد[5]. دەستەواژەگەلێ وەک کوردی ئێران و کوردی عێراق و کوردی تورکیا و برایەتی گەلان و پێکەوەژیان و… هەروەها بە تایبەت ڕێگە چارەی دیموکراتیزەکردنی دەوڵەتە سەردەستەکان بۆ گەیشتن بە وردە مافی مرۆڤی کورد، لە دیاردە و لێکەوتەکانی ئەو پارادایم شیفتە بوو کە لە ئەندێشەی کوردیدا ڕووی دا. هاوردەکردن یان هاتنەناوەی بیرۆکەی مارکسیزم بۆ ناو کوردستان، ئەم گۆڕانە پارادایمیەی لە خواستی سەروەری و یەکێتیی نەتەوەیییەوە بۆ گوتاری دیموکراسی و برایەتیی گەلان چڕتر کردووەتەوە( قەرەداخی، 2007: بەرگی یەکەم:7-8). بۆیە گوتاری دیموکراسی و دیموکراتیزەکردنی دەوڵەت-نەتەوە دەسەڵاتدارەکان زیاتر لە حەفتا ساڵە لە مێژووی هاوچەرخی کوردستاندا لە گەشەونەشەدایە، و ئەندێشە و گوتاری کوردی لە داوی ڕئالیزمدا بووتە غایبی گەورەی مەیدانی ئەندێشەی سیاسی کوردی( حاجیزادە،2020: 46). لەم ئاقارەدایە کە بە پێچەوانەی بزووتنەوەی سیاسی ڕێبەرانی کلاسیکی کوردی کە زێدەتر سەربەخۆییخواز بوون[6]، بزووتنەوە کوردییە سیاسییە مۆدێرنەکان، هەر لە پارتی لە عێراق تا ئایدیای کۆنفێدرالیزمی دیموکراتی پەکەکە هەتا حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران و… دەبنە دیموکراسیخواز و خوازیاری ڕفۆڕمن لە سیاسەت و دەستووری دەوڵەتە سەردەستەکانیان بۆ ئەوەی هەندێک مافی کورد بەدەست بێنن( ڕێناس،2020: 124-136).

لە چرکەساتی دووهەمدا ئەپیستیمەی زاڵ وا چێ بووە و تا ئەو ڕادەیە پەلی کێشاوە کە ئایدیا دیموکراسی وەک “بتێکی زەینی” سەقامگیر و پیرۆز کراوە( خاکپوور، 2024: 1). بتی دیموکراسی کەمتر شیکاری لەسەر کراوە و زۆر بە کەمی ڕەخنەی لێ گیراوە. هەروەها مەرجەکانی ئیمکانی بەرهەمهێنانی ئەم نەزمە مەعریفییە کە زاڵە بەسەر جەستەی مرۆڤی کورددا و پرسی نائیمکانی و ئیمکانی دیموکراسی و دیموکراتیزەکردنی دەوڵەت-نەتەوە باڵادەستەکان، بە شێوەیەکی زانستی و ڕەخنەگرانە کەمتر هەڵسەنگێندراون. هەر بۆیە لە درێژەدا چەند تیشکێکی ڕەخنەیی دەهاوێژینە سەر ئەم مژارە.

ئایدیای دیموکراسیخوازی لە ئاوێنەی ڕەخنە و بۆچووندا  

هەر وەک ئاماژەی پێ کرا، تێگەی دیموکراسیخوازی لە مێژووی ئەندێشەی سیاسیی کوردیدا کەمتر شەنوکەوی ڕەخنەیی لەسەر کراوە و زۆربەی جار وەک تەنیا دەرەتانێ ناسێندراوە کە هیچ ئیمکانێ جگە لە دیموکراتیزەکردنی سەردەستەکان لە ئەگەری نزیک و دووردا بوونی نییە. ئەمەش بەبێ هیچ چاویلکەیەکی ڕەخنەیی پەسەند کراوە. لە درێژەدا ئەو ئایدیایە هەندێک بە ڕوانگەی ڕەخنەیی کوردستانییەوە وەردوشەن دەدەین.

 یەکێک لەو ڕەخنە جیدیانەی دەتوانرێت لەسەر ئەو ئەندێشانە بگیردرێت کە چارەسەری مەسەلەی کورد بە “دیموکراسی و دیموکراتیزەکردنی دەوڵەت-نەتەوەکانی سەردەست دادەنێن”، ئەوەیە کە ئەوان تەنیا لایەنی پێکهاتەیی و حقووقی مەسەلەکە دەبینن، واتە دەڵێن بۆ نموونە گەر یاسای دەوڵەتە سەردەستەکان بگۆڕدرێت و مافی بەرابەر بە شارۆمەندان بدرێت و دابەشکاری دەسەڵات بە ئەنجام بگات، ئەوە کوردیش دەتوانێت بە مافەکانی خۆی بگات[7]. لێرەدا باس لەوە ناکەین کە ئەم ئایدیا خۆی لە خۆیدا ڕووبەڕووی چەندین کێشە و گرفتی تیۆریک و فیکرییە و بۆ نموونە مەسەلەی کەمینە نەتەوەیییەکان و مەسەلەی خاک( (Territory و خاوەندارێتی لە سەرزەوین نەبینراو دەکات( ڕێناس، 2018: 21-22). ئەو کێشە و گرفتە تیۆرییانە مەسەلەیەکی زۆر جیدیی بواری ئەندێشەی دیموکراسین. لە ڕوویەکی دیکەیشەوە و ئەگەر باسەکە هەندێک نۆرماتیڤ بوورووژێنین دەتوانرێت بوەترێت: ئایا ئەگەر سەردەستەکان نەیانەوێت دیموکراسی چێ بکرێت، ئینجا دەبێت چی بکرێت و زەمانەت و دەرئەنجامی ئەو هەمووە هەوڵ و خەباتە بە کوێ دەگات و چارەنووسی ژێردەستان چی بەسەر دێت؟! با نموونەیەک بێنینەنە لەوەی کە دیموکراسیخوازانی نەتەوەی سەردەست چۆن مامەڵە لەگەڵ دۆزی کورد دەکەن. دیموکراسیخوازانی عەرەب، نەک تەنیا قایل نین بە بوونی وڵاتێک بە ناوی کوردستان، ئەوپەری ئەو شتەی بۆ کورد پەسەندی دەکەن، دەسەڵاتی نانانوەندییە لە نێو یەکپارچەیی دەوڵەتی عێراقدا. لەم بارەوە هیچ گەرەنتییەک بۆ مانەوەی بەڕێوەبەری خۆسەری کورد ناخەنە ڕوو. کاتێک کە هیچ گەرەنتییەک لە ئارادا نییە، واتە مەسەلەکە مایەپووچ دەکرێت و مێژووی زەینی فاشیستی  و تەماح و دەسدرێژی ئەوان ئەوان پیشانی داوە کە دیموکراتیکترین ماف واتە مافی چارەی خۆنووسین لای ئەوان پێناسە نەکراوە( نەبەز، 2023: 60-61). مەبەست  لەم نموونە ئەوەیە کە مەسەلەی دیموکراسی تەنیا بە خواستی نەتەوەی کورد نییە و دەبێب لایەنی بەرامبەریش لەم گۆڕەپانەدا بە شێوەی بەرابەر و هاوتا و هاوشان هەنگاو هەڵبگرێت. ئەزموونە مێژوویییەکان ئەوە پیشان دەدەن کە نەتەوە سەردەستەکان دیموکراسی بۆ لەخۆگرتنی تارێنەرانە دەکار دەکەن نەک ئەوەی مافێ بۆ مرۆڤی کورد قایل بن. سەرەڕای هەموو ئەوانە، پێویستە ئاماژە بکرێت کە بە گوێرەی هەندێک لە توێژەران دیموکراسی و ناسیۆنالیزم پەیوەندێکی لێکنەپچڕاو و تێکچڕژاویان هەیە، بەم جۆرە کە دیموکراسی لەسەر یەکانگیریی نەتەوەیی[8] و هەست بە وەفاداری[9] بە یەک نەتەوە و بە یەک سەرزەمین دێتە ئەنجام( کاڵهۆن و ئەلیاسی، 2023: 4). لێرەوەیە دەتوانین بڵێین کە دیموکراسیخوازان ئەو خاڵە گرینگە لە بیر دەکەن کە مرۆڤی کورد بە هۆی ئەوەی هەستی وەفاداری بە دەوڵەت-نەتەوە سەردەستەکان نییە ناتوانێت خۆی لە پەیمانی دیموکراسییەت ئەوان گڕێ بداتەوە و زۆر جار بگرە دەبێتە بەربەست بۆ یەکانگیری خۆسەپێنی نەتەوەییی ناو دەوڵەتە سەردەستەکان. لێرەوەیە کە مەسەلەی دیموکراسی و پێوەندارێتی بە نەتەوەی جودا، خاڵێکی یەکجار گرینگە کە ڕامانی زیاتری پێویستە.    

ئەمانە بەلایەک، بەڵام ئەم وتارە دەیهەوێت لە ڕوویەکی دیکەوە شۆر بێتەوە بە ناو باسەکەدا و هەندێک وەردوشەنی ڕەخنەیی لایەنگەلێکی دیکەی ئەو باسە بدات. واتە دەیهەوێت هەندێک زیاتر لەسەر دیمۆس لە دیمۆکراسیدا( دیمۆس+کراتوس) ڕاوەستە بکات و پێچوپەناکانی دیمۆس لە پەیوەند بە مەسەلەی کوردەوە لێک بداتەوە.

 دیموکراسیخوازان مەسەلەی دیمۆس لە دیموکراسیدا بە هەڵە دەخوێننەوە و لە نێو سنووری ناسیۆنالیستی دەوڵەتانی سەردەستدا پێناسە و قەتیسی دەکەن. واتە لە خەیاڵی ئەواندا دیمۆس بەرابەر دەکرێتەوە لەگەڵ نەتەوە ساختەییەکەی ناو ئەو سنوورە سەپێندراوانەدا کە کوردی دابەش کردووە. ئینجا لێکەوتەی ئەوە دەبێتە شتێک کە ڕێک دژی نەتەوە و نەتەوەسازی و کۆمەڵگەی وێناکراوی ( Imagined Community)کوردییە چونک دیمۆسی کوردی دەبەستێتەوە بە خەڵکانی ناو دەوڵەت-نەتەوە سەردەستەکانەوە. ئەم کارەش بە ناو و پاساوی جۆراوجۆرەوە دەنەخشێنن، وەک رئال پۆلتێک یان بایۆپۆلتیک و یان بە ڕاوێژی ئانتۆنیۆ نیگری “مۆڵتیتیۆد”و هتد. بە زمانێکی سادەتر لە باسی دیمۆکراسیخوازاندا، کوردێکی ڕۆژهەڵاتی لەگەڵ تورکێکی زەنجانی و فارسێکی تارانی، بە تەواوی ئەو جیهان-ژینە جیاوازەیانەوە، دەبنە یەک دیمۆس بەڵام کوردێکی ڕۆژهەڵاتی و کوردێکی باشووری یەک دیمۆس نین! چونکە لە سوێنگە نیگای ئەوانەوە کە زۆر جار بارگاوییە بە ئایدیۆلۆژیای جۆراوجۆری کۆن و نوێی مارکسیستەوە، دیمۆس سنووردار دەکرێت بە سنووری دەوڵەتە سەردەستەکانەوە. ئەمە لە کاتێکدایە بەرەی یەکەمی ڕۆشنبیرانی کورد لە قوتابخانەی تەنویردا و هەروەها بەرەی ئاکادمیسیەنی پاش ئەوان، وەک مەسعوود محەمەد و جەمال نەبەز، هیچ کات دیمۆس واتە خەڵکیان بەو شێوە نەدەدی کە ئەمرۆکە ئاکادمیسیەن و ڕۆشنبیری کورد لە نێو سنووری دەوڵەتە سەردەستەکاندا پێناسەی دەکەن. واتە لای بەرەی یەکەم کە سەروەریخواز بوون، کورد لە هەر چوار پارچەدا دیمۆسێکە کە لەتلەت کراوە و ژین-جیهانی لەبەر هرووژمی کڵاوسوور و کڵاوڕەش لێکترازاوە[10]. هەر بۆیە بۆ نموونە قانع ڕەخنەی ئەوە لە بارزانی دەگرێت کە درووشمی برایەتیی کورد و عەرەب وەلا نێن. واتە لە دیدی ئەوەوە کورد وعەرەب یەک دیمۆس نین هەتا بتوانن لە گەشبینییەکی ناپوختەدا ببنە برا و لە چاونوقانێکدا دیمۆکراتیزە بکرێن و ببنە دیمۆسی وەتەنی عەرەبی!. لە ڕوانگەی قانعی بەرابەریخوازەوە، کورد مرۆڤێکی لەتلەتکراوی بێدەوڵەتی بێخانومانە “ئەوەی بێدەوڵەتە سووکتر لە کایە” کە بە هەموو شێوازێک تەفروتوونا کراوە. بەڵام لە پاش بەرەی یەکەمی ڕۆشنبیرانی کورد، هەروەک ئاماژەی پێ درا، تا ئاستێک هاوکات لەگەڵ هاتنی بیری مارکسیزم بۆ کوردستان، مەسەلەی کورد لە سەروەریخوازییە پارادایم شیفت دەکات بۆ لای دیموکراسیخوازی. جا زەینییەتی قانع بەراوەرد بکەن لەگەڵ زەینییەتی گەورە شاعیری نوێخوازی کورد، مامۆستا “گۆران” کە دەڵێت:

من گەلم گەلی عێراقم / عەرەب ئەم لاق، کورد ئەو لاقم

ئینجا بە ڕوونی ئەو شیفت پارادایمە کە باسی دەکەین بە زەقی دەردەکەوێت. لە بزووتنەوەی سیاسیشدا  بۆ نموونە لەم وتانەی شێخ عێزەدین حسەینی ڕێبەری حیزبی کۆمەڵەدا ڕەنگدانەوە ئەو گۆڕان و گواستنەوە بە ڕوونی دەبیندرێت:” “ئێمە جوداییخواز نین، بۆیە لە وڵاتانی دیکەدا ئەو مافە بەخۆمان نادەین کە هانی جیابوونەوە بدەین. ئێمە ئۆتۆنۆمیمان دەوێت لەناو ئێراندا” (کوردستان و شێخ عزەدین، 1400: 50). “دروشمی ئێمە دیموکراسی بۆ ئێران و ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستانە. ئەم دوو جۆرە لەیەکتر جیا ناکرێنەوە. ئێمە پێمان وایە هەموو ئەوانەی باوەڕیان بە دیموکراسی لە ئێراندا هەیە، پێویستە پشتیوانی لە دروشمی ئۆتۆنۆمی کوردستان بکەن” (کوردستان و شێخ عیزەدین، ١٤٠٠: ٢٠). لە ئایایدیای سیاسیی ئەم بزووتنەوانەدا ئەوندەی بیر لە کراتووس و شێوەی حکوومەت و دابەشکاری دەسەڵات کراوە، بیر لە دیمۆس کە ناوەندی باسەکەیە نەکراوەتەوە.  

بەڵام بەبێ ئەوەی ڕامانێکی قووڵی فیکری فەلسەفی لەسەر دیمۆس+ کراتوس لە ئاڕادا هەبێت. ئەگەریش بووبێت زێدەترین جەخت لەسەر کراتوس کراوە و جۆر و شێوازی حکوومەت کراوە و کەمتر پەرژاونەتە سەر ئەوەیکە دیمۆس کێیە؟ دیمۆس چییە؟ کێ پێناسەی دەکات دیمۆس کێ بێت و سنوورەکانی کامە بێت؟ و ئەو دیمۆسە چی دەوێت؟ و… بە کورتی و بە کوردی لای دیموکراسیخوازن دیمۆس وەک کوردی ئێرانی یان عێراقی و یان… دەروونی دەکرێتەوە و تەنانەت کەمترین ئاماژە بە دیموکراتیکترین مافەکان واتە مافی دیاری کردنی چارەنووس ناکرێت و سەروەری مرۆڤی کورد هەلدەپەسێردرێت.

لە لایەنێکی دیکەوە، جێگەی ئاماژەیە لە ساڵەکانی 2010 بەملاوە لە ئاستی جیهانیدا و لە کارە ئاکادیمییەکاندا، پرسی دیمۆس هێدی هێدی وەک کێشەیەک لە تیۆریی سیاسیدا چاوی لێکراوە و وەبەر تیشکی لێکۆڵینەوە دراوە و ئالەنگاری زۆری لەسەر کراوە و یەکێک لە پێوەرە گرینگەکانی دیمۆس لەسەر بنەمای نەتەوایەتی  لێکۆلینەوەی بۆ کراوە  (koeing,2022:405 )هەر بۆیە لە کەشوهەوای کوردیشدا پێویستە پێداچوونەوە و ڕامانێکی جیدی ڕەخنەیی لەسەر ئەو تەوەرە بکرێت تا کورد وەک ئەکتەری ناسەروەری نادەوڵەتی هەروەک نەتەوەی ئەمازیغی و…[11] بە ڕاحەتی و بە بیانووی دیموکراسی، سەروەری خۆی ڕادەست نەکات و نەبێتە قۆچی قوربانی دیموکراتیزەکردنی نەتەوە سەردەستەکانی.

 هەروەها دیموکراسیخوازان، چ دیموکراسی باوی نوێنەرایەتی چ دیموکراسی ڕادیکاڵ، بە گەشبینیی و خۆشخەیاڵییەکی لە ڕادەبەر خاوەوە کە ڕیشەی لە واقیعدا نییە، خەڵک لە دەوڵەت و لە پێشینەی فەرهەنگی، مێژوویی و کۆمەڵایەتییان مونتەزەع دەکەن. گوایە ئایدیۆلۆژیای شوڤنیستی دەوڵەت کاریگەری لەسەر خەڵکەکەی نەبووە!  بۆ نموونە خەڵکی تورک لە دەوڵەتی تورکی جیا دەکرێنەوە و دەرهەست و بەرزەجێیان دەکەنەوە لە دەوڵەت! یان ئەوەیکە لە باسی دیموکراسیخوازاندا ئەو پرسە گرینگە نابیندرێت کە زۆرینەی جار خەڵکی ئاسایی و ئەکتەری نادەوڵەتی بە فەرهەنگ و عەقڵییەت و خووخدەی[12] رەگەزپەرەستی کوێرانەوە لە ڕوودانی کارەسات و تراژێدییەکاندا هاودەست و هاوشانی ئەکتەرە دەوڵەتییەکان دەردەکەون. خەڵکی ئاسایی ئاڵمانیا و ئایدیۆلۆیای “رەگەزی سەرتری[13]“ی ژێرمەن، هاودەست و هاوپیاڵەی هیتلەر بوون لە خولقاندنی تراژێدیای جوولەکەکاندا. هەر بەو شێوە ئەوە تەنیا دەوڵەتی بەعس نەبوو کە تراژێدیای ئەنفال و هەڵەبجەی خۆلقاند، ئەوە زەین و فەرهەنگ و عادەت و ئەندێشەی عەرەبیزمیش بوو کە بە ئەمرازی دەوڵەتی سەدام، بە فەرهەنگی ژینۆسایدەوە تەقێندراوە بەسەر کورددا(kaziwe,2024: 40 ). هەر ئەو خەڵکەی کە دیموکراسیخۆازانی کورد دەیانەوێت لەگەڵیان ببنە هاوبەش و هاوپەیمان “لە کاتی ژینۆساید و کۆمەڵکوژی  ئەنفال و هەڵەبجە، جەماوەری خەڵکی عەرەب و فارس و تورک، کەڕ و کوێر و ڵاڵ بوون و لەمەڕ ئەو کارەساتە مێشێکیش میوانیان نەبوو( نەبەز، 1997: 20). هەر بۆیە دیمۆسی عەرەبی و تورکی و کوردی، لانیکەمی بە بێدەنگی خۆیان ڕەزایەتیان لەسەر ژینۆساید و لینگویساید و ئیکۆسایدی و … کورد نواندووە.    

یان دیموکراسیخوازانی کورد لە ئیڕاندا بیر لەوە ناکەنەوە کە ئەندێشەی ئێرانشاری توتالیتەری دەسەڵاتگەڕ، بە سازاندنی گێڕانەوە و دیرۆک و ئەفسانە،  درێژەیەکی مێژوویی هەیە و ئێران و عەقڵی ئێرانی وەها میتافیزیکێکی ساز کردووە کە دزەی کردۆتە چەپ و ڕاست و خوێندەوار و نەخوێندەواری ئێرانییەوە و بە ئەمرازە مۆدێرنەکانی دەستەمۆکردن، کورد دەتارێنن و وەپەڕاوێزی دەخەن( محمدی، 2025: 3) . محەمەدپوور بە درووستی دەست دەخاتە سەر ئەوەیکە داهێنانی ئێرانییەت و هاوتەریب و هاوتاکردنی لەگەڵ فارسییەت، لەسەر دەستی ئیلتی فارسی، وەها  حاڵەتێکی ڕەگەزی-زمانی لە بوون لە جیهاندا بە خۆیەوە بینیوە، کە لە هەڵسوکەوت و کاروفەرانی ڕۆژانەوە بیگرە هەتا کارکەردی پیکهاتەکان و دامودەزگە ناسنامەییەکانی تەنیوەتەوە، بەشێوەیەک کە بووەتە “هەبیتووس”ێک بە مانا بۆردیۆییەکەی واتە مۆدێل و پێکهاتەیی شناختی  تێگەیشتن و ڕاڤە و کردە(mahammadpur, 2024:3). هەر بۆیە لە زەینی ئێرانیدا دیمۆس واتە فارسی- نێری-شێعە و بەم شێوەیە نەتەوە ژێردەستە ناسەروەرەکان، بە تایبەت کورد، لە پرۆسەی کۆلۆنیالیزمی ناوخۆییدا، توانای خۆدەربرین و قسەکردنی نامێنێت (941-942 soleimani, mohammadpur, 2019:  )

هەر بۆیە زۆر گەشبینانە و ئارەزووئەندێشانە دەنوێنێت کە ئەو خەڵکە سەروەرانە بە مێژوویەکی کەڵەکەکراو لە ناسنامە و مێژوو و هەبیتووس و تەنانەت رەگەزپەرەستی کوێرانەوە، بێنە ناو گرێبەستی خەیاڵی دروژمی بیرلێنەکراوی برایەتی گەلان و مرۆڤی کوردیش هاوتا و هاوشانی خۆیان ببینن.    

 لە ڕوویەکی دیکەوە لای دیموکراسیخوازان، ئەوە نەبینراو کراوە، کە تەنانەت ئەو خەڵکە ئاسایییە نادەوڵەتییە بە ڕواڵەت بەستەزمانە و مەئموور و مەعزوورە، ناسیۆنالیزم و شۆڤینیزمی سەردەست لە پرۆسەی ناسیۆنالیزمی هەرڕۆژەییدا[14] دەروونی دەکەنەوە و بەرهەمی دێننەوە، بە شێوازێک کە خوار تا سەری ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسی و فەرهەنگی و… لە نێو پارادایمی ناسیۆنالیزمدا دەجووڵێتەوە(ئیچیجۆ،2022) . کەوایە مەسەلەی شوڤنیزم تەنیا لە پێکهاتەی دەوڵەتدا نییە و خەڵکی ناو ئەو سنوورانەش ئەو شوڤنیزمە بەرهەم دێننەوە. جا ئەگەر لە پێگەی دیمۆسی سەرەوەریشدا بن، ئەوا خاوەن ئیمتیازی سەروەری[15] دەبن و لە ڕوانگەی سەرترییەوە لەگەڵ نەتەوە ژێردەستەکان توندوتیژییەکی هێمایین و یان ڕاستەوخۆی شۆڤنیستانە دەکار دەکەن. بۆ نموونە ئەم ئامارانەی خوارەوە پێمان دەڵێن:

“دەبێت ئەوە لە بیر نەکرێت کە ئەو شۆڤنیزمە کۆمەڵایەتییەی کە کورد ڕووبەڕووی دەبێتەوە، تەنیا لەلایەن دەوڵەتەوە نییە بەڵکوو لە دەرەوەی دەوڵەتیش درێژدەبێتەوە. بۆ نموونە لە سەدا ٦٢.٢ی تورکەکان نایانەوێت پارتنێر و هاوکاری کوردیان هەبێت، لەسەدا ٤٧.٤ی تورکەکان نایانەوێت دراوسێی کوردیان هەبێت، لەسەدا ٥٧.٦ی تورکەکان نایانەوێت بووکێکی کوردیان هەبێت(Anand,kaul, 2025:43). کەواتە وێدەچێت دیمۆس کە شەقڵی بەرباسی ئایدیای دیمۆکراسیخوانە، بیرلێنەکراوە و ڕەخنەلێنەگیراو پەسەند کراوە و چالاکانە بەرنامەی بۆ داڕێژڕاوە، بۆیە پێویستە ڕامانێکی ڕەخنەیی و ڕۆشنکارانەی زیاتری لەسەر بکرێت.   

ئەنجام

ئەم وتارە دوای باسکردن لەو گواستنەوە پارادایمییە کە لە “سەروەریخوازی” بۆ “دیموکراسیخوازی” لە ئەندێشەی سیاسی کوردیدا ڕووی داوە،  بە گردوکۆ و گەشتێکی ڕەخنەیی لەسەر چەمکی دیموکراسی و ئایدیای دیموکراسیخوازی بە تایبەت بە داکۆکی لەسەر تێگەی “دیمۆس” هەوڵیدا بە هێنانە ئارای ڕەخنەگەلێک لەسەر ئەو ئایدیایە ڕوونی بکاتەوە کە گوتاری دیمۆکراسیخوازی پاژنەی ئاشیلەکەی لە کوێدایە؟! بۆیە وادەزانین لانیکەم دۆخ و هەلومەرجی ئێستاکەی ڕۆژهەڵاتی ناڤین بەرەو ئەو ئاراستە دەڕوات کە مرۆڤی کورد دەسەڵاتێکی هەبێت، واتە گەڕانەوە بۆ سەروەری و گەڕانەوەی سەروەری ئاسۆیەکی دوورەدەست نانوێنێت و پێویستە ئایدیای “کوردستانی دیموکراتیک بۆ کورد و گەلێکی یەکسان” زیاتر لە جاران لە ڕووی فیکرییەوە و لە پێگەی “کوردستان­ئەندێشییەوە[16]” بخەمڵێندرێت. بەڵام مرۆڤی کورد زۆربەی جار لە پێگەی بێدەسەڵاتی خۆیەوە و هەندێک جار لە ڕووی ئەخلاقی ژێردەستییەوە، مەسەلەی دیموکراسی و یان برایەتی و … بیرلێنەکراوە پەسەند دەکات و وا خەیاڵ دەکات کە نەتەوە سەردەستەکانیش بەراحەتی دێنە پێگەی دیمۆسی هاوسان و هاوشان لەگەڵ کورد و لە شەووڕۆژێکدا بەهەشتی بەڵێنپێدراوی دیمۆکراسی دەخولقێت. هەر ئەم سادەئەندێشییە و ئەم ئەندێشەنەکردنە لەمەڕ دیموکراسی، بووەتە هەوێنی خۆفریوی و لە ڕابردوو و لە ئێستەشدا بە ڕاحەتی بە پیلانی برایەتی و دیمۆکراسی و وردەماف و…، کورد بووەتە قۆچی قوربانی و لە ئاکامدا خەباتە ڕزگاریخوازییەکەی بەلاڕێدا براوە و یان خامۆش کراوە. هەر بۆیە پێویستە مرۆڤی کورد بە هەستیارییەکی زیاترەوە لەسەر ئەو دەستەواژانە و لێکەوتە سیاسییەکانی بوەستێت و بەردەوام لەم سوێنگەنیگاوە بڕوانێتە بابەتەکان کە چ ئایدیایەک دەتوانێت بەختەوەری بە کۆمەڵی مرۆڤی کورد باشتر دەستەبەر بکات یان لانیکەم ڕەنجی کەمتری بۆ درووس بکات.

سەرچاوەکان

• ‌آجودانی، ماشالله(1386)، مشروطۀ ایرانی. تهران، نشر اختران.
• بوودەهان، محەمەد،( 2024)، وەرگێرانی حیسامەدین(هیوا) خاکپوور، بێدەوڵەتی ئەمازیغەکان و کاریگەری لەسەر ناسنامەیان، ماڵپەری کۆمار.
• حاجیزادە، جلال،( 2020)نگاهی شالودەشکنانە بە برون رفت از یک کلان روایت تاریخی، لە دۆسیەی پۆلیتیا بۆ ” ڕامان و زەینی کوردی”
• خاکپوور، حیسامەدین( هیوا) خاکپوور، 2024، بوتی دیمۆکراسی و زەینی کوردی، ماڵپەری سەکۆ بەم ناونیشانە: https://sekokurd.org/?p=6263  
• خاکپوور، حیسامەدین( هیوا)، خاکپوور، 2024، مژاری ” وەسیەتنامەکەی پیرەمێرد و سێکوچکەی ئەخلاق و زانست وکوردییەت”، لەم ناونیشە:
• https://diasporawf.org/commentary-ckb-ku/1537/
• ڕیناس، سیروان، (2018)، دیموکراتیزەکردنی دیموکراسی…، فصلنامه پولیتیا، سال 1 ش1.
• ڕێناس، سیروان،( 2020)، قەیرانی ناسنامەی نەتەوەیی، گۆڤاری پۆلیتیا، ساڵی دووهەم، ژمارەی4.
• فازیل، کەریم، ئەحمەد( مامۆستا جەعفەر)،( 2009)، مێژووی ئەدەبی کوردی،
• قادری، هێرش، (1401)، صورت معقول و شورشیان نامعقول(ازهبوط خوددا به پردیس و صعود بشر به فردوس تا مرگ خدا و بازگشت خوددا)نشر الکترونیک، کُرد پیدیا.
• قەرەداخی، قه‌رەداخی، عه‌تا،(2007) گوتاری ناسیۆنالیزمی کوردی، بەرگی یەکەم، چاپخانەی ڕەنج، سلێمانی.
• کاڵهۆن، ئەلیاسی( 2023)، ناسیۆنالیزم، جیهانوەتەنخوازی و بێدەوڵەتی، وەرگێرانی حیسامەدین( هیوا) خاکپوور، ماڵپەڕی ژنەفتن.
• مەحموودی، ئیسماعیل،( 2020) ڕۆشنبیرانی کورد، مەکتەنی ئیستەنبووڵ، گوتاری تازەگەری کوردی: حاجی قادری کۆیی، چاپی یەکەم، دەزگای جەمال عێرفان، سلێمانی.
• محمدی، تورج، (2025)، دیرپایی ایرانشهرگرایی، ماڵپەڕ و گۆڤاری کۆمار.
• نەبەز، جەمال( 1997)، المستضعفون الکورد و اخوانهم المسلمون، منشورات کوردنامە، لندن.
• نەبەز،جەمال ( 2023)، سەبارەت بە کێشەی کورد، وەرگێڕانی حیسامەدین( هیوا) خاکپوور، چاپی دووهەم، دەزگای جەمال نەبەز، بەرلین.
• ئیچیجۆ، ئاتسۆکۆ، 2022، ناسیۆنالیزمی هەرڕۆژەیی، وەرگێرانی حیسامەدین( هیوا) خاکپوور، بەم ناونیشانە لە ماڵپەڕی ژنەڤتن
• کوردستان و شێخ عێزەدین، دیجیتال کنندە نینا پویان، سازمان انتشاراتی مردم.

• Anand, Dibyesh, Nitasha kaul,( 2025), Contemporary Colonialities; kurds and kashmiris, University of Westminsterpress,First published.
• koeing ,mathias, (2022), who are the people? Defining the domos, political studies, vol(70)2, 402-424.
• Mohammadpur,Ahmad, (2024),The Invention of Iran:From ‘Iranianness’ to ‘Persianness’, Asian Studies Review,
• Salih, kaziweh, (2024), Genocide Culture, Cultural Habitus, Ethnic Engineering…, London, Routledge, 1st Edition.
• Soleimani, kamal, mohammadpur, ahmad ,Can non-Persians speak? The sovereign’s narration of“Iranian identity”, Ethnicities ,2019, Vol. 19(5) 925–947.  
• Vali,Abbas,TheKurds and Their “Others”: Fragmented Identity and Fragmented Politics, Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East, Vol. XVIII No. 2, 1998, pp. 83-94.

[1] . هەندێک لە نووسەران ئەزموونی کورد لە مۆدێرنیتە و دۆخی بێدەوڵەتی وەک ” نامۆیی” ناوزەد کردووە. خوێنەر دەتوانێت بڕوانێتە وتاری ” مۆدێرنیتی ونامۆیی مرۆڤی کورد لە دۆخی بێدەوڵەتیدا” محمەد حەقمورادی، گۆڤاری ڕامان، ژمارەی 319، 2024.

[2] . ڕەوتی بزووتنەوە سیاسییەکان تا ئاستێک کاری لەسەر کراوە بۆ نموونە وتاری ” قەیرانی ناسنامەی نەتەوەیی…”سیروان ڕێناس، گۆڤاری پۆلیتیا، ساڵی دووهەم، ژمارەی4. بەڵام پەرەسەندی ئەندێشە کەمتر وەبەر تیشکی لێکۆڵینەوە دراوە. ئەمە یەکێک لە زەروورەتەکانی ئەم وتارە دەنوێنێت.

[3] .Political Sovereignty

[4] . جێگەی ئاماژەیە کە هەر لەو سەروبەندەدا کە حاجی پڕۆژەی میللەتسازی باس دەکات، لە بزوتنەوەی مەشرووتەی ئێرانیدا و سەبارەت بە ئەو گواستنەوە مانایییەی کە لە وشەی میللەت لە سەردەمی مۆدێرن ڕوو دەدات، ئیلیتی ئێرانی ( فارسی-تورکی) وشەی میللەت لە مانایەکی ئەرباب-رەعیەتی دەخەمڵێنێت( آجودانی، 1386: 189) 

[5].هەڵبەت بە گوێرەی هەندێک لە توێژەران بەژێردەستەکردن و بەکۆلۆنیگرتنی کوردستان دەگەڕێتەوە بۆ پێش لە بیچمگرتنی دەوڵەتە سەردەستەکان. “بێگومان ئەو جۆرە کۆلۆنیالیزەکردنی زەنییە، بەر لە دابەشبوونی کوردستان، دەرئەنجامی پڕۆژە مێژوویییەکان بوو کە بەم ئاراستەیەدا پێکهاتن؛ بۆ نموونە سایکس پیکۆی زانستی دەیان ساڵ پێش سایکس پیکۆی سیاسی وەدیهاتبوو، کاتێک ڕۆژهەڵاتناسەکان بە بنیاتنانی مەزنەگێڕانەوەی ئێرانیزم و ئیسلامیزم و تورانیزم، کوردایەتییان لە بوونە سەربەخۆکەی بێبەش کرد و لە نێوان ئەم سێ مەزنەگێڕانەوەدا دابەشیان کرد. لە تۆماس هاید و گۆبینۆ تا هەنری کۆربەن و کرینبروک، زانستی ڕۆژهەڵاتناسی خزمەت بە نەزمی سیاسیی سایکس پیکۆ دەکات لە دابەشکردنی کولتووری کوردی لە نێوان کولتوورەکانی ئێرانی، تورکی و عەرەبیدا خزمەت بە نەزمی سیاسیی سایکس پیکۆ دەکات(قادری، ١٤٠١: ٢١٥). 

[6] . کەماڵی سولەیمانی لە کتێبی  Islam and competing nationalismsبە وردی دەپەڕژێتە سەر ئایدیا سیاسییەکانی ڕێبەڕانی کلاسیکی کوردی بە جەخت لەسەر شێخ عوبەیدوڵڵا، شێخ سەعیدی پیران و شێخ سەعەیدی نوورسی.

[7] . بڕواننە ئەم باسەی کامرانی مەتین لەم بارەوە: https://www.youtube.com/watch?v=DWMul7zeJ4U

[8] .National Solidarity

[9] . Loyality

[10] . ئەم ڕستەیە لەم شێعرەی حاجی قادر وەرگیراوە: ” لە مابەینی کڵاوسوور و کڵاوڕەش/ پەڕێشان و بڵاون میسلی گای بەش… .

[11] . بۆ ئاشنایی زیاتر لەسەر بێدەوڵەتی ئەمازیغییەکان، بڕواننە وتاری “بێدەوڵەتی ئەمازیغییەکان و کاریگەری لەسەر ناسنامەیان” بە وەرگێرانی حیسامەدین خاکپوور، لەم ناونیشانەدا:

https://govarikomar.org/ ساڵی 2024.

[12] .habitus

[13] . SUOPREME RACE

[14] . banal nationalism

[15]. sovereignty privilege

[16] . ئەم دەستەواژەمان، وەک چەترێکی چەمکی، لە کارەکانی دیکەدا بە ئاماژە باس کردووە و لە داهاتوودا زیاتر لەسەری دەخوێنینەوە و شەنوکەوی دەکەین.

The post ئایدیای دیموکراسیخوازی مرۆڤی کورد لە نێو دەوڵەتە سەردەستەکاندا  appeared first on ژنەفتن.

     پێناسەکردنی چەمکی ئێران لە بەستێنێکی ناسیۆنالیستیدا

ئێران، لە بنەڕەتدا ناوێک بۆ ناوچەیەکی جوگرافیایی، و ئێرانی، هەردووکیان لە کاری ڕۆژهەڵاتناسان و بیرمەندانی نەتەوەخواز/ناسیۆنالیستدا بەرەبەرە بۆ پیشاندانی پۆلێنێکی بەرین دەرکەوتن کە خەڵکێکی یەکدەست، خێزانێکی زمانی، چاندێک/کەلەپوورێک، و لە دواییدا نەتەوەیەکی وێناکراو/خەیاڵی دەنوێنێت کە بە ڕواڵەت لە سەردەمی دێرینەوە بەردەوام هەبووە – ڕوانگەیەکی تاڕادەیەک ئارەزوومەندانە و ناتەبا. وەها ڕوانگەیەک لەسەر بنەمای توێژینەوە ئەوروپییەکان لەسەر زمانەکان و چاندەکانی سەردەمی کەونین و پێوەنددانی ئەوانە بە یەکەوە بوو وەکوو ڕێگایەک بۆ وێناکردنی مێژووی نەتەوەیی بۆ ئێران. بیردۆزە ڕەگەزی و زمانەوانییەکان و فەلسەفە سیاسیی نەتەوەیییەکانی بە توندی ناجۆری بەهێزکراو بە باوەڕ بە دروستی مێتۆدۆلۆژییە زانستییەکەی، بووە هۆی ئەوەی کە ئەوروپا ناهاوسەنگی و وێنەیەک لە خۆی جیاواز لە پاشماوەی جیهان پێک بهێنێت. ڕۆژهەڵاتناسیی ئەوروپایی پاشماوەی هەموو بەڵگەنامە مێژوویییەکانی بەدواداچوون کرد بە مەبەستی بە وردی لێکۆڵینەوە لەسەریان، پاشان لە چوارچێوەی بیرۆکە ڕەگەزی و نەتەوەخوازانەکانی گەڵاڵەکراودا ئەو کارەی کرد. توێژینەوە لەسەر ئێران هەر لەو سیستەمەی بنەماکان پێڕەوی کرد. ڕەگەزپەرستی و نەتەوەخوازیی شکۆی ئاریایییەکان کە نەتەوەی ئێرانیان هەر لە سەردەمی ئەخەمەنەکانەوە/هێخامەنشییەکان (٥٥٠ی پێش زایین) تا سەردەمی مۆدێڕن پێک دەهێنا، برەو پێدا. میراتی چاندی پێش-ئیسلام، ڕەگەز، و زمان لە توێژینەوەکانی سەدەی نۆزدەیەمدا بووژێنرایەوە بۆ سەپاندنی هەستی ئێرانێتی و بەردەوامبوونی لە مێژوودا. ئاخۆ ئێران وەکوو نەتەوەیەک لە سەردەمەکانی پێش ئیسلام و ئیسلامدا بوونی هەبوو؟ وەڵامی ڕۆژهەڵاتناسییانە، گەرچی نابەجێ، بەڵام ئەرێنی بووە. ئەوە ڕاستە کە ناوی ئێران لە سەرەتای سەدەی سێی زایینییەوە وەک نازناوێکی جوگرافیایی بۆ ناوچەیەک لە نێوان هێند و سەرزەوییە عەرەبییەکان بەکار هێنرا، بەڵام ئەمە نابێت بە هەڵە وەرگیردرێت بۆ سەلماندنی ئەوەی کە خەڵک و نەتەوەیەکی ئێرانی یەکدەست لەو ناوچەدا هەبوو. وەها چەمکێک سەرەتا لە واتایەکی زمانەوانی-رەگەزی بۆ ئێرانی پێش-ئیسلام و بۆ زۆربەی مێژوونووسیی نەتەوەخوازانەی سەردەمی ئیسلامی وێنا کرا. لەم پاژە و پاژەکانی دواتردا ئەم دوو بڕگە تاوتوێ دەکرێن تاکوو پێشگریمانە پتەوەکانی ڕەوتی سەرەکیی ڕۆژهەڵاتناسی سەبارەت بە ڕەگەز و نەتەوە لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ناتەبایییە دووپاتکراوەکان لە نێوان ڕۆژهەڵاتناسان بۆ خۆیان، لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ سەرچاوە ئیسلامییەکانی عەرەبی-فارسی، و لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئاڵۆزی بابەتەکە پیشان بدرێت لە کاتێکدا کە لە سەدەی بیستەمدا، ناسیۆنالیزمی ئاسیایی/ئێرانی، وەکوو بەرهەمێکی لاوەکی کۆلۆنیالیزمی ئەوروپایی و فاکتۆرە ناوخۆیییەکانی تر، وەشانی پێکهێنراوی مێژووی نەتەوەییی ئێران لەلایەن ڕۆژهەڵاتناسانی وەک بڕبڕەی پشتی ئایدۆلۆژی نەتەوەخوازی/ناسیۆنالیستی بە زۆر جێ خست.

بەر لە تاوتوێکردنی دەستکەوتە زمانەوانی و ڕەگەزییەکانی ڕۆژهەڵاتناسان لە پێوەندی لەگەڵ بیچمگرتنی ناوی ئێران، ئێمە دەبێت جیاوازی دانێین لە نێوان پێرسیا (Persia)[2]، کە بە گشتی تاکوو سەرەتای سەدەی بیستەم لەلایەن ڕۆژئاوایییەکانەوە وەکوو هاوتایەک بۆ ئێران بەکار دەهێنرا، و ئێران. بۆ ئەم کارە، ئێمە شوێن پێی هەردووکی گۆڕانی تێرمەکە/زاراوەکە[3] لە پێرسیا بۆ ئێران لە توێژینەوەکاندا و دابڕانی بەکارهێنانی چەواشەکارانە و پشتڕاستنەکراوی پێرسیا یان پێرسییەن/پێرژن و دژایەتییەکەی لەگەڵ ئێران و ئێرانی بە هۆی زمان، خەڵک، چاند، و سەرزەوی، دەگرین.

پێرسیا یان ئێران

بە گشتی، پێرسیا وەکوو ناو بۆ سەرزەوییەکە لەلایەن ڕۆژئاوا و دەرەنجام لەلایەن تەواوی کۆمەڵگای نێودەوڵەتییەوە بەکار دەهێنرا تاکوو ڕەزاشا (١٩٢١-١٩٤١)، وەکوو شای ئێران، داوای کرد کە ئێران لە جێی پێرسیا بەکار بهێنرێت. لەڕاستیدا ڕەزاشا ڕایگەیاند کە هەر شتێکی نێردراو بە ناونیشانی پێرسیا بەجێی ئێران دەگەڕێندرێتەوە بۆ نێرەرەکەی.[4] بێ گومان ئەوروپییەکان ناسیار ببوون لەگەڵ ناوی پێرسیا هەر لە ئاماژەکانی سەرچاوە کلاسیکەکانی یۆنان بە پێرسیس (یان پێرسپۆلیس) لە باسی مێژووی ڕووبەڕووبوونەوەی یۆنانییەکان لەگەڵ پێرسییەنەکان/پارسەکان، بەتایبەت لە کاتی ئەلێکساندەری/سکەندەری گەورەوە. ئینجیلیش (لە پەرتووکەکانی دانیال و ئەسدراس) ئاماژە دەکات بە  پارس یان پێرسیا.[5] یان ڕەنگە سەرزەوییە بەرفراوانەکەی ناو پێرسیا کە بۆ جیهانی ئەوروپی وەکوو پارتیا (Parthia) ناسرابوو، سەرچاوەی پێرسیا بوو.[6] ئێمە دەزانین کە لە سەردەمی ئیسلامیدا زۆر سەرچاوەی مێژوویی/جوگرافیایی وەکوو فارس (پارس) ئاماژەیان دەکرد بە سەرزەوییەکە ، ئەو زاراوەی کە ئەوروپییەکان بە وەرگێڕانی پەرتووکە ئیسلامییەکان بۆ سەر لاتین لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، گۆڕییان بە پێرسیا[7] یان پێرسە (Perse)، گەرچی بەکارهێنانی پێرسس (Persis) لەلایەن یۆنانییە کلاسیکەکانەوە ڕەنگە لە زانستی جوگرافی ئەوروپیی لە سەردەمەکانی دواتردا ناسرابێت.

توێژینەوە مۆدێڕنەکان تێکۆشاون کە ناوی ئێستاکەی پارس پێوەند بدەن بە پارسا (Parsa)، هی سەردەمی ئەخەمەنەکان.[8] وێدەچێت وەها بۆچوونێک لەسەر بنەمای بیرۆکەی موستەوفی لە نوزهەتولقولووب (نزهة‌القلوب) و ڕەنگە شرۆڤەکانی زووتری تر لەسەر پارس وەکوو بنکەی پاشا دێرینەکان بێت.[9] هەرچۆنێک بێت، بەکارهێنانی پارسا یان پارس وەکوو سەرچاوەی بەکارهێنانی ڕۆژئاوایی وشەی پێرسیا ڕوونی ناکاتەوە کە چۆن فارس لەباری ئێتیمۆلۆژی/ڕێخەناسییەوە لە  پارسای سەردەمانی دێرین وەرگیراوە. بەبێ باس و هۆهێنانەوەی زیاتر، گۆڕانی ناوی فارس بە شێوەی نەریتی بە شتێکی ئاسایی و ڕوون وەرگیراوە. بەڵام ئەگەر بمانەوێت لە گواستنەوەی فیلۆلۆژیکی/زمانەوانی لە چاندێکەوە یان زمانێکەوە بۆ ئەوی تر تێبگەین، پێویستە کە توێژەران لەسەری باس بکەن. چەمکیکی تری نادیار بەکارهێنانی مێژووییی پارسا یان فارسە، بە سەرنجدان بەوەی کە ئەوە ڕەنگە تەنیا بۆ ناوەند/نیشتەجێگە یان پێتەختی پاشا دێرینەکان بەکار بهێنرێت و نەک بەپێویست وەکوو ناو بۆ سەرزەوییەکی بەرفراوان یان فەلاتی سەرەکی. لە سەردەمی ساسانییەکاندا (سەدەی سێی زایینی)، بەپێی سەرچاوە جوگرافیاییەکانی ئیسلامی، زاراوەی ئێرانشار (ایرانشهر) بۆ خاکێکی بەرفراوان، نەک فارس، بەکار دەبردرا. کەواتە، ئەمە جێی پرسیارە کە بۆچی ئەوروپییەکان بەردەوام لە پێرسیا کەڵکیان وەرگرت و نەک ئێران یان ئێرانشار. بەربوونەوەی ئەوروپییەکان بەرەو ڕۆژهەڵات پاش سەدەکانی ناوەڕاست وردە وردە بووە هۆی ئاگابوونەوەیان لەسەر زۆر گۆڕانی مێژوویی کە ئەوان تەنیا زانیارییەکی نەریتییان لەسەری هەبوو. بۆ وێنە، لە گەشتنامەکانی ژان باپتیست تاڤێرنیر (Jean Baptiste Tavernier)  و سر جان شاردن (Sir John Chardin)  (هەردووکیان گەڕیدەی ئەوروپی سەدەی حەڤدەیەم)، ئاماژە بە ناوی ئێران دەکرێت، گەرچی بە شێوەیەکی ناگرنگ/بێبەها، لەبەر ئەوەی کە ئەوان سەرزەوییەکەیان تەنیا بە ناوی پێرسە یان پێرسیا دەناسی.[10] لە دوایییەکانی سەدەی هەژدەدا، سیلڤەستر دوساسی (Silvestre de Sacy) وەکوو ئاکامی خوێندنەوەی بەردەنووسەکانی ساسانییەکان، بە شێوازێکی زانستی لەگەڵ زاراوەی ئێران هەڵسوکەوت دەکات.[11] بەرە بەرە پاش سەدەی نۆزدە، زاراوەی ئێران لە جێی یەکتر لەگەڵ پێرسیا هاتە بەکارهێنان، گەرچی هەندێک جار بە نادروستی، بەمجۆرە بووە هۆی سەرلێشێواوی بە پێکهێنانی ئەو گومانە کە ئێران لە نێو پێرسیا بوو یان ئەوەی کە پێرسیا لە ناو ئێران بوو یان ئەوەی کە ناوی پێرسیا پاش ئاریایییەکان نرا، و هتد.[12] لەوە بە دوا دەکرا بیر لەوە بکرێتەوە کە ئێران، پاش ناساندنی بە بازنەکانی ڕووناکبیریی ئەوروپی، لە سەردەمە دێرینەکانەوە ناوی سەرزەوییەکە بووبێت، هەروەها کە وتەکەی مەلکۆڵم (J. Malcolm) لە سەدەی نۆزدەدا پشتڕاستی دەکاتەوە: “ئێران لە سەردەمانی کەونینەوە بۆ ئەوڕۆکە هەبووە، ئەو زاراوەی کە بەوە پێرسییەنەکان وڵاتەکەیانی پێ بانگ دەکەن.”[13] هەرچۆنێک بێت، بەکابردنی ئێران بە شێوەیەک کە پێرسیای تێدا جێگیر کرابوو لە ڕوانگەی زمانی، ئێتنیکی/خزمی[14]، و چاندییەوە بەجێ هێڵرا بۆ توێژەرەکانی دواتر.

روانگەیەکی هەڵەی تر لە ناولێنانی پێرسیەن (Persian)، وەرگیراو لە پێرسیا (Persia)، سەرچاوە دەگرێت. زۆربەی کات زاراوەی پێرسیەن بۆ دیاریکردنی خەڵک و زمان هەروەها چاند و نەریت بەکار هێنراوە. ڕۆژئاوا، نائاگا لە ئاڵۆزیی پێکهێنەرە کۆمەڵایەتی-کەلەپوورییەکانی ئەو شتەی ئەوان ناویان دەنا پێرسیا، بە ساکاری هەموو شتێکیان لە ناوچەکەدا بە پێرسیەن ناو دەبرد؛ لە کاتێکدا ئەم تێگەیشتنە کاڵ و خاوە لە جیاکردنەوەی ناوچەکانی چاند، زمان، و ئێتنیسیتی/خزمایەتیدا سەرنەکەوت. گەرچی لەم دواییانەدا ئێران جێگرەوە بووە بۆ پێرسیا و ئێرانی بۆ پێرسیەن، بەڵام وشەی پێرسیەن هێشتا بۆ زمان و بۆ نەریتگەلێکی کەلەپووریی دیار بەکار دەهێنرێت تاکوو لەسەر بەردەوامی زاڵیەتی پێرسیەن جەخت بکرێت. هەرچۆنێک بێت، بە هۆی بەکارهێنانی پێرسییەن زۆر بە شل و ولی، هەندێ کێشە هەیە. بۆ دەستپێک، پێش سەدەی بیستەم دانیشتووانی وەک دەوترێت پێرسیا لەلایەن ئەوروپییەکانەوە بە پێرسییەنەکان بانگ دەکران (هەندێک هێشتا ئەوان بە پێرسییەنەکان بانگ دەکەن)، گەرچی ئەم کەسانە هیچ پێوەندییەکیی زمانییان لەگەڵ دانیشتووانی پێرسیا بۆ خۆیان، نەبوو. ئەگەر ئێمە فارس بە هاوتای پێرسیا رەچاو بکەین، هەموو خەڵکی پێرسیا نەدەکرا بە فارس یان فارسی (Farsis) بانگ بکرێن لەبەر ئەوەی کە فارس تەنیا ناوچەیەکی سەرزەوییەکە (ئێران/پێرسیا) بوو. هەروەها، ناوچەکانی تر و کۆمەڵە زمانییەکانی تر وەکوو بەلووچەکان، کوردەکان، و تورکەکان هەبوون کە لە ناو پۆلێنی فارس یان پێرسییەندا نەدەگونجان. (بۆیە، لە توێژینەوەکانی دواتردا نازناوی ئێرانی لە جێی پێرسییەن لەسەریان نرا.) پیێترۆ دێلا ڤاللێ (Pietro della Valle)، گەڕیدەیەکی خەڵکی ڕۆم لە سەرەتای سەدەی حەڤدەدا بە شێوەی سەرنجڕاکێش دانیشتووانی پێرسیا بە خەڵکانێ کە لە چەندین جۆرن و هاووڵاتییانی سەر بە نەتەوە جۆراوجۆرەکانن، وەسف دەکات.[15] ئەو هەروەها دەڵێت کە پێرسییەنە ڕاستییەکان (veritables Persans) کە درێژە دەدەن بە ژیان لەسەر خاکەکە تەنیا لە سێ یان چوار باژێردا، بریتی لە ئەسفەهان (پێتەختی زنجیرەشاکانی سەفەوی)، دەژین.[16] باوکە کروسینسکی (Krusinski)، قەشەیەکی عیسایی/یەسوعی، لە سەرەتای سەدەی هەژدەدا دەڵێت: “بە دەگمەن وڵاتێک وەک پێرسیا هەبێت کە وەها زۆر نەتەوەی جیاوازی تێدا نیشتەجێ بێت.”[17] لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەیەمدا، یوجین فلاندین (Eugene Flandin) ئاماژە بە پێرسییەنەکان بە گشتی دەکات بەڵام پاشان هەندێ جار لە کوردەکان (بۆ وێنە) بەجێی پێرسییەنەکان کەڵک وەردەگرێت، وەک ئەوەی نووسەرەکە ئاگا بووبێت لەسەر جیاوازیی ناسێنەی ئەوە/[ئەوانە] و هێشتاش بە شێوەیەکی ناڕوون هەردووکیان وەک بەشێک لە یەک بوونێتی/قەوارەی گەورە (بە بێ بەکارهێنانی نازناوی ئێرانی) دادەنێت.[18]  

بەم جۆرە، پێرسییەن زاراوەیەکی ناڕوون بوو کە بە ئاستەمی حەشیمەتی فرەئێتنیکی/فرەخزمیی شرۆڤە دەکرد و لەگەڵ هیچ پێوەرێکی گشتی ناسێنە نەیدەخوێندەوە کە ئاماژە بە دانیشتووانی خۆجێیی بکات. هەروەها پێویستە ئاماژە بکرێت کە ئەگەر پێرسیەن هەر وەک پێرسیا لە سەرچاوە دێرینەکان قەرز کرابێت، گۆڕان بۆ ناوی ئێران بە ساکاریی گۆڕانەکانی کەلەپوور و زمانەکان و کۆچە نوێیەکان، داگیرکارییەکان، و ڕاگواستنەوەکانی بەردەوامی سەدەکانی ناوەڕاستی پشتگوێ خستووە. ئەمە بە دوور لە زەین و نابەجێ دەبێت کە باوەڕ بکرێت کە خەڵکانی پێش-ئێران یان ئێران (پێش-ئیسلام یان سەردەمی ئیسلامی) لە ناوچە جیاوازەکاندا، چ خوراسانی ڕەسەن، کوردستان، یان فارس بێت، بەردەوام خۆیان بە خاوەن یەک ناسێنەی بێ وێنە زانیبێت. کەواتە یەک لایەنی زۆر بڵاوەبووی ناسێنەی ‘پێرسییەن’، جگە لە مەبەستی ئاسانکاری، بە شێوەی گونجاو ڕەنگدانەوەی پرسی فرەتوێژیی ئاڵۆزیی ناسێنە نییە کە بنەمایەتی. هەرچۆنێک بێت، بە تێپەڕینی کات پێرسییەن وردەوردە بۆ نازناوی زمانەکە، و کەمتر بۆ ئێتنیکەکە/خزمەکە، بەکار دەهێنرا.

لە سەرەتای سەردەمی ئیسلامیدا، لە سەدەکانی حەفتەم بۆ نۆیەم، زمانەکانی ناوچەکە گۆڕانی توندیان بە سەردا هات و لە ژێر کاریگەریی ئەلفوبێ و شێواز/رێچکەناسی عەرەبیدا زمانگەلێکی نوێی تێکەڵاو پێکهاتن. فارسی، ئەو زمانەی کە لە سەردەمی پاش-ئیسلام پەرەیسەند، بە گشتی وەکوو پێرسییەن ئاماژەی پێ دەکرێت. بەڵام نازناوی پێرسییەن بۆ فارسی (زمانەکە) و بۆ خەڵکی پێرسیا (کە بە شێوەی لەناخداهەڵگر بە فارسی دەدوێن) سەرلێشێواوییەک لە دیاریکردنی ناسێنەیەکی بەربڵاو بۆ فارسیبێژانی دەرەوەی پێرسیا وەکوو خەڵکی ناوچەکانی ئەوبەرچۆم (ماوراء النهر-Transoxiana) (تاجیکستان، ئەفغانستان) پێکدێنێت. ئاخۆ دەکرێ ئەم خەڵکە بە پێرسیەنەکان بانگ بکرێن لەبەرئەوەی کە ئەوان بە فارسی دواون و دەدوێن؟ لە باری تێکنیکییەوە هیچ وەڵامێکی جێی ڕەزامەندی نەدرایەوە تا کاتێک چەمکی مۆدێرنی نەتەوایەتی و ناسێنەی جوگرافیایی دای بەسەر پێوەندییە چاندییە ناڕوونەکانی تردا. هەروەها نازناوی پێرسییەن بۆ هەردووکی خەڵکەکە و زمانەکە ئەو پرسیارانە دێنێتە ئاراوە کە ئەگەر زمانی فارسی لە نێوان سەدەکانی حەفتەم و نۆیەمدا پێکهات،[19] چلۆن و بۆچی زاراوەی دێرینی پێرسییەن (وەرگیراو لە پێرسس) بە هاسانی بۆ زمانێکی زۆر نوێتر بەکارهێنرا؟ هەروەها، ناونانی دێرینی پێرسییەن، لانیکەم لە سەرچاوە ئەوروپییەکاندا، نازناوێکی ئێتنیکی پیشان دەدات، نەک بە پێویست زمانێک. بەکارهێنانی نائاگایانەی پێرسییەن بۆ زمانی فارسی لەلایەن ڕۆژهەڵاتناسانەوە لەسەر هیچ بنەمایەک نەبوو بێجگە بەردەوامییەکی خەیاڵیی خەڵکەکە و زمانەکە لە سەردەمە دێرینەکانەوە، بەتایبەتی لە سەردەمی ساسانییەکانەوە. لە ڕێگەی ئەم هۆهێنانەوەیە بوو کە زمانی فارسی (پێرسییەن) پاش تێپەڕین لە ‘پێرسییەنی کۆن’ی ئەخەمەنەکانەوە بۆ ‘پێرسییەنی ناوەڕاست’ی ساسانییەکان، لە سێیەم قۆناغی خۆیدا بینرا (وەک براون دەڵێت، ئەم پەرەسەندنە “بەتەواوی هاوشێوەی دەربڕینەکانی ‘ئینگلیزی کۆن،’ ‘ئینگلیزی ناوەڕاست،’ و ‘ئینگلیزی نوێ'”یە).[20]

دیسانەوە، نازناوی ‘کۆن’ و ‘ناوەڕاست’ بۆ ئەم زمانانە لانیکەم دوو دواهاتی هەبووە. یەکەم، زمانەوانەکان (بۆ وێنە، دارمێستەتەر) بە شێوەی یەکلاکەرەوە وتیان کە بە هۆی قەرزکردنی وشەکان لە زمانە جیاوازەکان، فارسی نوێ لە باری پێکهاتەیی و گرامەرییەوە جیاوازە لەو زمانە دێرینانە. بەوەشەوە، ئەمە وەکوو درێژەی ئەوانە بینرا و نەک زمانە ناوچەییەکانی تر، بە ئەگەرەوە بۆ جێخستن و پاڵپشتی لە وێناکردنی بەردەوامیی لە سەردەمی کەونین بەملاوە، لە بەستێنێکی نەتەوەییدا. دووەم، بە وتنی ئەوە، ڕۆژهەڵاتناسان پێوەندی پێویستیان لە نێوان سەردەمەکانی پێش-ئیسلام و ئیسلامی – بەتایبەت لە باری کەلەپووری و زمانییەوە – دامەزراند، گەرچی لەڕاستیدا ئەمانە بە توندی لە یەکتر جیاواز بوون. هێشتاکوو، مەودای ئاشکرای نێوان وەک دەوترێت پێرسییەنەکانی سەردەمی ئەخەمەنەکانی نیوهەزارەی پێش زایین و فارسیبێژانی، بڵێ، سەدەی چواردەیەمی پاش زایین وەکوو گروپبەندیی بەربڵاو و کیشوەریی/قاڕەیی (نەک نەتەوەیی) دەبوایە لە هەردووک توێژینەوەی تەکنیکی و بیرکردنەوەی مێژوویی نەتەوەخوازانەدا پێوەند بدرایە. دەبێت بوترێت کە زمانی فارسی بۆ ماوەی هەزار ساڵە هێمای بەردەوامیییە (تەنانەت لەو شتەی بە قەرز وەرگیراوە لە زمانە باوەکانی سەردەمی ساسانییەکان)، بەڵام وەها بەردەوامبوونێک بەردەوامیی کەلەپوور یان خزمایەتیی/ئێتنیسیتی لە ناو ئێراندا بە دروستیی گەرەنتی ناکات. بەمجۆرە نازناوی پێرسییەن بۆ هەموو توخمەکان بریتییە لە زمان، کەلەپوور، و ئێتنیسیتی، بە بێ ڕەچاوکردنی لایەنە هەڵبژێردراو و نابەردەوامەکانی کەلەپوور و ئێتنیسیتی دەبێتە هۆی دەرەنجامگەلێکی دژبەیەکی گرنگ. لە کاری پۆلێنبەندییەکان و پێکهاتەی زمانەکان، مێژوو و ئایینی نەتەوەیی لە توێژینەوە پڕ لە سەخڵەتییەکانیان جەکسۆن (A. V. W. Jackson)، دارمێستەتەر (James Darmesteter)، وێیباخ (F. H. Weibach)، وێست (E. W. West)، شپیگل (F. Spiegel)، جوستی (F. Justi)، نۆڵدێکە (T. Noldeke)، گێلدنەر (K. F. Geldner)، سالێمەن (K. Salemann)، هێرتسفێلد (E. Herzfeld)، براون (E. G. Browne)، و توێژەرانی بەرچاوی دواتر تووشی ئاڵنگاریی بوون.

دواتر، زاراوەی ‘نەتەوەیی’ بەربڵاوی  پێرسییەن، کە بۆ زمانەکە و وێژەرانی بەکارهێنراوە، لە ڕووی تەکنیکییەوە جەماوەرە ئێتنیکییەکانی تری ئێرانی کە زمانی دایکییان فارسی (پێرسییەن) نەبوو، خستە دەرەوە. کاتێک زاراوەی ئێران (Iran) جێی زاراوەی پێرسیای لە وێژەی ڕۆژئاواییدا گرتەوە، چەمکی ئێرانیی (Iranian) هەر بەو ڕادەیە ئامادە بوو کە جێی پێرسییەن بگرێتەوە، بەڵام ئێران بوو بە پۆلێنێکی مێژوویی بەرین بۆ دابینکردنی پێویستییە نەتەوەخوازانەکانی زۆر گروپ کە پێرسییەنەکان تەنیا یەکێک لەوانە بوون.

دەرکەوتن و گرنگایەتی زاراوەی ئێران

دیاریکردنی ناوەکان بۆ شوێنە جوگرافیایییەکان هەر لە سەردەمە دێرینەکانەوە دیاردەیەکی گشتگیرە. لە پەنای هاندەرە ئاڵۆزترەکاندا، پێدەچێت ئاسانکاری بۆ دۆزینەوە یان جێگیرکردنی خۆیان بە هەندێک وردبینییەوە لەسەر ئەم هەسارە بەرینە خەڵکی [بۆ ناولێنان] هانداوە. لە واتایەکی بەریندا، هەموو ناوە جوگرافیایییەکان تەنیا وشەن؛ هەروەها کە ئێدوارد سەعید ئاماژە دەکات، کەرتە جوگرافیایییەکانی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا چێکراوی مرۆڤن و تەنیا لە پێوەندی لەگەڵ یەکتریدا [ئەو نازناوانە واتادار] هەن.[21] ئەم چەمک و ناوانە تەنیا وەکوو ئاکامێکی ئەو واتا و ڕاڤانە کە ئێمە پێیان دەدەین گرنگی تایبەتیان دەبێت. لە شوێنپێهەڵگرتنی ناوی ئێران، ئێمە نابێت خەیاڵ بکەین کە لە بۆشایییەکی مێژووییدا سەروکارمان لەگەڵ داهێنان و بەکارهێنانی سادەی ناوێک هەیە؛ دەبێت زۆر جار لەسەر ئەو واتا و ڕاڤانەی کە پێی دراوە باس بکەین – بەتایبەتی لە سەردەمی ڕەگەزپەرستی و نەتەوەخوازیی ئاشکرادا. بەکارهێنانی نابەجێ و بێ پاساوی زاراوەی ئێران بۆ پێکهێنانی نەریت، مێژوو، و بیرۆکە لە بەستێنێکی نەتەوەییدا بە شێوەی بەرچاو لەلایەن توێژەرانەوە بە شتێکی ئاسایی و یەکلاکراوە وەرگیراوە. هەرچۆنێک بێت، توێژینەوە ڕەخنەگرانەکانی داهاتوو ڕەنگە زۆر هەلومەرجی مێژوویی بە شێوازێکی دڵسۆزانەتر و ئەمەکدارانەتر ڕوون بکەنەوە. لێرەدا شرۆڤەیەک لەسەر سەرهەڵدانی زاراوەی ئێران دابین دەکەین و تێدەکۆشین داهێنانە زێدەڕەوانە و سەیروسەمەرەکانی جۆرێکی تایبەت لە توێژینەوە بخەینە دەرەوە کە قسەی ئەوە دەکات کە هەبوونی وشیاری ڕەگەزی، نەتەوەیی و کەلەپووری لەلایەن دانیشتووانی ئێران لە بەستێنێکی ئێرانیبوونی سەرەتاییدا پیشان دەدات.

هەروەها کە پێشتر ئاماژە کرا، ناوی ئێران ناسراو بوو بۆ گەڕیدە جیاوازەکانی ئەوروپی پێش سەدەی هەژدەیەم و لە یاداشتەکانی ڕۆژانەیاندا لە پەنای ناوی پێرسیا ئەوەیان باس کردووە. توێژینەوەی گرنگ لەسەر زاراوەی ئێران بە دوو قۆناخی یەک لە دوای یەکدا هات. لە ماوەی یەکەمیاندا، لە دوایی دەیەی ١٧٠٠ بۆ سەرەتای دەیەی ١٨٠٠ی زایینی، توێژەرانی ئەوروپی هاوکات قۆناخی سەرەتایی توێژینەوە لەسەر ئاریایییەکانیان (Aryan studies) پەرە پێ دەدا. قۆناخی دووەم کاتێک بوو کە ئاریانیزم یان ئاریاییخوازیی توندڕەوانە لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەیەمەوە زاڵ بوو بە سەر توێژینەوەکاندا.

یەکەم ئەوروپی کە لە کاری ڕۆژهەڵاتناسی و زانستیی دواتردا (دوای تێکۆشانە سەختەکانی کەسانی تر بۆ کۆکردنەوەی زانیاری) زاراوەی ئێرانی ئاشکرا کرد، ئانتۆوان-ئیزاک سیلڤێستر دوساسی (Antoine-Isaac Silvestre de Sacy)[22] لە ساڵی ١٧٩٠دا بوو. بێجگە کارە زۆرەکانی لەسەر وێژەی عەرەبی و ئیسلام، ئەوە دوساسی بوو کە بۆ یەکەم جار کارێکی گرنگی لەسەر بەردەنووسەکانی زنجیرەشاکانی ساسانی پێرسیا (٢٢٥-٦٥٠ی زایینی) بەرهەم هێنا.[23]  لەڕاستیدا دوساسی یەکەم توێژینەوەی شێوازمەند/مێتۆدیکی لەسەر فیلۆلۆژی/زمانناسیی  سەردەمی دێرین بەرهەم هێنا و بۆیە شیاوی لێکدانەوەی وردە. پەرتووکەکەی “بیرەوەرییەکانی شوێنەوارە دێرینە جیاوازەکانی پێرسیا” (Mémoires sur Diverses Antiquités de la Perse)، کە لە ساڵی ١٧٩٣ بڵاو بووەوە، پێشەنگی لێکۆڵینەوە زمانناسییەکان بە جەختکردن لەسەر چوارچێوەی نەتەوەییی ئێران بوو. ئەم پەرتووکە بریتی بوو لە دوو بەش، یەکەمیان تیشکی خستبووە سەر “وشیاری نەتەوەی ئێرانی” لە سەردەمی ساسانییەکاندا و دووەمیان تیشکی خستبووە سەر “وشیاری مێژوونووسانەی ناسیۆنالیستی” (کە بۆ ئەوە دوساسی مێژووی ناتەواوی ساسانی تۆمارکراو لە کۆپڵەی نووسراوە مێژوویییەکانی ‘میرخۆند/میرخواند’ی وەرگێڕایەوە).[24] لە بەشی یەکەمدا، شیکردنەوەی دوساسی لەسەر بەردەنووسەکانی نەخشی ڕۆسەم (“نقش رستم”)، پێرسپۆلیس، کرماشان، و مەدالیای پاشایانی ساسانی، زاراوەی ‘ئێران’ی وەک ئاماژە بۆ هەردووکی خاکەکە و خەڵکەکە لە سەردەمی ساسانیدا، دەرهێنا.[25] لێدوانی شاهانەی ڕەمزاوی مەلکان مەلکا ئێران و ئەنێران (سەرەتا وازانرا کە لەگەڵ ئەردەشێری یەکەم دەرکەوتووە، پاشان لەلایەن شاپۆری یەکەم) لە ڕێگای بیرۆکەهێما/ئایدیۆگرامەوە گۆڕدرا بۆ گونجان لەگەڵ “شای شاکانی ئێران و تووران.” لانی کەم ئەمە ئەو ڕاڤەیە کە دوساسی دابینی کرد، بە وتنی ئەوەی کە ئێران لە بەردەنووسەکەدا هەر بە واتای ئێرانە لە کاتێکدا ئەنێران (نەرێنییەکەی) بە واتای ئەوبەر و دوژمنی ئێرانە – لەم بابەتەدا تووران.[26]

 گەرچی باسی زۆر کراوە لەسەر ڕاڤەی ئێران و ئەنێران لە نێو توێژەرانی دواتردا لە ماوەی ژیانی دوساسی و پاش ئەو، بەڵام ڕاڤەکەی ئەو جێگیر بوو لەبەر ئەوەی کە کۆدەنگدانەوەی خزمی/ئێتنیکی، جوگرافیایی، و سیاسی هەبوو. کەترێمێر (Quatremère)، ڕۆژهەڵاتناسێکی بەرچاوی تری سەرەتای سەدەی نۆزدە، بە گۆڕینی وەرگێڕانی بەردەنووسەکە بۆ “شای شاکانی مادەکان/مێدەکان و پارسەکان/پێرسییەنەکان،”[27] ڕاڤەکەی دوساسی، بەڵام تەنیا لە ناو بەستێنی بەرینتری ڕەگەزی و نەتەوەییدا، ڕووبەڕووی ئاڵنگاری کردەوە. کەترێمێر لەسەر ئەو بڕوایە بوو کە دوو ڕەگەزی ڕکابەری مادەکان و پارسەکان،  ئاری (Ari) و ئاناری (Anari)، لە واتایەکی بەریندا گونجاوە لەگەڵ ڕاڤەکە.[28] ئەم ڕاڤەیە وەکوو ڕوونکردنەوەیەکی لایەنگرانە بوو بۆ سیاسەتی ساسانییەکان کە تێیدا پەرتییەنەکان/پارتییەکان (Parthians)، کە ساسانییەکان (کە پێرسییەنەکان بوون)[29] بە سەریاندا زاڵ ببوون، بانگهێشت کران بۆ بەشداری لە ژێر ناوی ئیمپراتووریدا بۆ بەرگیری لە شۆڕشی پێکهاتەکانی ئیمپراتووری تازە لەنێوچووی ئارساسید (Arsacid) (کە گوایە [لە] مادەکان بوون). دەرکەوتنی پێرسییەنەکان لە جێگەی دووەم لە نیشانەکەدا ستراتیژییەکە بوو.[30] پرسیارەکە ئەوەیە کە چۆن ئەو مێدانەی کە چەندین سەدە پێش لەنێوچوون لە باسی پارتییەکاندا گونجێندران. وەها باسێک لەلایەن ئوژێن بۆرێ (Eugene Bore)، کەترێمێر، و کەسانی تر لە دواییدا بووە هۆی ئاکامگیریگەلێکی ناتەبا.

سێر جان مەلکۆڵم (Sir John Malcolm) وەرگێڕان و ڕاڤەکەی دوساسی لەسەر بەردەنووسەکەی برد بۆ لای مەلا فیرووزی بەمبەئی (دیارە لە سەرەتای دەیەی ١٨٠٠) تاکوو بە وردی ڕاستییەکەی تاوتوێ بکات. فیرووز وشەی ئەنیرانی (Aniran) بە واتای بێ باوەڕ ڕاڤە کرد، هەروەها کە مەلکۆڵم زێدەی دەکات کە: “ئەو بە منی وت کە ئێر (Eer) وشەیەکی پالەوییە کە بە واتای باوەڕدارە؛ ئێران (Eeran) کۆیەکەیەتی.” پاشان فیرووز بۆ لەبەرگرتنی بەستێنی جوگرافیایی-سیاسییەکەی لێدوانە شاهانەکەی بە جیا لە بنەما زەردەشتییەکەی (ئایینی دەوڵەت) وەرگێڕا: “پاشای باوەڕداران و بێ باوەڕان، یان پێرسیا و نەتەوەکانی تر.”[31] وەها شرۆڤەیەکی ورد ڕاڤەی ڕەگەزییانەی وەلا نا بەڵام ماکی ڕاڤە نەتەوەییەکەی ڕاگرت. ڕاڤەی ئایینی ئێران (Iran) و ئەنێران (Aniran) لە هۆنراوەکانی شانامە/شاهنامە (ئەو وەشانەی دوپێرۆن (DuPerron) لە هێندستانەوە هێنابووی) وێنای کردبوو کە ئێران جێبەجێکاری یاساکانی زەردەشت بوو و ئەنێران بە سادەیی وانەبوو.

گەر نازانی لەسەر ئەنێران و ئێران

دەڵێم کە دەسخەیت زانیاریی لەوان

ئەنێران بۆ داد کۆستی نابەستنەوە

بەڵام بەستی ئێران بە ڕووخۆشییەوە

وەک چاکان و پاکان ئاشەوانی دین

بەستییان کۆستی بۆ ڕێگای یەقین[32]

ئەگەر ئەم ڕوانگەیە دروست بێت، پاشان ڕەنگە بە هۆهێنانەوەی ڕەگەزییانە و نەتەوەییانە تێگەیشتنێکی دروست لە  ئێران و ئەنێران دەستەبەر نەکرێت. لە ئیمپراتووری ساسانیدا بە سادەیی هاووڵاتییانی زەردەشتی و نازەردەشتی، بێ ڕەچاوکردنی ڕێخەی خزمیی و جوگرافیاییان، هەبوون. بە وتنی ئەوە، پێویست ناکات گریمانە بکرێت کە هەموو پێرسییەنەکان زەردەشتی بوون و هەمووی نائێرانییەکان نازەردەشتی بوون. گەرچی دەکرێ باس بکرێت کە ئایینی زەردەشتی گرێدرابوو بە پێوەندیی خزمی و زمانییەوە، بەڵام ئەمەش دیسان بە پێویست لە باسێک/هۆهێنانەوەیەک لە بەستێنێکی نەتەوەییدا پاڵپشتی ناکات. دەبێ تێکەڵێکی وەها هەبووبێت کە ناونیشانی پاشای پاشاکانی ئێران و ئەنێران بە ئەگەرەوە بکرێ واتادار بێت، هەروەها کە لە  شانامەدا ڕاڤە کراوە، “پاشای پاشاکانی باوەڕدارانی زەردەشتی و باوەڕدارانی نازەردەشتی” – واتە، سەروەری هەموو ڕەعیەتەکان. دیسانەوە، فرەیی کردەوە ئایینییەکانی بودایی، جوو، گنۆستیسیزم، و نەریتە ئایینییەکانی تر لە ئیمپراتووری ساسانیدا ئەم بابەتە پشتڕاست دەکاتەوە.[33]

هێشتا ڕاڤەی تریش لەسەر وشەی ئەنێران کراوە: بیروونی (١٠٤٨ پاش زایین) ئەوە بە سییەمین ڕۆژی مانگ لە ڕێوڕەسمەکانی زەدەشتیدا ڕاڤە دەکات.[34] بە وتەی ئەنکوێتل دو پێرۆن (Anquetil Du Perron)، هاید (Hyde)، و دوساسی، ئەنێران بە ڕیزەوە بەم واتایانەشە: تیشکی یەکەم (یان بێ سنوور)، ئیزەد/ئێزدێ (یەزدان) کە هاوسەرگیری هەڵدەسووڕێنێت؛ و ئەو ڕۆژەی کە زەردەشت ئایینی خۆی ڕاگەیاند.[35] دوساسی هەروەها هێنایە ئارایەوە کە ئەنێران هاوتایە لەگەڵ بیانییەکان/دەرەکییەکان، و بەراوردێک دەکات لە نێوان ئەوە و بەڕبەڕەکان لە یۆنان و عەجەم لە عەرەبیدا.[36]

لە هەڵسەنگاندنی واتای هێمایی یان وشیاری ساسانییەکان بۆ بەکارهێنانی ئێران و ئەنێران لە زاراوە زەردەشتییەکاندا، ئێمە دەبێت هەڵوێستی دژمنانەی ساسانییەکان لە بەرانبەر ئیمپراتووری ڕۆمی تازە مەسیحیمان لە بیر بێت. لە سەردەمەکانی دواتردا هەڕەشەی ئایینی عیسایی (مەسیحییەت) لە لایەکەوە و ئایینەکانی مانەوی و مەزدەکی وەکوو هەڕەشەیەک لەسەر زنجیرەپلەی ئەریستۆکراسی/ئەشرافییەتی ئایینی لەلایەکی ترەوە ڕەنگە بانگەشەی ساسانییەکانی بە قازانجی نەریتی زەردەشتی هان دابێت.[37] (ببینن وتەی دوایی بۆ بەڕۆژکردنەوەیەک)

ئێمە ئێستا دەگەڕیینەوە سەر ڕاڤەی دوساسی لەسەر ئەنێران – کە ئەوە بە واتای تووران، ناوچە و جەماوەری نا-ئێرانی، بوو. بە پێی گێڕانەوەی حەماسی فیردەوسی، تووران دژمنی ئێران بوو؛[38] هەروەها، کاتێک پۆلێنبەندییەکانی فیلۆلۆژیکی/زمانناسی ئێرانی لە سەدەکانی نۆزدەیەم و بیستەمدا خەریک بوو پێک دەهاتن، تووران، ڕەنگە بە هۆی لێکچوونی فۆنێتیک، وەکوو جەماوەری ترک/تورکی[39] ئاسیای ناوەڕاست ڕاڤە کرا، کە بەپێی ڕۆژهەڵاتناسەکان سەر بە وەک دەوترێت جیهانی هێندو-ئێرانی یان ئاریایی نەبوون. بەپێی ئەم نەریتە، ئەگەر ئێمە گریمانە بکەین کە تووران سەر بە جیهانی ئێرانی نەبوو، ئێمە بەرەوڕووی خۆپێشێلکەریەکی/پارادۆکسێکی جوگرافیایی-سیاسی و هەروەها فیلۆلۆژیک/زمانناسییانە دەبینەوە: بەڵگەی جوگرافیاییی قەناعەتپێکەر هەیە کە لە سەردەمی فیردەوسیدا (سەدەکانی دەیەم و یانزەیەم) و ڕەنگە پێش ئەوە، تووران وڵاتێکی ناسراو بوو کە ناوچەی بەلووچستانی لەبەر دەگرت.[40]

هەروەها، لە سەردەمی ساسانییەکاندا تووران دەکەوتە ژێر دەسەڵاتدارێتیی ویلایەتی سیستان.[41] لەوێوە کە (هەروەها کە زمانناسەکان لەسەر ئەو بڕوایەن) زمانی بەلووچی و زاراوە پێوەندیدارەکانی بەشێکن لە بنەماڵەی زمانە ئێرانییەکان،[42] تووران، وەکوو بەشی ناوەندیی بەلووچستان، ناکرێ لە دەرەوەی جیهانی ئێرانی بووبێت. جگە لەوەش، لە سەردەمی فیردەوسی و دەسەڵاتی غەزنەوییەکان لە سەدەی یانزەدا، تووران و شارە سەرەکییەکەی، خوزدار (Qusdar[Khuzdār])، تەنیا دەسەڵاتی خەلیفەی بەغدایان بە فەرمی دەناسی؛ و بەم بۆنەوە سوڵتان مەحموود هەندێ هێرشی کردبووە سەر تووران.[43] بە دڵنیایییەوە ئەگەری ئەوە هەیە کە فیردەوسی لە هۆنینەوەی هۆنراوە حەماسییەکانیدا توورانی وەکوو دژمن لە واتای هێمایی/مێتافۆریک، و وەکوو دووژمنی سەروەری ڕەوا و دژبەری سوڵتان مەحموودی غەزنە (پشتیوانەکەی)، بەکار هێنابێت.

بەمجۆرە، ڕاڤەی دوساسی لەسەر ئەنێران بە واتای تووران ڕەنگە لە خۆیدا ناتەبا بێت ئەگەر تووران بۆخۆی وەکوو بەشێک لە ئێران ڕەچاو بکرێت، هەروەها کە وێدەچێت ڕۆژهەڵاتناسانی دواتر کە زمانە نەتەوەیییەکانیان بۆ ئێران پێکهێنا وایان کردووە. هەر لەم ئاڕاستەیانەدا، ئەگەر ئەنێران وەکوو دژمنی ئێران لە باری نەتەوەخوازییەوە/ناسیۆنالیستیکەوە ڕاڤە بکرێت، دەچینە ناو هەر ئەو پێکدادانەی بیردۆزەکان. تەبەرستان (ئەورۆکە مازندەران) وەکوو بەشێک لە ئێران لە باری جوگرافیایییەوە و بە وتەی ڕۆژهەڵاتناسەکان، لە باری فیلۆلۆژییەوە/زمانناسییەوە، هەمیشە ئاڵنگارییەک و ڕەنگە دژمنێک بووبێت بۆ ئیمپراتوورەکانی ناو ئێران رێک هەر لە ئەخەمەنەکانەوە بگرە تاکوو ساسانییەکان، بۆ ئەوەی کە بخرێتە ژێر دەسەڵاتیان.[44] بەوەشەوە، ئیبنی ئیسفەندیار، نووسەری مێژووی تەبەرستان (“تاریخ طبرستان”) لە سەدەی سێزدەدا، و ئیبنی ڕوستە، نووسەری ئەلئەعلاق ئەلنەفیسە (“الاعلاق النفيسة”) لە سەدەی دەیەمدا، پیشان دەدەن کە تەبەرستان تاکوو سەردەمی ئیسلامی وەک شانشینێکی جیاواز مایەوە.[45] لە ڕاستیدا، تەبرستان هیچ کاتێک هیچ هەستی یەکیەتی لەگەڵ پاشماوەی ئیمپراتوورییەکە پیشان نەدا و بە جیا مایەوە تاکوو سەرهەڵدانی ئیلخانییەکان لە سەدەی سێزدەدا، کاتێ کە ناوچەکە خرایە سەر ئیمپراتوورییەکە.[46] وشیاریی ئێرانی ‘نەتەوەیی’ بەو جۆرەی لەلایەن ڕۆژهەڵاتناسان و نووسەرە ناسیۆنالیستەکانەوە وێنا کراوە پاڵپشتی ناکات لە بیردۆزی ئێران لە بەرانبەر ئەنێران وەک سێناریۆیەکی ڕوون. هەر ئەو پۆلێنبەندییە ڕەگەزی و زمانناسانە/فیلۆلۆژیک دیسانەوە دەکرێ بەکار بهێنرێت بۆ باس لەسەر ئەوەی کە بۆچی ساسانییەکان (وەکوو ئێرانییەکان) عێراق – لێوارەی وەک دەوترێت جیهانی سامی، هەروەها کە ئیستەخری (٣٤٦ کۆچی /٩٥٧ زایینی) دەڵێت – وەکوو ناوەندی ئیمپراتوورییەکەیان هەڵدەبژێرن؟[47]

لەم پێوەندییەدا وەبیرهێنانەوەی دابەشکاریی ئینجیلی کۆن لەسەر ڕەگەزەکان و ناوچەکانی جیهان لە نێوان سێ کوڕی ‘نۆح’دا  سەرنجڕاکێشە. حەمدوڵڵا موستەوفی پێمان دەڵێت کە ئێران هی شێم (Shem) بوو،[48] و بە شێوەی نەریتی وەک ناوچەیەکی سامی ناسرابوو. ڕەنگە باشترە وا بوترێت کە دۆکترین/بیروباوەڕی ناسیۆنالیستی و ناسێنەی نەتەوەیی، لە واتایەکی مۆدێڕندا، بەرهەمی لاوەکیی ئەو شتەیە کە ئێمە لە دوو سەدەی ڕابردوودا لە بواری زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا پێکمان هێناوە و بەرهەممان هێناوە، بەجێی تایبەتمەندییەکانی خەڵکی ڕابردوو، وەک موستەوفی.

بەم جۆرە، هاوپێچکردنی زاراوەکانی ئێران و ئەنێران بە هاندەرێتییە ناسیۆنالیستییەکانی ساسانییەکان ڕەنگە بە تەواوی نەشیاو و هەڵە بێت. بەوەشەوە، وەکوو ناوێک بۆ شوێنی جوگرافیایی و تاڕادەیەکیش شوێنی دەسەڵاتی ساسانییەکان زاراوەیەکی هاوشێوە لەلایەن ئیمپراتوورییەوە بەکار دەهێنرێت: ئێرانشار/ئیرانشەهر. گەرچی دواتر لەگەڵ ئەم ناوە لە بەستێنێکی مێژوویی-جوگرافیاییدا سەروکارمان دەبێت، ئێستا ئەوەندە بەسە ئاماژە بکرێت کە دیاریکردنی وەها ناوێک لەلایەن ساسانییەکانەوە ڕەنگە پێوەندیی هەبووبێت بە بانگەشەی نەریتی زەردەشتییەوە. ئێرانشار ناوی ڕەچاوکراو و لێنراوی ئەو خاکە بوو کە بە تێپەڕینی کات ڕەنگە گۆڕابێت بە ئێرانزەوی (“ایران زمین”) و پاشان کورت کراوەتەوە بە ئێران/”ایران” – نە ئەوەی کە لە بنەڕەتدا تەنیا ئێران/ایران بووبێت. وێرای ئەم ڕاستییە کە زۆر ڕۆژهەڵاتناس خۆیان خڵنجاندووە بە دیتنی چاند و نەریتێکی نەتەوەیی – بە شێوەی بەرچاو جۆری ئێرانی ئەوە- دەبێت لە بیرمان بێت کە بە تەنیا دیاریکردنی ناوێک بۆ خاکێک جەماوەرێکی یەکدەست لەسەر ئەو خاکە پێک ناهێنێت.[49] بە واتایەکی تر، ناوی خاکەکە، ئێرانشار، هیچ پێوەندییەکی بە پرسی بەربڵاوی ناسێنەی نەتەوەییی جەماوەری زۆری نایەکدەست و پێکهاتەی خزمیی/ئێتنیکی ئیمپراتووری ساسانی نەبوو.[50]

ئێران و گریمانەی ئاریایی

ئێستا کاتی ئەوەیە کە سەردەمی پاش دوساسی تاوتوێ بکرێت، کاتێ کە زاراوەی ئاریا لە هەردووکی توێژینەوە هێندو-ئەوروپییەکان و وەکوو بناخەیەک بۆ سەرهەڵدانی ئاواتە نەتەوەیییەکانی ئێرانی گرنگایەتی پێ درا. ئەمە ئەو سەردەمەیە کە ئاریانیزم لە توێژینەوەدا بوو بە هێزێک بۆ جیاکردنەوەی ڕەگەزەکان و هەروەها نەتەوەکان لە یەکتری.

باس لەسەر پرسی ئاریاییەکانی ئاسیا – واتە، هێندوئێرانییەکان – لە باری فیلۆلۆژیک/زمانناسییەوە، زیاتر تەکنیکییە. بەوەشەوە، لە پێوەندی لەگەڵ ئەو بیرۆکانەی کە لەگەڵ گریمانەی ئاریایی لە نێو بەستێنی ڕەگەزی و نەتەوەییی ئێراندا هەبوون، هەندێ کەموکۆڕی هەیە کە لێرەدا تاوتوێیان دەکەین.

هەروەها تیشک دەخەینە سەر ئەم پرسە کە ئاخۆ زاراوەی ئێران لە ئاریا وەرگیراوە و ئاخۆ وەک دەوترێت هۆزە ئاریایییەکانی ئاسیای ڕۆژئاوا (بەتایبەت پێرسییەنەکان و مێدەکان) لە نێوان جەماوری تێکەڵی ئاڵۆز لە هەزارەی یەکەمی پێش زاییندا تێکۆشان بۆ شۆڕش و دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوەیی و ئیمپراتووری جیاوازی خۆیان. هەروەها کە پێشتر ئاماژە کرا، چەندین ڕۆژهەڵاتناس (لە پلەی یەکەمدا فیلۆلۆژیستەکان/زمانناسەکان، و کۆنینە/شوێنەوارناسەکان بریتی لە ئادۆڵف پیکتێت/Adolphe Pictet،[51] سایس/A. H. Sayce،[52] و هێرزفێڵد/E. Herzfeld)[53] پێشنیاریان کرد کە ناوی ئێران لە جێگیربوونی ئاریایییەکان لە ناوچەکەدا وەرگیراوە. پرسی ناوی خاکەکە پێش بانگکردنی بە ئێران – هەندێ پێشنیاری ‘ئیلام/عیلام’یان کردووە[54] – بابەتێکی جیاوازە. هەڵبەت، زۆرێک لە ڕۆژهەڵاتناسەکان ئەوەندە خۆیان ناپێچێنن بە ناوی خاکەکەوە لەبەر ئەوەی کە بە ڕوون و ئاسایی دەزانن کە بە ئێران بانگ کرابێت، لە جیاتی ئەوە سەرنجی خزمایەتی/ئێتنیسیتی دانیشتووانی ئاریاییی سەرەتایی دەدەن کە بە شێوەیەکی دیار بە ئێرانییەکان ناسرابوون. جۆرج ڕاولینسۆن (George Rawlinson)، مێژووزانی سەدەی نۆزدە؛ بارتۆڵد (W. Barthold)، مێژووزان/جوگرافیزان، ڕۆمەن گریشمەن (Roman Ghirshman)، شوێنەوارناس؛ و ئالبێرت ئۆلمستید (Albert Olmstead)، مێژووزان، هەموو لە سەدەی بیستەمدا، هەرەسێک بیرۆکەیان لەسەر وشیاریی خزمی، زمانی و چاندیی ئێرانیی جیاواز وەکوو ئاریایییە “بانتر”ەکانی سەردەمە دێرینەکان پەرە پێدا؛ ئەوان بەردەنگگەلێکی زۆر لە خوێندکاران، توێژەران، بەرپرسانی حکوومی ناسیۆنالیست، و خەڵک بە گشتییان قانیع کرد کە ئاریایییەکان یان ئێرانییەکان ئێرانیان کرد بە نیشتمانی خۆیان.[55]

بەوەشەوە، چەندین لاوازی گشتی لەم گریمانەدا هەیە. بەر لە هەر شتێک، ئاستەمە بڕوا بکرێ کە بەشێک لە جەماوەرێک، لێرەدا ئاریاییەکان، توانیبێتیان لە باری خزمی/ئێتنیکی و چاندییەوە بۆ نزیکەی هەزار ساڵ سەربەخۆ لە پاشماوەی جەماوەری ڕەسەنی [ناوچەکە] بمێننەوە. پاشان، ڕێک ئەم بەشە لە خەڵک لەگەڵ بیرەوەرییە مێژوویییە وێنەهەڵگرانەکانیان و خۆئاگایی لەسەر ڕەچەڵەکی ئاریاییان گوایە ئیمپراتووری خۆیان پێک هێنا و ناویان لێ نا ئێران یان هەر ناوێکی هاوشێوە. وەها ڕوانگەیەکی هێڵییانە لە مێژوودا تەنیا دەکرێ لەلایەن ئەو کەسانەوە بە بڕوادار بزانرێت کە بەبێ هۆ دەیانەوێت باوەڕ بەوە بکەن. دووەم، بیردۆزی ڕەگەزی ئاریایی بە تەواوی لەسەر بنەمای تێگەیشتنە زمانەوانییەکانە کە ناتوانن پاڵپشتی گشت پرسەکە بکەن. نازناوی سەدەی نۆزدەیەمی ئاریایی بۆ هەموو خێزانی زمانە هێندوئەوروپییەکان خۆسەرانە بوو، و هەڵەبوونی گریمانەی سانسکریت وەکوو کۆنترین زمانی هێندوئەوروپی (کە سەرەتا لەلایەن ‘ئادۆڵف پیکتێت’ەوە بانگەشەی بۆ کرا) سەلمێندراوە.[56] لە قۆناخە سەرەتایییەکانی توێژینەوە هێندوئەوروپییەکان، وادەزانرا کە مێدەکان لە ڕەگەزی ئارامی یان سامی بوون.[57] ئەوە دواتر بوو کە بەپێی ڕێخەناسییە مەزندەییەکانی ژمارەیەکی کەم ناو و وشەی بەجێماو لەوان، مێدەکان بە وەچەی ئاریایی دانران.

پێوەندیی جەماوەری مێدو-پێرسییەنی بەشی ڕۆژئاوای ئێرانی ئێستا لەگەڵ بەشی ڕۆژهەڵات – جەماوری هێندی – و لە دواییدا لەگەڵ کۆمەڵە ئەوروپییەکان بەپێی ئەم گریمانە فۆرموولە کرا کە لە خاڵێک لە مێژوودا ئەوان هەموو بە زمانێکی هێندوئەوروپی سەرەتایی قسەیان کردووە و تەنیا دواتر بوو کە بڵاوەیان کرد. تاکوو ئێستا، ئەم گریمانە نەیتوانیوە بەڵگەی تەواو بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارە بنەڕەتییە جیاوازەکان کۆ بکاتەوە. “ناکرێ ئاڕاستەکان و کاتی کۆچەکەیان بە شێوەی گونجاو لێک بدرێتەوە مەگەر ئەوەی کە لە زانیارییە پێوەندیدارەکانی بەردەست لە زانستەکانی تردا کەڵک وەرگیردرێت.”[58] هەروەها، ئەو تێگەیشتنە زمانەوانییە (باسکراو لە پاژی ١) لەلایەن زمانناسان/فیلۆلۆژیستگەلێکی دیارەوە کە لێکچوونەکان لە نێوان زۆر زمانیان پیشان داوە ڕووبەڕووی ئاڵنگاری بووەتەوە و چاکسازی کراوە کە بە شێوەی بەربڵاو دۆخی پێکهاتەی هێندوئەوروپیی کە ڕەنگی ڕەگەزپەرستانەی هەیە دەگۆڕێت. کەواتە، چەمکی ئاریا وەکوو دیاردەیەکی ڕەگەزی نەدەکرا بناخەیەک بۆ وێناکردنی نەتەوەیەک (لە واتای مۆدێڕندا) لە سەردەمە دێرینەکاندا بێت.

سێیەم، لە پەنای یەکتردانانی خاوی چیرۆکە مێژوویییەکانی هەزاران ساڵ بەر لە ئێستا بۆ خزمەت بە وشیاریی نەتەوەخوازانە/ناسیۆنالیستی و ڕەگەز-تەوەر و تێگەیشتنەکانی جۆری مۆدێڕن بە شێوەیەکی خەمۆکانە نابەجێ و هەڵەیە. بە واتایەکی تر، ئێستا بە هەڵە هەموو جۆرە تایبەتمەندییە ناسیۆنالیستی و ڕەگەزپەرستانەکان پێوەند دەدرێن بە جەماوەری مێدو-پێرسییەنی سەرەتایی کە بە ناو نەتەوەی ئاریا یان ئێران وێنا کراوە (بۆ وێنە، ڕاولینسۆن). لەڕاستیدا، تەنیا لە سەدەی نۆزدەیەم بەملاوە ئاریا پێناسەی ڕەگەزی لە خۆ گرت. بۆ سەلماندنی هەر سێ ناکۆکییە گشتییەکە لە پێکهاتنی نەتەوەی ئێران لە ڕوانگەی ئاریانیستیی/ئاریاییخوازییەوە، ڕێگە بدەن بۆ بردنەپێشەوەی هەڵسەنگاندنەکەمان لەسەر مێژووی بە شێوەی باو پێشکەشکراوی ئێران چەند نموونەیەک باس بکەین.

لەم باسەدا، بۆ چارەسەرکردنی ئەو کێشەیەی کە ئاخۆ بیرۆکەی ئێران لەلایەن بە ناو کۆچەرانی ئاریاییی سەرەتایییەوە کە لە دواییدا ئیمپراتووری ئەخەمەنەکانیان پێکهێنا وێنا کرابوو یان نا، ئێمە دەبێت دیسان ئەو “فاکتانە/ڕاستییانەی” پێشکەشکراو لەلایەن هەندێ ڕۆژهەڵاتناسی دیارەوە تاوتوێ بکەینەوە بە جۆرێ کە بتوانین پێکهاتەی نابەجێی ئێران وەکوو ناو بۆ سەرزەوی و خەڵکەکە دامرکێنین. باوەڕی گشتی لە نێو ڕۆژهەڵاتناساندا ئەوەیە کە پێرسییەنەکان و مێدەکان کۆچەرانی سەرەتایی لە کۆتەی ئاریایییەکان لە ڕۆژئاوای فەلاتی ئێران بوون کە لە کات و شوێنێکی نادیاردا لە هاوتا هێندییەکانیان جیابوونەوە. پێوەندیی پێویست لە نێوان ئاریایییەکانی ڕۆژئاوا یان ئێرانییەکان (مێدەکان و پێرسییەنەکان) و ئاریایییەکانی ڕۆژهەڵات لە ڕێگای شوێن پێ گرتنی هەندێ وشەی ئایینی، ئوستوورەیی و حەماسی دیار لە ڤێدا، ئاڤێستا، یان چەند سەرچاوەیەکی تر پێکهات. بۆ وێنە، باوەڕ وایە کە ئاسوورا (asura) لە هێندیدا و ئاهوورا (ahura) لە پێرسییەن/فارسی کۆندا[59] وەکوو ناوی خوا نە تەنیا لە باری ڕێخەناسییەوە ڕێخەیان یەکێکە بەڵکوو ئاماژە بە (هەروەها کە ماکس مولەر (Max Muller) پێشنیاری کرد)[60] کردەوە و ڕێوڕەسمە ئایینییە هاوبەشەکان دەکەن. وەها وێنایەک، گەرچی خزمەت بە گریمانەی ئاریایی دەکات، پێویستی بە بازنەیەکی بەرینتری ڕاڤەیە بە گوێرەی ئەوەی لەلایەن ڕوانگەی تەسک و تاڕادەیەک ڕەهاخوازی ئاریانیزمەوە پێشکەش دەکرێت. نە تەنیا ئەوە بەڵکوو، هەروەها کە بارۆ (T. Burrow) ئاگادارمان دەکاتەوە، “سروشتی هێندو-ئاریایی پاشماوەی ئاریایییەکان لە ڕۆژهەڵاتی نزیکدا لەسەر بنەمای هەردووکی زمان و ئایین دامەزراوە، بەڵام کەرستەکە هێشتا بە شێوەی بەرچاو کەمە.”[61] بیردۆزێکی تر پێوەندی بە ڕێککەوتی سەرهەڵدانی زەردەشت لە ڕۆژهەڵات و ڕۆیشتنی پێرسییەنەکان و مێدەکان لە ڕۆژهەڵاتەوە بەرەو ڕۆژئاوا هەیە. بە گشتی، ڕێککەوتی ٦٠٠ی پێش زایین لەلایەن هەندێ توێژەری دیارەوە وەکوو لەدایکبوونی ئایینی زەردەشت (گەرچی کەسانی تر، وەکوو بۆیس/Boyce، زووتریان دیاری کردووە) قبووڵ کراوە. ئەوە لە کاتێکدایە کە کۆنترین ئاماژە بە مێدەکان و پێرسییەنەکان لە ڕۆژئاوا لە ساڵنامەکانی ئاسوورییەکان لە ناوەڕاستی سەدەی نۆی پێش زاییندایە. بە بێ باسی تێروتەسەل دەکرێ دوو بۆچوون لەسەر ئەو دەرخستنانەی سەرەوە هەبێت. یەکیان ئەوەیە کە ئەگەر مێدو-پێرسییەنەکان ئاهوورامەزدا خوای زەردەشتییان دەپەرست، هەروەها کە هەندێ توێژەر پێشنیاریان کردووە، کەواتە یان ڕێککەوتی بانگەشەی ئایینی زەردەشتیش دەبێت بگۆڕدرێت بۆ بەر لە سەدەی نۆی پێش زایین (مێدەکان لە بەردەنووسێکی سەرەتای ١١٠٠ی پێش زاییندا ئاماژەیان پێ کراوە)[62]، کە ڕێکەوتی ٦٠٠ی پێش زایین ڕەت دەکاتەوە، یان دەبێت گومان بخرێتە سەر ئایین گۆڕینی مێدو-پێرسییەنەکان بۆ زەردەشتیی لە ڕۆژهەڵاتدا پێش هاتنیان بۆ ڕۆژئاوا. لەلایەکی ترەوە، ڕەنگە پۆلی مێدو-پێرسییەن پێش نووسینی  فەرڤەردین یاست (بابەتێکی ئەفسانەییی ئایینی زەردەشتیی سەرەتایی) بەرەو ڕۆژئاوا کۆچیان کردبێت.[63] ئەوەش ڕوونە کە لە ئاڤێستا ئاماژەیەک بە مێدەکان و پێرسییەنەکان نەکراوە؛ کەواتە بە ڕەچاوکردنی جەماوەری مێدو-پێرسییەنی ڕۆژئاوا نازناوی خەڵکانی ئاڤێستایی یان ئاریا لە زاراوە جوگرافیایی (خزمی/ئێتنیکی) ئاڤێستایییەکاندا دەکەوێتە نادیارییەوە. ئەم پرسە ئێمە دەبات بەرەو بۆچوونی دووەم.

زاراوەی هاوتا وەکوو ئاریا لە پێرسییەن/فارسی کۆندا، لە بابەتە هێندییەکاندا بە شێوەی ئاری (ari)، ئاریا (arya) و لە یاستەکانی نوێتری ئاڤێستا ئایریا (airya)، لە وتە و دەقە جیاوازەکان لە سەردەمە جیاوازەکاندا دەردەکەوێت، کە بۆ ئەوانە ڕیزبەندەمێژوویەکی ڕەها بوونی نییە؛ سەرەڕای ئەوەش، سەرچاوەی هاوبەش و واتای سەرەکییان ناکرێ لە ڕێگای بەردەوامبوون و هەروەها لە باری ڕێخەناسییەوە بسەلمێنرێت. هەروەها، گۆڕان لە واتا و ڕاڤە لە بابەتە هێندییەکاندا، و هەروەها واتا جیاوازەکانی زاراوەی ئاریا لە ئاڤێستا و فارسی کۆندا، بووەتە ڕێگر لە بەردەم چارەسەرکردنی کێشەی ئاریاییەکانی ڕۆژئاوا (مێدەکان و پێرسییەنەکان) لە واتای خزمیدا/ئێتنیکیدا.[64] جگە لەوەش، گنۆلی ئاماژە دەکات کە بەکارهێنانی ئیلامی/عیلامی و یۆنانی و واتای ئاریا ئاگری کێشەی قانیع بوون بە ڕێخە و واتای هاوبەش بۆ ئەم زاراوەیە زیاتر گەش دەکاتەوە.[65] وەشانی ئاڤێستایی ئاریانا ڤائێجە (Aîryana väejah) لەلایەن هەندێ توێژەرەوە (فرای/Frye، بۆیس/Boyce، مۆرگێنستیرن/Morgenstierne) وەکوو نیشتمانی ئێرانییەکان یان هێندو-ئێرانییەکان ئاماژەی پێ دەکرێت، و هێشتاش ئەوە وەکوو نیشتمانی زەردەشتییەکان (کە نیشتەجێی ڕۆژهەڵاتی سەرزەوییەکە – ئەفغانستان- بوون) بە جێی ئێرانییەکان (نایبێرگ/Nyberg، هێنینگ/Henning، گنۆلی) جەختی لەسەر دەکرێت.[66] هەروەها کە پێشتر ئاماژە کرا، دەکرێ مێدو-پێرسییەنەکان (بە ناو ئێرانییە سەرەتایی یان ڕۆژئاوایییەکان (لە ئێران بە تایبەتی) لە جوگرافیای ئاڤێستایی ئاریایییەکاندا) نەکەونە ناو بازنەی ئاریایییەوە.[67]

بەوەشەوە، لە عیلامیدا، بە وتەی گنۆلی، ئاماژەگەلێک بە ئاریبی (Aribi) لە ساڵنامەکانی ئاسووریدا هەیە کە دەکرێ بە باشی بەڵگە بێت لەسەر بوونی عەرەبەکان لە سەدەی هەشتەمی پێش زایین لە فەلاتی ناوەندیی (ئێرانی ئەوڕۆکە).[68] دیتنی زاراوەی ئاریبی لەلایەن ‘ئاندریاس’ەوە (F. C. Andreas) هانی دا پێشنیار بکات کە ئەو وشەیە بە عیلامیی ناوی کۆیە بۆ ئاریاییەکان؛ ئەم ڕوانگەیە لەلایەن مەیەر (E. Meyer)، کریستێنسێن (A. Christensen)، و چەند کەسێکی ترەوە وەرگیرا و درێژە درا. کەسانی تر نەیانەویست قبووڵ بکەن کە لە نیوەی یەکەمی هەزارەی پێش زاییندا عەرەبەکان لە ئێراندا هەبوون بەڵام دەیانوت کە “کۆچەرییەکان” و “شوانەکان” هەبوون.[69] تێکەڵیی سەرەتایی عەرەبەکان (وەکوو سامی) و ئێرانییەکان (وەکوو ئاریاییەکان) لە بەر تیشکی ئەوەی بە شێوەی جیاواز بۆ “ئاریاییەکانی ئێران” پێک هێنرابوو و گریمانەی ئاریایی بە گشتی، جێی مشتومڕ بوو. لەڕاستیدا، پێشنیار کراوە کە وشەی ئاری یان ئاریا ڕەنگە بە باشی وشەیەکی قەرزکراوی ڕۆژهەڵاتی نزیک، دەربڕینی هاوبەشی حامی-سامی، یان وشەیەکی قەرزکراوی میسری لە ئوگاریتیک بێت.[70] بە کورتی، هەموو ئەم وشە نموونەییانە بوونەتە هۆی پێکدادانی بیروڕاکان، بەڵام لە هەموو بارودۆخەکاندا، ئاریاییبوونی خزمی/ئێتنیکی جەماوەری مێدو-پێرسییەن ڕوانگەی زاڵ بووە. بەوەشەوە، لەو ڕوانگەوەیە کە زنجیرەشاکانی ئەخەمەنەکان وەکوو سەرەتای ئیمپراتووری ئاریایی و دامەزراندنی سەرەتایی ئێران و نەتەوەی ئێران دەبینرێت.

هێرزفێڵد (E. Herzfeld)، کەسێکی شوێنەوارناس، بانگەشەی کرد کە زاراوەی “ئێرانیی” (Iranian) لە ناوی سیاسی و جوگرافیایی ئاریانام خشاترام (Aryanam Khshathram) – ئیمپراتووری ئاریایییەکان – بەکارهێنراو لە بەردەنووسەکانی ئەخەمەنی، وەرگیراوە. (ئەمە ڕوونادات). توێژەری چێکیی ئۆتاکار کلیما (Otakar Klima) بەو ئاکامە دەگات کە، یەکەم، تا شوێنێ کە ئێمە دەزانین ئەخەمەنەکان ناو یان نازناوێکی فەرمییان نەبوو؛ دووەم، دەربڕینی خشایاتیای پارسایی (Khshayathiay Parsaiy) دەبێ نەک وەکوو ناوی ئیمپراتوورییەکە بەڵکوو وەکوو ناوی دەوڵەتەکە ڕاڤە بکرێت، لەوێوە کە زاراوەی ئیمپراتووریی هەرگیز لە بەردەنووسەکەدا نەهاتووە.[71] هەروەها، پارسا (کە وێنا دەکرێت پێرسیا یان پێرسییەن لە زاراوەکانی هێرۆدۆتدا لەوەوە گیرابێتن) بە ئەگەری زۆرەوە لە واتایەکی سیاسیدا و ئەخەمەنی لە واتایەکی هۆزیدا بەکار دەهێنرا بە جێی ئاریا. گەرچی ئاریا بۆ وێنە لە بەردەنووسی داریووش لە نەخشی ڕۆسەم (“رُسْتَم”) و خەشایارشا (Xerxes) لە پێرسپۆلیس (لەو شوێنەی کە شا خۆی بە ئاریا سیسا/Arya ciça ڕادەگەیەنێت) دەردەکەوێت، دەکرێ لە بەستێنگەلێکی چاندیی و ئایینیی بەرین بەڵام نادیاردا بۆ واتاکەی بگەڕێیت.[72] ئایینی زەردەشتی تەشەنەی کردە ناو دەوڵەتی ئەخەمەنەکان، بەڵام هەروەها کە توێژەر محەمەد داندامایوڤ ئاگادارمان دەکاتەوە لەسەر سیاسەتی ئایینی ئیمپراتوورییەکە، ئەوان خواکانی میسر، بابل و عیلامیشیان دەپەرستی و ڕێزیان لێ دەگرتن، و زۆر خەڵک خواوەندە سەرەتاییەکانی تری سروشتیان دەپەرستی.[73] بەم جۆرە ئاستەمە باوەڕ بکرێت کە ئاریا لە واتای ئاڤێستایی لە ئیمپراتوورییەکی فرەچاندیدا لەلایەن داریووشەوە تەنیا لە واتایەکی ئایینیدا بەکار بردرابێت بۆ جەخت کردن لەسەر پاکی و تەقوا بە جێی بەکارهێنانی بە ئەگەرەوە وەکوو ئامرازێکی سیاسی بە مەبەستی بەدەستهێنانی ڕەوایی/شەرعییەتی ڕەچەڵەکییانە لەلایەن ڕەعییەتە زەردەشتییەکانی خۆیەوە. داریوش بۆخۆی لە بەردەنووسەکاندا لەسەر شای کۆمەڵەخەڵکی جۆراوجۆر بوون قسە دەکات،[74] و کەواتە ئەگەری ئەوە نییە کە داریووش ئیمپراتوورییەکەی وەکوو وەک دەوترێت ئاریایییەکان، ڕەگەزێکی بێ وێنە، وێنا کردبێت.

لە واتایەکی چاندی/کەلەپووریی بەرینتردا، ئەخەمەنەکان دەکرێ نەک وەکوو برەودەرانی پەتیی شارستانییەتی ئاریایی یان شارستانییەتی ئێرانی بەوجۆرەی لەلایەن کەسانی خاوەن مەیلی ڕەگەزیانە و ناسیۆنالیستەوە وێنا کراوە، بەڵکوو لە جیاتی ئەوە وەکوو هەڵگرانی شارستانییەکانی پێشتری جیهان، سەیر بکرێن. بۆ پشتگیریی لە تێزی پەتی نەبوونی چاندیی ئەخەمەنەکان کە دەبنە هۆی سەرهەڵدانی شارستانییەتێک کە نازناوی ئاریایی یان ئێرانی لەلایەن ڕۆژهەڵاتناسانەوە لێ نراوە، ئاماژەکانی خوارەوە تەنیا لووتکەی سەهۆڵەکێوێکن. سەبارەت بەم گریمانە کە ئەخەمەنەکان بە فارسی کۆن قسەیان دەکرد[75]: یەکەم، ئەم زمانە ئەلفوبێی خۆی نەبوو، بەڵکوو بە جێی ئەوە لە ئەلفوبێی ئارامی (بە ناو سامی) بۆ نووسین کەڵکی وەردەگرت؛ دووەم و زۆر گرنگتر، هەروەها کە ڕۆمەن گیرشمەن دەڵێت، لە ٣٠٠٠٠ تاشەبەردی دۆزراوە لە پێرسپۆلیسدا، یەک دانەشیان بە زمانی فارسی کۆن نەبوو؛ چەند دانەیەکیان بە ئارامیی بەڵام زۆربەیان بە عیلامی بوون.[76] هەندێ توێژەر تەنانەت لەسەر ئەو بڕوایە مانەوە کە ناوەکانی کوورش/Cyrus و کەمبوجییە/Cambuses وێدەچێت لە عیلامیی وەرگیرابێتن.[77] کاریگەرییەکانی ئەکەدییەکان، ئاسوورییەکان، کەلدانییەکان و میسرییەکان بێجگە لە زمان لەسەر هونەر و تەلارکردنەوە/مێعماریی ئەوەندە ڕوون بوو کە ئەوان هەندێ توخمی بیروڕای سەدەی نۆزدەهەمیان بە قازانجی ئەو تێزە کە مێدەکان، وەکوو هاوبەشی پێرسییەنەکان، ئارامی، عیلامی، توورانی، یان سامی بوون، وەرگرت.[78] کەواتە ئەمە هیچ جێی سەرسووڕمان نییە کە دەوترێت شێوازی کردنەوەی گومەزی سەر بە ناو گۆڕی کوورش (هەموو توێژەرەکان ئەو گۆڕەیان وەکوو ئارامگەی کوورش قبووڵ نەکردووە؛ خەڵکی خۆجێیی ئەوەیان بە گۆڕی دایکی سولەیمان زانیوە)[79] لاساییکردنەوەی میسرییەکان بووە. ئەمە بە هاوسەرگیری شاهانەی کوورش لەگەڵ شازادەیەکی میسریدا ڕوون دەبێتەوە.[80] لە هەرێمی زمانەوانیدا، باس کراوە کە توخمە شێوازییەکانی ئارامی و عێبری ئینجیلی کاریگەرییان لەسەر وشەگەلێک و فرمانگەلێکی دیار لە فارسی کۆندا هەبووە.[81]

ئەم نموونانە دانوستانی نێوانچاندی و هزری چاندە جیاوازەکان (چ مێزۆپۆتامیایی/نێوان دووئاوانی، ئەخەمەنی، یان ئەوانی تر) لە ناوچەیەکی بەربڵاوی فرەئێتنیک/فرەخزمی زەق دەکەنەوە و گرنگایەتییان پیشان دەدەن. ئەم ڕێبازە بۆ دیتنی ڕەوتە مێژوویییە ئاڵۆزەکان هەرجۆرە پێوەنددانێکی بەرچاوتەنگانەی نەتەوەیی، ئێتنیکی/خزمی، یان نابەجێ بە کۆمەڵێکی خەڵک یان ئەوی تر، بەتایبەت لە ناوچەکانی نایەکدەستتر، ڕەت دەکاتەوە. بەم جۆرە، بەکاربردنی زاراوەی ئاریا بۆ ڕەگەزێک و بۆ هەندێ واتای کۆرپەلەیی نەتەوەی سەرەتاییی ئێران کردەوەیەکی کوێری مێژوویییە لە ژێر کاریگەریی ئاریانیزمی توندڕەو لە توێژینەوەدا. هەروەها کە گنۆلی لە توێژینەوە پڕزەحمەتەکەیدا پیشانی دا، ئاریا هەرگیز نە بە واتای ئێران بوو و نە هاوتایەک بوو بۆ پارسا؛ و ڕەچاوکردنی ئەخەمەنەکان وەکوو سەرچاوەی مێژوویی ئاواتە نەتەوەیییەکانی ئێران هەڵە یان ئاناکرۆنیزمی تەواو دەبێت.[82]

باوەڕ وایە کە پارتییەکان/ئەشکانییەکان کە جێگەی سلووکییەکانیان (یۆنانییەکان) گرتەوە کە بەسەر ئەخەمەنەکاندا سەرکەوتبوون، لە دەرەوەی ئێرانەوە هاتوون. بە وتەی کۆنتێنۆ (G. Contenau) و گرۆسێت (R. Grousset)، ئەمە گەڕانەوە بۆ “ئایدیالێکی نەتەوەیی ڕۆژهەڵاتی” پیشان دەدات.[83] باسێکی دوولایەنە هەیە لە دژی بەکارهێنانی ئێران یان ناوە هاوشێوەکان لەلایەن پارتییەکان یان بوون بە گەڕەنتیکارانی میرات و بەردەوامیی ئێرانیی یان ئاریایی. یەکەم، هەروەها کە گنۆلی باس دەکات ئەو بیرۆکە کە پارتییەکان ڕێک بەوجۆرەی گوایە ئەخەمەنەکان کردبێتیان لە دەستەواژەی ئیمپراتووری ئاریاییەکان کەڵکیان وەرگرت بێ بنەمایە.[84] دووەم، گەڕانەوەی شل و ولی ئەوان بۆ ئایینی زەردەشتی[85] نە بە تەواوەتی ئەوانی خستە پۆلێنبەندیی ‘ئاریا’ی ئاڤێستایی، نە هیچ بەڵگەیەک هەیە کە پارتییەکان ئاگایییەکی ئێتنیکی ‘ئاریا’یان بووبێت. هەروەها کە دیاکۆنۆف ئاماژە دەکات، هەبوونی زۆر گروپی ئێتنیکی لە خاکی پارتییەکاندا ڕێگەمان پێ دەدات بۆ بڕوا بەوەی کە لە ناو پارتییەکاندا نازناوێکی ئێتنیکی و نەتەوەیی تاقانە و وشیاری [پێوەندیدار] بوونی نەبووە.[86] هەروەها، هەرچۆنێک بێت شێوەی نایەکدەست و ناناوەندیکراوی/لامەرکەزی میرنشینە بچووکەکان یان حکوومەتی مولووک ئەلتەوایفی[87] ئەوان نەیدەتوانی بناخەیەک بۆ یەکیەتی نەتەوەیی دابین بکات. لەلایەکی ترەوە، ئێحسان یارشاتر ئاماژە دەکات کە پارتییەکان لەدەستدانێکی تەواوی بیرەوەری ئەخەمەنەکانیان ئەزموون کرد، لەوێوە کە نووسەرانی خوەدای نامەگ (پەرتووکی پاشاکان-شانامە) هیچ زانیارییەکی لەسەر پێش ئەسکەندەر[88] نەبوو (ئەمە دەکرێ بە باشی پێوەند بدرێت بە ساسانییەکانەوە لەوێوە کە ئەوان کۆکەرەوەی ئەفسانەکە بوون). ئەمە گریمانەی پێشتر لەسەر گەڕانەوە بۆ بیرۆکەی نەتەوەیی ڕۆژهەڵاتیی لەلایەن پارتییەکانەوە ڕەت دەکاتەوە.

هەروەها ئەمەش باس کراوە کە پارتییەکان لە نازناوی شاهەنشای ئێران/Shahanshah Eran (یان شاهەنشای ئاریایی/Shahanshah Aryan)، شای شاکانی ئێران کەڵکیان وەردەگرت. ئەوانەی کە بڕوایان وابوو کە وەها نازناوێک لە سەردەمی پارتییەکاندا هەبوو بە هۆی خوێندنەوەی پڕ لە هەڵەی نووسراوەی سەر دێرهەمی دەسەڵاتی گۆتارزێسی دووەم (Gotarzes II) بە لاڕێدا چوون. لەڕاستیدا، ئەمە ساختەکارییەکی نابەجێی بیرۆکەی نازناوی ساسانیی شای شاکانی ئێران بوو، کە هیچ نموونەی پارتیی/ئەشکانی نییە.[89]  بەمجۆرە، بەپێی ئەم ڕاڤەیە، ناکرێ پارتییەکان لە زاراوەی ئاریا وەکوو سەرچاوەی ئیران کەڵکیان وەرگرتبێت و هیچ بیرەوەرییەکیان لە ئەخەمەنەکان نەبووە تاکوو وەکوو بناخەیەک بۆ بەدواداچوونی بەردەوامی وشیاریی ئێرانیی بەکاری بهێنن. بەوەشەوە، پێوەنددانی ئێرانیزم بە هەردووکی ئەخەمەنەکان و پارتییەکان لەلایەن ڕۆژهەڵاتناسانەوە بە شێوەی بێ وێنە بە هۆی دەسکەوتە زمانەوانییەکانە، لەوێوە کە مێدو-پێرسییەنەکانی ئیمپراتووری ئەخەمەن وەکوو ئێرانییانی ڕۆژئاوا و پارتییەکان وەکوو ئێرانییانی ڕۆژهەڵات ڕەچاو کراون.[90]

لەم گریمانەوە بەردەوامی و گرێدراوێتی گریمانەیی ئاریاییەکان یان ئێرانییەکان لە یەکتر وەکوو بناخەیەک بۆ پاراستنی هەبوویەکی/قەوارەیەکی نەتەوەیی جیاواز وێنا کرا. بە ڕەچاوکردنی نەبوونی بەڵگە و ئەوەی تەنیا باس کراوە، ئێمە دەبێت بە گومان بین لەسەر گەڵاڵە خەیاڵیی و وێژەرییانەکانی هەندێ ڕۆژهەڵاتناسی دیار لەسەر ئەوەی کە پارتییەکان ئێرانیزمی ئەخەمەنییان گەڕاندووەتەوە، کە خۆی پرسێکی جێی پرسیارە.

رێگە بدەن کە ئێستا بگەڕێینەوە بۆ سەردەمی ساسانییەکان، کە لەو کاتەدا زاراوەی ئیران/Iran، ئێران/Eran، یان ئیرانشەهر/Iranshahr بە شێوەیەک یان شێوەیەکی تر وەرگیرا. گەرچی پێشتر لەسەر ڕێخەی زاراوەکە لە بەردەنووسەکانی وەرگێڕدراو لەلایەن دوساسی لە دواییەکانی سەدەی هەژدەدا باسمان کردووە، بەڵام هێشتا پێویستمانە ناکۆکییەکان لە وەرگرتنی ئێران بۆ مەبەستە جوگرافیایی، سیاسی، و ئێتنیکییەکان کە پێوەنددراوە بە ساسانییەکانەوە ڕوون بکەینەوە.

زاراوەی ئێران شێوەیەکی گەشەسەندووی ئاریا لە واتایەکی ئێتنیکیدا نەبوو؛ هەروەها کە وەکوو ئێران و ئەنێران لە وێژەی ساسانیدا دەردەکەوێت، جەختەکە زیاتر لەسەر لایەنە بانگەشەییە سیاسییە زەردەشتییەکەی بوو. لە وەها سەرچاوە و بنەچەیەکەوە، پێوەنددانی ئێران بە نازناوی جوگرافیایی یان بە یەک ئێتنیکەوە، بەوجۆرەی کە دوساسی و توێژەرانی دواتر پێشنیاریان کرد، ئاستەمە. بۆ نازناوە جوگرافیاییەکە ئێمە زاراوەیەکمان –ئیرانشهر یان ئێرانشهر– هەیە کە لە زۆر سەرچاوەی پاش-ساسانیدا دەردەکەوێت کە زۆر یان کەم هاوتایە لەگەڵ ئێرانی ئەوڕۆکەوە.[91] زاراوەکە بە ڕوونی پێکهاتووە لە ئێران و شار بە واتای پارێزگا یان خاک/سەرزەوی کە دیسانەوە ڕەنگە پێوەندیی بە هاندەرە ئایینی-سیاسییەکانی زەردەشتییەوە هەبێت. بە کۆڵینەوە لە گۆڕانکارییەکان لە نازناوە جوگرافیاییەکان و دەرکەوتنی بەردەوامی ئێرانشار و فارس لە جێی یەکتر لە سەرچاوەکانی پاش ساسانیدا، ئێمە دەتوانین ڕوونی بکەینەوە کە زاراوەکە بە تەواوی وەک هاوتای کۆمەڵێکی ئێتنیکی کە لەلایەن هەندێ ڕۆژهەڵاتناسی دیارەوە بە ئێرانیی وێناکرا، بەکارنەهێنراوە.

[1] Mostafa Vaziri, Iran as Imagined Nation, USA: Gorgias press, 2013.

[2]  وەرگێڕ: جگە لە پارس و فارس، لە وەرگێڕانی دەقەکان لە زمانە جۆراوجۆرەکانی ئەوروپییەوە بۆ سەر زمانی فارسی Persia یان پێرژە بە شێوەی جۆراوجۆر لەوانە پێرسیا، پێرژە وپێرشیا نووسراوە. هەر بەو شێوەیە Persian یان پێرژن، بە پێرسییەن، پێرژن و پێرشن نووسراوە. لێرەدا بۆ هاسانکاری تەنیا بە شێوەی ‘پێرسیا’ و ‘پێرسییەن’ دەنووسرێنەوە.

[3]  وەرگێڕ: لە زمانی کوردیدا بێجگە لە نووسینەوەی وشەی ‘تێرم’ بۆخۆی، هاوتای ‘زاراوە’شیان بۆی بەکار هێناوە. گەرچی زاراوە لە کوردیدا لە جێی ‘شێوەزار’یش یان هاوتای dialect لە ئینگلیزیدا بەکار دەهێنرێت، لێرەدا و لێرە بەدوا بە جێی تێرم بەکار هێنراوە.

[4] Wilber, Iran Past and Present, p. 127.

[5] Malcolm, The History of Persia, I, p. 1.

[6] Ibid., p. 536.

[7] Malcolm, The History of Persia, I, p. 1; Browne, I, pp. 4-5; George Rawinson, The Seventh Great Oriental Monarchy, pp. 16-17, 572.

[8] Barthold, A Historical Geography of Iran, p. 148;

هەروەها ببینن:

Andrew Boyle, “The Evolution of Iran as a National State,” p. 327; Browne, I, p. 4.

[9]  مستوفی، نزهه القلوب، ص. ١٣٥.

[10] Tavernier, Voyages en Perse, p. 22;

هەروەها ببینن:

Chardin, Travels in Persia, II, p. 4.

[11] De Sacy, Mémoires sur Diverses Antiquités de la Perse, pp. 1-270.

[12] Malcolm, I, p. 1; Flandin, Voyages en Perse, II, p. 407;

هەروەها ببینن:

Tavernier, p. 22; A. H. Sayce, The Ancient Empires of the East, p. 234; Chardin, II, pp. 4-5.

[13] Malcolm, I, p. 1.

[14]وەرگێڕ: دەکرێ بوترێت کە  لە کوردیدا زاراوەی ‘نەتەوە’ بۆ هەردووکی ethnic و nation بەکار هێنراوە. هەروەک چۆن ‘ئێتنیک’ زۆربەی کات بناخەی ‘نەیشن’ی مۆدێڕنیش بووە (بۆیە ئێستاکە هەوڵ دەدرێت nationality و citizenship ‘نەتەوایەتی و هاووڵاتیبوون’ چیتر لە جێی یەکتر بەکار نەهێنرێن)، لە کوردیشدا نەتەوە وەکوو زاراوەیەکی پێش-مۆدێڕن لە سەردەمی مۆدێڕنیشدا بەڵام بە واتایەکی بەرینتر بەکار هێنراوەتەوە، بەپێچەوانەی زمانەکانی تر لەوانە فارسی کە وشەی لە عەرەبییەوە بۆ قەرز کردووە. لە فارسی و عەرەبیدا لە ‘قوم’ و ‘ملت/امت’ کەڵک وەرگیراوە و لێکتر جیا کراونەتەوە. هەر لەو کاتەشدا کە لە فارسیدا ‘قوم’ بە واتای ‘خزم’ بەکار هاتووە بۆ ethnic و ethnicity لە ‘قوم’ و ‘قومیت’ کەڵک وەرگیراوە. دیارە فارسەکان بۆ دابەزاندن و بە کەم پیشاندانی نەتەوەکانی تریش لە ئێراندا لە ‘قوم’ کەڵک وەردەگرن. بەم پێیە دەکرێ لە کوردیشدا لە پەنای واتا ئاسایییەکانیاندا ‘خزم’ و ‘خزمایەتی’ لە واتایەکی بەرینتردا بۆ ئەو دوو چەمکە بەکار بهێنرێن. لێرەدا بۆ هاسانکاری لە جیاکردنەوەی چەمکەکاندا وێرای بەکارهێنانی خودی ‘ئێتنیک’ لەوانەش کەڵک وەرگیراوە. ‘نەتەوە’ و ‘نەتەوایەتی’ش بۆ ‘nation’ و ‘nationality’ بەکار هێنراون.  

[15] Voyages de Pietro della Valle, II, pp. 386-409, 323-325.

[16] Ibid., p. 387.

[17] Krusinski, History of the Late Revolutions of Persia, pp. 120-121.

[18] Flandin, I pp. 117-119; II, p. 409.

[19] Lazard, “The Rise of the New Persian Language,” 4, p. 595.

یەکەم هۆنراوەی فارسی لە مەرڤ (‘مرو’) [ئێستاکە شار و پارێزگایەکە لە وڵاتی تورکمەنستان] لە ٨٠٩ دا نووسرا؛ هەروەها ببینن:

Darmesteter, Les Origins de la Poesie Persane, pp. 3-4.

[20] Browne, I, p. 82.

[21] Said, p. 5.

[22] بۆ فێربوونی زیاتر لەسەر ئەو سەردەمە، قوتابخانە، و بیرۆکەکانی دوساسی ببینن:

Said, pp. 123; Bernal, p. 234.

[23] ئەو سەرچاوانەی خوارەوە ئاماژە بەوە دەکەن کە دوساسی یەکەم کەس بووە کە نهینی بەردەنووسەکانی ساسانییەکانی دەرخستووە و شیکردووەتەوە:

Gignoux, “Middle Persian Inscription,” p. 1206; Browne, I, p. 59; MacDonald Kinneir, A Geographical Memoir of the Persian Empire, pp. 136-137, and Masse, “Les Sassanides,” p. 121.

[24]  پێدرۆ تێکسیرا (Pedro Texeira) لە ناوەڕاستی دەیەی ١٦٠٠ پێشتر ئەم دەسپێشخەریەی کردبوو بۆ وەرگێڕانی بەشێک لە بەرهەمەکەی میرخواند لەسەر پاشایانی پێرسیا (فارس)؛ پەرتووکەکەی ببینن:

Voyages de Texeira ou l’Histoire des Rois de Perse (Paris, 1681).

[25] De Sacy, Mémoires sur Diverses Antiquités de la Perse, pp. 38, 47, 52, 88, 89, 101, 102, 110, 111, 247.

[26] Ibid. See also pp. 183, 185-186; see also Sadik Isfahani, A Critical Essay on Various Manuscript Works, Arabic and Persian, pp. 6-7.

وەرگێڕ: جێی ئاماژەیە کە بەپێی شوێن، ڕەچەڵەک و زمانی ساسانییەکان وشەی ‘ئێران’ زیاتر وێدەچێت کە وشەیەکی کوردی کۆن بێت نەک فارسی. هەروەها کە لە بنەڕەتدا ērān/ئێران و anērān/ئەنێران بووە. کەچی فارسەکان گۆڕیویانە بە ئیران/ایران و ئەنیران/انیران. ڕەنگە دەربڕینی وشەکە لە کوردیدا لە شێوەدەربڕینی کۆنی ئەوە نزیکتر بێت. بەداخەوە، ئەو تاقمە لە ڕۆژهەڵاتناسان بە هۆی نەزانینی زمانی کوردی، ئەوەیان ڕەچاو نەکردووە.

[27] Dubeux, “Lettre à M. le rédacteur du journal asiatique, sur un article de M. Eugène Boré relative aux inscription Pehlvies de Kermânchâh traduites par M. Silvestre de Sacy,” pp. 53, 57-58.

[28] Ibid., p. 58.

[29]  وەرگێڕ: لێرەشدا ڕۆژهەڵاتناسەکان لایەنگرانە بنەماڵە دەسەڵاتدارەکانی ئیمپراتوورییە کۆنەکان گرێ دەدەن بە نەتەوەی باندەست لە سەردەمی مۆدێڕندا. گەرچی هەروەک پێشتر ئاماژە کرا، بەشێک لەم هەڵەیە دەگەڕێتەوە بۆ ئاگادارنەبوون لەسەر کورد و زمانی کوردی تاکوو بزانن کە پێوەندیی زمانیی و ڕەچەڵەکیی و جوگرافیایی کورد بەو دەسەڵاتانەوە نزیکترە تاکوو فارس، بێ هۆیەکی پتەو پێرسییەن یان پارس گرێ دەدەن بە فارسەوە. لەکاتێکدا ناکرێ بە دڵنیاییەوە بوترێت کە وشەی پارس لای یۆنانییەکان یان ناوی ناوچەیەکی بچووک کە بەشێکی زۆری دانیشتووانی بە ئێستاشەوە نافارسن، هەر ئەو فارسەی سەردەمی مۆدێڕنە. دەکرێ بوێژرێت کە هەم مێدەکان، هەم ئەخەمەنەکان و هەم ساسانییەکان لەو کۆمەڵە خەڵکە سەرەتاییانە بوون کە ڕەنگە زیاتر لە کۆمەڵە خەڵکەکانی تر، ڕەچەڵەکی کورد بگاتەوە پێیان. تەنانەت خەڵکی بەشی سەرەکی ئەو ئیمپراتوورییانە تاکوو ئەو ناوچە بچووکەی بە ناو پارس، لە باری زمانیی و ڕەچەڵەکەوە نزیک بوون لەو گروپانەی کە وەک باپیرانی کورد دێنە ئەژمێر بە جۆرێ کە بێجگە گێڕانەوەی باو کە ناوی بنەماڵە و دەسەڵاتەکە گرێ دەدات بە ناوی باپیرە گەورەیانەوە، لە پەنای ئەگەر و گریمانەکانی تردا ئەو ئەگەرەش هەیە کە ئەخەمەن یان ئاخەمەن کە لە فارسیدا هێخامەن/هێخامەنشی پێ دەڵێن، لە وشەی ‘ئاخ’ی کوردی کە بە واتای خاکە هاتبێت. هەروەها کە لەم پەرتووکەشدا ئاماژەی پێ کراوە ئەخەمەنەکان زۆرتریش بە زمانی عیلامی نووسیویانە بۆیە دەکرێ ئەوانیش درێژەی ئەو کۆمەڵە خەڵک و شارستانییەتە کۆنانە بن کە نەتەوەکانی تر بریتی لە کورد دەگەنەوە پێیان. هەروەها سەبارەت بە ساسانییەکان، بێجگە گێڕانەوەی باو، ئەو ئەگەرەش هەیە کە خودی ناوی ساسان لە “سان سان” بە واتای خانی خانان یان شای شاکان وەرگیرابێت کە تا ئەم دواییانەش لە ناوچەی هەورامانی کوردستان سانەکان هەبوون. نووسراوەکانی ئەو سەردەمەش ڕەنگە لە زمانی کوردی زاراوەکانی هەورامی، لوڕی، کەلهوڕی، لەکی و فەیلی (ڕەنگە گۆڕدراوی فەهلی و پەهلەوی) نزیکتر بن کە باپیرانیان لەو ناوچەدا ژیاون. لەڕاستیدا لەو سەردەمەدا فارس و زمانی فارسی لە زۆربەی ئەو ناوچانەی ناوەندی دەسەڵاتی ساسانییەکاندا نەبوون. هەروەها کە لەم پەرتووکەشدا نووسەر ئاماژەی پێ کردووە (ل. ٨٧) بەپێی سەرچاوەکانی سەردەمی ئیسلامیش ناوی فارس/فورس لە عەرەبییەوە بە واتای ئەسپ سوار و خەڵکانی سوارچاک هاتووە، و پێوەندیی بە نەتەوە و زمانێکی تایبەتەوە نەبووە. دواتریش زمانی فارسی لە ناوچەی سەرەوەی خوراسان و خوارەزمەوە پەلی کێشا بەرەو خوار و ئێستاش ئەو ناوچانە هەر لە ناوەندە سەرەکییەکانی زمانی فارسین.

[30] Ibid., pp. 61-63.

[31] Malcolm, The history of Persia, I, p. 548;

هەروەها ببینن:

Dubeux, pp. 40-41 (notes); de Sacy, pp. 184-185.

[32] de Sacy, pp. 184 (یاداشتەکان), 422.

(پشتوێنی کۆستی [پەتی ئایین] کە پیاوانی ئێران دەیانبەستەوە ڕەنگە هاوتەریبێکی هێندوویی بەنی پیرۆزی بووبێت کە خەڵکی کاستی برەهمنی هێندستان دەیانبەستەوە.)

[33] Puech, “La situation Religieuse dans l’Iran Occidental à l’avènement des Sassanides,” Le Civilisation Iranienne, pp. 123-128.

[34] Biruni, Chronology of Ancient Nations, p. 215; see also de Sacy, p. 185.

[35] de Sacy, p. 185.

[36] de Sacy, p. 183.

[37] Gnoli, The Idea of Iran, pp. 139, 162, 166.

[38] See Bosworth, The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran, pp. 205-206.

[39] Ibid.

[40] ياقوت الحموي، ص. ١٢٨؛

W. Barthold, p. 75.

[41] Frye, The Golden Age of Persia, p. 14; Frye, “The Political History of Iran under Sasanians,” p. 121.

[42]  فرهنگ فارسی، xxvii-xxviii؛ هەروەها ببینن: صفا، تاریخ علوم و ادبیات ایرانی، ص. ١٢١.

[43] Barthold, p. 75.

[44] Ibid., pp. 230-231.

[45]  ابن اسفندیار، تاریخ طبرستان، ص. ٤١؛ ابن رسته، الاعلاق النفيسة، ص. ١٧٨؛ هەروەها ببینن: ابوالقاسمی، گیلان از آغاز تا انقلاب مشروطه، صص. ٣٢، ٣٤، ٣٩.

[46] ابوالقاسمی، ص. ١١٢. (هەندێک نیشان دەدەن کە تەبەرستان لە سەردەمی سەفەویدا خرایە سەر سەرزەوییە سەرەکییەکە.)

[47] ببینن: مستوفی، نزهه القلوب، ص. ٢٩؛ اصطخری، مسالک و ممالک، صص. ٨٦، ١٢٢؛ هەروەها ببینن: بیرونی، ص. ١٢٢.

[48] مستوفی، نزهه القلوب، ص. ٢٠.

[49]  ببینن:

 Rawlinson, pp. 24-27؛ Frye, The Golden Age, pp. 7-26;

هەروەها ببینن:

 Christensen, L’Iran Sous les Sassanides.

[50] Rahimi-Laridjani, Die Entwicklung der Bewässerungslandwirtschaft in Iran bis in sasanidisch- frühislamische Zeit, p. 23.

[51] Pictet, p. 39.

[52] Sayce, p. 234.

[53] Gnoli, pp. 1-10.

[54] Contenau, “L’archéologie  de la Perse des origines a l’époque dÁlexandre,” Société des Études  Iraniennes, p. 3; Kinneir, p. 2;

بیرونی، ص. ١١٠، ئاماژە بە ئیلان (Elan) دەکات لە جێی ئیلام (Elam).

[55] Rawlinson, pp. 1-29; Barthold, p. 4; Ghrishman, L’Iran et la migration des Indo-Aryen et des Iranien, pp. 45-77; Olmstead, History of thePersian Empire, pp. 16-24.

[56] Schmitt, “Aryans,” Encyslopedia Iranica, p. 684.

[57] ببینن: Malcolm, I, pp. 479-480. گۆبینۆ (Gobineau) لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەدا مێدەکان وەکوو ئاریایییە بانترەکان ڕەچاو دەکات کە هاتن و خۆیان تێکەڵ کرد لەگەڵ جەماوەری مێزۆپۆتامیا، شوێنێ کە بانترێتی یان سەروەرێتی سەرەتاییی خۆیان دۆڕاند؛ ببینن: Boisset, pp. 202-203. 

[58] Gafurov, “The Study of Aryan Problems in USSR,” pp. 15-17;

هەروەها ببینن: Schmitt, pp. 684-685.

[59] وەرگێڕ: هەڵبەت دیارە چی تر بەپێی ئاماژەکانی خودی ئەم پەرتووکە و هەروەها توێژینەوەکانی تر، بەکارهێنانی پێرسییەنی کۆن بە واتای زمانی “فارسی کۆن” لەو پێوەندییەدا و بۆ ئەو سەردەمانە بەجێ نییە. زمانی ئاڤێستایی، خۆی زمانێکی جیاوازی لەنێوچووە و ئاڤێستا تەنیا بەجێماوی ئەو زمانەیە.

[60] See Browne, I, p. 34.

[61] Burrow, “The Proto-IndoAryans,” pp. 123-124.

[62] Spiegel, Erânische Alterthumskunde, II, 246 quoted by Browne, I, p. 20.

[63] Burrow, pp. 136-140;

هەروەها ببینن:  G. Gnoli, pp. 62-64; Schmitt, p. 685.

[64] Bailey, “Arya,” Encyclopedia Iranica, II, p. 682; Gnoli, pp. 8, 30, 32-35.

[65] Gnoli, pp. 8, 13, 18, 29-31.

[66] Ibid., p. 50; Duchsne-Guillemin, Zoroastrianism: Symbols and Values, p. 5;

هەروەها ببینن:

 Lars-Ivar Ringbom, “The Seven Keshvars of the Earth,” p. 15.

[67] Burrow, pp. 136-140; Gnoli, pp. 62-64.

[68] Gnoli, p. 8.

وەرگێڕ: جێی ئاماژەیە کە هەبوونی نەتەوەی عەرەب لە ویلایەتی عەرەبستان (پارێزگای خووزستانی ئێستا) وەکوو خەڵکی خۆجێیی ناوچەکە دەتوانێت بەڵگە بێت لەسەر ئەو باسە. دیارە ئێستا زۆرێک لە ناوچەکە لەلایەن نەتەوەی فارسەوە بە زۆر پێکهاتەکەی گۆڕدراوە بەڵام لە ڕابردوودا ئەو ناوچە لە خوارەوە عەرەب بوون و لە سەرەوە کورد بوون و فارسەکانیش ئەگەر هەبووبێتن لە ناوچە ڕۆژهەڵاتییەکانی ئەواندا بوون.

[69] Gnoli, pp. 8-11.

[70] Ibid., p. 30

[71] Klima, “The Official Name of the Pre-Islamic State,” pp. 144-146.

[72] Gnoli, pp. 16-17, 22-23.

[73] Dandamaev, “La Politique Religieuse des Achaemenides,” pp. 193-200; Duchesne-Guillemin, “Le dieu de Cyrus,” pp. 11-21.

[74] Benveniste, “Les Langues de l’Iran Ancien,” p. 37.

[75] وەرگێڕ: وەک پێشتریش ئاماژە کرا، کاتێک سەلماندنی پێوەندیی نێوان زمانە کۆن و نوێیەکان ئاستەمە و فارسی زمانێکی نوێترە، بەکارهێنانی پاشگری کۆن بۆ پێرسییەن دەکرێ هەڵە بێت. کوردی و ئەو زمانە کۆنانە لە یەکتر نزیکترن تاکوو فارسی. بەتەنیا هەبوونی ناوی شوێن یان هۆزێک وەک “پارس” ناتوانێت پاساوێک بێت بۆ گرێدانی زمانێکی دێرین بە یەک زمانی نوێیەوە.

[76] Ghirshman, L’Iran des origines à l’Islam, pp. 158-159.

[77] Sayce, p. 240;

هەروەها ببینن:

Browne, I, p. 55.

[78] Ibid., pp. 235, 240, 270-273;

هەروەها ببینن:

Malcolm, I, pp. 479-480; Oppert, “le Peuple et la Langue des Medes,” II, pp. 10-15; Browne, I, pp. 23-24, 36, 60.

[79] ئەمە نیشانەیەکە لە نەبوونی ئاگایی مێژوویی خەڵکی ڕابردوو کە تەنیا لەم دواییانەدا لە خەو هەڵسێنراون بۆ شکۆ و گەشەی پێش ئیسلام و مێژووییان لە بەستێنێکی نەتەوەییدا.

[80] Barthold, pp. 149-150.

[81] Greenfield, “Iranian or Semitic,” pp. 311-316.

[82] Gnoli, p. 26-27, 175-177.

[83] Contenau, “Status Èlemites d’époque Parthe,” p. 231; Grousset, “L’âme de l’Iran et l’humanism,” pp. 35-36.

[84] Gnoli, p. 103.

[85] Ibid., pp. 113, 116.

[86] D’iakonov, Ashkanian, pp. 122-123.

[87] Biruni, p. 17;

ح. مستوفی، تاریخ گزیده، ص. ٩٧؛ هەروەها ببینن: حمزه اصفهانی، تاریخ سنی ملوک الارض والانبیاء، ص. ٤٤؛

Christensen, p. 34.

[88] Yarshater, “Iranian National History,” pp. 359-366;

 هەروەها ببینن:

Frye, “The Political History of Iran Under Sasanian,” p. 116; Christensen, p. 79.

[89] Gnoli, pp. 120, 129-130.

[90] Ghirshman, L’Iran et la migration des Indo-Aryens, pp. 45-46.

[91]  تاریخ سیستان، صص. ٢٣-٢٤ (رۆژئاوای فەلاتی ئێران وەکوو ئێرانشار ڕەچاو دەکات)؛ گنۆلی، صص ١٣٧، ١٥٧ بە وتەهێنانەوە لە نامەی تەنسەر (Letter of Tansar) ئاماژە دەکات کە ئێرانشار نازناوێک بوو بۆ هەردووکی ڕۆژئاوای خودی ئێران و فارس.

The post ئێران وەکوو نەتەوەی خەیاڵی appeared first on ژنەفتن.

پوختە:

ئەم وتوو‌ێژە لەگەڵ پرۆفیسۆر کرایگ کاڵهۆن، دەپەرژێتە سەر باسەکانی ناسیۆنالیزم و جیهانوەتەنخوازی لە پەیوەندیی لەگەڵ پرسی بێدەوڵەتیدا. کاڵهۆن لە ساڵەکانی نەوەدەوە کاری لەسەر ناسیۆنالیزم و ئەتنیسیتە و جیهانوەتەنخوازی کردووە. بە باوەڕی کاڵهۆن نەتەوەکان سەرەڕای باسوخواسی پاشنەتەوەیی[2] و جیهانوەتەنی و ڕەتکردنەوەی ناسنامە ناوچەیی و باژێڕییەکان، هێشتا گرینگیی تایبەتی خۆیان هەیە. کاڵهۆن لەم وتووێژەدا باس لە هەلومەرجی ماددی، سیاسی و فەرهەنگیی کورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕۆڵی ناسیۆنالیزمی کوردی لە کۆدەقی[3] بێدەوڵەتیدا دەکات. بە بۆچوونی کاڵهۆن تێگەیشتنی چینایەتی- تەوەر لە نایەکسانی لە نێوان کورد و ئەوانی تری سەردەست لە ڕۆژهەڵاتی ناڤیندا، کێشەساز و ناتەواوە چونکە نایەکسانیگەلی فەرهەنگی، سیاسی و ماددی، پەیوەند و گرێدراوییەکی نزیکیان پێکەوە هەیە بۆ ئەوەی کورد لەو وڵاتانەی لێی نیشتەجێیە بکەوێتە دۆخی ژێردەستییەوە. هەروەها وتووێژەکە دەپەرژێتە سەر ناسنامەی دیاسپۆرا و لێکۆڵینەوە لەوە دەکات کە چۆن وڵاتانی نیشتەجێبوون دەتوانن لەسەر پێکهاتنی ناسنامەی دیاسپۆرا کاریگەری دابنێن و چۆن ڕێگری یان ئاسانکاری بۆ کۆچبەران دەکەن لە گۆڕانی دۆخی هاووڵاتیبوونیان بۆ مافی هەبوونی مافەکان (ئارێنت). بابەتێکی گرینگ کە کاڵهۆن شەنوکەوی دەکات مەسەلەی پەیوەندیی دەسەڵاتی ناهاوسەنگ لە نێوان ناسیۆنالیزمی ژێردەست (ناسیۆنالیزمی کوردی) و ناسیۆنالیزمەکانی سەردەست (ناسیۆنالیزمی تورکی، ئیراقی، ئیرانی و سوریایی) و لە نێوان خودی ئەو ناسیۆنالیزمانەیشدایە.

وشە سەرەکییەکان:  چارەی خۆنووسین، کورد، دادگای دەستووری تورکیا، ئۆتۆنۆمی، دیموکراسی.

ئەلیاسی: چی تۆی هاندا لەسەر ناسیۆنالیزم بنووسیت؟

کاڵهۆن: یەکەم جار کە لەسەر ناسیۆنالیزم نووسیم، بانگهێشتنامەیەکم پێ گەیشت بۆ نووسینی بابەتێک لە پێداچوونەوەی گۆڤاری ساڵانەی کۆمەڵناسی لەسەر پێکهاتە و بکەر. پێم وا بوو ئەوە کەمتر سەرنجڕاکێشە چونکە زۆر دەرهەست و زەینییە و پەیوەندیی بەو شتەوە نییە کە لە جیهاندا دەگوزەرێت. منیش نووسیم و گوتم خۆشحاڵ دەبم کە وتارێک لەسەر ناسیۆنالیزم بنووسم نەک پێکهاتە و بکەر. ئەوان لە وەڵامدا نووسییانەوە و گوتیان نەخێر، چونکە ئێمە پرسیارە کۆمەڵایەتییە سەرەکییەکانی وەک پێکهاتە و بکەرییەتمان دەوێت نەک ناسیۆنالیزم، چونکە ئەو باسە ئەوەندە گرنگ نییە. ئەمە لە ساڵی ١٩٩١دا بوو بۆیە وای لێ کردم بیر لە پچڕانی پەیوەندیی نێوان ئەو شتانە بکەمەوە کە خەڵک پێیان وایە لە ڕووی ئەکادیمییەوە گرنگن و ئەوەی لە جیهاندا دەگوزەرێت. ئەمە سەردەمی تێکچوونی یەکێتیی سۆڤییەت و هەموو ئەو ململانێیانە بوو کە لە ئاسیای ناوەڕاستدا سەری هەڵدەدا. پێم وا بوو کە ناسیۆنالیزم گرنگییەکی یەکجار زۆری هەیە و بۆیە لە کۆتاییدا وتارێکم نووسی و زیاتر و زیاتر هۆگریم بە خوێندنەوەی ناسیۆنالیزم پەیدا کرد. پرسی یەکانگیری و وەفاداریی کۆمەڵایەتی[4] بە لامەوە گرنگ بوو. من لەسەر پرسەکانی وەک چینایەتی، جڤاک، ناڕەزایەتی و کردەوەی بەکۆمەڵ کارم کردبوو. نەتەوە چییە و چۆن بیر لەم بابەتە دەکەینەوە؟ هەڵبەت خەڵک وشەی وەک جڤاکی نەتەوەیی بە کار دەهێنن. جڤاکی نەتەوەیی بە هەمان مانای جڤاکی لۆکاڵی نییە؛ خوازەیەکە. جڤاکی لۆکاڵی هەموو ئەم پەیوەندییە چڕانەی هەیە، بە شێوازێک کە مرۆڤەکان یەکتر دەناسن. جڤاکی نەتەوەیی لە ڕووی پێناسەوە، ئینتزاعی و دەرهەستترە. ئەوە بوو بە هۆی ئەوەی بیر لە ناسیۆنالیزم و لە مانای یەکانگیری و وەفاداری لە جڤاکی ئاوا گەورەدا بکەمەوە. لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا زیاتر و زیاتر دەستم کرد بە بیرکردنەوە لەم بابەتە و بە تایبەتی کارەکانی بینێدکت ئەندەرسۆن لەسەرم کاریگەری دانا. لە ساڵی ١٩٨٩دا لە کاتی کارکردنم لە چین لەسەر بزووتنەوەی خوێندکاران لەژێر کاریگەریی ئەزموونەکانمدا بووم، لەوێدا تایبەتمەندییەکی سەرنجڕاکێشم سەبارەت بە بزووتنەوەی خوێندکاران دۆزییەوە کە لە زمانی زانست و دیموکراسیدا بە زمانی ئینگلیزی و نێودەوڵەتی خۆی پێشکەش کرد، بەڵام لە چیندا خۆی وەک بزووتنەوەیەکی نەتەوەییی خۆبەهێزکەر پیشان دا. وتم باشە لێرە چی دەگوزەرێت؟ بۆچی ئەمە بەشێکی نەتەوەیییە بەڵام بە مانا ئاسایییەکەی ناسیۆنالیستی نییە؟

ئەلیاسی: کەم لەو تویژەرانەی کە لەبارەی ناسیۆنالیزمەوە دەنووسن، لەگەڵ ناسیۆنالیزم هاوڕان و خۆیان زۆر ڕەخنەگرانە لە بەرامبەر ئەم ئایدۆلۆژیایەدا دەوەستن. بینێدکت ئەندەرسۆن لە ساڵی ٢٠٠٥ لە وتووێژێکدا بە ئاشکرا پشتگیریی خۆی لە ناسیۆنالیزم ڕاگەیاند. لە وەڵامی پرسیارێکدا کە ئایا ناسیۆنالیستە یان نا؟ ئەندەرسۆن وەڵامی دایەوە: بەڵێ، بە تەواوی. دەبێ من تاکە کەسێک بم کە لەسەر ناسیۆنالیزم بنووسم و ناسیۆنالیزم بە شتێکی ناشیرین نەزانێت. ئەگەر بیر لە توێژەرانی وەک گێلنەر و هۆبسبام بکەیتەوە، ئەوا هەڵوێستێکی تەواو دوژمنکارانەیان هەیە بەرامبەر بە ناسیۆنالیزم. من بەڕاستی وا بیر دەکەمەوە کە ناسیۆنالیزم دەتوانێت ئایدیۆلۆژیایەکی ڕاکێشەر بێت. خۆشم لە توخمە یوتوپیاییەکانی دێت. ئایا لەگەڵ ئەندەرسۆن هاوڕایت لەسەر هەڵوێستی لایەنگرانەی لە ناسیۆنالیزم؟

کاڵهۆن: من بە تەواوەتی لەمەدا لەگەڵ ئەندەرسۆن هاوڕام. ئەمە بەشێکە لەو بابەتانەی من لە کتێبەکەمدا “نەتەوەکان گرینگن[5]” توەژینەوەم لەسەر کردووە. من پێم وا نییە ناسیۆنالیزم هەمیشە ئایدۆلۆژیایەکی سەرنجڕاکێش بێت بەڵام پێم وایە ناسیۆنالیزم دەتوانێت هێزێک بێت بۆ چاکە و دەتوانێت مرۆڤەکان لە دەرەوەی بەرژەوەندیی تەسک و خۆپەرستی، بە شێوازی جۆراوجۆر بەرز بکاتەوە. پێم وایە کە دەتوانێت ببێتە هۆی لێکترازان و کێشەیشی لێ بکەوێتەوە. مرۆڤەکان هەوڵ دەدەن لە نێوان نیشتمانپەروەری و ناسیۆنالیزم جیاکاری بکەن. ئەوان پێیان وایە نیشتمانپەروەری شتێکی باشی نەتەوەیییە و ناسیۆنالیزم شتێکی خراپە. پێویستە پرسیاری ئاڵۆزتر و تایبەتتر سەبارەت بە ناسیۆنالیزم بکەین. ئەگەر یەکانگیریی نەتەوەیی[6] نەبوایە، دیموکراسی ئەمڕۆ لە جیهاندا بوونی نەدەبوو. لە دەوڵەتشارەکاندا پۆتانسێل بۆ ڕێکخستنی دیموکراسی هەبوو بەڵام ئێمە ئەمڕۆ ئەوەمان نییە. لە ڕاستیدا دیموکراسی زۆر وابەستەی ناسیۆنالیزم بووە و سەرهەڵدانی دیموکراسی لەسەر ئەو بیرۆکەیە بەند بووە کە کێ دەتوانێت هاووڵاتی بێت و کێ دەتوانێت دەنگ بدات. ئەم بیرۆکەی هاووڵاتیبوونە پەیوەندییەکی قایمی بە ناسیۆنالیزمەوە هەیە. ئەمە بەو مانایە نییە کە هەر کەسێک لایەنگری ئەتنیکی یەک ڕەچەڵەک و یەک زمان بێت. زۆر ڕێگەی جۆراوجۆر هەیە بۆ بنیاتنانی نەتەوە وەک لە کتێبەکانمدا باسم کردووە. دەکرێت ڕێگەی کەم تا کورت باشت هەبێت بۆ ئەنجامدانی. هەندێک نەتەوە لە لەخۆگرتنی بیانییەکاندا باشترن لە هەندێکی تر. شتێکی باشە کە بتوانیت کۆچبەران لە خۆ بگریت، بۆیە هەموو ناسیۆنالیزمەکان نەرێنی نین. بە ئیلهاموەرگرتن لە تێگەی وەفاداری و دڵسۆزی[7]، ئەو جۆرە بەڵگاندنانە باش دەنوێنن کە بۆ نموونە سیاسەتی پارتی کرێکارانی بریتانیا[8] گرتوویە بەر کە دەڵێت: باشە ئێمە یەک نەتەوەین و نابێت ڕێگە بدەین جیاوازیی نێوان دەوڵەمەند و هەژارەکان زۆر گەورە بێت و نابێت ڕێگە بدەین هەندێک ناوچەی دیاریکراو لە وڵات هەژار بێت لەکاتێکدا ئەوانیتر دەوڵەمەند بن. پێویستە هەوڵ بدەین بیر لە هەموو میللەت بکەینەوە. ئەوە شتێکی سەرنجڕاکێشە. باش نییە ئەگەر بڵێیت ئێمە نەتەوەین و پێویستە هەموو کۆچبەران لە دەرەوەی نەتەوەکەمان بهێڵینەوە. ناسیۆنالیزم دەتوانێت بانگەوازی خەڵک بکات کە گرنگی بەو شتانە بدەن کە بەسەر خەڵکانی دیکەی وڵاتاندا دێت.

ئەلیاسی: ئایا بە ڕاستی دەتوانین بیرۆکەی نەتەوە وەک هەڤاڵایەتییەکی ئاسۆیی[9] ناو ببەین سەرەڕای ئەو نایەکسانییە گەورە ئابوورییانەی لە نێوان چین و توێژە جیاوازەکاندا هەیە؟

کاڵهۆن: پێم وایە ناسیۆنالیزم بە شێوەی زۆرینە ئاسۆیییە. هەبوونی تێگەیشتنێکی ئاسۆییی بەهێز لە نەتەوە بۆ خۆی بەس نییە بۆ ئەوەی گەرەنتیی ئەوە بکەیت کە سیستەمێکی ئابووریی سەرمایەداریی زۆر نایەکسانیشت نابێت. ناسیۆنالیزم بنەمای بانگەوازکردنی خەڵکە بۆ ئەوەی کارێک بکەن و ئەو نایەکسانییە سنووردار بکەن. ئەو وڵاتانەی کە حکوومەتە سۆسیال-دیموکراتەکان بە ڕێوەی دەبەن زۆر جار یەکسانترن و سۆسیال-دیموکراسی وابەستەی بیرۆکەیەکی نەتەوەییی بەهێزە. ئەوە بەو مانایە نییە کە هێرشی بێگانەهەراسی[10] لە سوید و نەرویج بۆ سەر کۆچبەران ناسیۆنالیستی نییە. ناسیۆنالیستە و دەتوانێت ناسیۆنالیزمێکی قێزەوەن بێت. بەڵام کێشەکە کاتێکە کە خەڵک هەوڵ دەدەن لە خراپترین نموونەکانیەوە گشتاندن بکەن. ئەوان مەیلیان هەیە سەیری ئەڵمانیای نازی بکەن و سەیری پاکتاوی نەتەوەیی لە یوگۆسلاڤیای پێشوو بکەن. ناسیۆنالیزم ئەم شتە ناشیرینانەیە. بەڵام چاو لە دەستکەوتەکان و وەفاداری و دڵسۆزییەکان ناکەن.

ئەلیاسی: بۆچی ناسیۆنالیزم ئەوەندە سەرکەوتوو بووە؟

کاڵهۆن: ناسیۆنالیزم بە تایبەتی ئایدۆلۆژیایەکە کە زۆر پەیوەستە بە دەوڵەتی نەتەوەیییەوە و یارمەتیدەرە بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارگەلێک کە وەڵامی دەوێت. ناسیۆنالیزم لەسەر ئەم پرسیارانە دەڕوات: کێ لە ناوەوەیە، کێ دەتوانێت دەنگ بدات، کێ دەتوانێت پاسپۆرت وەربگرێت و کێ ئەندامە [لەو کۆمەڵگەیەدا]؟ سەرهەڵدانی دەوڵەت پەیوەست بوو بەم پرسیارەوە. سەرهەڵدانی دەوڵەت جۆرێک لە پۆتانسێلی دروست کرد و ناسیۆنالیزمی بەهێزتر کرد. ئایدۆلۆژیاکانی تری وەک ئایینیش سەرنجڕاکێشن. تەنانەت بینێدکت ئەندەرسۆن، ناسیۆنالیزم لەگەڵ ئایین و خزمایەتی بەراورد دەکات تا لەگەڵ ئایدۆلۆژیاکانی دیکەی وەک لیبڕالیزم و سۆسیالیزم. ئێمە سەرهەڵدانی ئایدۆلۆژیا ئایینییەکانمان وەک ئوممەی ئیسلامی بینیوە کە زۆر جار بە ڕاشکاوی سەروونەتەوەیین[11]. ئوممە لە دژی دابەشبوون لە لایەن ناسنامە نەتەوەیییەکانەوە دامەزراوە. چاوەڕوان دەکرێت موسڵمانان جەخت لەسەر یەکگرتووییی خۆیان لەگەڵ موسڵمانانی دیکە بکەنەوە. کڵێسەی کاتۆلیکیش بەو شێوەیە. کەواتە ئایین بەراوردێکی گرنگە لەگەڵ ناسیۆنالیزم. بەڵام بە بۆچوونی من ناوەندێتیی دەوڵەتەکان بۆ شێوازی ڕێکخستنی سیستەمی جیهانی مۆدێرن، جۆرێک لە خواستی وەڵامدانەوەی ئەوەیە کە کێ بە شێوەیەکی ڕەوا بەشێکە لە دەوڵەت، چ کەسانێک خەڵکی ئەو دەوڵەتەن؟ هەر بۆیە پێشتر باسی دیموکراسیم کرد. ناسیۆنالیزم لە ڕاستیدا بە هەوڵدان بۆ هەبوونی سەروەریی جەماوەر[12] لە دەوڵەتێکدا بەهێزتر دەبێت. ناسیۆنالیزم هەمیشە ئایدۆلۆژیایەکی نێودەوڵەتییە و تەنیا پرسی یەک دەوڵەتی نەتەوەیی نییە و هەمیشە لە جیاکاری لە نێوان “ئەوان” و “ئێمە”دا گەشە دەکات. کەس تەنها بە بیرکردنەوە لە “ئێمە” نابێتە نەتەوەیی بەبێ ئەوەی بیر لە “ئەوان” بکاتەوە یان دژایەتی “ئەوان” بکات. بۆ نموونە ئەوروپا لە پرۆسەیەکدا دەبێتە نەتەوەیی کە جیاوازی و دژایەتی بەرهەم دەهێنێت و دەتوانێت بزووتنەوەی سەرووسنووری بۆ دیموکراسی دروست بکات. زۆر جار ئەم بیرۆکەیە ناسیۆنالیستی نییە، بەڵکوو ئەوە بیرۆکەی نەتەوەیە کە گرینگە. ئەوە کلیلی تێگەیشتنمانە لە ناسیۆنالیزم. ناسیۆنالیزم وەک ئایدۆلۆژیایەکی سیاسی جەخت لەسەر نەتەوە دەکاتەوە. وێناکراو[13] دژایەتی لەگەڵ واقیع[14] نییە. بیرۆکەی نەتەوە ئەوەیە کە پێکەوە کار بکەین و هیچ شتێک لە یەکتر جیامان نەکاتەوە.

ئەلیاسی: ئایا بیرۆکەی نەتەوە گوزارشت لە نەبوونی ناسنامە ناکات؟

کاڵهۆن: بەڵێ، بە دڵنیایییەوە. من پێم وایە نەتەوە ڕاستییەکی پێش-بوون[15] و پێشوەختە نییە. ئەوە نییە کە پێشتر هەبووبێت. هەموو نەتەوەکان لە ڕێگەی پەیوەندیکردن و توانای پەیوەستبوونەوە نەشونما دەکەن. ئەگەر ڕێگاوبانتان نەبێت، ناتوانن هەموو وڵات بەیەکەوە ببەستنەوە کە لە بەرامبەردا دەتوانێت هەستی یەکانگیریی نەتەوەیی کەم بکاتەوە. ئەوە کە تا چەند یەکگرتوویی بوونی هەیە یان بەرهەم دێت، لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر جیاوازە. نەتەوەکان زیاتر لە لایەن دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکانی وەک قوتابخانە و میدیا و پەیوەندی و گواستنەوە و ژێرخانەکان و هەمووی ئەو شتانەی کە پەیوەندی دروست دەکەن، بەرهەم دەهێنرێن. ئەمە دەتوانێت کەم ببێتەوە و دواتر یەکگرتنی ئەوروپی بە دەست بهێنیت. خەڵکێکی زۆر وا گریمانە دەکەن کە نەتەوەکان دوای یەکگرتنی ئەوروپی بە شێوەیەکی خۆبەخۆ لە بەین دەچن، بەڵام پێم وا نییە کە هیچ بەڵگەیەک بۆ ئەوە هەبێت. لە ڕاستیدا لە پێنج ساڵی ڕابردوودا و دوای قەیرانی دارایی، پێچەوانەکەی ڕووی داوە. لە زۆر ڕووەوە ئەوروپا زیاتر ناسیۆنالیست بووە. بەڵام نابێت وا بیر بکەینەوە کە ناسیۆنالیزم تەنیا ئایدۆلۆژیایەکی سیاسیی ڕاستڕەوی دابڕاوە لە میللەت. لە جیهانی سێیەمدا خەڵک هەوڵیان دەدا جیاوازی دابنێن لەوەی کە بڵێن من ناسیۆنالیست نیم بەڵام باوەڕم بە ڕزگاریی نەتەوەیی هەیە. بەڵام من دەڵێم ناسیۆنالیزم هەمووی لەسەر ئەو ڕزگارییەیە. ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نموونەیەکی زۆر سەرنجڕاکێشە. لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی عەرەبیدا ئەو پرسیارەت هەیە کە میللەت چییە؟ ئایا عەرەبە؟ ناسیۆنالیزمی پان-عەرەبییە؟ لە ماوەی سەدەی بیستەمدا ناسیۆنالیزمێکی پان-عەرەبی زۆر بەهێزت هەبوو وەک جەمال عەبدولناسر (١٩١٨-١٩٧٠). میراتەکەی لەنێو ڕژێمەکانی بەعس لە عێراق و سوریا بوونی هەبووە. ناسیۆنالیزم عادەتەن خەریکی نوێبوونەوەیە. لەم بارەیەوە، بەڵگاندنی سەرنجڕاکێش هەیە. هەندێک کەس دەڵێن نەتەوە هەمیشە بووە و بەشێکە لە ئەتنیسیتەی ڕابردوو (ئەنتۆنی سمیت). بەردەوامی هەیە بەڵام هەندێک گۆڕانکارییش هەیە. گریمانە دەکرێت کە نەتەوە کۆنەکان بگۆڕدرێن بۆ ناسنامەی نەتەوەییی مۆدێرن (ئەنتۆنی سمیت) لەکاتێکدا کەسانی دیکەی وەک هۆبسباوم و ڕەنجەر پێیان وایە کە هەمووی پەیوەندیی بە نەریتە داهێنراوەکانەوە هەیە و نیشانی دەدەن کە ئەم نەریتانە لە سەردەمی کۆنەوە نین بەڵکوو تەنها لە سەد ساڵ لەمەوبەرەوە داهێنراون. تەنها لەبەر ئەوەی ئەم نەریتانە لە سەد ساڵ لەمەوبەرەوە هاتوون، نەتەوە و نەریتەکان وەک ڕاستەقینە سەیر ناکرێن. بەڵام لێرەدا هۆبسباوم و ڕەنجەر ئەو خاڵە لە بەرچاو ناگرن کە ئەوەی باسی دەکەن پرۆسەی گونجاندنە لەگەڵ ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی بە قەبارەیەکی گەورەتر و ژیانی مۆدێرنەوە (گێلنەر). نەتەوە [لێکەوتەی] گۆڕانکارییەکە و بە تەواوی نوێ نییە، چونکە ڕەگوڕیشەی پێشوویان هەیە و سمیت لەم ڕووەوە دروستی بۆ دەچێت. بەڵام نەتەوەیش تا ئاستێک نوێیە و نوێبوون، بیرۆکەی نەتەوە بێ‌ئیعتبار ناکات. هۆبسباوم پێی وایە ئەگەر تەنها بتوانێت خەڵک بەو قەناعەتە بگەیەنێت کە نەتەوەکان دەستکردن و جۆرێکن لە هۆشیاریی درۆیین، ئەوا نەتەوە ئیتر گرنگیی نەدەما و لە بەین دەچوو چونکە ئەو کاتە تۆ لە ڕێگەی خوێندنەوەدەرمانی[16]، هۆشیارییە درۆیینەکەت سەبارەت بەو بیرۆکەیەی کە نەتەوە داهێنراوە چارەسەر کردووە. ئەم قسەیەی هۆبسباوم قسەیەکی بێسەروبەرە. بیرۆکەکانی یەکانگیری دەتوانن هەڵکشان و داکشانیان هەبێت و لە درێژاییی زەماندا گۆڕانیان بەسەردا بێت. من باوەڕم بە بیرۆکەی هۆشیاریی ڕاستەقینە یان دروست بەرامبەر بە هۆشیارییەکی ساختە نییە. من باوەڕم وایە کە تێگەیشتنگەلێک هەیە کە ئێمە چۆن چاکتر یان خراپتر دەبین و دەرەنجامەکانیان چین. بۆ نموونە دەتوانیت بە ناسیۆنالیستە سکۆتلەندییەکان بڵێیت کە پارتی نەتەوەییی سکۆتلەندا شیکاریی ئابووریی خراپی هەیە و بۆیە نابێت باوەڕیان پێیان هەبێت یاخود دەنگ بە سەربەخۆیی بدەن و لە ئینگلیز جیا ببنەوە. بەڵام دەست پێ مەکەن بە سکۆتلەندییەکان بڵێن ئێوە ناسیۆنالیستی ڕاستەقینەن. هێرش مەکەنە سەر ناسیۆنالیزم، هێرش بکەنە سەر سیاسەتی ئابووری و وەڵام بدەنەوە بە ئەوەی چی دەتوانێت بۆ نەتەوەی سکۆتلەندا باش بێت! بۆیە پێم وایە بەشێکی زۆری باسی ناسیۆنالیزم، بیرۆکەی بێسوودی جیاکاریی وەک ئەم بیرۆکەیە دروست دەکات کە دەتوانیت بە نیشاندانی ئەوەی کە نەتەوە لە ڕووی مێژوویییەوە نوێیە لە شەڕی نەتەوە ڕزگاری پەیدا بکەیت. ئەمە هیچ کاریگەرییەکی نییە.

بە بۆچوونی من بۆ هەموو نەتەوەیەک، ئەوەی پێشتر و لە مێژوودا هەبووە لە بنیاتنانی نەتەوەدا گرنگە. چین لە ڕاستیدا پێش کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەم نەتەوە نەبوو. بەڵام بە دڵنیایییەوە زمان و کولتوورێکی چینی هەبوو و کۆمەڵەگۆڕانکارییەکی نوێ لە ساڵانی ١٨٩٠ تا ١٩١٠ هاتنە ئاراوە کە شێوازی بیرکردنەوەی خەڵکیان لەبارەی چایناییبوونەوە و خەیاڵی کۆمەڵایەتی سەبارەت بە کۆمەڵگەی چایناییبوون گۆڕی. سەرهەڵدانی خەیاڵێکی ناسیۆنالیستی، لەگەڵ ڕزگاربوون لە ئیمپراتۆرەکان و هەروەها ڕزگاربوون لە ئەندێشەی کۆن دەربارەی چایناییبوونەوە دەستەویەخەیە. ئەوە نەک هەر ڕاستڕەوەکان بەڵکوو چەپەکانیش بوون کە دژایەتیی ئیمپراتۆرەکانیان دەکرد و ویستیان لە ڕێگەی نەتەوەییبوونەوە بە شێوازێکی نوێ مۆدێرن ببنەوە. هەندێک لە کۆمۆنیستەکان لە چین سڕینەوەی جیاوازیی چینایەتی لە پێشەنگ دادەنێن، بەڵام ئەوان ناسیۆنالیستی کۆمۆنیستن، چونکە هێشتا سەرنجیان لەسەر [کۆمەڵگەی] چینە. هەندێکی تریش دەڵێن ئەمە تەنها بەهێزکردنی نەتەوەیە. هەم چەپ و هەم ڕاست لە چین ناسیۆنالیست بوون، چونکە بەهێزکردنی نەتەوەیان وەک ئامانجی سەرەکیی خۆیان دادەنا.

ئەلیاسی: بە باوەڕی تۆ ئایا ناسیۆنالیزم پابەرجایە؟

کاڵهۆن: ناسیۆنالیزم بەشێکە لە جیهان. پێم وا نییە کە بۆ هەمیشە بمێنێتەوە. هیچ شتێک لە ژیانی مرۆڤدا هەرمان نییە. لەگەڵ سەرهەڵدانی سیستەمی دەوڵەتی مۆدێرن و سیستەمی سەرمایەداری، نەتەوە و دەوڵەتەکان پەیوەندییان بەیەکەوە هەیە و ئاسان نییە تەنها بڵێین بیرۆکەی نەتەوە وەلا نێن و باقیی ئەم ڕێکخستنەی جیهان بهێڵنەوە. ئەگەر هەندێک شێوازی تەواو جیاوازی ڕێکخستن هەبوایە، ئەوا ڕەنگە بگۆڕێت بەڵام من ئەو گۆڕانە نابینم ڕوو بدات. لە هەندێک شوێن جۆرێک لە گەڕانەوەی ئەندێشەی ئیمپراتۆری دەبینم.

ئەلیاسی: بیر لە ڕووسیا دەکەیتەوە؟

کاڵهۆن: بەڵێ، من بۆ نموونە بیر لە ڕووسیا دەکەمەوە. کەواتە پێکدادان و گرژییەک لە نێوان ناسیۆنالیزمێکی بەهێزی ڕووسی و بیرۆکەیەکی ئیمپراتۆریی تر بۆ بنیاتنانەوەی جیهان هەیە. بەڵام ئەوە دژایەتییەکی تەواو نییە چونکە ئەگەر بیر لە سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی بەریتانیا بکەیتەوە، ئەوە لە هەمان کاتدا لەگەڵ ئیمپراتۆرییەتەکەیدا ڕووی داوە.

ئەلیاسی: مشتومڕەکانی هاوچەرخەکان سەبارەت بە پاش-ناسیۆنالیزم[17] چۆن دەبینیت؟

کاڵهۆن: وەشانی[18] کورتی وەڵامی من بۆ ئەم باسە ئەوەیە کە دژایەتییەکی درۆیینە لەگەڵ ناسیۆنالیزم هەیە و ئەمە دۆخێکی مەترسیدارە کە خەڵک خەیاڵی ئەوە دەکەن کە ناسیۆنالیزم لەنێو دەچێت و هەموومان دەبینە جیهان‌وەتەن (و لێم مەپرسن ئەمە یانی چی؟). ئایا مەبەستیان یەک جیهانە، یان یەک حکوومەت یان مەبەستیان کولتوورەکانە وەک تێکەڵاوێک لە هەموو جیهاندا؟ هەندێک جیهانوەتەنخواز هەن وەک چالاکوانانی مافی مرۆڤ و یان کەسانێک کە گوێ لە مۆسیقای جیهانیی دەگرن و بە چەندین زمان دەدوێن (هەرچەندە کەمترن لەوەی چاوەڕێی دەکەین). پێم وایە خەیاڵی خاوە  و ئارەزووئەندێشەیییە کە بڵێین ناسیۆنالیزم لە بەین دەچێت و ئێمە دەبین بە هاووڵاتیی جیهانی. بەڵام ئایا دەتوانیت وەک هاووڵاتییەکی جیهانی پاسپۆرت وەربگریت؟ فۆرمەکانی تایبەتتری پێوەندارێتی[19] هێشتا گرنگن. کەوایە نابێت پاش-ناسیۆنالیزم، بە توندی لە بەرامبەر ناسیۆنالیزمدا دابنرێت؛ واتە ئێمە لە ناسیۆنالیزمەوە دەڕۆین بۆ پاش-ناسیۆنالیزم و لە پاش-ناسیۆنالیزمەوە تێدەپەڕین بۆ جیهانوەتەن‌خوازی. بیرۆکەی جیهانوەتەن‌خوازی لەسەر ئەو بیرۆکەیە دامەزراوە کە پێشتر شوناسی کولتووری دواکەوتوومان هەبووە و ئێستا خۆمان لەوە ڕزگار دەکەین و لە جیهانێکی کۆسمۆپۆلیتی مەنتقیتر و عەقڵانیتردا بەشداری دەکەین. پێم وایە بزووتنەوەکە لە فۆرمێکی بیرۆکەی کولتوورییەوە بۆ فۆرمێکی کولتووریی دیکەیە. جیهانوەتەن‌خوازەکان گرنگی بە پاشخانی چینایەتیی خۆیان نادەن. نەتەوەکان دەتوانن زیاتر جیهانوەتەن بن، وەک بۆ نموونە لە لەخۆگرتنی کۆچبەران باشتر بن. هەندێک نەتەوە لەم بارەوە خەریکن باشتر دەبن. ئەڵمانیا وڵاتێک بوو کە لە لەخۆگرتنی کۆچبەران زۆر خراپ بوو و ئێستا کەم تا زۆر بۆ داهاتووی ئابووری خۆی بڕیاری داوە کە پێویستە لە لەخۆگرتنی غەیرە ئەڵمانییەکاندا باشتر بێت، بەشێوەیەک وابزانن ئەلمانیا ماڵی خۆیانە. ئەڵمانیا درک بەوە دەکات یەکەم: پێویستی بە ئەندازیار هەیە بە هەموو جۆرەکانیەوە، دووەم: پێویستی بە کرێکار هەیە، سێیەم: دانیشتووانێکی بەساڵاچووی هەیە کە کێشە بۆ ئابووریی ئەڵمانیا دروست دەکات. بەڵام کێشەکە لەوەدایە کە ئەڵمانیبوون ئایدۆلۆژیایەکی تا ڕادەیەک نالێبوردە[20] بووە. پێشتر ئەڵمانییەکان وەک ئیمانوێل کانت باسی جیهانوەتەن‌خوازییان دەکرد و دواتر ئایدۆلۆژیایەکیان گرتە بەر کە لەسەر بنەمای باڵادەستی و سەرتری ڕەگەزی دامەزرابوو. جیهانوەتەن‌خوازی و ناسیۆنالیزم هەموویان لە ئەڵمانیا بوونیان هەبوو. پێم وایە کاتێک مرۆڤەکان دەبنە جیهانوەتەن‌خواز، ناسیۆنالیزم بەشێکە لەو پێناسەیە، چونکە ئیتر نە جیهانوەتەن‌خوازی و نە ناسیۆنالیزم، ئەوە نییە کە دەستبەرداری هەموو شتە نەتەوەیییەکان بیت و ببیتە جیهانوەتەن. پێویستە زیاتر بیر لە وڵاتەکەت بکەیتەوە، وەک لەخۆگرتنی جیاوازی و فرەکولتوورخوازی لەوێدا و دروستکردنی پەیوەندییەکی باش لە نێوان وڵاتەکەت و وڵاتانی دیکەی جیهاندا.

ئەلیاسی: چۆن لە بێدەوڵەتی و ناسیۆنالیزم دەڕوانیت؟

کاڵهۆن: دەتوانیت بە دوو شێوە باس لەمە بکەیت. ئەندامێتیی نەتەوەیی کاریگەریی لە ئازار و ڕەنجی گەلانی بێدەوڵەتدا هەیە. هانا ئارێنت دەڵێت بێدەوڵەتی تراژیدیای گەورەی جیهانی مۆدێرنە. ڕێگەچارە چییە؟ هەڵوەشاندنەوەی ناسیۆنالیزم یان بەدەستهێنانی ئەندامێتیی دەوڵەت بۆ خەڵکانی بێدەوڵەت؟ ئەمەش بەردەوام بەسەر پەنابەراندا ڕوو دەدات. من دەڵێم دەوڵەت-نەتەوە هێشتا دەسەڵاتێکی زۆری هەیە و ئەمەیش پیشانی دەدات کە بێدەوڵەتبوون چەندە کێشەدارە، تا چەند کۆچی زۆرەملێ ئیعتبار لە خەڵک دەسەنێتەوە. تۆ دوکتۆر بوویت و لە کۆتاییدا چونکە خاوەنی دەو‌ڵەت-نەتەوە نەبوویت بوویتە پاککەرەوە یان شۆفێری تاکسی. پێم وایە کە ناسیۆنالیزم دەتوانێت لەم ڕووەوە باش یان خراپ بێت. ڕێگەچارە بۆ دەوڵەتەکان ئەوە نییە کە زیاتر ناسیۆنالیستی بن بەڵکوو گۆڕینی توانای وڵاتانە بۆ لەخۆگرتن و دانپێدانانی کۆچبەران. یەکەم: پێم وا نییە کە هەڵوەشاندنەوەی ناسنامەی نەتەوەیی ئەم کێشەیە چارەسەر بکات، مەحاڵە و پێم وایە بەم شێوە مەبەستەکەت نەپێکاوە. دووەم: پێویستە نەتەوە بگۆڕین بۆ کۆمەڵگەیەکی کراوەتر و پەزێراتر. من سەبارەت بە بیرۆکەی “لەودیوی ناسنامە[21]” لەگەڵ بروبەیکەر و کوپەردا هاوڕا نیم. ئەمەش جیهانوەتەنەکانم بیر دەخاتەوە کە پێیان وایە ناسنامە بۆ پێوەندارێتییە کۆنەکان دەگونجێت نەک ئەو شتە نوێیانەی کە ئێمە وەریاندەگرین.

ئەلیاسی: ڕێناتۆ ڕۆساڵدۆ لە کتێبەکەیدا ‘کولتوور و حەقیقەت: سازاندنەوەی شیکاری کۆمەڵایەتی[22]‘ (١٩٩٣) باس لە پەیوەندیی نێوان هاووڵاتیبوون، کولتوور و دەسەڵات دەکات و لەوە دەکۆڵێتەوە کە چۆن گرووپە سەردەستەکان زۆر جار خۆیان لە ناونانی کولتووری/قەومی دەپارێزن و ناسنامەی پاش-قەومی یان پاش-کولتووری وەردەگرن.

کاڵهۆن: گرووپێک هەن ئەو ئیدیعایە دەکەن. پێم وایە نابێت پێناسەکانیان قەبووڵ بکەین کە ئەوان کولتووری نین یان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە قەومی نین بەڵام ڕواڵەتیان زۆر سپیپێست دەردەکەوێ، هەموویان بە ئینگلیزی قسە دەکەن و ئەوە نییە کە چین و کولتوور و نەتەوە و ڕەگەز نەبێت بەڵکوو ئیدیعای ئەوانە کە ئەو شتانە نییە. دەبێت لە شیکردنەوەی ئیدیعاکانیان و وەسفکردنی ئایدۆلۆژیاکانیان وریا بین. ڕاستە گرووپێک هەن پێیان وایە چین و ڕەگەز و نەتەوەیان تێپەڕاندووە بەڵام ئەمە ئایدۆلۆژیایەکە چونکە لە شێوازە نوێیەکانی تایبەتمەندبوونیان ئاگادار نین. ناسنامەیەکی کولتوورییان هەیە و تا ئێستا کەس لە کولتوورەکان تێنەپەڕیوە. پێم وایە هەندێک کەس وا بیر دەکەنەوە کە توانیویانە کولتوور تێپەڕینن، بەڵام ئەمە زیاتر بە گۆڕانی کولتوورییەوە پەیوەندیی هەیە و هەندێک کەس دەتوانن کەمتر گرنگی بە نەتەوە بدەن. ئەوە ڕاستە؛ دەتوانیت ببیتە ئەفسەری هاوکارییەکی فرەنەتەوەیی و بە ڕاستی فرەنەتەوەیی کار بکەیت. ئەو کەسایەتییە نوخبەیەی کۆمپانیاکان کە بە جیهاندا دەگەڕێت و بە سێ زمان قسە دەکات و جیهان‌وەتەنە هێشتا ناسنامەیەکی کولتووری و ناسنامەیەکی چینایەتیی هەیە و ڕەنگە پاسپۆرتی وڵاتێکی هەبێت کە ئاسانکاری بۆ ئەم کەسە دەکات سنوورەکان ببڕێت. کەواتە ئەو کەسە بێدەوڵەت نییە لەبەر ئەوەی توانای سەفەرکردنی لەسەر بنەمای بێدەوڵەتییەکەی نییە بەڵکوو چونکە خەڵکی دەوڵەتێکە بە پاسپۆرتی موعتەبەرەوە. ئەگەر پاسپۆرتی سودانیت هەبێت لە هەموو سنوورێکدا کێشەت بۆ دروست دەبێت. لەم بارەوە ناهاوسەنگی[23] و نایەکسانییەکی زۆر هەیە. هەر بەم شێوەیە: کە ئەندامانی گرووپە باندەستەکان بە هەڵە لە تایبەتمەندییەکانیان تێدەگەن و بە هەڵە دەیناسن. ئەو کەسانەی کە ژێردەستەن، ئاگاداری ئەمەن، چونکە ڕۆژانە ڕووبەڕووی ئەم نایەکسانییانە دەبنەوە. بەڵام ئەوانەی باندەستن توانای لەبیرکردنی ئەو نابەرابەرییەیان هەیە چونکە ژێردەستەکان بۆ ئەوان کار دەکەن. فۆرمێکی تایبەت و گرینگە لە ئیمتیازات. ئەگەر ئۆتۆمبێلت هەبێت، بیر لەو کەسانە ناکەیتەوە کە ئۆتۆمبێلیان نییە. هەمیشە لەبیرکردنی جیاوازییەکان لەلایەن خاوەن ئیمتیازەکانەوە هەیە.

ئەلیاسی: لە ئۆکسفۆرد چاوپێکەوتنم لەگەڵ پەنابەرێکی کورد کرد کە لە سووریاوە هاتبوو، وتی ڕۆژانە بیر لە کوردستان و ناسنامەی کورد و بێدەوڵەتی دەکەمەوە. چۆن لەم دۆخە دەڕوانیت؟

کاڵهۆن: ئەمە ئەو شتەیە کە من هەوڵ دەدەم باسی بکەم؛ کاتێک دەڵێم ناسیۆنالیزم هەندێک جار دەتوانێت باش بێت وەک چۆن بینێدکت ئەندەرسۆنیش ئاماژەی پێ دەکات. دووەم: ناسیۆنالیزم تەنها هەڵەیەکی فیکری نییە کە پێم وایە هەڵوێستی هۆبسباوم لەسەر ئەمەیە و ناسیۆنالیزم بە هەڵەیەکی فیکری دەزانێت، هەروەک ئەگەر بە ڕاستی مارکس بخوێنیتەوە دەزانیت کە پێویستە ناسنامەیەکی چینایەتیت هەبێت نەک ناسنامەیەکی نەتەوەیی. من دەڵێم نەخێر، مرۆڤی کورد بە دروستی تێدەگات و نەک هەر هەستیارییە بەڵکوو بیری دەخرێتەوە کە پێویستە کار بۆ نەتەوەکەی بکات و ئەمە گرنگە.

کوردستان وەک کولێرەیەکی گەنمەشامی وایە کە ئێران بەشێک لەو کولێرە دەبات، عێراق و سووریا و تورکیا هەریەکەو بەشێکی دەبەن.

ئەلیاسی: یەکێک لەو چرکەساتە ئازاردەرانەی بۆ ئەو کوردانە کە لە سوید و بەریتانیا چاوپێکەوتنم لەگەڵدا کردوون، پەیوەندیی بەو پرسیارەوە هەیە کە: خەڵکی کوێیت؟ بۆ زۆرێک لەوانە بڵێن کە هاووڵاتیی سویدین یان بەریتانیایین، بەس نییە وەک وەڵامێک بۆ پرسیاری خەڵک سەبارەت بە پێوەندارێتییان. جگە لەوەش زۆرێک لەو کوردانە دەیانەوێت بڵێن خەڵکی کوردستانن. ئەوان دەیانەوێت ناسنامەیەکی کوردستانی وەربگرن. هەندێک لە هاووڵاتییە باندەستەکانی تورکیا و ئێران و عێراق و سووریا کێبڕکێ لەسەر بوونی کوردستان دەکەن و بە کۆچبەرە کوردەکان دەڵێن ئەگەر بە ڕاستی کوردستان بوونی هەیە لەسەر نەخشە نیشانی بدەن.

کاڵهۆن: بەڵێ، بە ڕاستی خەڵکی کوێیت؟ بە ڕاستی دایک و باوکت خەڵکی کوێن؟ ئارەزوو و خواستی نەتەوە بەو مانایە لە هەر یەکێک لەو وڵاتانەدا کە ژمارەیەکی زۆر کوردیان تێدایە، تەواو مەنتقییە. کورد کۆنترۆڵی سیاسیی بەسەر وڵاتەکەیدا نییە و بە تەواوی بەشداری و یەکگرتووییی نییە و شانسی ئابووریی یەکسانی لەو دەوڵەتانەدا نییە. ئێستا لە عێراق هەوڵی بەدەستهێنانی ئەو مافانە دەدەن. کوردستان وەک کولێرەیەکی گەنمەشامی[24] وایە کە ئێران بەشێک لەو کولێرە دەبات، عێراق و سووریا و تورکیا هەریەکەو بەشێکی دەبەن. کەواتە لە هەر یەکێک لەو وڵاتانە کەسێکی تر یان ئایدۆلۆژیایەک باڵادەستە و زۆرێکیان ئایدۆلۆژیای باڵادەستی نەتەوە و بنیاتنانی نەتەوەیییان هەبووە. بۆ نموونە مستەفا کەماڵ ئەتاتورک تورکایەتیی مۆدێرنی دروست کرد و کورد وەکوو کێشە بۆ ئەو پڕۆژەیە سەیر دەکرا. کەم تا زۆر هەمان شت لەگەڵ بەعسییەکان لە عێراق و سووریادا ڕووی دا کە ڕژێمی ناسیۆنالیستی مۆدێرنیان ساز کرد. ئەگەر هەڵاواردنێک بەرامبەر کورد نەبووایە، ئەگەر بە ڕاستی بیرۆکەی نەتەوەیی، یەکسانیی هەمووانی لە خۆ بگرتبا، ئەوا هاندەرێکی کەمتر بۆ تەرکیزکردن لەسەر ناسنامەی کورد لە ئارادا دەبوو و ڕەنگە هەر وەکوو پرسێک بووایە و دەتوانیت بڵێیت کە پرسێکی تەواو کولتووری دەبوو. بەڵام ئێستا هەمیشە و لە هەموو حاڵەتێکدا هەم کولتووری و هەم ماددییە چونکە وەرگرتنی زانکۆکان، چاپکردنی کتێب بە زمانی خۆت، دەرفەتی ئابووری و چۆنیەتیی مامەڵەی خەڵک لەگەڵ تۆ، لێکەوتەی ماددیی هەیە. ئەمانە بارودۆخی ماددین کە هۆبسباوم بە هەڵە ڕاڤەی دەکات و بە چەمکی چینایەتی بە باشی دەرکی پێ ناکرێت. ئەوانە بە ڕاستی گرنگن. ئەندێشەی ناسیۆنالیستی، ئەو بیرۆکەیە کە ئێمەی (کورد) پێویستمان بەوەیە کوردستانێکی سەربەخۆمان هەبێت، بە هەلومەرجی ماتریاڵی نایەکسانیی ڕاستەقینەی ژیان بەهێزتر دەبێت و ئەمە هەڵەیەکی فیکری نییە. ئەمە کێشەیە چونکە بنیاتنانی کوردستان سەختە. سەختە نەک هەر بەرامبەر هەر یەکێک لەم دەوڵەتانە کە کورد تێیدا ژێردەستە، بەڵکوو لەبەر ئەوەی کە کوردەکانی ئەم دەوڵەتانە بە تەواوی لەگەڵ یەکتردا ناگونجێن. پێکهێنانی کوردستان، هەم پڕۆژەی یەکخستنی کوردە، هەم پڕۆژەی جیاکردنەوەی کوردە لە ئەوانی دیکە. ئەمە تەقریبەن بۆ هەموو پڕۆژەیەکی نیشتمانی لە قۆناغە ئیجرایییەکانی بەراییدا ڕاستە. پڕۆژەیەکی نەتەوەیی دەبێت یەکیەتیی نەتەوەیی دروست بکات و هەروەها ئیدیعایەکی سەرکەوتوو بۆ سەربەخۆیی لە ئەوانی دیکەی هەبێت. ئەم پڕۆژەیە دەتوانرێت بە شێوازی پێشکەوتنخوازانە بە هەندێک ئایدۆلۆژیا یان بە شێوازی زۆر پاشکەوتووانە ئەنجام بدرێت. زۆرێک لە بزووتنەوە ناسیۆنالیستییەکان لە باسی جێندەردا زۆر خراپن. ئەوان پەیوەندییە جێندەرییە پیاوسالاره زۆر نایەکسانەکان قەبووڵ دەکەن و تەنانەت دەیانخەنە ناو بیرۆکەی نەتەوەییی خۆیانەوە و دەڵێن: ‌”ئەمە نەریتی ئێمەیە و دەبێت نەریتی خۆمان بپارێزین”. بەڵام هەندێک بزووتنەوەی نەتەوەیی جیاوازن و دەڵێن بیرۆکەی نەتەوەییی مۆدێرن ئەوەیە کە ژنانیش بەشێکن لە میللەت. ژنانیش دەبێ مافیان هەبێت. پەکەکە تا ڕادەیەک لەو بوارەدا سەرکەوتوو بووە. ئەمەیش بۆ بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەییی ئێریتریاش دەگونجێت. ئەم گرووپە ناسیۆنالیستییانە زۆر جار زیاتر سۆسیالیستین و سەبارەت بە مافەکانی ژنان ئەندێشەی گۆڕانخوازییان هەیە. زۆرێک لەناو پەکەکەدا ئەو بیرۆکەیەیان هەیە کە شۆڕش لە یەک کاتدا هەم کۆمەڵایەتییە و هەم نەتەوەیییە. پەکەکە بەمۆدێرنکردنی ژیانی کورد، پەیوەندییە جێندەرییەکانی ناو کۆمەڵگەی کوردیی وەک بەشێک لە بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی و نەتەوەییی خۆی چاو لێ کردووە.

ئەلیاسی: ڕات لەسەر بیرۆکەی ناسیۆنالیزمی سەردەست و ژێردەست[25] چییە؟

کاڵهۆن: پرسیارێکی گرینگت هێنا ئاراوە. ناسیۆنالیزمەکان لەم ڕووەوە جیاوازییان هەیە. واتە جیاوازی هەیە لە نێوان ناسیۆنالیزمی کوردی یان ناسیۆنالیزمی فەڵەستینی کە بە دوای دەوڵەتدا دەگەڕێن و ئەو ناسیۆنالیزمانەی بەرگری لە دەوڵەت دەکەن، وەک ئەوەی ئێمە پێشتر دەوڵەتمان هەیە و پێویستە لە بەرامبەر کەسانی دەرەکیدا بەرگریی لێ بکەین. لە هەموو حاڵەتێکدا ناسیۆنالیزمی سەردەست و ژێردەست هەیە. تەنانەت لە فەرەنسا کە پێمان وایە حاڵەتی توندڕەوی فۆڕماسیۆنی نەتەوەیییە، خەڵکی شاری بێرن بوون (شوێنی لەدایکبوونی پیێر بۆردیۆ)، بە بەراورد لەگەڵ خەڵکی پاریس بوون و سەر بە نوخبەی ئەوێ بوون، وەشانێکی ناسیۆنالیزمی ژێردەستەیە. لە هەموو شوێنێک ناسیۆنالیزمی سەردەست و ژێردەست هەیە. ناسیۆنالیزم بەپێی شوێنەکان و هەلومەرجەکان فۆڕمی جیاواز بە خۆوە دەگرێت. ئەمە دەتوانێت تەواوی نەتەوە بێت لە پەیوەند لەگەڵ حاکمییەتێکی ئیستعماریدا یان لە ناوخۆی نەتەوەدا لە پەیوەند لەگەڵ ناسنامەی نەتەوەییدا. کەواتە لە زۆربەی وڵاتاندا وەشانێکی باڵادەستیی ناسنامەی نەتەوەیی هەیە و ئەمەش یەکێکە لەو شتانەی کە هەمیشە لە کاتی باسکردن لە ناسیۆنالیزم دەرکی پێ ناکرێت. ئەو بیرۆکەیەی کە تەنیا واقیعێکی یەکگرتووی کولتووری و نەتەوەیی هەیە و هەمیشە گومڕاکەرە چونکە بەردەوام پڕۆژەیەکی کەم و زۆر گشتگیر و لەخۆگرە و جۆرەکانی نایەکسانی و فەرقوفرووقی ناوچەییی لەگەڵدایە. زۆر کەس بە توندی ناسیۆنالیستن بەڵام دەتوانن بڵێن ئەم ناوچەیە لەو ناوچەیە باشترە. ئەندێشەی نەتەوەیی دەبێت بە شێوەیەک نایەکسانییەکان بسڕێتەوە بەڵام هەمیشە ئەو کارە ناکات.

ئەلیاسی: ئیتاڵیا نموونەیەکی باشە.

کاڵهۆن: بەڵێ ئیتاڵیا نموونەیەکی زۆر باشە. چینیش نموونەیەکی دیکەیە. بیرۆکەیەک هەیە کە چاینای ناوەوە بە جۆرێک زیاتر چاینایییە. لە لایەکەوە بیرۆکەیەک هەیە کە ئەگەر لە چیندا بیت ئەوا چایناییت [بێ تەماشاکردنی ناوەند و قەراغ]، لە لایەکی ترەوە ئەگەر خەڵکی ئەم ناوچەیە ناوەزێڵە (ناوەوەی چین) بیت، ئەوا زیاتر چایناییت. ئەگەر خەڵکی ناسنامەی نەتەوەییی “هان” بیت، زیاتر چایناییت. ناسنامەی هان وەک پێناسەکردنی ناسنامەی چاینایی و چایناییبوون سەیر دەکرێت. بەڵام ژمارەیەک کەس هەن کە لە گرووپەکانی ترن لە چین و بە زمانی جیاواز قسە دەکەن. زمانی نڤیساری چاینایی لە هەموو شوێنێک یەکشێوەیە بەڵام زمانی قسەکردنی جیاواز لە بەشە جۆراوجۆرەکانی چین هەیە کە زۆر جار لە یەکتر تێناگەن. لە چین کاتێک دەچیتە کۆنفرانسی ئەکادیمی زۆر جار چینییەکان دەبێت تێبینی یەکتر بگوازنەوە بۆ ئەوەی بۆ یەکتر ڕوونی بکەنەوە کە چی دەڵێن. بۆ نموونە یەکێکیان بە زمانی کانتۆنی قسە دەکات و ئەویتریان بە زمانی ماندارین قسە دەکات. بە تەواوی هەمان نووسینە بەڵام زمانی قسەکردن جیاوازە، ژمارەی تۆنەکانی جیاوازە. هەمان وشە دەتوانێت بە زمانێک بە مانای دایک و بە زمانەکەی تریش بە مانای ئەسپ بێت. مەسەلەکە ئەوەیە کە هۆشیارییەکی نەتەوەییی بەهێز لە چین هەیە و ئیدیعای چایناییبوون دەکات بەڵام لە ناوخۆدا جیاوازیی هەیە. هەندێک لە خەڵکی چین زۆر جار بە شێوەیەکی بەهێز ئەو ئیدیعایە دەکەن. کەوایە دابەشبوون بە ژێردەستە و باندەست هەر وەک چۆن لە نێوان ناسیۆنالیزمەکان و سوڵتە دەرەکییەکاندا هەیە، لە نێوان یەک نەتەوەشدا هەیە.

ئەزموونی جوولەکەکان یەکێکە لە مێژووی دوورودرێژی ئاسمیلەکردن و گواستنەوە و بێدەوڵەتی و خەساری لاوازی و هێرش. تایبەتمەندییەکی جیاوازی بێدەوڵەتیی هاوچەرخ، ئیدیعای سەرزەوین و خاکە.

ئەلیاسی: چەمکاندنی بێدەوڵەتی لە سەدەی بیستەم و بیستویەکەمدا تا چ ڕادەیەک گۆڕانکارییان بەسەردا هاتووە؟ (بە دەسپێک لە هانا ئارێنتەوە).

کاڵهۆن: زۆر. ئارێنت شتە سەرەکییەکانی خۆی سەبارەت بە بێدەوڵەتی لە دەوروبەری ساڵانی جەنگی جیهانیی دووەم و لە پەیوەندیی لەگەڵ ئاوارەبوونی گەورەی پەنابەراندا وتووە. بیرۆکەی ئەو لە بێدەوڵەتی، زیاتر لەژێر باندۆری ئەزموونی جوولەکە و هەروەها ئەوانی دیکە فۆڕمڕێژ بووە. ئەزموونی جوولەکەکان یەکێکە لە مێژووی دوورودرێژی ئاسمیلەکردن و گواستنەوە و بێدەوڵەتی و خەساری لاوازی و هێرش. تایبەتمەندییەکی جیاوازی بێدەوڵەتیی هاوچەرخ، ئیدیعای سەرزەوین و خاکە. ئارێنت بە تایبەتی زایۆنیست نەبوو و پشتیوانیی ئیسڕائیلی نەدەکرد. بۆ فەڵەستینییەکان، بۆ کورد و گەلانی دیکەی بێدەوڵەت، بیرۆکەیەکی ڕوون هەیە کە دەوڵەتەکانیان دەبێ لە کوێ بن. کێشەکە لەوەدایە کە ئەم سەرزەوینانە وەک دەوڵەتی خۆیان بە فەرمی نەناسێندراون. کورد سەرزەوینی خۆی دەناسێت بەڵام خەڵکی تر بە فەرمی نایناسن یان ناهێڵن سەرزەوینی خۆیان هەبێت. لە ساڵانی پەنجاکانەوە تا ئێستا، جیهان زۆر زیاتر بە کۆمەڵێک پەیماننامەی نێودەوڵەتی و دانپێدانانی مافەکانی مرۆڤ، پرۆتۆکۆڵ و دەزگاکانی مامەڵەکردن، لەگەڵ بێدەوڵەتیدا هەڵسوکەوتی کردووە. ئێمە وەڵامێکی ڕێکخراوترمان هەیە بۆی. لەماوەی ٣٠ یان ٤٠ ساڵی ڕابردوودا جیهانێکی سەرمایەداریی دارایی و خێراتربوونی جیهانیبوون هاتە ئاراوە و لەو جیهانەدا گەڕانەوە بۆ کۆچکردن لەگەڵ قۆناغی دوای جەنگ کە ئاستی کۆچکردن زۆر بەرز بووە، بەراورد دەکرێت. هەندێک گرووپی بێدەوڵەت توانییان ئەندامێتیی دەوڵەت بە دەست بهێنن و هەندێکیش نەیانتوانی. کەواتە هەلومەرجێکی گشتی بۆ بێدەوڵەتی نەبووە و هەموو دەوڵەتەکان هەوڵیان دەدا کەم تا زۆر ئیدیعای ناسیۆنالیزمی مافی لەدایکبوون (هاووڵاتینامە) بکەن. بەدەستهێنانی هاووڵاتینامەی فەرمی زیادی کردووە؛ هەرچەندە ئێستا ئەوروپا هەوڵی داخستنی سنوورەکانی دەدات. گۆڕانکاریی گەورە لە سەردەمی هانا ئارێنتەوە ئەوەیە کە لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە زۆر زیاتر ئەگەری ئەوە هەیە کە هاووڵاتینامەی فەرمی بە دەست بهێنرێت، بۆیە سوید نموونەیەکی کلاسیکە لەم ڕووەوە. ئایا بە وەرگرتنی هاووڵاتینامەی فەرمیی سویدی دەبیتە سویدی؟ مانای دوولایەنەی هەیە. بەڵێ دەتوانیت بچیتە قوتابخانەی سویدی و بە سویدی قسە بکەیت و پاسپۆرتی سویدیت هەبێت، بەڵام وەک سویدییەکی ڕاستەقینە سەیر ناکرێیت چونکە سویدیی ڕاستەقینە بە واتای ئیتنۆ-ناسیۆنالیست دێت. زۆرێک لە خەڵکی بێدەوڵەتی هاوچەرخ لە ڕووی ناسنامەیەکی نەتەوەیییەوە بێدەوڵەتن بەڵام لە ڕاستیدا خاوەنی دۆخی دەوڵەتین. زۆرینەی فەڵەستینییەکان توانای وەرگرتنی پاسپۆرتیان لە ئەمریکا یان ئەوروپا هەیە، بەڵام هەندێکیان لە فۆڕمی ئەوپەڕی بێدەوڵەتیدان و لە کەمپی پەنابەراندا دەژین و بەڵگەنامەی کۆمیساریای باڵای پەنابەرانی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکانیان[26] هەیە. بۆیە پێم وایە ئەو بێدەوڵەتییە بەو مانایە ئاڵۆزتر بووە. خەڵکی بێدەوڵەت دەتوانن لە دەوڵەتێکدا هاووڵاتی بن بەڵام ئەو هاووڵاتینامەیەیان لێ بسەنرێتەوە. ئەمە هەر ئەو شتەیە کە هانا ئارێنت لە کارەکانیدا دەیڵێت. جوولەکەکان لە کۆمەڵگەی ئەڵمانیادا ئاسمیلە کران و کاتێک نازییەکان هاتن، بە جوولەکەکان گوترا کە ئیتر ئەڵمانی نین و هاووڵاتینامەی ئەڵمانییان لێ سەندەوە. ئارێنت دەڵێت کە ئەمە دەتوانێت دووبارە ببێتەوە. پێم وایە کە هەمیشە نائەمنییەت هەیە بەڵام تەنها ئەوە نییە. ئەوەی دەمەوێت بیڵێم دوو هەستی بێدەوڵەتی هەیە، ئەویش حاڵەتی توندی فەڵەستینییەکانی دانیشتووی لوبنانە کە بەڵگەنامەی سەفەریان نییە، هەروەها حاڵەتی خەڵکی دیاسپۆرایش هەیە کە ڕەنگە لە هەر وڵاتێکدا بووبێتن هەستیان بە نائەمنییەتی هەمیشەیی کردبێت تەنانەت ئەگەر هاووڵاتینامە و مافی خۆشبژێویی کۆمەڵایەتی و پەروەردە و ئەوانی تریشیان پێ درابێت. هەستی بێدەوڵەتی لە بەین ناچێت و ڕەنگە چەندین نەوە بخایەنێت تا کاڵ ببێتەوە. دیاردەی ڕۆماکان لەبارەی بێدەوڵەتییەوەیە بەڵام هەروەها ڕوانگەیەکی بێڕێزیکردن بە ڕۆماکان هەیە کە ڕۆما گەلێکی خراپە.

ئەلیاسی: بەشێک لەو کوردانەی وتووێژم لەگەڵ کردوون، ڕۆماکان وەک میتافۆرێک بۆ بێدەوڵەتی بەکاردەهێنن بۆ ئەوەی گوایە ناسنامەیەکی سەرزەوینیی جێگیریان نییە، دۆخێک کە دەیانەوێت لێی هەڵبێن و نایانەوێت پەیوەندییان پێوەی هەبێت. ئایا بە ڕاستی دەکرێت ناسنامەیەکی ناشوێنی[27] هەبێت؟

کاڵهۆن: جوولەکەکان نموونەیەکی باشن. زایۆنیزم ناسنامەی شوێنیی بۆ جوولەکەکان لە ئیسرائیل دروست کرد. لە بنەڕەتدا زایۆنیزم ویستوویەتی بڵێت “ئێمەی جوولەکە پێویستمان بە شوێنێک و سەرزەوینێکە بۆ ئەوەی ناسنامەی جوولەکەبوونەکەمان سەقامگیر بێت”. کەواتە سەرزەوین و خاک هەموو جۆرە کێشە و گرفتێکی لەگەڵ هەیە، وەک شەڕ، بەڵام لە ڕادەبەدەر بەهێزە. لە هەمان کاتدا ناسنامەی نەتەوەییی تا ڕادەیەک بەهێز هەن کە هەمان جۆری سەرزەوینی جێگیریان نییە. پرسی ماڵدیڤ، گەلێک کە دوورگەکەیان بەهۆی گەرمبوونی جیهانەوە ژێرئاو کەوتووە و ئەگەر شوێنێک هەبێت کە خەڵکی لێ بێت و لە ناکاو نەمێنێت، بۆ ناسنامەی نەتەوەییی خۆیان چی دەگەیەنێت؟ لەوانەیە لە ئوسترالیا یان هەندێک شوێنی تر کۆتایییان پێ بێت و هۆشیارییەکی نەتەوەیی بهێڵنەوە. کەواتە پەیوەندیی نێوان ئەو کەسانەی کە لە شوێنێکی تردا نەتەوەیین و لەگەڵ ئەوەی بە ئیستیلا‌‌ح لە وڵاتی خۆیاندا نەتەوەیین، شتێکی گەورەیە. بە باوەڕی من ئەمە بۆ کوردستان ڕاستە. هەرچەندە کوردێکی زیاتر لە هەندێک وەشانی کوردستانی هێزەکیدا بە شێوەیەکی ڕێژەیی هەیە، بەڵام ژمارەی کەیسی فەڵەستینییەکان، ئەو ڕێژەیەی کە لە شوێنێکی دیکەدایە زۆر زیاترە. کاتێک ناسنامەی نەتەوەیی لە لایەن کەسانێکەوە زیندوو دەهێڵرێتەوە کە لە شوێنێکدا ناژین کە پەیوەندییان بە نەتەوەوە هەبێت، ئەوە بە ڕاستی ئەو ناسنامە دەگۆڕدرێت.

ئەلیاسی: فەڵەستینی هەیە پێی وایە ئەو فەڵەستینیانەی وڵاتیان بە جێ هێشتووە “خیانەت”یان لە ماڵی نەتەوەییی فەڵەستین کردووە و ڕێگەیان بۆ داگیرکاری و نیشتەجێبوونی ئیسرائیل خۆش کردووە.

کاڵهۆن: تەنانەت خەڵکی ئیرلەندییش کە ڕوویان لە ئەمریکا کردووە. بۆچی خەڵکی ئیرلەندی ئەمریکی پارەیان بۆ سوپای کۆماریخوازانی ئێرلەندا دەنارد؟ بەڵێ، چونکە هەستیان بە تاوانباریی دیاسپۆرا دەکرد.

ئەلیاسی: تێگەی دیاسپۆرای بێدەوڵەت چۆن دەبینیت؟

کاڵهۆن: پێم وایە کە تێگەکە مانای هەیە و زۆر گرنگە کە مرۆڤەکان چۆن پەیوەندییان بە دەوڵەتە ئەگەرییەکانەوە هەیە.

خەڵکی دیاسپۆرا سەبارەت بە کولتووری نەتەوەیی لەچاو ئەو کەسانەی کە لە زێدی خۆیان دەژین، خۆپارێز و موحافزکارترن

ئەلیاسی: ڕات چییە لەسەر فۆرماسیۆنی ناسنامەی دیاسپۆرا؟

کاڵهۆن: خەڵکی دیاسپۆرا سەبارەت بە کولتووری نەتەوەیی لەچاو ئەو کەسانەی کە لە زێدی خۆیان دەژین، خۆپارێز و موحافزکارترن. ئەمەش بەشێکی لەبەر ئەوەیە کە ئەوان بیریان دێتەوە کاتێک لە زێدی خۆیان بوون شتەکان چۆن بوون. کەواتە ئەوەی کە خۆیان لەگەڵیدا دەناسێنن، کولتوورێکی نەتەوەیییە کە لەسەر بنەمای یادەوەرییەکی ئایدیالیزەکراو دامەزراوە. بۆ ئەو کەسانەی کە لە شوێنێکی دیکەی دەرەوەی نیشتیمانی سەرەکیی خۆیان دەژین، ژیانی خۆیان لەگەڵ کۆمەڵگەی دەوروبەریدا بەراوەرد دەکەن و بیر لە بەرگریکردن لە ناسنامەکانیان و کولتووری نەتەوەیی دەکەنەوە. بە هۆی ئەو ڕۆڵەی کە لە ژیانیاندا دەیگێڕێت ئاسانترە بۆیان کە کولتووری نەتەوەیی مۆمیا[28] بکەن و لە ڕووی کولتوورییەوە دیدێکی خۆپارێزانەتریان هەبێت بۆی. تۆ کوردایەتی لە بەستێنی خۆکەسیی[29] ژیانتدا ڕێک دەخەیت، بۆیە لە کۆتاییی حەفتە یان ئێواراندا لەگەڵتە و لە ڕۆژی کاردا کەمتر جەختی لەسەر دەکرێتەوە. ئەمە پەیوەست دەبێت بەو چالاکییە کولتوورییانەوە کە دەتوانیت بە جۆرێک لە جۆرەکان کوردایەتی بکەیتە کردەیی. لە لایەکی ترەوە کەسێک لە ئەنادۆڵ دەژی، ئەوان هەموو کاتێک کوردن لە هەموو ئەو کۆدەقە جیاوازانەدا. ئەمە هەمان جۆری قەڵیشت لە نێوان بەشی کوردی و ناکوردیی ژیان لە نیشتمانە سەرەکییەکەدا نییە. ئەو خۆپارێزییە بە ئەم قەڵیشتەی دیاسپۆرا گڕوتینی پێ دەدرێت.

ئەلیاسی: ڕات چییە لەسەر چەمکی هاووڵاتیی بێدەوڵەت؟

کاڵهۆن: هاووڵاتیبوون چەمکێکی دەوڵەت-تەوەرە. من وەک میتافۆرێک ڕاڤەی دەکەم نەک تەنها وەک بابەتێکی تەوسیفی.

ئەلیاسی: چۆن شرۆڤەی ئەوە بکەین کە کورد هەیە هاووڵاتینامەی سویدی/ بەریتانی وەردەگرێت هەرچەندە بە جۆری ژێردەستە بەڵام هێشتا ئیدیعای بێدەوڵەتی دەکات؟

کاڵهۆن: پێم وایە ئەمە پەیوەندیی بە هۆشیاریی دووفاقەوە[30] هەیە کە ئێمە دەوڵەتمان نییە. ئەو “ئێمە”ی کە من وەک کوردێک خۆی پێ دەناسێنم، دەوڵەتی نییە بەڵام من دەوڵەتم هەیە بە شێوەیەک کە دەتوانم پاسپۆرتی بەریتانی یان سویدی خۆم بە کار بهێنم. دەتوانم دەنگ بدەم و کار بکەم. بەڵام لە کۆتاییدا، چ شتێک وەک “ئێمە”یەکی موعتەبەر ئەژمار دەکرێت. کەواتە لە سوید ئایا تۆ “ئێمە” بە کار دەهێنیت بۆ ئەوەی خۆت و سویدییەکان بگرێتەوە و ئەمە چ کاتێک؟ هەروەها ئێوە ئاگاداری زۆر کۆدەقن لە سوید کە تۆ بەشێک نیت لە “ئێمە”. ئەم “ئێمە” و “ئەوان”ـە هەستی بێدەوڵەتی بەهێزتر دەکات.

ئەلیاسی: ئایا پێت وایە ئەو “بەردەنگی زەروورە[31]” کە زانایانی وەک ڕیچارد کیلی، فرانک بێچۆفەر و دەیڤید مەکرۆن (2005) لە وتارەکەیاندا بە سەرناوی “لەدایکبوون، خوێن و پێوەندارێتی: ئیدیعای ناسنامە لە سکۆتلەندای دوای وەرگرتنی دەسەڵاتدا[32]“، بۆ پێناسەکردنی گرووپە سەردەستەکان باسی دەکەن، لەسەر پێکهاتنی ناسنامەی خەڵکی بێدەوڵەت باندۆر دادەنێت بۆ ئەوەی خۆیان بە بێدەوڵەت پێناسە بکەن؟

کاڵهۆن: بەڵێ، کاریگەریی زۆری لەسەری دەبێت. بە گشتی ناسنامەی باڵادەست کاریگەریی لەسەر پێکهاتنی ناسنامەیان هەیە. بەڵام گرینگایەتییەکەی بەستە بەوەی چەندە هەستێکی بەهێزی پێوەندارێتی بە نەتەوەی دیاسپۆراوە بپارێزیت نەک نەتەوەی میواندار، بەپێی ئەوەی کە نەتەوەی میواندار چەندە پێشوازیی لێ دەکات و چەندە دەرفەتت بۆ یەکگرتن بۆ دەڕەخسێنێت، جیاوازە. کەواتە تۆ کۆمەڵێک نموونەت هەیە، سوید یەکێکە لەو وڵاتانەی کە لە هەندێک کاتدا کراوەن بەو مانایەی کە بەدەستهێنانی هاووڵاتینامەی فەرمی تا ڕادەیەک ئاسانە بەڵام داخراون بەو مانایەی کە سەختە ببیتە ئەندامی فەرهەنگی. ئەوەش بە پێچەوانەی ئەمریکایە، کە سەختی و ئاسانی گرتنی هاووڵاتیی فەرمی لە هەڵکشان و داکشاندایە. بەڵام ئاسانترە ببیتە ئەندامێکی فەرهەنگی چونکە لە خۆتێگەیشتنی[33] فەرهەنگی لە ئەمریکادا لەسەر بنەمای مۆزایکێک لە فەرهەنگە جیاوازەکان دامەزراوە. ئەگەر سپیپێست بیت ئاسانترە لەوەی کە سپی نەبیت. پێم وایە تا نەتەوەی میواندار زیاتر یەکگرتن و پێوەندارێتیی تەواو و قەبووڵکردن سەختتر بکات، خەڵک زێدەتر هەست بە ناسنامەی سەرەکیی خۆیان لە وڵاتانی دوورەدەستیان دەکەن.

 ئەلیاسی: ئیلینۆر کۆفمان لە وتارێکدا سەبارەت بە “کەسایەتییە جیهانوەتەنەکان: هاووڵاتیانی ئیمتیازدار و دەرەکییە نەتەوەیییەکان[34]” (٢٠٠٥) باس لە جوولەکەکان دەکات لە ئەوروپا کە لە ڕووی مێژوویییەوە وەک دەرەکییەکی ناوەوە[35] بیریان لێ کراوەتەوە، ئەمەش تا ئاستێک لە مشتومڕە هاوچەرخەکانی دژەموسڵمانان لە ئەوروپا دەچێت. بەڵام لە ڕووی مێژوویییەوە جوولەکەکان وەک کەسێکی تەواو ئاسمیلەکراو سەیر دەکران و بەم شێوەیە وەک مەترسییەک دەنوێندرانەوە. ئەمڕۆ موسڵمانان بە تەریک و جیاکەوتە دەبیندرێن کە لە کۆمەڵگەیەکی هاوتەریب لە ئەوروپادا دەژین.

 کاڵهۆن: ئەمە بە باوەری من ڕاستە. بابەتێکی سەرنجڕاکێشە بۆ لێکۆڵینەوە سەبارەت بەوەی کەسانی بیانی و نامۆ، چ کاتێک ڕاکێشەرن و چ کاتێک خراپن. لە ئەڵمانیا، سەد ساڵ لەمەوبەر، جۆرێک لە کولتووری ڕۆشنبیری هەبوو کە بە شێوەی ڕۆژهەڵاتناسییەکی تەلتیفکراو زۆر خەریکی ئیسلام بوو، بەهیخۆکردنێکی کولتووری[36] لە ئارادا بوو و تا ئاستێکیش لەبەر ئەوەی هیچ موسڵمانێکی ڕاستەقینە لەوێ نەبوو. ئەو موسڵمانانەی لەوێ بوون جۆرێک لە ڕاکێش و سەیروسەمەرە بوون، لە کاتێکدا جوولەکەکان وەک کێشەیەک سەبارەت بە ئەڵمانییەکان سەیر دەکران. ئەمە دەگۆڕێت. ئێستا، هۆشیاریی ئەڵمانی دەڵێ موسڵمانان کێشەن و لێرە زۆرن و ئەوەی لێرە دەیکەن گۆڕینی ناسنامەی ئەڵمانیایە. کولتووری موسڵمانەکان ئیتر سەرنجڕاکێش نین. لە لایەکی ترەوە دوای هۆلۆکۆست جۆرێک لە سەرسامیی سەرنجڕاکێش بۆ جوولەکەکان هەیە، کاتێک جوولەکەکان لە ئەڵمانیا خۆیان نیشان دەدەن، خەریکە دەیسەلمێنن کە ئەڵمانیا چیتر ئەڵمانیای خراپ نییە و وەک شتێکی زۆر ئەرێنی ئەزموون دەکرێت. بڕوانن! جوولەکەکان لێرەن و ئێمەش وەک باپیرە و داپیرە ئەڵمانییەکانمان خراپ نین! کەواتە پێچەوانەبوونەوەی هەڵوێست بۆ موسڵمانان و جوولەکەکان ڕووی داوە.

ئەلیاسی: دەتوانی باسێک دەربارەی دیاسپۆرای بێدەوڵەت (بۆ نموونە کورد و تامیل) و دیاسپۆرای دەوڵەتدار (بۆ نموونە تورک) بکەیت؟

کاڵهۆن: مەسەلەی دەسەڵات و هۆشیاری، دووفاقەیییە. کاتێک بێدەوڵەتیت، هەمیشە دەبێت بۆ هەموو کاروبار و کەلێن و قوژبنەکانی ژیانت دەوڵەتەکانی تر بە کار بهێنیت. لاوازی و خەسار بەرامبەر بە جۆرێک لە برینداری و لاوازیی بەردەوامیی هەلومەرج یان سووکایەتیپێکردن بە هۆی ئەوەی لە لایەنێکی بێدەوڵەتەوە هاتوویت. نموونەی ئێوەی کورد کە دەیەوێت بڵێ خەڵکی کوردستانم بەڵام ناتوانێ لەسەر نەخشە، کوردستان پیشانی خەڵکی بدات. ئەمە لاوازی و خەساری ئەو وەزعییەتەیە. ئەگەر لە وڵاتێکی هەژاریشەوە هاتبیت، وڵاتێکت هەیە و شانازییەکت هەیە و لەگەڵ هەموو کەسێکی دیکە کە وڵاتێکی هەیە، یەکسانیت. بەڵام ئەگەر لە دۆخێکی بێدەوڵەتییەوە هاتبیت، ئەوا تۆ بە جۆرێک لە جۆرەکان لەم بێبەشی و تەنگەژەیەدای و بەردەوام ئامادەیت بۆ ئەوەی سوکایەتیت پێ بکرێت و بخرێیتە خوارەوە بە هۆی ئەو سەختییەی کە دەبێ وەڵامی ئەو پرسیارە بدەیتەوە کە خەڵکی کوێیت؟ چی بکەین لەم بارەیەوە؟ زۆربەی تیۆریستەکانی جیهانوەتەنی وتوویانە کە دەبێ هەموومان بێدەوڵەت بین. بەڵام بێدەوڵەتی زۆر ترسناک دەردەکەوێت بۆیە بە ڕاستی پێویستە ئیمکانەکانی ئەندامێتیی کاریگەرانەی دەوڵەت دروست بکەین و کراوە بین بۆ دووبارە کێشانەوەی سنوورەکان. پێم وا نییە ئەو چارەسەرە کە هەموو کەسێک بێدەوڵەت بێت، زۆر واقیعی بێت. دەبێت دانە دانە لەگەڵ نموونەی بێدەوڵەتەکان هەڵسوکەوت بکەیت و بزانیت ئەگەرەکان چین؟ بەڵام ئەمە ئاسان نییە. پێشبینیی من بۆ کورد ئەوە نییە کە کوردستانێک هەبێت بەڵکوو ڕەنگە دوو سێ کوردستان هەبێت نەک کوردستانێکی یەکگرتوو. ئەمەش بۆ ناسیۆنالیزمی کورد بە شێوەیەکی مەترسیدار تێکدەر دەبێت. ئاسان نابێت تەنها بڵێین هەموومان یەکین و هەموومان کوردین. وەک عەرەبی لێ دێت. خەڵک دەیانەوێت عەرەب بن بەڵام هەر میسری و تونسی و ئوردنین.

ئەلیاسی: بۆچی پێت وایە ناسیۆنالیزمی گرووپە سەردەستەکان، داگر و گشتگیر سەیر دەکرێن لەکاتێکدا ناسیۆنالیزمی گرووپە ژێردەستەکان وەک جوداخواز سەیر دەکرێن کاتێک مرۆڤە بێدەوڵەتەکان باس لە چارەی خۆنووسینی نەتەوەیی دەکەن؟

کاڵهۆن: کاتێک دەوڵەتێکت دەوێت یان دەتەوێت دەوڵەتێک بگۆڕیت، ئەمە تێکدەرانەیە. ئەگەر سەر بە لایەنی سەردەستی دەوڵەت بیت، دەتەوێت بەردەوام کۆنترۆڵی سیاسی بمێنێتەوە. لەبەر ئەوە نییە کە یەکێکیان ناسیۆنالیستە لەکاتێکدا ئەوی دیکەیان نییە. مەعموولە کە زۆرێک لە ئەمریکییەکان دەڵێن ئەمریکا ناسیۆنالیست نییە بەڵکوو فرەکولتوورییە، بەڵام لە ڕاستیدا زۆر ناسیۆنالیستە بەو پێیەی کولتوورێکی نەتەوەییی زۆر باڵادەستی هەیە و دەسەڵاتی دانانی یاساکەی هەیە. گرووپە باڵادەستەکان ناسیۆنالیستن بەڵام دان بەوەدا نانێن. ئەوە یەکێکە لە ئیمتیازەکانی باڵادەستبوون کە توانای ئەوەت هەیە ئەوەی دەیکەیت وەک بابەتێکی سروشتی ببینیت نەک وەک باڵادەستبوون. بەڵام ئەگەر ژێردەستە بیت، ئەوا ئەو ئیمتیازەت نییە. تۆ بەردەوام دەزانیت ئەوەی دەیکەیت لەم پەیوەندییەدایە.

[1] . دەقی ئینگلیزی ئەم وتارە لە ساڵی 2014 لە گۆڤاری ‘خوێندنەوە کوردییەکان Kurdish studies’، بەرگی 2، لاپەڕەی 61-74 بڵاوە کراوەتەوە.

[2] . post-national.

[3] . context.

[4] . social solidarity and loyalty

[5] . Nations Matter

[6] . national solidarity

[7] . loyalty

[8] . Labour پارتی کرێکاران کە بنکەکەی لە بەریتانیادایە.

[9] . horizontal comradeship

[10] . xenophobic attacks

[11] . transnational

[12] . popular sovereignty

[13] . Imagined

[14] . real

[15] . pre-existing fact                                                                                                                       

[16] . reading therapy

[17] . post-nationalism

[18] . version

[19] . belonging

[20] . intolerant

[21] beyond identity

[22] . Culture & Truth: The Remaking of Social Analysis

[23] . asymmetry

[24] . کالهۆن لە دەقەکەدا وشەی pieدەکار دەکات، pie جۆرە شیرینی یا dishێکە (جا دەتوانێ میوە یا گۆشت یا کەیک بێت) تایبەت بەو فەرهەنگە . ئەمن بەپێی فەرهەنگی کوردی، لە وشەی کولێرەی گەنمەشامی کەڵکم وەرگرتووە کە لە حەسەنی قزڵجی قەرزم کردووە.

[25] . dominating and dominated na-tionalism

[26] . UNHCR

[27] . non-place identity

[28] . fossilise

[29] . private realm

[30] . double consciousness

[31] . crucial audience

[32] . Birth, blood and belonging: Identity claims in post-devolution Scotland

[33] . self-understanding

[34] . Figures of the cosmopolitan: Privileged nationals and national outsiders

[35] . exotic outsiders

[36] . cultural appropriation

The post ناسیۆنالیزم، جیهانوەتەنخوازی و بێدەوڵەتی appeared first on ژنەفتن.

وتارێک لە کۆنفڕانسی ئەحمەد خانی، ژووەنی ٢٠٠٨ دیاربه‌کر پێشکەش کراوە:

ھەر خوێنەرێک کە ویستبێتی لەسەر ناسیۆنالیزمی کوردی خوێندنەوەی ھەبێت، بێگومان لەگەڵ ئەو پرسیارە ڕووبەڕوو بووه‌تەوە کە ”ئەحمەدی خانی“ لەم باسوخواسەدا چ ڕۆڵێکی گێڕاوە؟ ھەر بۆیە خۆیشم وەکوو وەرگێڕی ئەم وتارە بە بۆنەی ھۆگری بەو باسەوە، ھەوڵم داوە بەرھەمی توێژەرانی جۆراوجۆر سەبارەت بە ناسیۆنالیزمی کوردی بە گشتی و بە تایبەت دەسپێک و سەرەتای ئەم ئەندێشە یان ئەم ئایدیۆلۆژیایە، بخوێنمەوە. بۆ وێنە “جەمال نەبەز” لەناو چوارچێوەی فیکری خۆیدا کە نەتەوەخوازیی کوردی بە فۆرمێکی جودا لە ناسیۆنالیزمی ڕۆژئاوایی و قەومییەتی عەرەبی لێک دەداتەوە، ڕوانگەی بە ئەحمەدی خانی و ڕۆڵی ئەو لەم پرسەدا جیاوازە و “ئەحمەدی خانی” بە نەتەوەخواز لە ئەژمار دەدات. بەڵام “عەباس وەلی” لە چوارچێوەی قوتابخانەی مۆدێرنیسم لە شیکاری ئەندێشەی ناسیۆنالیستیدا قەڵەمی خۆی دەخاتەگەڕ و خانی بە ناسیۆنالیست نازانێت. لە کوردناسانی دیکەش بۆ وێنە “مارتین ڤه‌ن برۆنسێن” ڕوانینێکی ھاوشێوەی عەباسی وەلی ھەیە. وەرگێڕانی ئەم وتارە ھەوڵێکی چووکەیە بۆ بەرینترکردنی ئەم باسانە و بە جەخت لەسەر ئیپیکی مەزنی کورد واتە مەم و زین کە خانی بیروڕاکانی خۆی لەو مەزنە شیعرەدا ورووژاندووە. کەوایە وەرگێڕانی ئەم دەقە بە واتای ھاوڕایی بە تەواوەتی لەگەڵ بیرەکانی خاوەنی ئەم وتارە نییە و دیارە وەرگێڕیش وەکوو خوێنەرێکی ئەم بوارە گه‌شتوگوزاریی فێربوونی خۆی لەم باسانەدا ھەر درێژە دەدا و جێگەیەک دەقێکی جیدی وەکوو ئەم وتارەی وەبەر چنگ بکەوێت، تێدەکۆشێت لانی کەمی بە وەرگێڕانەکەی بتوانێت بەشدارییەکی زۆر چووکەی لەم مەجالەدا ھەبێت. ئەوەی کە لەم شوێنکاتەی ئێستادا، قەناعەتم پێ ھێناوە ئەوەیە کە خانی دەسەڵاتی سەربەخۆی بۆ کورد ویستووە، جا فۆرمی ئەو دەسەڵاتە و میکانیزمی شەرعییەت بەو دەسەڵاتە لەو سەردەمەدا چۆن بووبێت، پڕڕوونە لەگەڵ سەردەمی ئێستاکە جیاوازی ھەبووە. بەڵام ئەوەی لە خوێندنەوەی خانی دەردەکەوێت، ئیرادەی بوونی دەسەڵاتێکی سەربەخۆیە بۆ کورد.

ده‌قی وتار

زۆرێک لەو شتانەی کە دەمویست سەبارەت بە ئەحمەدی خانی بیڵێم، ھاوکارم مارتین ڤەن‌ برۆنسێن باسی لێ کرد، پێویستە من هه‌ندێک سەبارەت بە بابەته‌ پێشکەشکراوەکان بدوێم. لەگەڵ زۆربەی ئەوانەی کە سه‌باره‌ت به‌ خانی باسی کرد، هاوڕام. بە ڕای من مارتین بە خاڵێکی گرنگەوە دەستی پێ کرد کە یەک دەق ھەیە و ڕاڤەگەلێکی جۆراوجۆر. ڕاڤەگەلێکی بێسنوور لە یەک دەق که‌ ھەر یەک لە ئه‌وانە بە ھەڵوێستێکی جیاوازەوە و لەنێو بەرچاوگەیەکی جیاوازەوە یان لە ڕوانگەیەکی جیاواز بۆ ئه‌م ده‌قه‌ ده‌ڕوانن.

     لە کۆتاییی ئەو پرۆسەدا خودی دەقەکە لە نێو دەچێت و زۆربەی جار به‌هۆی گرنگی نەدان بە خودی دەقەکە، ئەو دەقە بزر دەبێت. ئەم ڕاڤەگەلە کە بایەخ و گرنگییەکی زۆر پەیدا دەکەن، دەبن بە سەرچاوەی مانا و شرۆڤە و ڕاڤەگەلی زێدەتر کە لە ڕێگەی ئەوەوە، ڕاستی و ڕەسەنایەتیی دەقەکە هەڵدەسەنگێندرێت و جێگیر دەکرێت. کەواتە ئەو خاڵەی کە خراوەتە ڕوو، ئەوەیە کە گرنگ نییە تۆ بیسەلمێنێت یان ڕەتی بکەیتەوە کە خانی ناسیۆنالیست بووە یان نەبووە. لە ئەنجامدا ئەم باسە لە ڕووی سیاسییەوە ئەوەندە گرنگ نییە.  ئەوەی کە لە ڕووی سیاسییەوە بە ڕاستی بەرچاوە و جێگای ئاماژەیە، تێگەیشتنێکی زانستییانە و گشتییە لە خانی. خانی چۆن بوو لە ڕەوت یان قوتابخانەیەکی تایبەتی ئەدەبیاتی کوردیدا واتە ئەدەبیاتی بووژانه‌وه‌خوازی  یان لە کۆدەقی  گەشە و پێشکەوتنی بزووتنەوە نەتەوەخوازییە کوردییەکان وەرگیرا؟ بە هەمان شێوە کە مارتین گوتی: کەمترین شک و دڕدۆنگی لە ئه‌وەدا نییە کە مەم و زین لە پرۆسەی ژیانەوەی خۆهۆشیاریی کورد، پرۆسەی گەشەسەندنی هۆشیاریی ناسیۆنالیستی کوردی، گرنگایەتییەکی یەکجار زۆری ھەبووە. لێرەدا پێویستە بە خاڵێکی تیۆریک سەبارەت بە سروشتی پێشکەش‌کردنی کۆبوونەوەکەی ئەمڕۆ ئاماژە بکەم. دەمھەوێت بڵێم کە ئەمە هاتە مێشکم کە ئەمڕۆ من لێرە دانیشتبووم و لە باسگەلی جیاواز کە پێشکەش دەکرا، گوێم ڕاگرت و زانیاریی ئێمەی سەبارەت بە خانی زۆر دەوڵەمەند کرد. خودی خۆم بە گوێدان بە ئەم باسانە زۆر فێر بووم، بەڵام ئەم باسانە چ ڕاڤە فیلۆلۆژیکەکان چ  شیکاریی دەستەواژە و یان ھەندێک ڕوانگەی مێژوویی، زۆرترینیان له‌ ئاھەنگی ڕێزلێنان لە بەشداری خانی لە زمانی و ئەدەبی کوردیدا ده‌سووڕایه‌وه‌.

   بەھەرحاڵ بە باوەڕی من، لە ئه‌م ڕێزگرتنانە لە پێگەی خانی، دوو بۆشاییی بنەڕەتی ھەیە کە بە تێگەیشتنی من به‌ پێگە و جێگەی خانی لە مێژوو و سیاسەتی کوردیدا زۆر پەیوەندیدارە. یەکەم: دیتم کە ھیچ لێکۆڵینەوە و شیکارییەک لە ئه‌و ھەلومەرجە سیاسییەی کە خانی تێیدا لەدایک بوو، گەشەونەشەی کرد، ژیانی بەسەر برد، نووسی و کۆچی دوایی کرد، نه‌کراوه‌. لەمەڕ بارودۆخی سیاسی و مێژوویی زۆر کەم باس کرا. دووهەم ئەوەی کە به‌ که‌می دەربارەی ئەو کۆمەڵگای کە خانی تێدا ژیانی دەکرد و خەڵکێک کە خانی لەگەڵ ئەوان دەژیا، هەروەها خانی بۆ کێی نووسیوە؟ گوترا. ئەم بۆشایییانە زۆر بەرچاو و ئاشکرایە. لەم ڕووەوە زۆرینەی ئەو ڕێز و وەج لێنانەی لە خانی دەکرێت، ھەرچەند کە گرنگیشن، بەڵام هەرگیز پەل ناکێشن بۆ سەرتر لەو شتەی لە ئاسەواری ئەودا دەبیندرێت. لە ڕاستیدا پێش لە ئه‌وەی لەبارەی ئاسەوار و بیرۆکەکانی ئەوەوە قسە بکرێت و لێک بدرێتەوە دەبێت بزانرێت کۆمەڵگای ئەو و ژیان و کولتووری خەڵکەکەی چییە و چۆن بووە؟ بە وتەیەکی دیکە، بە دەگمەن هەوڵی ئەوە ده‌درێت کە گوتاری خانی لە کۆدەقی مێژوویی، سیاسی و کولتووریی گونجاوی خۆیدا جێگیر بکەن.

ئێستا حەز دەکەم بە خستنەڕووی خاڵێکی تیۆریک، بپەرژێمە سەر پرسی مێژوو و ڕاڤەی مێژوویی. ئەم خاڵەی کە دەمەوێت باسی بکەم، زۆر گرنگە، ڕوو دەکاتە پەیوەندیی نێوان مێژوو و خوێندنەوەی مێژووەوە؛ ڕاڤەگەلی مێژوو وەک فۆرمێک لە نووسین، فۆرمێک لە مەعریفە، فۆرمێک لە مەعریفەی مێژوویی، زۆر جار وا گریمانە دەکرێت کە مێژوو هاوواتای ئەو ڕابردووەیە کە دەینوێنێتەوە یان هەوڵی وێناکردن و ڕوونکردنەوەی دەدات. جگە لە ئه‌مە وایش گریمان دەکرێت کە مێژوو وەکوو ڕابردوو کاتێک کە بە دروستی بخوێنرێتەوە و فام بکرێت، توانای ئەوەی هەیە کە ئێستا و ڕابردوویش زیندوو بکاتەوە، بۆ ئەوەی ئێمه‌ لە پرۆسە و ڕەوت و دەورە و ئاراستەکانی گەشەی ئێستامان تێبگەین. بە ڕای من ئەوە دروست نییە. مێژوو هیچ کات هاوواتای ڕابردوو نییە. مێژوو نوواندنەوەی ڕابردوو لە گوتار، لە وتار، لە ئاخافتن، لە ڕوونکردنەوە و ڕاڤەکردندایە. مێژوو ئەوەیە کە ئێمە ڕابردوو بە زانستی ئێستا، دەخوێنینەوە. مێژوو ئەو شتەیە کە ئێمە بە ناسینی زەمەنی هەنووکە، ڕابردوو شرۆڤە دەکەین و دەیگێڕیننەوە. ئەمە خاڵێکی زۆر گرنگە کە بە ڕوانین لە دەقێکە کە لە بیرماندایە، ئەو دەقەی کە دەمانهەوێت خوێندنەوەی بۆ بکەین، باسی بکەین و پرسیار بکەین، واتە “مەم و زین”ی خانی دەمانھەوێت بیخەینە بەر باس. “مەم و زین”ی خانی دەقێکی گرنگ و بنەڕەتییە نە تەنیا لەبەر ئەوەی کە بەرھەمێکی شیعری مەزنە و ھەمووان ئەمە دەزانن و تەنانەت نە بەهۆی ئەوی کە دەقێکی مێژووییی گەورەیە کە لە ڕابردوودا نووسراوە و قسە لە ڕابردوو دەکات. هه‌روه‌ها نه‌ بە ئه‌و هۆکارەی کە بە ئێمە دەڵێت کە لە سەدەی حەڤدەیەم کەسایەتییەکی کورد بە ناوی ئەحمەدی خانی، جێگە و پێگەیەکی سیاسیی تایبەتی بوو و جێگەوپێگەی تایبەتی بنەمایی دروست کرد. بەڵکوو ھۆی گرنگایەتیی مەم و زین ئەوەیە کە خاڵێکی بنەڕەتی سیاسی ورووژاند کە زۆربەی ئێمەی بۆ سێ سەدە تووشی سەرسووڕمان کردووە و لە ئێستاشدا هەر بۆ زۆربەمان جێگای سەرسووڕمانە و بەردەوام ئەم پرسیارە دەکەین کە پیاوێک لە ئه‌م سەردەمە تایبەتە لە مێژوودا چۆن بە ئاوا خاڵگەلێکی گرنگ گەیشتووە کە لە ڕووی سیاسی، تیۆری و فەلسەفی لە چەندین ڕووەوە مۆدێرن و نوێیە. ئەوە زۆر گرنگ نییە کە لە ڕاستیدا ئەندێشەی ئەو مۆدێرنە یان نا؟ بەڵکوو گرنگ ئەوەیە کە چۆن دەیخوێننەوە، دەمانەوێ چ شتێکی لێ وێنا بکەین، چۆن بیرۆکەکانی شرۆڤە دەکەین و واتای پێ دەبەخشین. پێویستە بیزانین کە مانا هەمووکات هۆشەکییە، بێ ‌هۆش هیچ مانایەک نییە و ئێمە وەکوو سوبژێکت بۆ خوێندنەوەکانی خۆمان مانا دادەنێین و ئەم مانایانە هەموو کات هەڵگری ئامانج و خواستەکانی ئێمەن. مانا زەینییەکان بەپێی پێناسە، ھەمیشە زەینین و سەرنجدان و لەبەرچاوگرتنی ئەم خوێندنەوانە کە ئێمە بە ئه‌م خاڵە تیۆرییانە دەگەڕێنێتەوە، زۆر گرنگە.

  کەوایە ئەو خاڵەی کە دەمھەوێت ئاماژەی پێ بکەم ئەوەیە کە ئەو خوێندنەوانە بۆ دەقی خانی دەکرێت و ئەو مانایانەی کە لە وشەکانی ھەڵدەھێنجێنرێت، خانی دەکاتە ناسیۆنالیست یان ئەوەی کە لە ناسیۆنالیست بوونی دەخات. پێش ڕۆچوون لەو خوێندنەوانەدا، حەز دەکەم دژواره‌ی  خانی دیاری بکەم کە دەتوانین بڵێین ئه‌وه‌ مژاری گوتارەکەی خانییه‌. هەر لەبەر ئەوە، دەزانم کە هەمووتان لە دژواره‌ی خانی ئاگادارن. هەر گوتارێک، هەر ئایدیۆلۆژیایەک دژواره‌یه‌کی هەیە. دژوارە چەمکی ناوه‌ندی ئەم گوتار و ئایدیۆلۆژیایەیە. ئەم ئایدیۆلۆژیا و ئەم گوتارە سەرەتا بە دەوری ئەو دژوارەدا دەسووڕێتەوە تا ئەو دژوارە سەنگوسوک بکات، ھەوڵ بدات شرۆڤەی بکات، سەقامگیری بکات، ڕایبگرێت، ھەوڵ دەدات کە بیسەلمێنێت و ڕاستییەت یان گریمانکراوبوونی ئەو بچەسپێنێت. ئەم مژارە ناوەندییە، ئەم چەمکە ناوەندییە، ئەم دژوارەی خانی لای ئێمە زۆر ناسراوە: خواستێکە بۆ دەوڵەتی سەربەخۆی کوردی. خانی بەپێی ئەو دەقەی لە بەر دەستی ئێمەدایە لە دووی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردی دەگەڕا. وتنی ئەوەی کە کورد بە ڕزگاری دەگات، دەگاتە ڕزگاریی خۆی، بە بەختی خۆی دەگات، ئەگەر و تەنیا ئەگەر، لە دروستکردنی دەوڵەتێکی سەربەخۆدا سەرکەوتوو بن. خاڵە بنەڕەتییەکان زۆر ڕوونن و ئەویش بریتییە لە ئه‌وه‌ی که‌ خانی دەوڵەتێکی سەربەخۆی دەوێت چونکە جگە لەوەی ببێتە ئامرازی ڕزگاری بۆ کورد و هەروەها ئامرازی بنبڕکردنی کاریگەریی سوڵتەی بیانییە کە لە سوێنگە نیگای خانییەوە سوڵتەی بیانی دەبێتە ھۆی تێکچوون و ناتەباییی نێوان کوردان.

    خانی دژایەتی لەگەڵ دۆخی سوڵتەی بیانی، نایەکگرتوویی و ململانێ ده‌کات و چارەسەری ئەو دۆخەش به‌ دەوڵەتی سەربەخۆی کوردی ده‌زانێت. دەوڵەتی کوردی دەیەوێت ئەو ناکۆکی و یەکنەگرتووییە بنبڕ بکات و کۆتایی بە سوڵتە و زۆڵم یان سەرکوتی بیانی بهێنێت. ئەمە ئەو ماکە سەرەکییەیە کە ئایدیاکانی خانی وەکوو یەک ئایدیۆلۆگ و نووسینەکانی وەکوو گوتارگەلێکی ئایدیۆلۆژیک بە دەوری ئەودا دەسووڕێنەوە. ئێمە له‌ خانی وەکوو ئایدیۆلۆگێک دەڕوانین نەک وەکوو شاعیرێک یان کەسێکی ئەدەبی یان وه‌کوو ئه‌وه‌ی که‌ وێنا بکرێت کە باوکی ناسیۆنالیزمی کوردی بێت. ئایا ئەمە راڤەی خانییە کە لەلایەن ناسیۆنالیسته‌کان وەرگیراوە، پیرۆز کراوە و بەرز کراوەتەوە و هەموو جۆرە بەرھەم ھێنراوەتەوه‌؟ بەھەرحاڵ، پرسیارەکە ئەمەیە. مارتین پێشتر ئاماژەی بە ئەمە دا بەڵام من ھەوڵ دەدەم بە شێوەیەکی تیۆریکتر بیڵێم. چۆن دەکرێت کەسێکی وەک خانی کە لە سەدەی ١٧دا ژیاوە، بیرۆکەیەکی لەو شێوەیەی هەبێت و بە تایبەتی لە دەرەنجامدا زۆر کەسی ڕازی کرد کە وەک ناسیۆنالیستێکی کورد پێناسەی بکەن. به‌ ڕوانین به‌ ده‌ور و پشتی خۆمان وێنه‌یه‌کی ئاوا له‌ وڵاتانی دراوسێدا نابینین. لە ئێراندا “فێردەوسی” هەیە کە ھەرگیز تا ئەو ڕادەیە پەل ناهاوێژێت بۆ باسەکان. ئەو بەڵگاندنێکی باش و بەرچاوی بۆ کولتووری ڕەسەنی ئێرانی و کو‌لتووری ڕەسەنی فارسی، بۆ پاککردنەوە و بێخەوشکردنی کو‌لتوور و زمان و هتد دێنێتە ئاراوە،  بەڵام هیچ کات بیرۆکەی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کە لەسەر ئیتنیک تەوەرەی ڕۆ نرابێت، نەیھێناوەتە ئاراوە. ئەمە گرنگی ڕۆڵی خانی و بێهاوتاییی ئەو دەردەخات. سنووری ئەو دەوڵەتەی کە خواستی خانییه‌، لە ڕووی ئەتنیکییەوە پێناسە کراوە. ئەمە بڕیار وایە دەوڵەتێکی کوردی بێت. بەڵام ئەوەی خانی دەیڵێت وەکوو دەربڕین‌نامەیەک دەمێنێتەوە و ھیچ کات ھەوڵ نادات لە نووسراوەکانیدا ئەوە ھەڵبسەنگێنێت و ڕاستی بکاتە. تا ئەو جێگەی من دەزانم ئەمە ئاوایە.  (بەڕێزان لێرەدا دەبێت جەخت لە ئه‌وە بکەمەوە کە کاتێک دەڵێم، تا ئەو جێگایەی کە دەزانم، من وەک تیۆریستێکی سیاسی، وەک زانایەکی کۆمەڵایەتی خوێندوومەتەوە، من بەو جۆرە پسپۆڕی خانی‌ناسی نیم. من خانیم خوێندووەتەوە، ڕاڤەم کردووە و لە  زانکۆکان لەسەر خانی قسە دەکەم بەڵام نە وەکوو پسپۆڕێک.) وەکوو زانایەکی کۆمەڵایەتی کە هۆگری خانییە بە هۆکارگەلێکی تایبەت، وەک زانایەکی کۆمەڵایەتی کاتێک دەقەکە دەخوێنیتەوە و ئەم دژوارە دەبینیت لە گەڕان بەدوای دەوڵەتی سەربەخۆدا، کۆمەڵێک پرسیار دەست پێ دەکات. تۆ پێویستە ئەم پرسیارانە بپرسیت ئەگەر ڕەوایی بدەی بە خوێندنەوە و تێگەیشتنت و لە ئاکامدا ڕاڤەکانت. یەکەم پرسیار ئەمەیە: با بڵێین لە پێناو ئەم ئارگیومێنتەدا، ئەگەر کەسێک یان ئایدیۆلۆگێک داوای دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی دەکات، بریکار و بکەری ئەم گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییە سیاسییە چییە؟ بڕیارە کێ دروستی بکات؟ بڕیارە کێ ئەم دەوڵەتە کوردییە ساز بکات؟

  پرسیاری دووهەم کە زانای کۆمەڵایەتی/ تیۆریستی سیاسی دەبێت بیکات ئەمەیە: بڕیارە چ فۆرمێک لە دەسەڵاتی سیاسی لە دەوڵەتی پێشنیارکراوی کوردیدا لە کاردا بێت؟ بڕیارە چ جۆرە دەسەڵاتێکی سیاسی حوکمڕانی ئەم دەوڵەتە بکات؟ پرسیاری سێیەم کە بە مێشکی زانایانی کۆمەڵایەتی/ تیۆریستی سیاسی دەگات، پەیوەندی بە فۆرمی شەرعیەت و شەرعییەتی دەسەڵات لە دەوڵەتی پێشنیارکراوی کوردیدا دەبێت؟ بۆیە بە شوێنکەوتنی ئەم هێڵە ئارگیومێنتە حەز دەکەم ئەم پرسیارانە لە دەقی خانی بکەم و مەرجەکانی ئیمکانی ئەم دژوارە بە ئه‌م شێوەیە بخەمە ژێر پرسیارەوە: بکەری گۆڕانکارییەکە کێیە؟ فۆرمی دەسەڵاتی سیاسی چییە؟ فۆرمی شەرعییەتی سیاسی لە دەوڵەتی پێشنیارکراوی کوردیدا چۆنە؟ لەو دەوڵەتە پێشبینیکراوە یان با بڵێین، وەک ئایدیالێک لەلایەن خانییەوە داڕێژراوە، فۆرمەکانی چییه‌؟ ئایا خانی دەتوانێت شتێک سەبارەت بە ئەوانە بڵێت؟ ئایا ئێمە دەتوانین شتێک سەبارەت بە ئه‌وانە لە نووسراوەکانی هەڵینجێنین؟ بەڵام ئەم پرسیارانە، پرسیارگەلێکن کە لەسەر بنەمای مەعریفەی سیاسیی هاوچەرخی خۆم، مەعریفەی سیاسیی ھەنووکەم وەکوو بیردۆزێکی سیاسی دەیپرسم. ئایا خاڵی لێکۆڵینەوەکەم دەبینن؟ ئەو خاڵەی کە هەوڵ دەدەم بە پرۆبلماتیزه‌کردنی ئەم جۆرە پرسیارانە بیخەمە ڕوو. ئەگەر ئێوە سەیری نووسینەکانی خانی بکەن وەکوو ئەوەی من کردوومە و دڵنیام لێرەدا کەسانێکی زۆر ھەن کە زۆر باشتر و قووڵتر لە من خانییان خوێندووەتەوە، ئەم باسە بۆیان زەق دەبێتەوە. بە ڕای من بکەری گۆڕان لە گوتاری خانیدا خەڵکی کورد نییە. ئایا تەنیا دەتوانن یەک ئارگیومێنت دەربهێنن کە خانی ئاواتەخوازە بۆ دەوڵەت و سیستەمێکی سیاسی لەسەر بنەمای پاشایەتیی ڕەهاییخواز، کە پاشایەکی کورد فەرمانڕەوایی بکات و دژایەتی غەیرە کوردێک یان بێگانەیەک بکات؟ بیرۆکەی خەڵک وەک بکەری ئەم گۆڕان و گۆڕانکارییە سیاسییە گرنگە، لە گوتاری خانیدا غایبە. هەروەها خەڵک وەک سەرچاوەی دەسەڵاتی سیاسی و شەرعیەت لە گوتاری خانیدا ده‌ناسرێت. بەڵام لە هەمان کاتدا دەتوانین بڵێین کە جەختکردنەوەی خانی لەسەر زەروورەتی پاشایەتیی کورد بۆ کۆتاییهێنان بە ناکۆکی و ناتەبایی و نایەکگرتووی سیاسی لەنێوان کورددا، بەو مانایەیە کە ئەو دەوڵەتی کوردی وەک پێشمەرجێک بۆ یەک‌ڕیزی و دروستبوون یان سەرهەڵدانی هۆشیاریی نەتەوەیی لەنێوان کوردەکاندا سەیر دەکات کەواتە جەختکردنەوەى خانى لەسەر یەک‌ڕیزی و یەک‌دەنگی، ئەگەر بە ئەو شێوەیە سەیر بکرێت و لێک بدرێتەوە، لەوانەیە بەو مانایە بێت کە ئەو پرۆسەیەکى درێژخایەنى بەرزکردنەوەى هۆشیارى لە کۆمەڵگەى کوردیدا پێشبینی دەکات و پاشایەتییە دڵخوازه‌ کوردییه‌کەی دەبێتە مەرجێک بۆ ئەگەرى سەرهەڵدانى هۆشیاریی نەتەوەیی لە کۆمەڵگەی کوردیدا کە پاشایەکی کورد فەرمانڕەوایی دەکات. لە لایەکی دیکەوە، سەرهەڵدانی هۆشیارییەکی دروستی نەتەوەیی بنەمای هاتنی گوتار و پراکتیکێکی تەواو ناسیۆنالیستی پێک دەهێنێت کە سەروەری و فەرمانڕەواییی جەماوەری نیشان دەدات.

  پڕڕوونە خانی، پیاوێک بووە کە بە پەروەردەیەکی زۆر نەریتی گەورە بووە و زانستێکی بەرچاوی لە ئایین و کاروباری ئایینیدا و ھەروەھا شارەزایییەکی باشی لە ئیلاهیات و فۆرمەکانی پەیوەست بە لۆژیک و فەلسەفە و هتد هەبووە. لە نووسینەکانیدا دیارە، ئەو بە شێوازی خۆی موسڵمان و باوەڕدارێکی ڕاستەقینە بوو. بە زمانی هاوچەرخ دەتوانرێت زیاتر وەک عارفێک یان سۆفییەک بناسرێت نەک زانایەکی موسڵمانی ئاسایی، بەڵام ڕەنگە ئەگەر پێتان باش بێت دەکرێت وەکوو زانایەکی موسڵمان پێناسە بکرێت. ئەمە هیچ جیاوازییەک لە پێگە و ناسنامەی خانی لە پەیوەندی لەگەڵ ئەوەی کە من دەمەوێت بیڵێم دروست ناکات. ئەگەر ئەمە ڕاست بێت ئەوەی من دەیڵێم ئەمەیە و ئەو شێوازەی کە باسی دەوڵەتی کوردی و شێوازی دروستبوونی دەکات و سەرۆکی ئەم دەوڵەتە کە پاشایەکی کوردە، زۆر گرنگن بۆی و هەر لەبەر ئەوەیە کە پەیتا پەیتا جەخت لە ڕەگەزی کوردی ئەم پادشایە دەکات و ئەو کاتەی کە دەوڵەتی کوردی دروست بێت، ئەو فەرمانڕەوا کوردە دەبێت پاشا بێت، ئەم پاشایەتییە لە سیستەمێکی شەرعیەتدا  بنیات دەنێت کە پەیوەندی بە تێگەی سەرەکی و هەبووەکانی پاشایەتییەوە هەیە. ئەمە چ لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا بێت یان لە دەوڵەتی سەفەویدا، هەردوو جۆری هەبووی دەوڵەتە ئیسلامییەکان لەسەر بنەمای فۆرمەکانی ئیسلامی حوکمڕانی، لە هەر حاڵەتێکدا کە سەیری دەکەیت دەگەیتە هەمان ئەنجام سەبارەت بە سیستەمی شەرعیەت، واتە سیستەمێکی شەرعیەت کە لەسەر بنەمای نەزمی ئیلاهی دەسەڵات دامەزراوە. بەھەرحاڵ پێویستە ئاماژە بە ئەوە بکەم کە بنچینەی هەموو پاشایەتییە ئیسلامییەکان ئێرانییه‌ و لە دەوڵەتی ساسانی ئێرانی پێش ئیسلامەوە هاتوون. تێگەیشتنی ساسانییەکان لە پاشایەتی کە دواتر لەلایەن زانایانی ئیسلامییەوە وەکوو ئیبن موقەفەع و ئیمام محەمەد غەزاڵی و ناسرەدین تووسی وەرگیراوە، باوەڕی بە یەکایەتیی ئایین و سیاسەت و جۆرێک لە ڕەوایی‌بوونی دەسەڵاتی سیاسی هەیە کە بە شەرعییەتی ئیلاهی ناسراوە، و بەو پێیە وا دانراوە کە پاشا سێبەری خۆدا لە سەر زەوییە و پاشایەتییەکەی بە ڕەحمەت و لوتفی خودا دەسەڵات‌گێڕی دەکرێت. ئیرادە و هێزی پاشاکان ڕەهان، ناکەونە بەر پشکنین و پرسیار مەگەر بە یاساکانی شەریعەت. شەرعییەتی ئیلاھی دەسەڵات تایبەت بە تێگەیشتنی ئیسلامی لە پاشایەتی و فەرمان‌ڕەوایی نییە، بەڵکوو لە سەدەکانی ناڤینی ئەورووپاشدا پێش سەرھەڵدانی مۆدێرنیتی باو بوو و بەکار دەھێنرا. له‌ دەڤەرە ئیسلامییەکان ھەر وەکوو سەدەکانی ناوەڕاستی ئەورووپا، دەسەڵاتی فەرمانڕەوا ڕەها و بێسنوور بوو، هیچ سنوورێکی تر نەبوو جگە لەوەی کە بە ئیرادە و وشەی خودایی دەتوانرا بسەپێندرێت، واتە بە یاسا و کۆدەکانی ئایین، جا چ مەسیحیەت بێت یان ئیسلام. ڕێک وەک چۆن لە ئەورووپاشدا ئەوە ھەیە. لە ئێرەدا کێشەیەکی بنەڕەتی هەیە، کێشەیەک کە دەبێت لە بارەیەوە بزانین. واتە هیچ سنوورێک بۆ دەسەڵات نابینێت جگە لە ئەو دەسەڵاتەی کە بە فەرموودەی خودا دەیسەپێنێت. ئاشکرایە کە لە نموونەی خانیدا تاکە سنوور بۆ هێز و دەسەڵاتی پاشای پیشنیارکراوی کورد، ڕاڤەکانی ئایین و شەریعەتی ئیسلامە. بە ڕای من، پاشایەتییە پێشنیارکراوەکەی کورد پێویست بوو لە سیستەمی ئیقتدار و مەشرووعیەتی دەسەڵاتی داڕێژراو لە ئیرادەی ئیلاهی، بەردی بناغەی دابنرێت. پڕڕوونە کە هیچ جێگەیەک بۆ ئیرادە و سەروەری جەماوەری لە ئەم سیستەمی مەشرووعیەتە نییە. دەسەڵات وەکوو بابەتێکی ڕەھا، دابەشنەکراو و بێسنوور لەبەرچاو دەگیردرێت.

   ڕەنگە مرۆڤ بپرسێت ئێستا، بۆ چی سەیری سێ پرسم کرد، پرسی بریکاری گۆڕان و گۆڕانکاری، و کێشەکانی دەسەڵاتی سیاسی و شەرعییەتی سیاسیی پەیوەست بە دژوارەکەی خانی. ئەمە مەبەست‌دار و بەئەنقەست بووە. من دەمویست بپەرژێمە سەر پرسی ھەرەگرنگی مەرجەکانی ئیمکانی گوتار و کردەی ناسیۆنالیستی و بوونی ئایدیۆلۆژی و سیاسەتی ناسیۆنالیستی. بە مانایەک دەمویست ئێوە بگڕێنمەوە بۆ پێناسەی باو و زاڵی ناسیۆنالیزم چییە و مانای چییە. ناسیۆنالیزم یەکەمین ئایدیۆلۆژی مۆدێرنە لە تەواوی مێژووی مرۆڤایەتیدا کە پێشنیاری ئەوە دەکات دەسەڵاتی سیاسی و مەشرووعیەتی سیاسی، یەک سەرچاوەی یەک‌پارچەیی هەبێت و ئەو سەرچاوەی یەکپارچەیییە خەڵکە. ئەمە ئیلاهی نییە و لەلایەن خودا یان سەرچاوەیەکی دیکە بێجگە لە خودی خەڵک نییە. ئه‌مه‌ لە ھیچ شوێن و سەرچاوەیەکی دیکەوە نەھاتووە و لەلایەن خەڵک و نەتەوەوە هاتووە. ئەگەر ئەم پێناسەیە وەکوو پێوەرێک لەبەرچاو بگرین، کەوا بوو هەر خوێندنەوەیەکی سیاسی و تیۆری لە خانی، یان بگرە ھەموو خوێندنەوە کۆمەڵایەتییە زانستییەکان لە خانی، ڕەنگە نەتوانیت ئەو وەکوو ناسیۆنالیستێک پەسەند بکات. ھەروەھا گوتاری ئەو لەسەر خواستی دەوڵەتی کوردی ناتوانرێت وەک ئارگیومێنتێکی ناسیۆنالیستی بناسێنرێت. جگە لە ئەمەش ناسیۆنالیزم وەکوو ھەر گوتارێکی دیکە پێویستی بە ھەلومەرجێکی تایبەت لە ئیمکانەکانە تا بتوانێت ھەلومەرجێکی تایبەتی سیاسی، فەرھەنگی و ئابووری برەخسێنێت. هەر ئایدیۆلۆژیایەک دەربڕین‌نامەیەکی  سیاسی-کەلتوورییە و بۆ ئەوەی بەکردەیی بێت، پێویستی بە ھەلومەرجی ئیمکانەکان هەیە، مەرجی ئەگەرەکان بریتین لە: ئیمکانی یاسای بنەڕه‌تی، ئیمکانی سیاسی، ئیمکانی کولتووری، ئیمکانی مافی و هتد. مەرجەکانی ئیمکانی گوتاری ناسیۆنالیستی وەک گوتارێک کە سەودای ئەو بیرۆکەیە کە دەبێت سنوورە کولتووری و سیاسییەکانی نەتەوە هاوتەریب بن، دەبێ هاوسنوور بن، ئاواتەخوازن بۆ ئەو بیرۆکەیەی کە نابێت جگە لە خەڵک/ نەتەوە هیچ سەرچاوەیەکی دەسەڵاتی سیاسی و شەرعییەت بوونی هه‌بێت، خوازیاری ئەو بیرۆکەیە کە دەبێت سیستەمێکی ماف و ئەرکەکان هەبێت کە لە سیستەمی شەرعییەتدان بە دەسەڵاتەوە سەر هەڵبدات، واتە لە دەسەڵاتی خەڵک/ نەتەوە وەک سەرچاوەی دەسەڵاتی سیاسی و هتد. ئەگەر گوتار و پراکتیکی ناسیۆنالیستی ھەبێت ئەم ھەلوومەرجە مێژوویی و سیاسی و ئایدیۆلۆژیک و فەرھەنگییە پێویستە. لێرادا من لەگەڵ ئەوەی کە مارتین دەڵێت کە هەل‌ومەرجی ئیمکانی ناسێونالیزم لە سەردەمی خانیدا نەبووە، هاوڕام.

   گوتاری خانى پێشگریمانەى ئەو جۆرە مەرجانەى نەدەکرد، نەیدەتوانی پێمان بڵێت ئەو جۆرە مەرجانە پێویست بوون بەڵام لەڕووى مێژوویى و سیاسییەوە بەردەست نەبوون. من دەمەوێت ئارگومێنتەکەم بە ئه‌م ئاراستەیەدا بەرەو پێشەوە ببەم و بگەمە ئەو خاڵەی کە مارتین پێشتر ئەمڕۆ باسی کرده، جارێکی دیکە داکۆکی دەکەمەوە کە ئەوەی ئێمە وەکوو ڕاستییەک ھەمانە، “مەم و زین”ی خانی وەکوو یەک دەقی تاک نییە بەڵکوو ئێمە ڕووبەڕووی ڕاڤەگەلێکی جۆراوجۆری ئەو دەقەین. ئەوە ڕاڤەکان، زیادکردنەکان، نووسینەکان، ڕوونکردنەوەکانی “مەم و زین”ە کە ئێمە لێرەدا مامەڵەی لەگەڵ دەکەین و زۆربەی ئەم زیادکردنانە، ئەم ڕاڤانە، ئەم شیکارییانە کە زیاد کراون بۆ دەقەکە زۆر مۆدێرن بوون، ئێمە مامەڵە لەگەڵ دەقێکی مێژووییدا دەکەین کە لە یەک مانادا دەقێکی مۆدێرنە، چونکە لەسەر بنەمای زانستی ھەنووکە خوێندراوەتەوە و شرۆڤە کراوە. بەم مانایە مۆدێرنە، ئەوە ھەنووکەیە کە ڕابردوویش دەبزوێنێت و ژیان و مانا و ئامانج بە ئەم دەقەی سەدەی حەڤدەیەم دەبەخشێت. ئێمە لە زانستە کۆمەڵایەتییەکان و لە زانستی سیاسیدا بەدوای حەقیقەتدا ناگەڕێین، ڕاستی دەقەکە لانی کەم بە ئه‌و ڕادەیەی کە لە خودی دەقەکەدا ھەیە لە دەرەوەی دەقەکەیشدا بەدی دەکرێت، واتە لە ھەلومەرجی ئیمکانی ئەوە وەکوو گوتارێک. بە ئه‌م واتایە ڕاستی وەکوو هاوشێوەسازی وایە، ڕونووسێکە هیچ ڕەسەن نییە، کەوابوو هەموو ڕاستییەکان ڕونووسێکن، تەنیا ڕوونووسێکە لە ئەو ئەسڵە و ئەسڵەکە نییە. هیچ ڕاستییەکی ئەسڵ بوونی نییە. کەوا بوو هیچ خانییەک ڕاستەقینە نییە، ئێمە نابێت بە دوای ئەو نووسەرە ڕەسەنەی سەدەی حەڤدەیەم لە ئه‌و دەقانەی کە لە بەردەستن، بگەڕێین، بەڵکوو ئەوەی کە گرنگە پەیوەندارێتیی سیاسی و کولتووری و ھاوچەرخی دەق و دژوارەکەیە. کەواتە لەباتی گەڕان بە شوێن ئەسڵی ڕەسەنی خانی دەبێت بپرسین بۆ چی لە ئێستادا ئەم دەقە لە ڕووی سیاسییەوە بۆ ئێمە زۆر گرنگە. ئەم دەقە دەتوانێت چ شتێک بە کولتووری سیاسیی ئێمە زیاد بکات؟ و دەتوانێت چ ڕۆڵێکی لە پێکهاتە و گەشەکردنی هۆشیاری ببێت؟ ئەوە پرسیارە هەرەگرنگەکەی ئێستایە.

بگەڕێینەوە سەر باسەکە و دەمھەوێت چەند خاڵی کۆتایی باس بکەم و زێدەتر لەمەڕ ئەو شتەی بە دژوارەی خانی ناوزەدم کردووە، بدوێم. ئەگەر ئێستا خانی لێرە بوایەت و دەست لە گیرفان لە دیاربەکردا پیاسەی بکردایە، ئێمە لێی نزیک دەبووینەوە و سەبارەت بە دۆخی ئێستامان پرسیارمان لێ‌دەکرد: مامۆستا خانی ئێستای کورد و دۆخی ھاوچەرخی چۆن دەبینن؟ پاش سێسەد ساڵ بە کوێ گەیشتوون؟ باوەڕم وایە کە خانی سەری بە نیشانەی داخەوە دەجووڵێنێت و دەڵێت زۆر دوور نەڕۆیشتوون. ئێمە زۆر دوور نەڕۆیشتووین، بۆچی ئێمە ھەنگاومان زۆر دوور ھەڵنەگرتووە؟ ئێمە هێشتا بەدوای دەسەڵاتی سیاسیدا دەگەڕین، بەڵام بەبێ ئەوەی بیر بکەینەوە و زۆر لەبارەیەوە بزانین. دەسەڵاتی سیاسی بەرباس، دڵخوازە لەبەر ئەوەی دەسەڵاتێکی کوردییە، بەڵام ئەگەر ئەم دەسەڵاتە کوردییە گەندەڵ و بێ‌یاسا و زۆردارانە بێت، تەنیا دەبێت شانازی بەوەوە بکەین کە لە ڕووی ئەتنیکییەوە کوردە و فەرمانڕەواکانمان بە زمانی فەرمانبەرەکانمان قسە دەکەن. نزیک بە سێسەد ساڵە فەرمانبەرەکان واتە خەڵک، واتە کارگێڕانی ناسیاوی مێژوویی و سیاسەتی نەتەوەیی، ھێشتا لە گۆڕەپانەکەدا تارێندراوان و دوور خراونەتەوە. ئێستا، ڕەنگە ئاسانتر تێبگەین بۆچی تەنانەت خانی بە زاراوەی نوێنەرایەتی باسی خەڵکی دەکرد، لە ڕووی نوێنەرایەتیکردنیان و لە ڕێگەی هۆشیارییان و ئەو ھەلومەرجە سیاسییانەی کە دەتوانن سەرهەڵدانی هۆشیارییەکی لە ئه‌و شێوەیە دابین بکەن. ئەگەر ئەم هەلومەرجە سیاسیی مێژوویییە لە کۆمەڵگای کوردیدا بێتە ئاراوە، ئەگەر کوردەکان خۆسەریی خۆیان ھەبێت، هەلی سەرهەڵدان و گەشەونەشە هۆشیاریی ناسیۆنالیستی کورد هەڵدەکشێت و ڕەنگە خەڵک ببنە بکەری گۆڕان، سوبژێکت و ئوبژێکتی سیاسەتێکی نوێ. کەمێک دڕدۆنگی سەبارەت بە ئه‌وە ھەیە. ئەگەر ئەم هۆشیارییە سەر هەڵبدات، گۆڕان دێتە ئاراوە. ئەجێندا بۆ سیاسەتێکی نوێ لەلایەن ئەم سووژە مێژوویی و سیاسییە نوێیەوە دەنووسرێت. جێگەی گومان نییە کە ئەم ھۆشیارییە تەنیا لە دۆخی دێموکراتیکدا دەتوانێت سەر هەڵبدات و گەشە بسێنێت. ئێوە ناتوانن سیاسەتی ناسیۆنالیستی دێموکراتیکتان ھەبێت، ئێوە ناتوانن ناسیۆنالیزمی مەدەنی گەشەکردووتان لە دۆخگەلی دێموکراتیکدا ببێت، لە کاتێکدا ڕۆشنبیری کورد خەریکی ئاهەنگێڕانی گەندەڵی و حکوومەتی بێ یاسا و دەسەڵاتی سەرەڕۆیە‌. مێژووی ئێستامان فێرمان دەکات کە زۆر بە سەرنجەوە بیر لە دژوارەی خانی بکەینەوە کە لە هەمان کاتدا کێشەی ئێمەشە و ھەنگاوەکانمان بەبێ ‌ڕامان لە دوو شت ھەڵنەگرین، یەکەم سروشتی تێکۆشانەکانمان بۆ ئازادیی سیاسی و دووھەم وەبیرھێنانەوەی ئەوەی کە ناتوانین ھەنگاوێکی دووربڕشت ھەڵبگرین مادامێکە لە سیاسەتمان، خەبات و قوربانیدانەکانمان دەروەستی و ڕێزگرتنێکی ڕاستەقینەمان بۆ دیموکراسی نەبێت.

The post ئێمە و ئەحمەدی خانی appeared first on ژنەفتن.

لەم كاتەدا، بارمتەكان، كە لە نێو گەنجينەى بانكەكەدا بوون، پەيوەندييەكى سەير و نامۆيان لەگەڵ تاوانبارەكاندا دروست كرد. كريستين ئێنمارك، يەكێك لە بارمتەكان، كاتێك دەلەرزى، ئۆڵسن چاكەتێكى دا بەسەر شانيدا، هەروەها، كاتێك خەونێكى ناخۆشى بينى بە دەنگێكى هێواش ئارامى كردەوە و يەكێك لە گوللەكانى خۆى وەك ديارى پێ دا. پتر لەمە، كاتێك يەكێكى تر لە بارمتەكان، بيرگيتا لەندباڵد نەيدەتوانى پەيوەندى بە خێزانەكەيەوە بكات، ئۆڵسن دڵى دەدايەوە و پێى دەوت “جارێكى ديكە هەوڵ بدەرەوە”. لەمانەيش سەيرتر، كاتێك ئێليزابێس ئۆڵدرێن، ئاشكراى كرد كڵاوستەرۆفۆبيا(ترس لە شوێنى داخراو)ی هەیە ئۆڵسن يارمەتى دا كە بچێتە دەرەوەى گەنجينەكە و پياسە بكات. ساڵێك لە دواى ڕووداوەكە ئێليزابێس بە ڕۆژنامەى نيو يۆركەرى وت “بيرمە لەو كاتەدا بيرم دەكردەوە زۆر دڵى باشە مادام دەهێڵێت بچمە دەرەوە”. سڤێن سافسترۆم، تاك پياوى بارمتە لە ڕووداوەكەدا وتى “كاتێك ئەوها ميهرەبانانە ڕەفتارى لەگەڵدا دەكردين وەك خودايەك تەماشامان دەكرد”.

لە ڕۆژى دووەمدا، بارمتەكان بە ناوى خۆيانەوە تاوانبارەكانيان بانگ دەكرد و، واى لێ هات زياتر لە پۆليسەكان دەترسان وەك لەوان. كاتێك ئەفسەرێكى پۆليس ڕێگەى پێ درا بچێتە ژوورەوە بۆ دڵنيابوونەوە لە تەندروستیى بارمتەكان، بۆى دەركەوت لەگەڵيدا توندبوون، بەڵام لەگەڵ تاوانبارەكاندا زۆر هێمن بوون. تەنانەت ئێنماركى بارمتە، پەيوەندى بە سەرۆك وەزيرانى سويدەوە كرد تا داواى لێ بكات ڕێگەى بدات لەگەڵ تاوانبارەكاندا بڕوات، وتى “بە تەواوى متمانەم بە كلارك و ئۆڵسن هەيە. ئەوان هيچيان بەرانبەر نەكردووين! بە پێچەوانەوە زۆر باش بوون لەگەڵماندا. وەلێ ئەوەى لێى دەترسين ئەوەيە پۆليسەكان هێرش بكەن و ببنە هۆى مردنمان”. ئەم هاسۆزييەى بارمتەمان بەرانبەر تاوانبارەكان هەر مايەوە تەنانەت ئەو كاتەشى هەڕەشەى ئازاردانيان لێ دەكردن. يەكێك لە بارمتەكان لە باسى ئەوەى كاتێك ئۆڵسن هەڕەشەى ئەوەى لێ كردووە گوللەيەك بنێ بە قاچييەوە، بيرى كردووەتەوە كە ئۆڵسن زۆر دڵى باشە چونكە تەنها تەقە لە قاچى دەكات. تەنانەت ئێنمارك هەوڵى دەدا هاوڕێكانى قايل بكات تا ڕازى ببن بەوەى تەقەيان لێ بكرێت.

لە كۆتاييدا، لە شەوى ٢٨ى مانگى هەشتدا و دواى زياتر لە ١٣٠ كاتژمێر، پۆليسەكان گازى فرمێسكڕێژيان ڕشتە نێو بانكەكەوە و بەم هۆيەوە تاوانبارەكان بڕياريان دا خۆيان ڕادەست بكەن. پۆليسەكان داوايان كرد سەرەتا بارمتەكان بێنە دەرەوە، وەلێ ڕەتيان كردەوە و  تا كۆتايى تاوانبارەكانيان پاراست. لە نێو دەرگەى گەنجينەكەدا، بارمتە و تاوانبارەكان باوەشيان كرد بەيەكدا و يەكتريان ماچ دەكرد. تەنانەت كاتێك پۆليس تاوانبارەكانى دەستگير كرد، يەكێك لە بارمتەكان هاوارى كرد “ئازاريان مەدەن”. كاتێكيش ئينمارك دەربردرايە دەرەوە، هاوارى كرد “كلارك جارێكى تر دەتبينمەوە”. ئەم وابەستەبوونەى نائەقڵانييەى بارمتەكان بە تاوانبارەكان بووە مايەى سەرلێشێوانى هەموو لايەك؛ بە شێوەيەك كە پۆليس لێكۆڵينەوەيان لەوە كرد ئايا ئينمارك بەشدار بووە لە پيلانى دزيكردنەكەدا. كاتێك لە نەخۆشخانە دەچوونە دەرەوە، يەكێك لە بارمتەكان لە پزيشكە دەروونييەكەى پرسى، “ئەرێ من گرفتێكم هەيە؟ بۆچى ڕقم لێيان نييە؟”. دوابەدواى ڕووداوەكە، بارمەتەكان چەندين جار سەردانى تاوانبارەكانيان لە زينداندا كرد!

لە دواى ئەم ڕووداوەوە چەمكى “كۆنيشانەى ستۆكهۆڵم” هاتە نێو زانستى دەروونزانييەوە. كۆنيشانەى ستۆكهۆڵم وا دەردەكەوێت كاردانەوەيەكى سۆزدارى خۆكارى نائاگا بێت لە بەرانبەر ئەزموونى قوربانيبووندا. ئەم حاڵەتە دەكرێت كاريگەرى بكاتە سەر هەردوو بارمتە و تاوانبار كە هەردووكيان دژ بە كەسانى دەرەوە يەك دەخات، وەلێ ئەم حاڵەتە زياتر لە كەسى قوربانيدا دەردەكەوێت. بەشێك لە تۆژەران پێيان وايە ئەم وابەستبوونە ئەرێنييە مێكانيزمێكى بەرگرييە بۆ پاراستنى ئيگۆ كاتێك لە ژێر فشارى دەروونيدايە. كەوايە كاتێك كەسێك دەكەوێتە نێو ڕووداوێكەوە و تێيدا ئەزموونى ترس و دڵەڕاوكێيەكى زۆر دەكات، لە هەمان كاتدا هيواى بە گەڕانەوە بۆ ژيانى ئاسايیى خۆى لەدەست دەدات، بۆيە دەروونى بە شێوەيەكى تا ئاستێك خۆكارانە، بوون هاوەڵى كەسى تاوانبار، كە كەسێكى بەهێزە، وەك ستراتيجييەك بۆ مانەوە بەكار دەهێنێت. گەر ڕووادوەكەى ستۆكهۆڵم تەماشا بكەين، دەبينين لايەنى دەروونى بارمتەكان بە شێوەيەكى لێهاتووە كە لە كاتێكدا ژيانيان لەلايەن كەسێكەوە كەوتووەتە مەترسييەوە، بەڵام هاوسۆزيان بۆى هەيە، و پێيان وايە كاتێك تاوانبارەكە توندوتيژييان بەرانبەر ناكات ئەوا دڵى باشە و ئەمە وەك ڕەفتارى ميهرەبانى تەماشا دەكەن. واتە كەسى تاوانبار چاكە لەگەڵ بارمەتەكاندا دەكات كاتێك ئازاريان نادات!

هۆكارەكانى پشت كۆنيشانەى ستۆكهۆڵمەوە زۆر و ئاڵۆزن و، ژمارەيەكى زۆر تيۆرى بۆ ڕوونكردنەوەى ئەم حاڵەتە پەرەيان پێ دراوە. وەلێ دەركەوتووە سێ فاكتەر گرينگن لە سەرهەڵدانى ئەم شێوازەى خۆگونجاندن لەگەڵ ئەزموونى زەبراويدا: يەكەم، ڕووداوەكە چەند ڕۆژێك يان زياتر بخايەنێت؛ دووەم، تاوانبارەكان لە پەيوەنديدا بن لەگەڵ بارمتەكاندا؛ سێيەم، تاوانبارەكان بە شێوەيەكى ميهرەبانانە ڕەفتار لەگەڵ بارمەتەكاندا بكەن و تا ئاستێك ئازاريان نەدەن. تێڕوانينى گشتى بۆ ئەم حاڵەتە ئەوەيە كە كەسى تاوانبار بە شێوەيەكى خراپ مامەڵە لەگەڵ قوربانييەكاندا دەكات ئەمەيش دەبێتە هۆى دروستبوونى ڕق، بەڵام كاتێك مامەڵەى تاوانبارەكان ميهرەبانانەيە ئەوا لە باتى ڕق، هاوسۆزى دروست دەبێت. دەروونزانانى پەرەسەندن پێيان وايە كۆنيشانەى ستۆكهۆڵم دەكرێت بگەڕێتەوە بۆ باوانە ڕاوكەر و كۆكەرەوەكانمان. ئەوان پێيان وايە، خەڵكى بە گشتى و ژنان بە تايبەتى لە كۆمەڵگە سەرەتايیيەكاندا زۆر جار ڕووبەڕووى گرفتى گيران لەلايەن خێڵێكى ترەوە بوونەتەوە. لەم بارودۆخانەدا، ژنان منداڵەكانيان كوژراوە و چەندين جار ئەزموونى ڕەوشى مەترسيداريان كردووە. هەر بۆيە بە دروستكردنى پەيوەندييەكى بەهێز لەگەڵ ئەو خێڵەدا كە ڕفاندوونى و خێزان و كەسوكارى كوشتوون، دڵنيابوونەتەوە لە مانەوەى خۆيان. لەبەر ئەوەى ئەم جۆرە ڕفاندنانە زۆر بوون لەو كاتەدا، دروستكردنى پەيوەندى لەگەڵ جەلاددا بووەتە يەكێك لە خاسييەتە خۆگونجێنەرەكانى مرۆڤ.

تا ئێستا، كۆنيشانەى ستۆكهۆڵممان وەك حاڵەتێك باس كردووە كە بەسەر كەسێك يان گرووپێكى بچووك لە خەڵكيدا دێت، بەڵام دەكرێت لەسەر ئاستى كۆمەڵگەشەدا دەربكەوێت، كە وەك كۆنيشانەى ستۆكهۆڵمى كۆمەڵگەيى ئاماژەى بۆ دەكرێت. بە دياريكراوى لە كاتى بارودۆحى نەخوازراو و فشارى سياسيدا، بەشێكى زۆرى كۆمەڵگە يان تەنانەت نەتەوە دەكرێت ئەزموونى كۆنيشانەى ستۆكهۆڵم بكەن. مێژوو لەم ڕووداوانەى بە شێوەيەكى بەرچاو تێدايە، بە تايبەت كاتێك نەتەوەيەكى بەهێز هێرش دەكاتە سەر نەتەوەيەكى لاوازتر لە خۆى و داگيرى دەكات. بۆ نموونە، لەگەڵ كەوتنى فەڕەنسادا، لە پاش هێرشى ئەڵمانياى نازى، لە بەشێكى بەرچاوى لە فەڕەنسييەكاندا هەڵوێستى دڵسۆزى بۆ دوژمن بەدى دەكرا. لە دەركەوتەى ئەمەدا، بەشێك لە فەڕەنسييەكان يارمەتى هەوڵەكانى نازييەكانيان دەدا بۆ دەستگيركردن جووەكان و فەڕەنسييە نيشتيمانپەروەرەكان. ئەم دۆخە لە نێو بەشێكى بەرچاو لەو وڵاتانەيشدا تێبينيى دەكرا كە لەلايەن يەكێتیى سۆڤيیەتەوە داگير كرابوون. بە تايبەت لە كاتى جەنگى سارددا، خەڵكى ئەو وڵاتانە ئاڵوگۆڕى بازرگانى و مامەڵەيان لەگەڵ داگيركارەكانياندا دەكرد، بە ئاستێك كە وڵاتانى خۆرهەڵاتى ئەوروپا ڕۆلێكى گەورەيان لە پاراستنى يەكێتیى سۆڤيیەتدا هەبوو.

هەر لەم ڕووەوە، لە ساڵى ١٩٥٦دا، ڕێكەوتننامەى وارساو واژوو كرا، كە بە گوێرەى مەرجەكانى وڵاتانى خۆرهەڵاتى ئەوروپا، سوپاى يەكييەتى سۆڤييەتيان بانگهێشت كرد تا وڵاتەكانياندا جێگير ببن و لە هەڕەشەى وڵاتانى خۆرئاوا بيانپارێزن. ئەم وڵاتە داگيركراوانە نەك تەنها سوپاى سۆڤييەتان بانگ كرد، بەڵكوو سوپاى وڵاتەكانى خۆشيان خستە خزمەتى يەكێتیى سۆڤييەتەوە بە مەبەستى پاڵپشتيكردنى لە چالاكييە سەربازييەكانيدا. نموونەيەكى ديكە لە ساڵى ١٨٤٦ ڕووي دا كاتێك جەنەڕاڵ پاتريك كڵێبێرن و هاونيشتيمانييە ئيرلەندييەكانى بۆيان دەركەوت كاتێك شكست دەهێنيت و ڕووبەڕووى مردن لە برسان دەبيتەوە، تاكە ڕێگەى ڕزگاريت بريتييە لە خزمەتكردن لە سوپاى دوژمندا. ئەمەيش يەكێكە لەو تاكتيكانەى وڵاتى داگيركار بەكارى دەهێنن بۆ دروستكردنى هێزى بيانى بۆ دەوڵەتەكەيان. لە مێژووى كورديشدا، بێگومان فەورى مێشكمان بۆ ئەو كەسانە دەچێت كە جاشايەتى دەكەن. لە باشوورى كوردستان، هێزەكانى جاش ڕۆڵێكى ناشيرين و بەرچاويان هەبوو لە زيان گەياندن بە هێزەكانى پێشمەرگەدا. هەروەها، لە خۆرهەڵاتى كوردستاندا، حوكوومەتى ئێران گرووپەكانى بەسيجى دروست كردووە كە جاشايەتى بەسەر خەڵكەوە دەكەن. تەنانەت لە باشوورى كوردستانيشدا، هەتا ئێستاكەيش بەشێك لە حيزبە ئيسلامييەكان پاڵپشتى دارايى لە حوكوومەتى ئێران وەردەگرن. ئەمەيش لە بەڵگە و دۆكومێنتەكاندا بە ڕوونى ديارە كە چۆن سيخوڕييان بەسەر پێشمەرگەكانى ديموكرات و كۆمەڵەوە كردووە.

كەوايە دەتوانين بڵێين پاساودۆزينەوە و ڕەوايەتيدان بە دروستكردنى پەيوەندى لەگەڵ داگيركاردا و يارمەتيدانيان فۆڕمى كۆمەڵگەيى كۆنيشانەى ستۆكهۆڵمە. بێگومان، لايەنى تاوانبار، وەك چۆن لە ڕووداوەكەى سويددا بينيمان پەنا دەباتە بەر چەند جۆرە تەكنيكێك بۆ گاريگەرى خستنە سەر هەستوسۆزى كەسى قوربانى كە لە بارودۆخێكى هەستيار و ناجێگيردايە. كەسى تاوانبار ڕەوشى دەروونى كەسى قوربانى دەقۆزێتەوە و لە ڕێگەى هاوسۆزى درۆينەوە خۆى وەك فريادڕەس نيشان دەدات. بە هەمان شێوەيە لەسەر ئاستى كۆمەڵگەيش، هێزە داگيركارەكان پەنا دەبەنە بە ڕێگەى جياواز تا وە لە خەڵكى داگيركراو بكەن ئەوان وەك لايەنێكى باش ببينن. يەكێك لەم ڕێگەيانە پيشاندانى ڕێزى درۆينەيە بۆ كاريگەريدانان لەسەر جەمارەى داگيركراو، لە كاتێكدا ئامانجى ئەم ڕێزە درۆينە كپكردنى جووڵەى بەرهەڵستكارانەيە و بە مەبەستى دڵنيابوونەوە لە دەسەڵات پيشان دەدرێت، نەك ئەوەى ڕێزێكى ڕاستەقينە بوونى هەبێت. بۆ نموونە، يەكێتیى سۆڤييەت، ڕێكەوتننامەى وارساوى بە ناوى پايتەختى پۆڵەنداوە ناو نا، لە كاتێكدا مێژووى ڕوسيا و پۆڵەندا لێوانلێوە لە ناكۆكى و جەنگ؛ لە نێوان ساڵانى ١٥٥٨ بۆ ١٩٣٩ بە لايەنى كەمەوە ١٤ جار جەنگ لە نێوان ئەم دوو وڵاتەدا ڕووى داوە. هەر بۆيە جێى سەرسوڕمانە كە پۆڵەندا ببێتە شوێنى دەسەڵاتى دوژمنە مێژينەييەكەى. وەلێ دەسەڵاتدارانى سۆڤييەت زۆر باش دەيانزانى چۆن ڕووپامايى(موجامەلە)ى درۆينە بەكار بهێنن بۆ دڵنيابوونەوە لە دڵسۆزى ئەو جەماوەرانەى داگيريان كردبوون. بەڵام وەك چۆن فەڕەنسا، و پۆڵەندا و وڵاتانى خۆرهەڵاتى ئەوروپا بۆيان دەركەوت جەماوەرى شكستخواردوو ئەم شتانە دەكات كە پێويستن بۆ باوەشكردنەوە بۆ دەسەڵاتى داگيركار. شتانێك كە ئامانج لێيان ڕەوايەتيدانە بەو پەيوندييەى لەگەڵ داگيركاردا دروستى دەكەن؛ تێيدا هەوڵ دەدەن ئازارچەشتنەكانى ئێستا و ڕابردوو بە دەستى داگيركار لە خۆيان بشارنەوە.

پێم وايە ئەوەى تا ئێستا خوێندووتەتەوە لەم بابەتەدان وەڵامى زۆرێك لە پرسيارەكانتى دابێتەوە كە دەكرێت لە كاتى خوێندنەوەى ناونيشانى بابەتەكەدا بۆت دروست بووبێت. تەنها لە شوێنى لايەنەكانى نێو نموونەكان، ئێراق وەك داگيركار و جەماوەرى باشوورى كوردستان وەك قوربانى دابنێ؛ بۆت دەردەكەوێت ئەوەى ڕوودەدات بە نزيكەيى هەمان شتە ياخود فۆڕمێكى تا ڕادەيەك جياوازى هەمان شتە. نەك تەنها پاڵپشتيكردنى هەڵبژاردەى ئێراق، بەڵكوو ئەمە دەكرێت درێژ بكرێتەوە بۆ چەندين بابەتى ديكەيش، وەك خۆزگەخواستن بە گەڕانەوەى دەسەڵاتى حوكوومەتى فاشيستى بەعس، پاڵپشتيكردنى سەدام، بينينى حوكوومەتى ئێراق وەك فريادڕەس، هتد.، هەموو ئەمانە دەبێت چى بن لە كۆنيشانەى ستۆكهۆڵم زياتر. خەڵكى باشوورى كوردستان بەردەوام ئازاى چەشتووە بە دەستى حوكوومەتەكانى ئێراق؛ بە دياريكراوى ڕژێمى بەعس چى بەرانبەر خەڵكى ئێمە نەكرد؟ چەند كەس كوژرا، چەند كەس زيندانى كرا، چەند ژن و منداڵ زيندەبەچاڵكران، چەند كەس ئەشكەنجە درا، چەند كەس بە چەكى كيميايى گيانى لەدەست دا. كەچى سەرەڕاى هەموو ئەمانە، ئێستاكەيش پێم وايە بەهەڵەدا نەچووم گەر بڵێم ئەو كەسانەى هاوسۆزيان بۆ سەدام هەيە زياتر لەوانەى كە ڕقيان بۆى هەيە. ئەگەر خۆبەدەستەوەدانى دەروونى نەبێت، چى وا لە كەسێك دەكات بە هەڵبژاردەى دوژمنەكەى بڵێت هەڵبژاردەى نيشتمان! كە بە ڕاى من نازەندكردنى ئێراق بە نيشتمان لە جاشايەتى زياتر نييە!

بێگومان، وەك نموونەكانى پێشتر باسمان لێوە كرد، جەمارەى داگيركراو هەوڵ دەدات پاساو بهێنێتەوە بۆ ئەم حاڵەتە، لێرەدا يەكێك لە پاساوەكان ئەوەبوو كە خەڵكى دەيانوت ياريزانى كوردى تێدايە، بێ ئاگا لەوەى ئەو ياريزانانە فۆڕمێكى زۆر توندترى كۆنيشانەى ستۆكهۆڵميان تێدايە! پاساوهێنانەوەيەكى تر بۆ ئەم بابەتە لە ڕێگەى شكستى حوكومڕانى كوردييەوە لە باشوور دەگرێت. پێم خۆشە ئەوە ڕوون بێت ئەم نووسينە بە هيچ جۆرێك ڕەوايەتيدان نييە بەوەى كە لە باشوورى كوردستان دەگوزەرێت. ئاشكرايە هەرێمەكەمان چەندين قەيڕانى قووڵى سياسى، ئابوورى، و كۆمەڵايەتى هەيە؛ بارودۆخەكە بە جۆرێك خراپ بووە كە سيستەمە جياوازەكانى كۆمەڵگەى ئێمە، گەر كەسى حيزبى بەڕێوەيان ببيات يان ناحيزبى، لە زۆربەى حاڵتەكاندا بە شێوەيەك گەندەڵ دەبن كە پاداشتى درۆ و نەزانى زياتر دەكەن وەك لە ڕاستگۆيى و زانين. ئەمە شتێكە لاى هەموومان ئاشكرايە، و مرۆڤى هۆشيار دەبێت ڕەخنەى لێى هەبێت! بێگومان پاش ئەوەى ئەو شتانەى كە داواى دەكات لە خۆيدا جێبەجێى كرد؛ بۆ نموونە گەر داوا دەكات گەندەڵى نەمێنێت، ئەوا دەبێت كە خۆى چووە فەرمانگەيەكى حوكومى، واستە نەكات بۆ ڕاييكردنى كارەكەى لەسەر حسابى خەڵكى تر. بەهەرحاڵ، بينينى حوكوومەتێك لە وڵاتێكى دواكەتوويى وەك ئێراقدا بە فريادڕەس هيچ جۆرە لۆجيكێك قبوڵى ناكات. وڵاتێك خۆى ئێستاكەيش هێزە مەزهەبييەكان بەڕێوەى ببەن، لە كاتێكدا خۆيان پياوى وڵاتانى ترن دەبێت جێگەى چى ئومێدێك بێت بۆ ئێمە! ئەم جۆرە پاساوانە بەرگەى شيكردنەوەى لۆجيكى ناگرن؛ وەك چۆن ڕەفتار و ڕوونكردنەوە بارمەتەكانى بانكەكەى سويد زۆر نائەقڵانى بوو، پاڵپشتيكردنى هەڵبژاردەى ئێراقيش بە هەمان شێوەيە و لە دۆخێكى دەروونييەوە سەرچاوە دەگرێت.

بۆيە بەو ئاكامگيرييە دەگەين كە ترس سەرچاوەى ئەو پاڵپشتييە كە بۆ هەڵبژاردەى ئێراق هەيە! وەك چۆن ترس واى كرد بارمتەكان هاوسۆزييان بۆ تاوانبارەكان هەبێت، واش دەكات بەشێك لە كوردى باشوور بۆ بردنەوەى ئێراق بێنە سەر شەقام! ستراتيجيەتێكە بۆ مانەوە و لە ترس لە نەمانەوە سەرچاوە دەگرێت. گرينگە بزانين، كاتێك سيستەمى تايبەت بە ترس (سيستەمى سيمپەساوى) چالاك دەبێت لە كاتى ڕووداوێكى مەترسيداردا، كاردانەوەى كەسەكە بە جۆرێكە كە لەم دۆخەدايە دايك كۆرپەكەى خۆى لەبير دەكات، بۆيە گەر ئەمە ڕوو بدات ڕەفتارەكانى ديكە چاوەڕوانكراون!

سەرچاوەكان:

Kennedy, W. D. (February 12, 2018). The South’s Stockholm Syndrome.

Harnischmacher, R., &Müther, J. (1987). Das Stockholm-Syndrom. ZurpsychischenReaktion von Geiseln und Geiselnehmern [The Stockholm syndrome. On the psychological reaction of hostages and hostage-takers]. Archiv fur Kriminologie, 180(1-2), 1–12.

Klein, C. (April 9, 2019). Stockholm Syndrome: The True Story of Hostages Loyal to Their Captor.

Nair, M. S. (2015). Stockholm syndrome -A self-delusive survival strategy. International Journal of Advanced Research. 3 (11); 285 – 388.

The post سايكۆلۆجياى ميللەتى داگيركراو: appeared first on ژنەفتن.

ترس لە فەوتان و لەناوچوون و نەمان، وای کردووە کورد تا کاتێک نەکەوتووەتە بەر مەترسیی ڕاستەوخۆی تێداچوون، کەناری ئارامی جێنەهێشتووە و لە پێویستیشدا تەنیا ئەوەندە لەو لێوارە دوورکەوتووەتەوە کە مەترسییەکە بۆ ماوەیەک بڕەوێنێتەوە. بەکورتی گوتاری مانەوەی کورد هێندەی ترسی لە فەوتان و نەمان بەرهەم هێناوە و دەهێنێت، ئەوەندە ڕێنوێنی کورد نەبووە بەرەو ئارامی و ئاسایش و حەسانەوە. ژیان لە لێوار هەمیشە مەترسیی کەوتنەخوارەوەی لەسەرە.

سەرهەڵدانی بزووتنەوەی بەرینی جەماوەریی ئەمجارەی ئێران، لە کوردستانەوە دەستی پێ کرد و یەکەمین گیانبەختکردوو و یەکەمین کۆبوونەوە و یەکەمین خۆپیشاندان و یەکەمین درووشمەکانیش لە کوردستان بوون و لەوێوە زۆر زوو پەلی هاویشتە زۆربەی ناوچە و هەرێمەکانی دیکەی ئێران. پەرەسەندنی خێرا و بێوێنەی درووشمەکانی ڕاپەڕینەکە لە کوردستانەوە بۆ هەموو ئێران، جیا لە بەخشینی ڕواڵەتێکی سیکۆلار و داخوازیی ڕوون و ئاشکرا بە بەراورد لەگەڵ خۆپیشاندانەکانی ساڵانی پێشتر، زۆر خێرا کوردی خستە ناوەندی خرۆشی ئەمجارەی ئێران و پێگەیەکی بێوێنەی بە کورد بەخشی. یەکەم ڕۆژەکانی سەرهەڵدانەکە ترۆپکی هاوپشتی و شانۆیەکی نوێ بوو لە هەنگاوی جەماوەر بەرەو یەکگرتوویی و پاڵپشتبوون بۆ یەکتر. درووشمی پشتیوانی لە کوردستان، خۆپیشاندانەکانی تاران و تەورێز و باکووری ئێران و زۆر شار و ناوچە و هەرێمی گرتەوە. بانگەوازی مانگرتنی گشتی لە کوردستان و ڕژانە سەرشەقامی شارەکانی ئێران بۆ پشتیوانیی مانگرتن و خۆپیشاندانی کوردستان، دەریخست درووشمە سەرەتایییەکانی بەرگری لە کوردستان، بەرهەمی هەڵچوونێکی لەناکاو و نەخوازراو نەبووە. ئەم دیاردەیە لە ئێران کە بە پێچەوانەی پڕوپاگاندای هەردوو ڕژێمی پاشایەتی و ئیسلامی بە درێژاییی نزیک بە سەد ساڵی ڕابردوو، شتێکی نوێ و چاوەڕواننەکراو بوو، هاوکات لەگەڵ شۆک و وڕبوونی هەموو پان ئێرانیست و سەڵتەنەتخواز و ناسیۆنالیستی ئێرانخوازی بەڕواڵەت چەپ و هەموو ئەوانەی سوود لە پێشێلکردنی مافە ئیتنیکی و نەتەوەیی و کولتووری و سیاسییەکانی پێکهاتەکانی ئێران دەبینن، سەرکردایەتیی سیاسیی کوردستانی بەجۆرێک کرد بە ڕێنیشاندەری خەبات لە دەرەوەی کوردستانیش. ترۆپکی ئەم پشتیوانییە کاتێک بوو، دوای بۆردوومانی شوێن و جێگەی حیزبەکانی کوردستان لە باشوور لەلایەن سوپای پاسدارانەوە، ناوەندی هاوکاری مانگرتنێکی گشتی لە کوردستان ڕاگەیاند و داوای پشتگیریی ناوچەکانی دیکەی ئێرانی کرد بە خۆپیشاندان. هەر بەپێی هەواڵەکان، هاوکات لەگەڵ مانگرتنی گشتیی کوردستان، بەرینترین ئاستی خۆپیشاندان لە ئێران لەو کاتەدا ڕوویدا و ئەمە وەڵامێکی ڕوون بوو بۆ داواکەی سەرکردایەتیی سیاسیی کورد. لێرە بەدواوە هەڵوێستی مەیلە سیاسییە جۆراوجۆرەکانی کورد لە ناوخۆ و دەرەوە وردە وردە دەردەکەوێت و دوای شۆکی ڕۆژانی یەکەم، بەرەو بیچم گرتن و خۆڕێکخستن و کاری پڕوپاگاندا دەڕوات.

هێزی ساتەوەختە مێژوویییەکانین یان نا؟

من پێم وایە یەکێک لە گرینگترین ئامرازەکانی هەڵسەنگاندن و شرۆڤەی هێزە سیاسییەکان، شیکردنەوەی هەڵسوکەوتی ئەو هێزانەیە لە ساتەوەختە مێژوویییەکاندا؛ ئەو ساتەوەختانەی تێیاندا هێزێک و ڕەوتێکی سیاسی دەبێت بڕیاڕ بدات و تێڕوانینی خۆی بۆ ئەو ساتەوەختە لە ڕێی هەڵوێست و چۆنیەتیی مامەڵەکردنیەوە ئاشکرا بکات. لە وڵاتانی دیکتاتۆری و داگیرکراودا، ئەوە ئەو ساتەوەختانەیە کە چالاکیی سیاسیی ڕێکخراو و پیشەیی، لە حەشارگەی شانە و دەستە و گرووپە نهێنییەکانەوە دەگوازێتەوە سەر شەقام. لێرەوە هەر ڕەوتێک هەوڵی ئاراستەکردنی ساتەوەختەکە و کارتێکردنی دەدات بەپێی بەرژەوەند و بنەما فکرییەکانی خۆی.

بینین و خوێندنەوەی گۆڕانکارییە لە چاو ون بەڵام گرینگەکانی ژێر توێژی ڕووکەشی کۆمەڵگا، فاکتەری هەرە گرینگی چۆنیەتیی هەڵوێست و کردەی سیاسییە لە ساتەوەختە مێژوویییەکاندا. لە چرکەساتی یەکەم چەخماخەدا ئیتر دەرفەتی شیکاری و هەڵدانەوەی لاپەڕە و لێکدانەوەی هۆ و بەرهۆ نامێنێت و یەکەم هەنگاو لەسەر خوێندنەوەکانی پێشووتری کاتی کش و ماتی و بێجووڵەی ئاشکرا، دەنرێت.

هێزی ساتەوەختە مێژوویییەکان، بەردەوام بە خوێندنەوە و شیکاریی توێژی نەدیوی کۆمەڵگا، گۆڕانکارییە بەڕواڵەت ونەکان شی دەکاتەوە و توانستی ئەم گۆڕانکارییانە بۆ بەرەوپێشبردنی خەبات تاوتوێ دەکات. یەکەم نیشانەکانی ساتەوەختەکە دەناسێتەوە و هەر بۆیە لەگەڵ ساتی ڕووداندا ناشڵەژێت و تۆکمە و ئامادە، لە کەمترین کاتدا هێزی مادی و مەعنەویی خۆی بەڕیز دەکات و دەکەوێتە سەر ڕێڕەوی کرداری. یەکەم نیشانەکانی ناسینەوەی ئەم هێزانە هەوڵەکانیانە بۆ ڕێکخستنی جووڵەی جەماوەری و مەدەنی و گوشارخستنە سەر لایەنی بەرامبەر بۆ سەندنەوەی توانای پەرچەکرداری خێرا و دامرکاندنەوەی ڕاسانەکە. هاوکات بە بینین و لێکدانەوەی نیشانە سەرەتایییەکانی ساتەوەختەکە، کار بۆ پەرەپێدان و بەرینکردنەوەی دەست پێ دەکەن و ڕێگای پەرەپێدانی تا سنووری مومکین دەگرنە بەر. لە نموونەی ڕاسانی ئێستای کوردستان و ئێراندا، هێزی سیاسیی سەرەکیی کوردستان (لێرەدا ناوەندی هاوکاری) بە وشیارییەوە خواستیی هاوپشتی و داکۆکیکردن لە کوردی، لە ناو جەماوەری ناوچەکانی دیکەی ئێران بینی و هاوکات لەگەڵ بەرجەستەکردنەوەی ئەم نیشانە گرینگە، هەلی بۆ ڕاکێشانی شەپۆلی پشتیوانی لە کورد قۆستەوە. پەرەسەندنی درووشمی پشتیوانی کردن لە کوردستان لە تارانەوە بۆ ناوچەکانی دیکە و لەوانە باکووری ئێران و بەتایبەت بۆ تەورێز و هەرێمی ئازەرییەکان، گورزێکی کاریگەر بوو لە جەستەی نەیاران و دژبەرانی کوردستان درا. بۆمبارانکردنی ناوەندەکانی حیزبەکان لە باشوور و بەدەنگەوەهاتنی بەرینتری خەڵکی دەرەوەی کوردستان بۆ داوای پشتگیرییەکەی ناوەندی هاوکاری، سەلماندی کە سیاسەتی دووبەرەکی نانەوە لەنێوان پێکهاتە جۆراوجۆرەکانی ئێران، لەناو نەوەی نوێدا گۆڕاوە بۆ هەستی هاوپشتی و یەکترویستن. سڵاڤۆی ژیژەک زۆر بە درووستی ئاماژە بەوە دەکات کە خەڵکی ئێران تێگەیشتوون بەبێ ڕزگاربوونی کوردستان لەژێر ستەم، هیچ کەس لە ئێران بە ئازادی ناگات. ئەمەش بەڵگەیەکی دیکەیە بۆ ڕەوابوونی هەڵوێستی سەرکردایەتیی سیاسیی کوردستان.

ئەمجارەیان کورد، خۆویست یان نەخوازراو، خراوەتە ناوەندی گەمەکەوە و هێزی سیاسیی سەرەکی لە کوردستان بە خوێندنەوەی زانایانەی ساتەوەختە مێژوویییەکە، بڕیاری دوورکەوتنەوە لە لێواری داوە و قۆڵی بۆ ڕەواندنەوەی یەکجارەکیی ترسی مان و نەمان هەڵماڵیوە. پێداگریی ئەم هێزە لەسەر درێژەدان بە خەباتی مەدەنی و تێکەڵنەکردن و بەلاڕێدانەبردنی بە خەباتی چەکداری، نیشانەی خوێندنەوەی درووستە بۆ خواستی هێشتا ساوا بەڵام لەگەشەی هاوپشتی و یەکگرتووییی نێوان هەموو پێکهاتەکانی ئێران بۆ ڕاماڵینی ستەم بە هەموو جۆرەکانییەوە.

هاوکات بەرەیەکی سیاسیی دیکە لە مەیداندا هەیە کە بەجۆرێکی دیکە لەگەڵ ساتەوەختە مێژوویییەکاندا بەرەوڕوو دەبێتەوە. ئەم بەرەیە کە بەگشتی تەنیا خۆی و فکری هاوشێوەی خۆی بە هێزی گۆڕانکاری و کار و چالاکی دەبینێت، لە ناسینەوەی نیشانەکانی بەر لە هاتنی ساتەوەختەکە کڵۆڵە و هەر بۆیە لەگەڵ سەرهەڵدانی یەکەم شەپۆلەکان دەتاسێت و سەرەتا بە بێبایەخکردن و نەگونجاندنی لەناو بەرنامەی هەرە لەپێشی ڕۆژانەیدا، هەوڵی نکۆڵیکردن و حاشالێکردن و لەم ڕێگەیەوە دامرکاندنەوەی دەدات. لەگەڵ بەردەوامبوونی دۆخەکە، ئەم هێزە ئامرازی خوێندنەوەی پێشوەختی ساتەوەختەکە و ڕووداوەکانی دواتری پێ نییە و تاسان و حاشاکردنەکەی سەرەتاش هێندەی وزە پێ نەهێشتووە کە بپەرژێتە سەر خۆڕێکخستن لەگەڵ ڕووداوەکان. لێرەوە هەوڵ بۆ بەلاڕێدابردنی ڕەوتی ڕووداوەکان و وەبیرهێنانەوەی باوەڕەکانی خۆی دەدات وەک تاکە ئەڵتەرناتیڤی گەیشتن بە مەبەست. ئەم هێزە دژ بە ساتەوەختە مێژوویییەکان دەوەستێتەوە و دەکرێت لە خانەی هێزە کۆنسەرڤاتیڤەکاندا پۆلێن بکرێت کە بوون و مانەوەیان لە مەیین و چەقبەستووییدا دەبیننەوە و گۆڕانکاری، گۆمی مەندی ئاسوودەیییان دەشڵەقێنێت. نائامادەبوونی ئەم هێزە بۆ ئەو ساتەوەختانە لە ئەنجامدا دەیخاتە سەر دژایەتیکردنی نائاشکرا و ناڕاستەوخۆی ڕەوتی ڕووداوەکان لە ڕێگەی جۆراوجۆرەوە. بەرژەوەندیی تاقم و دەستە و حیزب لەناو ئەم بەرەیە، پاڵنەرێکی بەهێزە بۆ دژوەستانەوە. لە ڕاپەڕینی ئێستای کوردستان و ئێراندا، کۆماری ئیسلامی و سەڵتەنەتخواز و پان ئێرانیست و ناسیۆنالیستە ئێرانییەکان لەم بەرەیەدان. ترسی سەرەکیی ئەوان هەمان دیاردەی سەرەکیی ڕاپەڕینەکەیە کە بریتییە لە درووشمی هاوپشتی و یەکگرتوویی و پێویستیی قبووڵکردنی یەکتر. فەلسەفەی سەرەکیی بوون و مانەوەی ئەم هێزانە هەتا ئێستا بڵاوکردنەوەی ڕووحی دژبەیەکی و ناتەبایی و بێمتمانەیی بووە لەناو خەڵک و بەتایبەت نەتەوەی باڵادەست. نەوەی ڕاپەڕیوی ئێستا لە درووشمەکانیدا وەڵامی تەواو ئاشکرا و ڕوون و بێنیاز لە ڕاڤە و تەفسیر، بە سیاسەتی دووبەرەکی نانەوە دەداتەوە. ئەم نەوەیە بە دەنگی بەرز خوازیاری لەگۆڕنانی هەموو ستەمگەرێکە لە هەر چوارچێوەیەکدا: مەرگ و نەمان بۆ ستەمگەر، جا چ شا بێت و چ ڕێبەر. ئەمە لە چەندین درووشمی دیکەشدا هەتا ئێستا ڕۆژانە و لە شوێنی جیاواز دەوترێتەوە.

ئەم تێڕوانینە بۆ ساتەوەختی مێژوویی، تەنیا تایبەت بە هێزی داگیرکەر و چەوسێنەر نییە. بەشێک لە کوردیش هاوکات لەگەڵ پەرەسەندنی ڕاپەڕینەکە، لەسەر جیاکردنەوەی ڕێڕەو و ئاراستەی خۆپیشاندانەکانی کوردستان لە شوێنەکانی دیکەی ئێران پێدادەگرێت. ئەم پێداگرییە هەندێک جار تا ئاستی هەوڵ بۆ دامرکاندنەوە و لە خشتەبردنی داخوازییەکانی سەر شەقامیش دەڕوات. ئەم بەشە لە کورد بێ بڕوا بەو هاوپشتی و پشتیوانی و یەکڕیزییەی لە ئاستی ناوخۆدا سەری هەڵداوە و لە درووشم و هەڵوێستی بەشێکی زۆری چالاکانی ناوخۆدا ڕەنگی داوەتەوە، لە ڕاستیدا ترسێکی گەورەی لە بەجێهێشتنی لێواری مانەوە هەیە و بە زەقکردنەوەی کۆمەڵێک ڕەخنەی ناو ڕاپەڕینەکە، هەوڵ دەدات کورد لە ناوجەرگەی یارییەکە دوور بخاتەوە و لە باشترین حاڵەتدا لە پەڕاوێزی ڕووداوەکاندا بیهێڵێتەوە. ئەو ترسەی گوتاری مانەوەی مێژووییی کورد، لەو بەشەدا هێندە بەهێزە کە بەسەر هیوای ڕزگاری و ئازادی لە ڕێگەی یەکڕیزی و هاوپشتی لەگەڵ باقیی پێکهاتەکانی دیکەی ئێراندا زاڵە. ئەم هێزە مانەوە لە لێواری مان و نەمان و خۆحەشاردان لە بەستێنێک دوور لە چەقی ڕووداوەکان و بەرهەمهێنانەوەی ترسی لەناوچوون، بە باشتر دەزانێت لە دابەزینە ناو چەقی ساتەوەختەکە و بەهێزکردنی ئەو لایەن و تایبەتمەندی و خەسڵەتەی کە مەیلی ڕەواندنەوەی ستەمی هەیە و خەونی گەیشتن بە ئارامی و ئاسوودەیی دوور لە ترسی مان و نەمان، لەگەڵ ئەودا ئەگەری وەدیهاتنی زیاترە.

هێزی سەرەکیی ئەم بۆچوونە لەناو کوردی تاراوگە دەبینرێت، ئەگەرچی بەشێک لە هێزی ئینسانیی لایەنە سیاسییە کانی کوردستانیش پێک دەهێنن. بەشداریی کەم و نابەرچاو و شەرمنانەی کوردی تاراوگە لە کۆبوونەوە و خۆپیشاندانی هاوبەش بۆ پشتیوانیکردن لە ڕاپەڕینەکە، دەرفەت و مەودای لەباری بۆ نەیارانی کورد و لەوانە سەڵتەنەتخواز و پان ئێرانیست و ئیستەکانی دیکە ڕەخساندووە و دوای شۆکی سەرەتای هاواری نەویستنیان لە ناوخۆ، خەریکن ڕوخساری ڕاپەڕینەکە و خواستەکانی، بەجۆرێک بە ڕای گشتیی ڕۆژئاوا نیشان دەدەن کە دوورە لە ڕاستیی ڕووداوەکان و تەنیا ئامانجە ئایدیۆلۆژیکی و سیاسییەکانی خۆیان دەپێکێت.

پێداگری لەسەر پەڕاوێز مانەوە و لە لێواردا بەردەوام بوون، لە هەلومەرجی ئێستادا کەمترین سوودی بۆ دۆزی کورد لە ڕۆژهەڵات نییە و ئەگەرچی زۆریش نەخوازراو و بەپێچەوانەی ویستی هەڵگرانی ئەو بۆچوونە، بەڵام سوودەکەی دەچێتە گیرفانی بەرەی دژ بە هاوپشتی و هاودەنگی و یەکڕیزیی نوێ و ڕوو لە گەشەی نەوەی ڕاپەڕیوی ئێستا.

زۆرترین زیانی هاتنە ناو ناوەندی ڕووداوەکە و دوورکەوتنەوە لە لێواری مان و نەمان، شکست و گەڕانەوەمانە بۆ هەمان لێوار بە ئەزموونێکی زیاترەوە، بەڵام کەمترین دەرکەوتەی مانەوە لە لێوار، بوونی بەردەوامی ترسی کەوتنەخوارەوەیە بە دیوی لەناوچوون و فەوتاندا.

کاتی ئەوە هاتووە لەو لێوارە دوور بکەوینەوە.

The post کورد و زەروورەتی دوورکەوتنەوە لە لێواری مان و نەمان appeared first on ژنەفتن.

لە دڵی کوردەوە

هەموو گەلانی ئێران

 گەڵای زەیتوون بە تەبڕڕوک دێنن

لە دەمارەکانیشییەوە

ئاگر دەچننەوە بەرەی زەحمەتکێش

گەلێک، بە ساکاری خودموختاری

لە کەلی مێژوو دێتە سەر.

تووڕەیی و ئازادی

 لەسەر پشتی ماینەکان ڕادەگوێزێ.

لە بریقەی لوولەی موسەلسەلەوە واتایەک بۆ هەتاو دەدۆزێتەوە.

بۆنی شەویشی

لە لەرەی مل و یاڵی ماینەکاندا.

دەنگی ماڵاتەکانی

لە دەشت دەبیستێ

خوێنی گەنمە جاڕیشی

لە زەوییە زەوتکراوەکاندا

دەخوشێ.

دەست بە چەک

چاوێکی لە ماڵێیە و

چاوێکی دیشی لەسەر خاک ئۆقرە دەگرێ.

گڕی هەزار ئاوایی لە سینگیدا

لە دۆڵ و دەرەکانی کوێستاندا

شوێن دەگۆڕێ.

لە لووتکەیەکەوە بۆ خەرەند و

لە چۆمێکەوە

بەرەو دارستان

پەرە بە سووراییی زەوی و ئاسۆ دەدا

*

                            لە هێڵی بەبەڕوو تەنراوی بەرگری

چاوی پێشمەرگەکان هەموو شەوێک

ڕۆ دەچێتە لەشی مەرگەوە و

ئێسقانی جیهانخۆرەکان قاڵ دەکاتەوە.

لەشی شەو لە هەزار ڕۆچنەوە دەڕووشێ

چونکە چاوی پڵینگەکان

دەرفەت بە لەرەی نسێیەک نادا.

بۆنی پڵینگ

لە هەناسەکانی کوردێکەوە دەشنێتەوە

بەفر و سەوزایی

خاک و شنە

پشووی نەیاران سوار دەکا

                                      *

هەر باری جینایەت دەخەن

لە شار و دێ

تانگ و ترێلییەکان

.

وڵاتی خودموختاریش

ئاڵاکانی لەسەر سینگی کوڕان و کچان هەڵدەکا.

 لە خەونی فاتۆمیی تیمسارەکاندا

دە جار کوردستان خاپوور دەکرێ.

لە خەیاڵی قاڕنایی جاشەکاندا

سەد جار پێشمەرگەکان

لەت و کوت دەبن.

هەتاوی “ئاربابا”ش هەموو ڕۆژێ

لەسەر باڵی گوللە

لەسەر جادەی سنە

پەرەدەدا بە:

“ئەی رقیب! هەرماوه قەومی کورد زوبان

   نایشکێنێ دانەری تۆپی زەمان”

دەڕوازەی گەورە لەسەر گازەرای پشتە

جادەکانی پێشمەرگەیەک یەکتری لەئامێز دەگرن

لە سەر جادەی سنە

ژیان دارە دارە دەکا.

لە سەر جادەی سنە

دایکان شیر بە منداڵەکانیان دەدەن.

لە سەر جادەی سنە

باری جینایەت بێ ئۆقرەیە.

لە سەر جادەی سنە

چەکداران بەردەوام فیشەکەکانیان دەبژێرن.

لە سەر جادەی سنە

منداڵان فیتوو لێ دەدەن.

لە سەر جادەی سنە

چەکداران ددان لە چیڕەوە دەبەن.

لە سەر جادەی سنە

دەمار و دەستەکان ڕیشاژۆیان کردووە لە خاکدا.

لە سەر جادەی سنە

تانکەکان ژیان دەکێڵن.

لە سەر جادەی سنە

لە کڵاوی ئاسنین لەگەنی منداڵان چێ دەکەن.

لە سەر جادەی سنە

ماڵەکان بە راکێت خاپوور دەکەن.

لە سەر جادەی سنە

کۆڵانەکان

نسێ بە نسێ شوێنی چەکداران هەڵدەگرن.

لە سەر جادەی سنە

دەستفرۆشەکان چەک و خۆراک دەفرۆشن.

لە سەر جادەی سنە

چەکداران منداڵی مەلۆتکە دەپشکنن.

لە سەر جادەی سنە

نارنجۆک بۆ وەرزێڕەکانی “سەردەشت” دابین دەکەن.

لە سەر جادەی سنە

چەکداران نانەبەرەکان دەپشکنن.

لە سەر جادەی سنە

دەستکێشی خوری

بۆ پێشمەرگەکانی “بانە” دەچنن.

لە سەر جادەی سنە

هێلیکۆپتەرەکان هەڵفڕین بەسەر “کەلی خان”دا تاقی دەکەنەوە.

لەسەر جادەی سنە

منداڵان سێرەگرتنی “کاک فواد” فێری یەک دەکەن.

لەسەر جادەی سنە

پادگانەکان لێک دوور دەکەونەوە.

لەسەر جادەی سنە

شار و دێهات سەری یەکتر دەدەن.

لەسەر جادەی سنە

خودموختاری شەهیدەکانی دەنێرێتە دیدەنی پێشمەرگەکان.

لەسەر جادەی سنە

“قازی محەممەد” سێدارەکەی

سەنگەراوسەنگەر دەبا.

لەسەر جادەی سنە

ناوی بەرزی کوردستان

لە ئاور و ئازادیدا رەنگ دەداتەوە و

چاوی گەلان رووناک دەکاتەوە.

چاوەکانی “هیرمەند” و “کەشەف ڕوود”

ئەگەر کرابانەوە

خوێنی “چل چەمە” لە کەویر و شۆرەکات

دارستانێکی خودموختاری دەڕواند و دەیگوت:

“ئەو ڕەنگه سوورە بوو که‌ لە ئاسۆی بڵندی کورد

  موژدەی بەڵێنی بۆ گەلی دوور و نزیک ئەبرد”

سەرچاوە: ویژەنامە هنر و ادبیات رشت، شمارە ١١، تیرماە ١٣٥٩

The post «ئاور لە گەڵای زەیتووندا» appeared first on ژنەفتن.

ئینجا چۆن لە کۆمەڵگەیەکدا کە بەردەوام لە دژی ڕەگەزپەرستی قسە دەکرێت و سەرکۆماری ڕەش‌پێستی هەبووە، ئاوا ڕووداوێک ڕێی ­تێدەچێت؟ چۆنە کە مامۆستایانی پەیوەندییە ڕەگەزییەکانیش فرەتر تەقە لە ڕەش‌پێستەکان دەکەن؟ بەرسڤی ئەم پرسیارە ئاڵۆزبوونی پەیوەندییە ڕەگەزییەکان نیشان دەدات. لە ڕاستیدا ئەوە نییە لە سەدەی بیست‌ویەکدا تاکی سپی‌پێست ڕقی لە ڕەش‌پێست بێ و بەو پێیە دەست بداتە چەک و بچێتە سەر جادە و بیکوژێت. هۆیەکەی ئاڵۆزترە. هۆی کوژرانی زیاتری ڕەش‌پێستەکان لەلایەن پۆلیسەوە ڕەگی لەنێو کڵێشە ڕەگەزییە مەترسیدارەکاندایە. کڵێشەگەلێک کە دەڵێت «ڕەشپێست مەترسیدار/ تاوانبار و توندوتیژە.» ئەم کڵێشە ڕەگەزییانە وێنەی «ڕەشی توندوتیژ و مەترسیداری» لە ناخی زەینی ئەو مامۆستا پسپۆڕەی پەیوەندییە ڕەگەزییەکانیشدا داکوتاوە و فۆرمی بە کرداری داوە؛ سەرەڕای ئەوەی لە خودئاگایشیدا بەرپەرچی ئەو کڵێشانە دەداتەوە. ئەم کڵێشە ڕەگەزییانە سەبارەت بە ڕەش‌پێستەکان دەبێتە هۆی ئەوەی مکانیزمی بەرگریی هەر تاکێک (پۆلیس یان مامۆستا) هاوکات لەگەڵ بینینی ڕەش‌پێستەکاندا بەخێرایی کارا ببێتەوە و هەڵاتن یان تەقەکردنی لێ ‌بکەوێتەوە. ئەم بابەتە تەنیا پەیوەندی بە کەسانی ڕەگەزپەرستەوە نییە.

کڵێشەکان و نۆرماڵیزەکردنی چەوساندنەوە و هەڵاواردن

بەڵام کڵێشەکان چین و بۆچی دەخولقێن و بەرهەم دەهێنرێنەوە؟ کڵێشەکان بە پەرگال و سیستمێک لە باوەڕ و پیش‌داوەرییەکان دەگوترێن کە سەبارەت بە کۆمەڵێک خەڵک (لەسەر بنەمای جێندر، زمان، فەرهەنگ، ئێتنیک یان ئایین) لە مێشکماندایە و هەلی هەڵسەنگاندن و تێگەیینی کرداری ئەویدی و بەو پێیەش هەلی بڕیاردان لەمەڕ ئەو کۆمەڵە خەڵکە دەڕەخسێنێت. کڵێشەکان بەزۆری ڕووکەشیانە و دوور لە قووڵبوونەوەن؛ ساکارن و تاک بەخێرایی بەر مێشکیان دەخات و بە ئەستەمیش دەگۆڕدرێن. بەڵام هەموو ئەم هێمانانە بەتەنیا نابنە هۆی دروست‌بوونی کڵێشەیەکی جێندری یان ڕەگەزی (نەژادی). بۆ تێگەیینی کڵێشەیەکی ڕەگەزی یان جێندری دەبێت سەرنج بە هێمانێکی دیکەش بدەین: دەوری ئەو کڵێشەیە لە نۆرماڵیزەکردن و ئاساییکردنەوەی سیستمی هەڵاواردن و ڕەواییدان بە جۆرەکانی نایەکسانی.

هەڵاواردن و چەوسانەوە تەنیا بە زەخت و زۆر ناکرێ و داسەپاندن و ڕەوایی‌بەخشین بە سیستمە هەڵاواردن-تەوەرەکان پێویستی بە ئایدیۆلۆژی و هەندێ وێنایە تا لە ڕێگەیانەوە مرۆڤەکان بەو باوەڕە بگەن کە ئەوەی ڕوو دەدات نەک هەر نایەکسانی، نادادپەروەری و چەوساندنەوە نییە، بەڵکوو خودی دادپەروەری و مەنتق و ئاوەزمەندییە. تەنیا لە ڕێی نۆرماڵ و ئاسایی­نواندنەوەی دیاردەیەکی نانۆرماڵەوە ئامادەبوونی ئەو دیاردەیە درێژەی دەبێت و کڵێشەکان ڕێک لەم پێڤاژۆیەی بەرهەم­هێنان و بەرهەم­هێنانەوە و نۆرماڵیزە و هەڵاواردن و چەوساندنەوەدا دێنەئاراوە و پتەوتر دەبن و بەردەوام بەرهەم دێنەوە. لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ کڵێشەیەکی گرێدراوی کۆمەڵێک لە کەمینەکاندا دەبێت بە دوای چۆنیەتیی نۆرماڵیزاسیۆنی ئەو کڵێشەیەدا بگەڕێین. بۆ نموونە وتەی «ژن هەستیارە»، کڵێشەیەکە ڕەهەندێکی کەسایەتیی ژن (هەستیاری) بەسەر سەرجەمبوونی ژنێکدا و لە ئاستێکی تردا بەسەر هەموو ژناندا دەگشتێنێت. بەڵام تێگەیینی ئەم کڵێشەیە بەبێ سەرنجدان بە ڕۆڵی خستنەپەراوێزی ژن لە ئاقاری گشتیدا ڕێی ­تێناچێت؛ کەوابوو ئەرکی ڕاستەقینەی ئەم کڵێشەیە بێبەشکردنی ژنانە لە گێڕانی ڕۆلی گرنگ لە کۆمەڵگەدا و هەروەها ڕەوایی‌دانە بە هەڵاواردنی سیستماتیکیان بەپێی جێندەر.

بە مەبەستی تێگەیینی ئەرکی کڵێشەکان بۆ هەڵاواردن، دەتوانین سەرنج بە فرەجۆرییان لە کۆمەڵگە جیاجیاکاندا بدەین. با سەیری چەند نموونەیەک بکەین:

«ڕەشی تەوەزەل»: ئەمە کڵێشەیەکی فرەباوی ئەمریکایە. بەڵام بۆ تێگەیینی ئەم کڵێشەیە دەبێت بپرسین ئەرکی «ڕەشی تەمبەڵ و تەوەزەل» چییە و بۆچی کۆمەڵگەی ئەمریکایی ئەم کڵێشەیە ساز دەکات؟ وەڵامی ئەم پرسیارە لە نایەکسانیی ئابووریدایە. لە کۆمەڵگەیەکدا کە بانگەوازی دادپەروەری و بەسوودبوونی میکانیزمگەلی ئابووریی سەرمایەدارانە بۆ هەمووان دەکات، چۆن دەتوانین ناوەکیەکیی قووڵی چینایەتیی نێوان مرۆڤی ڕەش و سپی تێبگەین؟ پاساوەکەی پاکانەبۆکردنی سیستمێکی پڕ لە هەڵاواردن و تاوانبارکردنی مرۆڤی ڕەشپێست خۆیەتی. لەسەر ئەم بنەمایە «ڕەشی تەوەزەل» هۆکاری هەژاریی ڕەشپێستەکان بە تەمبەڵییانەوە گرێ دەدا و لەولاشەوە پاکانە بۆ سیستم دەکا و بێ­تاوانی پیشان دەدات.

«ئەفغانیی تاوانکار»: یەکێک لە کڵێشە باوەکان لە ئێراندا ئەوەیە کە پەنابەرانی خەڵکی وڵاتی ئەفغانستان وەک «تاوانکار» و «مەترسیدار» پێناسە دەکرێن. بۆچێ؟ لەبەر ئەم هۆیە سادەیە کە ئەوان بۆ کار ئاودیوی ئێران دەبن و زۆربەیان لە قەراخ شارەکان و گەڕەکە هەژارەکاندا نیشتەجێ دەبن و بە کرێکاری بژیوی ژیانیان دەستەبەر دەکەن. کەوابوو، جۆرێک بەربەرەکانێ دەکەوێتە نێوان دانیشتووانی هەژاری ئەو شارانە و پەنابەرانی ئەفغانستانی. بەڵام خەڵکانی خۆجێیی چۆن دەتوانن ئەوان لە گەڕەکەکانیان وەدەربنێن یان لەگەڵیاندا بە خراپی بجووڵێنەوە؟ لێرەدا ئیتر کڵێشەی «تەمبەڵی» کەڵکی وای نییە؛ کەچی نواندنەوەیان وەک کەسانی «مەترسیدار» یان «تاوانکار»، یارمەتییان دەدات تاوەکوو ڕێ لە نیشتەجێبوونیان بگرن و شاربەدەریان بکەن.

«پەرەستوو»: ئەمە کڵێشەیەکە لەم ساڵانەی دواییدا و پاش گەندەڵیی ئەخلاقیی هەندێک دەسەڵاتدار بووەتە باو. ئەڵبەت بنەڕەتی ئەم کڵێشەیە وێنەیەکە ژن بۆ ئۆبژەیەکی سێکسی دەگۆڕێت و دەبێتە هۆی ئەوەی هەموو هەڵسوکەوتەکانی لە پێکەنین، شادی، هاوڕێیەتی و خۆڕازاندنەوەی بە گوێرەی زایەند فام بکرێت و بەم شێوەیە ژیانی کۆمەڵایەتییان بەرتەسک بکرێتەوە. بەڵام وشەی «پەرەستوو» [لە واتای سەرکیدا باڵندەی پەڕەسێلکەیە] هیچ ئەرکێکی نییە جگە لەوەی بە قوتکردنەوەی ژنێک، سەرنجی جڤاک لەسەر پەیوەندیی بێ‌ڕەوشتانەی پیاوێکی دەسەڵاتدار لا ببەن. لەم ساڵانەی دواییدا زۆر جار دیومانە کە چۆنچۆنی بە زەقکردنەوەی «پەرەستوو» ڕووداوێکی تاوانکارانە یان گەندەڵیی ئەخلاقیی بەرپرسێک دەخرێتە پەراوێزەوە و هەموو ڕووداوەکە دادەبەزێنرێ بۆ باسی بەسەرهاتی «ژنێک». سەرباری ئەمە، دەبینین کە سازکردنی ئاوەها کڵێشەیەک چلۆن دەبێتە هۆی وەلاوەنانی دووجارەی ژنان لە ئاقاری گشتیدا.

دەستەواژەی «جیاییخوازی»ش هاوڕەگەزی کڵێشەکانی سەرەوەیە. بەکارهێنانی زاراوەی «جیاییخواز» ئامانجێکی دیاریکراوی هەیە. ئەم بەرچەسپە بۆ بەشێک لە خەڵک بەکار دەهێنرێت کە لە ڕووی جوگرافیشەوە بەزۆری لە قەراغی ئێراندا دەژین؛ بە دیاریکراوی بۆ تورک، کورد، عەرەب و بەلووچەکان. ئەمە لە کاتێکدایە کە فارسەکان و کۆمەڵە ئێتنیکییەکانی تر بەر ئەم ناو و بەرچەسپە ناکەون. بۆ نموونە ئەگەر ئەسفەهانییەک لەسەر کێشەکانی پەیوەست بە ئێنتیکەکانی وڵاتی ئێران بنووسێت، بۆ ئەو کڵێشەی جیاییخوازی کارا نابێتەوە. بەڵام کە تورک یان عەرەب یان کوردێک لەم بارەوە بنووسێت، زەینەکان بەخێرایی بەرەو ئەو ئاراستەیە دەڕۆن کە نەکوا ئامانجی جیابوونەوە بێت؛ ئینجا وەها پاشخانێکی زەینی، خێرا قەزاوەتی ئەویدی و شیکاریی کارەکانی ئەو کەسەی لێ دەکەوێتەوە.

کڵێشەی «جیاییخوازی» هەڵاواردنی ڕەگەزی و ئێتنیکی، سانا و ڕێ تێچوو و ئاسایی دەکاتەوە. جیاییخوازی بە ڕێگرتن و بە شێوەی گوماناوی دەرخستن، یان بە تابۆکردنی هەلی گوتوبێژ سەبارەت بە نایەکسانییەکان -لە باری ئێتنیکیەوە- بەردەوامبوونی هەڵاواردن و چەوساندنەوە نۆرماڵیزە دەکەن. ئەمڕۆکە قسەوباس لەسەر نایەکسانیی ئێتنیکی لە ئێراندا -تەنانەت بەپێی ڕوانگەی پسپۆڕانەش-دژوار و بە جۆرێک سەر بە ئاقاری ڕێ پێنەدراوە. ناوەندی ئاماری ئێران، بۆ نموونە، لە سەرژمێرییەکاندا ڕێ بە پرسینی زمانی دایکی نادات، زۆربەی زۆری توێژینەوەکانی دیکەش ئاوڕی شێلگیرانە لەم بابەتە نادەنەوە؛ نەکوا باسی نایەکسانی و وێکگرتنەوەی ئەم بابەتە لەگەڵ کەلێنە ئێتنیکییەکاندا تاوتوێ بکرێ و هەڵبسەنگێنرێت. نموونەی بەرچاوی ئاوەها ترسێک لەلایەن زۆرێک لە هاوڕێیانی عەرەب، تورک، بەلووچ و کوردەوە، کە بەرپرسیارێتی یان پێگەیەکیان لە پێکهاتەی سیاسیدا هەبووە، هەستپێکراوە. بۆ نموونە برادەرێکی بەرپرس لە وەزارەتی پەروەردە، جارێکیان لە چاوپێکەوتنێکی دۆستانەدا بەگوڕ و تینەوە باسی فێرکاری بە زمانی دایکی و پێویستبوونی دەکرد؛ کە قسەکانی تەواو کرد، لێم پرسی ئایا لە دانیشتنە فەرمییەکانی وەزارەتخانەشدا باسی ئەم بابەتانەت کردووە؟ وەڵامی دایەوە: «ناکرێت، کە ئەم باسە بێنینە ئاراوە، بەرچەسپی جیاییخوازیمان لێ دەدەن و وەلاوە دەنرێین؛ بەڵام هەوڵ دەدەین بە ئاماژە قسەکانمان بگەیەنین.»

ئەڵبەت لەوانەیە ئێوە بڵێن بەرچەسپی جیاییخوازی بە شێوەی زۆر ئاشکرا بۆ ئەو چالاکییانەوە بەکار دەهێنرێت کە هەندێک کەس بۆ جیاکردنەوەی پارچەیەکی ئێران دەیشۆپێنن و ئیتر تاکەکانی تری ئەو کۆمەڵە ئێتنیکییە ناگرێتەوە. وەڵامەکەی ئەوەیە کە کێشەی سەرەکی لە کڵێشەکاندا ئەوەیە کە زۆر خۆگونجێنن و ئەگەری ئەوەیان هەیە بەخێرایی بگشتێنرێن و ببنە بنەمای داوەری و شیکاریی کرداری ئەویدی. کاتێک کڵێشەی «موسوڵمانی تیرۆریست» جێگیر دەبێت، لێکەوتەکانی هەموو ئەو کەسانە دەگرێتەوە کە لە وڵاتانی موسوڵمانەوە دێن، تەنانەت ئەگەر ئایین-باوەڕ یان موسوڵمانیش نەبن. زۆرێک سیک-ی هیندی تەنیا لەبەر پێچە و مێزەرێک کە دەیبەستن بەرەوڕووی هەڵاواردن و ڕەگەزپەرستی بوونەتەوە. بۆ نموونە، لە ئەنجامی پەرەگرتنی کڵێشەی «موسوڵمانی تیرۆریست» چەند ساڵ پێش ئێستا و لە یەکێک لە قوتابخانەکانی ئەمریکادا مامۆستایەک گومان لە قوتابییەکی خۆی دەکات کە مێرمنداڵێکی موسوڵمان بوو؛ مامۆستاکە وەیزانی بۆمبێکی کاتداری لەگەڵ خۆیدا هێناوە. بەڵام نەک بۆمب، تەنیا کاتژمێرێک بوو کە وەک کاری‌دەستی بۆ قوتابخانەی دروست کردبوو. ئەم بابەتە بووە هۆی ئەوەی سەرکۆماری ئەوکاتی ئەمریکا داوای لێبوردن بکات. ئایا ئەو مامۆستایە تاوانبار بوو؟ بێگومان ئەرێ. بەڵام تاوانباری سەرەکی ئەو کڵێشە ڕەگەزییانەن کە مێشک و قەزاوەتەکانی ئەو مامۆستایەی پێکهێناوە تا بەو ئاکامەی بگەیەنێت. کڵێشە ڕەگەزی و ئێتنیکی و ئایینییەکان وەک چاویلکەیەکن، چ بمانەوێ و چ نەمانەوێت، جیهانی دەوروبەرمان بە ڕەنگێکی لەپێش­دیاریکراو دەنوێنێتەوە.

بۆ تێگەیینی تایبەتمەندیی نۆرماڵیزاسیۆنی کڵێشەی جیاییخوازی، سەرنج بدەنە کەلێنی نێوان بەکارهێنانی ئەم وشەیە و خۆبواردن لە هێنانەگۆڕی گەنگەشە و باسوخواسی ئێتنیکی. ئەوانەی زۆرتر لە هەمووان «مەترسیی جیاییخوازی» دەورووژێنن، کەسانێکن حەز ناکەن سەبارەت بە پرسە ئیتنیکییەکان تەنانەت قسەش بکەن. گەر مەترسیی جیاییخوازی، بەو جۆرەی بانگهێشتی بۆ دەکەن، ئاوەها جدی بێت، کەوابوو پێویستە قسەی لەبارەوە بکرێت. دەبێت وەڵامی ئەم پرسیارانە بدەنەوە کە بۆچی کۆمەڵانێک لە دانیشتووانی وڵات بەرەو «جیابوونەوە و دابڕان» داگەڕاون؟ بەستێنەکانی ئەم داگەڕانە چین؟ ئاخۆ پەیوەندییەک لەنێوان پەرەسەندنی «مەترسیی جیاییخوازی» و «نایەکسانی»دا هەیە؟ چ جۆرە لێکۆڵینەوەیەک لەم بوارەدا پێویستە؟ ئەمانە هەندێک پرسیاری سەرەتایین کە هەر تاکێکی بانگهێشتکەری «ترس و مەترسیی جیاییخوازی» دەبێ لێیان ڕابمێنێ و وەڵامیان بداتەوە. بەڵام کار و ئەرکی وشەی «جیاییخواز» لە ڕاستیدا پیچەوانەی ئەم ڕێکارانەیە. ئەم وشەیە مۆرێکە تەنانەت ڕێ بە گەنگەشە و باس‌وخواس لەسەر ئەم بوارانەش نادات. کەوابوو، کاری کڵێشەی «جیاییخوازی» نەک هەر «نۆرماڵیزەکردنی هەڵاواردن»، بەڵکوو زیاتر لەوە، «تابۆکردنی» ئاخافتن لەمەڕ چەشنێک هەڵاواردن و چەوساندنەوەی دیاریکراوە.

ئینجا سەرەڕای ئەم ڕۆڵە هەڵاواردن-خولقێنە، گرنگترین دەوری ئەم کڵێشە ڕەگەزییانە ئاسانکاری بۆ کوشتنی مرۆڤ و «کۆمەڵکوژییە»: کڵێشە ئێتنیکی و ڕەگەزییەکان دەتوانن بکوژ بن و لێکەوتەیان کوشندە و قەڵاچۆکەر بێت. کڵێشە بکوژەکان بەو کڵێشە ڕەگەزییانە دەگوترێن کە نەک هەر قەڵاچۆکردنی کۆمەڵێک مرۆڤ پاساو دەدەن، بەڵکوو بە شیاوی کوژران و لەنێوچوونیشیان دەزانن. ئەمانە ڕێ بۆ کوشتنی «ئەویدی» خۆش دەکەن.

ئێمە کۆمەڵکوژی و کوشتنی خەڵک بە بابەتێکی سەیروسەمەرە دەزانین. گەر ببیسین لە فڵان وڵاتدا کۆمەڵکوژییەکی ڕەگەزی یان ئایینی ڕووی داوە سەرمان دەسوڕمێت،کەچی ڕاستییەکەی ئەوەیە کوشتن و کۆمەڵکوژی بۆ مرۆڤەکان بابەتێکی سادە و سانایە، ئەڵبەت بەو مەرجەی ئایدیۆلۆژی و کڵێشەی کاریگەر لەگۆڕێدا بن.

کڵێشەیەکی بکوژ خێرا مرۆڤەکان بە ئایدیۆلۆژییەک تەیار دەکات کە تێیدا کوشتنی ئەویدی بۆ ئامانجێکی گەورەتر، نەک هەر ڕەوایی پێ دەدرێت بەڵکوو دەبێتە پێویستییەکیش. هەر لەم جیهانەی ئیمڕۆدا ئەوەی بەسەر موسوڵمانانی میانماردا دەهێنرێت بەبێ بوونی ئەم کڵێشانە ڕێی­ تێناچێت و ناکرێت. هەروەها بیر لە بارودۆخی موسوڵمانانی چین بکەنەوە. چۆن دەکرێت دەسەڵاتی چین توندوتیژی و کۆمەڵکوژییەکانی بگەیەنێتە ئەنجام، گەر کڵێشەی «موسوڵمانی تیرۆریست»ی لە باخەڵدا نەبێت؟ هەروەها لەوانەیە بڕوا نەکەن کە ڕووداوی هۆلۆکاست لە ئەڵمانیای نازیشدا بەبێ کڵێشەی ئێتنیکی و ڕەگەزی ڕێی‌ تێ نەدەچوو.

کڵێشەی «جیاییخواز» لە کاتی خۆپیشاندانی خەڵکی پارێزگا پەراوێزییەکاندا دەوری خۆی دەگێڕێت و بەو پێیە دەبێتە هۆی ئەوەی «خۆپیشاندەر» و «جیاییخواز» زۆر بە خێرایی لێک­گرێ‌ بدرێن و پەرچەکرداری زۆر توندوتیژانەی لە بەرانبەردا بگیرێتە بەر.

ئەڵبەت باسەکە هەر بەمەوە ناوەستێت. گەر لێکۆڵەر بن، ئەگەری زیاتر ئەوەیە سەبارەت بە شارەکانی دەوروبەری تاران بنووسن، بەڵام کاتێک دەگەنە ئازەربایجان یان کوردستان و خووزستان پێنووستان لەگۆ دەچێت: «نەک‌وا ئەمانە جیاییخواز بن و من بەم نووسینەم ئاو بە ئاشیاندا بکەم.» ئەگەر لەبارەی بەندکراوانەوە دەنووسن، کە دەگەنە [ناوچە و شارگەلی] پەراوێز جەڵتە لێتان دەدات و دیسانەوە ئەم کەڵکەڵانە بە سەر بیر و زەینتاندا دادەبارێت.

ئەمە لە کاتێکدایە کە بەداخەوە ئەوانەی پەرە بەم کڵێشەگەلە دەدەن وادەزانن کارەکەیان هەوڵێکی ئەخلاقییە لە پێناو بەرگرتن لە توندوتیژیی ئێتنیکی. ئەو کەسانەی پەرە بە بەکارهێنانی ئەم دەستەواژە کڵێشەیییە دەدەن، هەمیشە مەبەستەکەیان خێرخوازانە لە قەڵەم دەدەن، کە گوایە دەیانەوێت بەر بە «شەڕ و خوێنڕشتنی قەومی» بگرن، بەبێ ئەوەی تێبگەن کە بە چەندپاتکردنەوەی ئەم کڵێشە ڕەگەزییە، بە شێوەی زۆر کاریگەر ڕێی بۆ ڕوودانیان خۆش دەکەن و هەر خۆیان ڕێگەی ڕوودانی کارەسات و کۆمەڵکۆژی تەخت دەکەن. «جیاییخوازی» لەم واتایەدا کڵێشەیەکی تەواو ڕەگەزی و مەترسیدارە کە لەبەر نەبوونی ناسیاری و هەستیاری لەمەڕ باس و بابەتەکانی گرێدراوی پەیوەندییە ئێتیکی و ڕەگەزییەکان، هەلی بەکارهێنانی بەگۆترەی ئەم زاراوە ڕەگەزپەرستانەیە بەبێ هیچ ڕێگرییەکی یاسایی و ڕەوشتی درێژەی هەیە.

خاڵی کۆتایی ئەوەیە کە خودی کڵێشەی «جیاییخوازی» هۆکاری پێکهێنان و گوڕپێدانی خواست و داگەڕانە بۆ جیابوونەوە. جیابوونەوە پێڤاژۆیەکی فیزیکی نییە، بەڵکوو زەینییە و کاتێک دەست پێ دەکات کە خەڵک و جەماوەری جیاجیا بۆ یەکتر وێنای خەیاڵاویی جیاواز دەخولقێنن و یەکتر لە بەلەمێکی هاوبەشدا نابینن. ئەم بابەتەی یەکتربینین لە لۆتکە و بەلەمێکی هاوبەشدا هەرگیز بە زەبر و زۆری چەک نایەتەدی، بەڵکوو پرسێکی کۆمەڵایەتییە. لەم کەشەدا جیاییخوازانەترین هەوڵ لەلایەن ئەوانەوە دەدرێت کە بە کەڵک‌وەرگرتن لە بەرچەسپی«جیاییخواز» تێدەکۆشن داخوازییەکانی [نەتەوەگەلی] پەراوێز بکەنە بڤە و تابۆ. بەڵام وێدەچێ بۆ خۆشیان بزانن کە ئەم بە تابۆکردنە، لەوانەیە داخوازی و گوتوبێژەکان لە ئاقاری گشتیدا بشارێتەوە، بەڵام بە تابۆکردنیان، هۆشیارانە یان ناهۆشیارانە، پێکهێنان و گەشەی پێڤاژۆکانی جیابوونەوەی زەینی لەو ناوچانەدا گوڕ پێ دەدەن.

*عەقیل دەغاقلە (چالاکوانی عەرەب و توێژەری کۆمەڵایەتی لە زانکۆی ڕاتگێرز، و.ی. ئەمریکا)

The post کڵێشەی ڕەگەزیی «جیاییخوازی» appeared first on ژنەفتن.

سینەما ئامرازێکی کاریگەرە لە دونیای مۆدێرندا. کاریگەری لەسەر بینەران بەجێ دەهێڵێت، تەنها بۆ کات بەسەربردن و داهاتی بازرگانی نییە. ئامانجی ئەم توێژینەوەیە شیکردنەوەی ناوەڕۆکی فیلمی (زەر)ـە. سەبارەت بە پەیوەندی نێوان ناسنامەی نەتەوەیی و خەباتی نەتەوەیی دژ بە کۆلۆنیالیزم لە باکووری کوردستان. بۆ کۆکردنەوەی داتا میتۆدی شیکردنەوەی ناوەڕۆک بەکار هاتووە. ئامرازی کۆکردنەوەی داتا بریتی بووە لە شیکردنەوەی نیشانەیییانە، ئەو وێنانە شیکردنەوەیان بۆ کراوە کە لە دیمەنەکانی فیلمەکەدان.

دەرئەنجامی ئەم توێژینەوەیە ئەوە دەخاتە ڕوو چەوسانەوەی کورد لەلایەن کۆلۆنیالیزمی تورک، لە ڕێگەی سیاسەتی پەرتکە-زاڵبە کاری لەسەر کراوە و بە شێوەی ناڕاستەوخۆ مانا بەدەستەوە دەدات. نیشانەکان ڕۆڵ دەگێڕن لە ئاماژەکردن بە سەرکوتی سیاسی، نەتەوەیی، کولتووری و کۆمەڵایەتی. بە سوودبینین لە سینەمای نەتەوەیی، دۆکیۆمێنتی و کەمینەکان توانراوە ڕوانگەیەکی دژە کۆلۆنیالیستیانە بەرهەم بێت. زیاتریش لە ڕێی ئەدەبیات و فۆلکلۆر و گۆرانی و داستانە کوردییەکان دەوڵەمەند کراوە. دەریدەخات بە هەموو شێوە کولتووری و سیاسییەکان شوناسی کورد سەرکوت دەکرێت. ئەوە خراوەتە ڕوو کە ڕەوتی سینەمای دژەفاشیزم لەو فیلمەشدا ڕەنگی داوەتەوە.

وشە کلیلییەکان: شوناس، سینەمای کورد، نیشانەناسی، کۆلۆنیالیزم، باکووری کوردستان.

پێشەکی

سینەما هەرچەندە تەمەنەکەی هێندە زۆر نییە بەراورد بە بوارەکانی دی هونەر، بەڵام توانیوویەتی هەموو بەشەکانی تری هونەریش لەخۆیدا کۆ بکاتەوە. سەرهەڵدانی سینەما لە وڵاتانی ئەوروپاوە لە سەدەی ١٩ سەری هەڵدا و بەپێی زەمەن گواسترایەوە بۆ هەموو جیهان. لەمڕۆدا بەشێکی زۆر لە وڵاتان خاوەن سینەمای تایبەت بە خۆیانن. دەرکەوتنی سینەمای کورد بۆ سەرەتای چارەگی دووەمی سەدەی بیستەم دەگەڕێتەوە. هەرچەندە گەشەی سینەمای کورد لە هەر چوار پارچەی کوردستان هاوشێوەی یەکدی نەبووە، بەڵام مۆرک و خەسڵەتی تایبەت بە خۆی هەیە.

لە سەرەتای هەشتاکانەوە سینەمای کورد لە باکووری کوردستان بە دەرکەوتنی یەڵماز گۆنای دەگەشێتەوە. گۆنای لەدوای خۆیەوە کاریگەری دادەنێتە شێوازی کارکردنی بەشێکی زۆر لە سینەماکارانی باکووری کوردستان. گۆنای نیشانی دەدات کە چۆن بتوانن سوود لە سینەمای دۆکیۆمینتی ببینن لە وێناکردنی ناڕاستەوخۆی کۆلۆنیالیزم و ستەمەکانی.

لەم توێژینەوەیە هەوڵ دراوە سێ تیۆری لەبارەی کۆلۆنیالیزم، نیشانەناسیی سینەما و سینەمای فاشیزم بخرێتە ڕوو. تیۆرییەکان لە پەیوەندی بە چەوساندنەوەی گەلی کورد و شێوازەکانی بەرەنگاری شی کراونەتەوە. هەریەک لە تیۆرییەکان لەگەڵ شێوازی کارکردن و دەرخستنی ئاماژەکان لە فیلمەکەدا تاووتوێ کراوە. لە ڕێگەی شیکردنەوەی وێنە و هێما و گوزارەکانی نێو فیلمەکەوە، هەوڵ دراوە گرنگی سینەمای کورد نیشان بدرێ بە سوود بینین لە ئەدەبیات و فۆلکلۆری کوردی. هەروەها ئەو لایەنە دەربخات چۆن شوناسی کورد لە فیلمێکدا دەردەکەوێت و چەندپارچەییی ئەو شوناسە، گرفت و کێشەکانی بە شێوەیەکی نیشانەیی خراوەنەتە ڕوو.

ئامانجی توێژینەوە:

هەر توێژینەوەیەک بە مەبەستێکی دیاریکراو ئەنجام دەدرێت. ئامانجی ئەم توێژینەوەیە ئەوەیە کار لەسەر نیشاندانی خەباتی نەتەوەییی کورد بکات لە باکووری کوردستان و ئەو چەوساندنەوەی کورد دووچاری کراوە لەلایەن دەوڵەتی سەرکوتکار. هەوڵ دراوە باس لە ڕەوشی سیاسیی کورد و خەباتی نەتەوەیی بکرێت لەو پارچەیەدا. هەروەها لە ڕێی فیلمێکەوە دەمانەوێ شیکردنەوە بۆ ئەو زەبروزەنگە بکەین کە لەوێدا دەوڵەت بەسەر کوردەکانی سەپاندووە.

کێشە و پرسیاری توێژینەوە:

خەباتی سەربەخۆیی، بە مانایەکی دی پرسە سیاسییەکان، تا ڕادەیەکی زۆر گرێدراوی چەند بواری دیکەشن. بۆ تێگەیشتن لە شێوەی بەرگریکردنی گەلێک یاخود بۆ تێگەیشتن لە بنەما و سیستەمی سیاسی چەوسێنەری هەر وڵاتێک، ڕەنگە هەر ئەوە بەس نەبێت چاو ببڕینە پێکهاتەی دەسەڵاتەکەی، یاخود کۆی هێزی بەرگریکار لە بەرانبەر چەوسێنەردا. بەڵکوو ئەو لایەنانەی تریش لەبەرچاو بگرین کە پرسی سیاسیی خۆی لێیان پەخش دەکاتەوە. لەوانە: مێژوو، فەلسەفە، کۆمەڵناسی، سیاسەت و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان. ئەو بوارەی دەمانەوێ پرسی سیاسی تێدا لەبەرچاو بگرین سینەمایە.

سینەما کاریگەری دادەنێت لەسەر پانتایییەکانی کولتوور، سیاسەت، دەروون، نەتەوایەتی. دەکرێ بڵێین سینەما هەر وێنەیەکی جووڵاوی ڕاگوزەر نییە بینەر بە دیاریەوە کات بەسەر ببات، دەکرێ سینەما لە ڕووی سیاسییەوە ئامرازێک بێت بۆ سەپاندنی دەسەڵات بەسەر لایەنێک و گروپێکدا. ڕەنگە بە هەمان شێوە لایەنی سەرکوتکراویش گەر بواری بۆ بڕەخسێت، دیوەکانی چەوساندنەوەی خۆی نیشان بدات. ئەمەش وابەستەی پرسێکمان دەکات کە پرسی ناسنامەی نەتەوەیییە لە سینەمادا.

کورد نەیتوانیووە وەک دەوڵەتی مۆدێرن حوکمڕانی بکات، دووچاری تاوانی مرۆیی بووەتەوە. کولتوورەکەی دووچاری زەبروزەنگ بووەتەوە و مەترسی لەناوچوونی هەبووە لە جلوبەرگ، تا دەگات بە زمان و ئەدەبیاتەکەی. جیا لەمانەش سینەمایە. لە سەرێکەوە نەهێڵدراوە کورد بەئاسانی دەستی پێی بگات، یا گەر بەرهەمیشی هەبووبێت سەرکوت کراوە. دەستڕاگەیشتنی کورد بە سینەما لەڕووی پڕبەرهەمی نوێیە، ڕەنگە وەک تاقانە، بەرهەمی کۆنمان هەبێت. مەبەست لە دەستڕاگەیشتن سینەما وەک پڕۆژەیەکی کولتووری، سیاسی، ڕۆشنبیری لە بەردەستی کورد نەبووە، تا سوودی لێ ببینێت. لە بەرهەمی سینەماییی وڵاتان گەر نیشان درابێت بە مەبەست بووە.

بۆ تێگەیشتن لە ناسنامەی کورد دەبێ بۆ ئەو بەرهەمانە بگەڕێینەوە کە خۆی بەرهەمی هێناون. لەم توێژینەوەیە هەوڵ دراوە دەرکەوتن و نیشاندانی ناسنامەی نەتەوەییی کورد لە بەرهەمێکی سینەماییی کوردی لە باکووری کوردستان شی بکرێتەوە و لە چوارچێوەی چەند تیۆرییەک ڕاڤەی دیمەن، و مانا و گوزارە سیاسی و نەتەوەیییەکانی فیلمەکە بکرێت. کەواتە لەم توێژینەوەیەدا دەمانەوێ بگەینە وەڵامی ئەم پرسیارە: پەیوەندی نێوان شوناس و خەباتی نەتەوەیی لە فیلمی زەر چۆن دەردەکەوێت؟

چۆن نیشانە و هێما لە بەخشینی مانای سەرکوتکردن و خەبات ڕۆڵ دەگێڕن لە فیلمی زەر؟

گرنگیی توێژینەوە:

ئەم توێژینەوەیە پەیوەندی نێوان ناسنامەی کورد و سینەمای کورد دەردەخات. لەو ڕووەوە کە سینەمای کورد تا ڕادەیەک زۆر نوێیە، ڕەخنە و شیکردنەوەی بەرهەمە سینەمایییەکانیش زۆر کەمە. بەهۆی سیستەمی سیاسی و سانسۆر لە باکووری کوردستان، ڕەنگە بوار کەم بووبێت دەربارەی ئەو بەرهەمانە بنووسرێت. ئەم توێژینەوە لە چوارچێوەی بواری کۆمەڵناسی سینەما بە بابەتێکی تازە دادەنرێت بۆ کتێبخانەی کوردی و دەکرێ لە داهاتوودا زیاتر سوودی لێ ببینرێت.

میتۆدۆلۆژی:

ئامانجی ئەم توێژینەوەیە شیکردنەوەی شوناسی کوردە لە فیلمێکدا. میتۆدی شیکردنەوەی ناوەڕۆک بەکار هاتووە، شێوازێک و ئامرازێکی توێژینەوەی زانستییە، ناوەڕۆکی میدیای بینراو شی دەکاتەوە. لە دووتوێی بابەتەکان دەکۆڵێتەوە، دەکرێ وێنە، گۆرانی، دۆکیۆمێنت و دەقی ئەدەبی یاخود دیمەنی میدیا و ڕاگەیاندنی بینراو بن. ئەو پەیامانەی پەخش دەکرێ باکگراوندە هزری، ئایینی، کۆمەڵایەتی، سیاسی و کولتوورییەکەی شی دەکاتەوە. میتۆدێکە لە شیکردنەوەی پەیامی فیلم گرنگییەکی زۆری هەیە، چونکە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ و لە دەرەوەی پەیوەندی گرێدراو بە مرۆڤەکانەوە ڕووبەڕوو دەتوانێ شیکردنەوە بۆ ڕەفتاری تاکەکان و دیاردەکان بکات لە کۆمەڵگەدا. شیکردنەوەی ناوەڕۆک یارمەتی توێژەر دەدات لە شیکردنەوە و خوێندندەوەی بابەتی توێژینەوەکە. یەکێ لە تایبەتمەندییەکانی ئەوەیە کە لە شیکردنەوەی فیلمە سینەمایییەکان دەتوانێت هەڵسەنگاندنی وێنەی هەر کۆمەڵگەیەک لای کۆمەڵگەیەکی تر بکات. بەم شێوەیە ئەم میتۆدە ئاشنامان دەکات بە گوتاری زاڵکراوی لایەنێک بەسەر لایەنێکی تردا(ئەبراش، ٢٠١٣: ٣٠٦-٣١٦).

ئەم میتۆدە هەڵبژێردراوە، چونکە توێژەر بۆی گرنگە بزانێ ئاخۆ چ پەیامێک لە پشتەوەی فیلمەکەدا هەیە. ئەم میتۆدە بەکار هاتووە، چونکە داتای کۆکراوە بۆ شیکردنەوە بریتییە لە فیلم. بەم میتۆدە دەتوانرێ باشتر دیاردە و نیشانە مەبەستدارەکان کە وەک پەیامێک ئاڕاستە کراون شی بکرێتەوە.

نموونە هەڕەمەکی و نموونە ناهەڕەمەکییەکان دوو جۆری سەرەکیی نموونەن. لەم توێژینەوەیە نموونەی وەرگیراو، بریتییە لە نموونەی مەبەستدار کە جۆرێک نموونەی ناهەڕەمەکییە. ئەم نموونەیە بەکار هێنراوە، چونکە بە لای توێژەر بەشێک لە دیمەنەکانی فیلمەکە کۆددارن و مانای پەنهانیان هەیە نەک هەموو دیمەنەکان. ئەمەش پەیوەستە بە ئەزموونی توێژەر لەو بوارەدا و بەپێی چەند پێوەرێکی لۆژیکی ئەم دیمەنانە هەڵبژێردراون. دیمەنە گرینگەکان سکرین کراون و بە شێوەی دۆکیۆمێنت بەش بەش کراون. لە تەواوی فیلمەکە بەشێک لە دیمەنەکان وەرگیراون کە زۆرترین سوود دەگەیەنن بە توێژینەوەکە(بۆکانی، ٢٠٢٠: ١٢٨).

لەم توێژینەوەیەدا کۆمەڵگەی توێژینەوە بریتییە لە چەند دیمەنێکی فیلمەکە. ئەم چەند دیمەنە هەڵبژاردوون، چونکە زۆرترین سوود دەگەیەنن بەو دەرئەنجامەی کە توێژەر دەیەوێ پێی بگات. ئەو دیمەنانە وەک دیارە بە شێوەی نیشانە دەردەکەون و ڕوون نین، بۆ توێژەر جێی شیکردنەوەیە و پێک بەستانەوەیەکی باشی هەیە لەگەڵ ئامانجەکانی توێژینەوە. تەنها فیلمێک هەڵبژێرداوە و شیکردنەوەی بۆ کراوە. زانیاریی کۆکراوە و وەدەستهاتووش بریتییە لەو دیمەنانەی کە لە فیلمەکدا دەردەکەون. توێژەر دوای چەند جارێک سەیرکردنی فیلمەکە و وردبوونەوەی قووڵ، ئەو دیمەنانەی بەلایەوە بایەخدارن جیای کردوونەتەوە، جا دیمەنەکان دەکرێ دیالۆگ، وێنە، گۆرانی و چەندانی دیکە بن(بۆکانی، ٢٠٢٠: ٨٦-٨٧). نموونە وەرگیراوەکان لەم فیلمەدا بریتین لە (٢١) دیمەن.

دوای لێوردبوونەوە لە بایەخی هەر دیمەنێک، لەم توێژیەوەیە میتۆدی خوێندنەوەی نیشانەیییانە Semiotic Analysis بەکار هێنراوە بۆ شیکردنەوەی داتای کۆکراوە(بۆکانی، ٢٠٢٠: ٨٥). ئەم میتۆدە بریتییە لە خوێندنەوە و شیکردنەوەی نیشانە، دەلالەت، جیاوازی و هێما و واتا و پەیوەندییەکانی نێوان ئەو دیمەنەی دەردەکەوێت و ئەو مانایەی دروستی دەکات. توێژەر دەچێتە قووڵاییی بابەتەکەوە تا بە لۆژیکییانە ئەوە بخاتە ڕوو کە چ پەیوەندییەک لە نێوانیاندا هەیە. شیکاری نیشانەناسییانە پەیوەندییەکی فرەمانایی بۆ ئەو وێنانە دەکات کە لە دیمەنی سەرەتاییدا بە جۆرێک دەردەکەون و دەکرێ ماناکانیان شتی تریش بێت(Marvasti, 2003: 74-75).

بەشی یەکەم: چەمکەکان و چوارچێوەی تیۆری

تەوەری یەکەم: چەمکەکان

شوناس و شوناسی نەتەوەیی Identity and National Identity

شوناس یەکێکە لە چەمکە ئاڵۆز و جێ مشتومڕەکان. لە زمانی ئینگلیزیدا لە بەرانبەر وشەی (identity) بەکار هاتووە. وشەی شوناس لە دوو مانای جیاواز و دژبەیەکدا دەردەکەوێت، لە لایەکەوە جەختکردنەوەیە لەسەر جیاوازی، لە لایەکی ترەوە گوزارشتێکە لە وەک یەکدی بوون لەنێو گروپدا. شوناس بریتییە لەو کۆمەڵە تایبەتمەندییە تاکی و کۆمەڵییەی کە جیاواز و سەربەخۆ دەردەکەوێت لە ئاستێکی بەراوردکاری بەوانی تر و بەردەوام لە گۆڕاندایە.

شیکردنەوەی شوناس وەک پرسێکی تاکییەتی یا کۆمەڵی، شرۆڤەی زۆری بۆ کراوە. شوناس پڕۆسەیەکە بۆ خۆناسینی تاک لە کۆمەڵدا، شتێکی مێژوویی و پێشبینیکراوە و بنەماسازی بۆ دەکرێت. جەختکردنەوە لێی، بەردەوام جیاوازییەکان نیشان دەدات و قووڵی دەکاتەوە. لە هەر شوێنێکیش جیاوازی هەبێت، مانا دەبەخشرێ و ناکۆکی دێتە کایەوە(گوڵمحەمەدی، ٢٠٠٧: ٢٢١-٢٢٤). کۆمەڵە خەڵکێک لە چوارچێوەی خاکێکی دیاریکراو دەژین، دەبنە خاوەنی شوناسێکی گەورەتر لە شوناسی گروپ کە شوناسی نەتەوەییە. بریتییە لە ئینتیما و بایەخدان بە کۆمەڵێک بنەمای هاوبەش لە چوارچێوەی وڵاتێک یاخود خاکێکدا، ئەم خەسڵەتانە دواجار دەبێتە ڕەنگدانەوەیەکی کولتووری لەسەر کۆی لایەنەکانی ژیان. شوناسی نەتەوەیی بەشداری دەکات لە تێگەیشتنی نەتەوە بۆ خۆناسین و درککردن بە جیاوازبوون لە نەتەوەکانی دی.

بنیاتنانی شوناسی نەتەوەیی ڕەهەندی سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتووری هەیە. ئەم چەمکە لەدوای (پەیمانی وێستافلیا)وە زێدەتر گەشەی سەندووە. خەسڵەتێکی سەرەکی بووە لە بنیاتنانی دەوڵەت-نەتەوەی مۆدێرن. شوناسی خێڵ و ناوچەیی تێدەپەڕێنێت. پێویستی بە ئەزموونی بەکۆمەڵ و کۆیادەوەری نەتەوەیی هەیە. لەمیانەی پڕۆسە مێژوویییەکاندا بۆ گروپەکە کەڵەکە بووە، بەهۆی ئەدەب و کولتوورەوە شێوە دەگرێ. کەواتە مەرجی هەبوونی ناسیۆنالیزمە(وانج، ٢٠١٤: ٢٢١-٢٢٦/سەیدی، ٢٠١٩: ماڵپەڕی پەیسەر).

توانەوە و ئاوێتەبوونی کولتووری Cultural Assimilation and Integration

توانەوەی کولتووری ئاماژەیە بۆ هەڵوەشانەوەی بنەما ناسێنەرەکانی شوناسی کەسێک، کەمینەیەک یا نەتەوەیەک. بە فشار و هەندێ جاریش خۆڕسکانە ڕوو دەدات. کاتێ تاک لە ژینگەیەکەوە دەچێتە ژینگەیەکی تر، یاخود لەو ژینگەیەی تێیدا لەدایک دەبێت، دەخرێتە بەر جێبەجێکردنی کۆمەڵێک نۆرم و ڕێسا زۆر جاریش یاسا. توانەوەی کولتووری دەکرێ لە نێوخۆی وڵاتێکدا بوونی هەبێت، زیاتر لەنێو ئەو وڵاتانە کە وڵاتی فرە نەتەوەن. کاتێ نەتەوەی سەردەست یاخود لایەنی دەسەڵاتدار زمان، جلوبەرگ، پەروەردە، ئایین و کۆمەڵێک بیروباوەڕی خۆی بەسەر هەموو وڵاتدا دەسەپێنێ، ئەوا کەمینەکان جا ئایینی، زمانی، ڕەگەزی هەر جۆرێک بن تووشی توانەوەی بەهاکانیان دەبن.

ئاوێتەبوونی کولتووریش چەمکێکی تری کۆمەڵناسانەیە. تاک لە کولتوورێکی دیاریکراودا سەرباری هەبوونی وردە کولتووری ناوچەیی، ناچارە پابەند بێت بە کۆمەڵێ ڕێسای گشتی. ئەوەی ئاوێتەبوون و توانەوە لە یەکدی جیا دەکاتەوە، لە زۆربەی باردا توانەوەی کولتووری بەهۆی فشاری توندی دەسەڵاتە، بەڵام ئاوێتەبوون زیاتر بەهۆی هێزی نەرم و پەروەردە و زمان و کولتوورەوەیە کە نەتەوەی زاڵ کولتووری خۆی زیاتر دەسەپێنێت (گوڵمحەمەدی، ٢٠٠٧: ١٢٧-١٢٩).

کولتوور چەند هۆکاری خۆناسینە، هێندەش هۆکاری خۆجیاکردنەوەیە. بەشێکە لە پێناسەیەک بۆ کۆمەڵ، ئەوە سیستەمە کولتووری و بەها کولتوورییەکانن جیاوازی دادەنێن لەنێوان من و ئەویدی. بەرزنرخاندن و ستایشکردنی هەر کولتوورێکیش، نیشانەی کەمتر نیشاندانی کولتوورێکی دیکەیە. زۆرینەی کێشە سیاسییەکان هەر کێشەی سیاسی نین، بەڵکوو کێشەی کولتووری قووڵیان لە پشتەوەیە. کورد نەتەوەیەکی کولتوورییە و توانیویەتی کولتووری خۆی بپارێزێت، بۆیەش بوونی کورد هەر لەڕێی کولتوورەکەیەوە ماوەتەوە و پارچەبوونی کوردستانیش پارچەبوونی ئەو کولتوورەیە.

کولتووری کوردی لە هەر بەشێکی کوردستان چەندە کەوتە ژێر کاریگەری کولتوورەکانی ئەم وڵاتەوە، هێندەش کاریگەری لەسەر کولتووری کوردی وەک یەکدەستیی کولتووری هەیە لە هەر چوار پارچە(سابیر، ٢٠٠٨: ٣٧-٣٩). لە کوردستانی باکوور کولتووری کوردی بە هەموو بەشە پێکهێنەرەکانییەوە لەژێر فشاری دەوڵەت لە توانەوە و ئاوێتەبوونێکی قووڵدایە، هەر بۆیەش دەکرێ هەر لەڕێی بەشە پێکهێنەرەکانی کولتوورەوە کوردبوونی خۆی بسەلمێنێت.

سینەما و سینەمای نەتەوەیی Cinema and National Cinema

سینەما هونەری حەوتەمە، لە دوای شانۆ، میوزیک، سەما، نیگارکێشی، پەیکەرسازی و بیناسازی و هەمووانی لەخۆ گرتووە. وشەیەکی یۆنانییە بە مانای جووڵە دێت. وەک زاراوەوە واتا کۆمەڵێک وێنە کە بەدوای یەکدا دێن و مەبەستێک دەگەیەنن(نەزەری، ٢٠١٧: ٥). فیلمەکەی برایانی لۆمێر لە فەڕەنساکە ساڵی ١٨٩٥ بەرهەم هاتووە، بە یەکەمین بەرهەمی سینەمایی دادەنرێت. لە ئەمریکا ساڵی ١٩٠٥ یەکەمین هۆڵی نمایش کراوەتەوە. لە ١٩١٠ بەولاوە کۆمپانیاکانی دروستکردنی فیلم دروست بوونە(گرکانی، ٢٠٠٢: ٨-٩).

سینەما ئامرازێکی هونەرییە بۆ نیشاندانی دیاردە و ڕووداوە مێژوویییەکان و کولتوورەکان. لەمڕۆدا دیاردەیەکی شارستانییە و لە جیهاندا بایەخێکی زۆری پێ دەدرێت. بینەران لەڕێی ئەم شاشەیەوە پەیام، زانیاری، وێنە و جووڵە دەبینن و هەریەکەیان بە شێوەیەک لە شێوەکان تێی دەگات(عوسمان، ٢٠١٠: ٥-٧). سینەما لەپێناو ئامانجێکی دیاردا کار ناکات. ئەمەش وا دەکات چەندین جۆری سینەمامان هەبێت، مێژوویی، داستانی، کولتووری، دۆکیۆمنتی، نەتەوەیی و چەندین جۆری تریش.

سینەمای نەتەوەیی لە بنەڕەتدا ژانرێک نییە. زیاتر دەکرێ بە سیاسەتی سینەمای نەتەوەیی ناوی ببرێت، واتە هەوڵ بدرێت لە چوارچێوەی فیلمدا پرسە ناوخۆیی و دەرەکییەکانی نەتەوە لەمەڕ کولتوور و پرسی نیشتیمانیدا ببرێتە سەر شاشە. هەروەک چۆن لە ڕوانگەی بیندێکت ئەندرسۆنەوە دەوڵەت کۆمەڵگەیەکی خەیاڵییە کە هەستی شوناس و گرێدراوی و پابەندی دەبەخشێتە تاکەکان. ئەمەش لەڕیگەی بڵاوکراوەکانەوە دەبێت، بە تایبەت ئەدەبیات وادەکات سنوورێکی دیاریکراو لەمەڕ مێژوو، خاک، یادەوەری لای تاکەکان سازببێ لە کۆمەڵگەیەکی دیاریکراودا.

سینەمای نەتەوەیی زیاتر لە وڵاتانی دیکتاتۆری سوودی لێ بینراوە. ئەڵمانیای سەردەمی نازی، سۆڤیەتی سەردەمی ستالین. بەڵام دەکرێ سینەمای نەتەوەیی ئامرازێکی نەتەوە ژێردەستەکانیش بێ بۆ داڕشتنەوەی شوناس، مێژوو، کولتوور و خاکەکەیان

سینەمای نەتەوەیی زیاتر لە وڵاتانی دیکتاتۆری سوودی لێ بینراوە. ئەڵمانیای سەردەمی نازی، سۆڤیەتی سەردەمی ستالین. بەڵام دەکرێ سینەمای نەتەوەیی ئامرازێکی نەتەوە ژێردەستەکانیش بێ بۆ داڕشتنەوەی شوناس، مێژوو، کولتوور و خاکەکەیان. وەک گوتمان لای بیندێکت ئەندرسۆن گەشەی چاپ ئامرازێک بووە لە سوودگەیاندن بە ڕەوتی ناسیۆنالیزم. ڕۆژنامە و ڕۆمان هەستی نەتەوەیی لای هەمووان دروست دەکەن، کەواتە سینەماش دەتوانێ ئەم ڕۆڵە ببینێ بۆیە شوناسی نەتەوەیی و سینەمای نەتەوەیی پەیوەندیان بە یەکەوە هەیە(یوسفی، ٢٠١٧: ماڵپەڕی ڕووداو).

تەوەری دووەم: کورتەیەکی مێژوویی لەبارەی سینەمای کورد

فیلمەکانی هامۆبێک نازاریان سەرەتای سینەمای کوردە، چونکە باس لە کورد دەکات و ناسراوترینیان فیلمی (زارا)یە کە ساڵی ١٩٢٦ بەرهەمی هێناوە لە ئەرمەنستان. لە ماوەی ساڵانی ١٩٣٣-١٩٦٧ چەندین فیلم لەلایەن دەرهێنەرانی بیانی سەبارەت بە کورد بەرهەم هات، بەڵام ئەم بەرهەمانە بە شێوەیەکی خراپ کوردیان نیشان دەدا. فیلمەکانی یەڵماز گۆنای لە باکووری کوردستان توانی هەنگاوێکی گەورە بۆ پێکهێنانی ڕوانگەیەکی نوێی سینەمایی دابمەزرێنێ لە سەرەتای هەشتاکان، چونکە دەستپێکی نیشاندانی کورد بوو لە سینەمادا لایەن کورد خۆیەوە.

لە باشووری کوردستان ساڵی ١٩٨٩ بەرهەمهێنانی فیلمی (مەم و زین) دەستی پێ کرد. دواتر لە ١٩٩٠ فیلمی (نێرگز بووکی کوردستان)ی جەعفەر عەلی بەرهەم هات. لە هەموویان گرینگتر فیلمی (گۆرانییەک بۆ بەکۆ)ی نیزامەدین ئاریچ  بوو کە بە کردەوە زمانی کوردی تێدا بەکار هات لە ١٩٩٣. لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان ١٩٩٩ فیلمی (ساتێک بۆ مەستی ئەسپەکان)ی بەهمەن قوبادی بەرهەم هات. بەم شێوەیە لە ساڵی ٢٠٠٠ـەوە سینەمای کورد توانی بکەوێتە سەرپێی خۆی و شێوە بگرێ. (حسێن، ٢٠١٤: ٩-١٠/سینا، ٢٠٢٠: ماڵپەڕی خاک).

کەواتە سێ قۆناغمان هەن. قۆناغی یەکەم: ئەو فیلمانەی لەبارەی کوردەوە دروست کراون و زیاتر وێنایەکی خراپی کورد نیشان دەدەن. قۆناغی دووەم: ئەو فیلمانەی کورد بەرهەمی هێناون و چیرۆکی کوردین، وەک فیلمەکانی یەڵماز گۆنای بەڵام زمان بیانییە. قۆناغی سێیەم: دەرهێنەر و ئەکتەر و چیرۆک و زمانی فیلم و سەرجەم ڕەگەزەکان کوردییە(محەمەد، ٢٠٢٠: ماڵپەڕی پەیسەر).

بەرهەمەکانی یەڵماز گۆنای لەو کە جۆرانەن شوێندانەربوون لەسەر سینەماکاران کار لەسەر سینەمای دۆکیۆمێنتی بکەن. وەک چەکێکی شارستانی دەکرێ سوودێکی زۆری لێ ببینرێ لە خەباتی نەتەوەیی(عارف، ٢٠٠٧: ١٦-١٩/مەحمود، ٢٠١٥: ٤٤-٤٥). دەبینین زۆر لە فیلمە کوردییەکان لە دوای گۆنایەوە، لەژێر کاریگەریی پرسە نەتەوەیییەکان و سینەمای دۆکیۆمێنتی بەدەر نەبوونە.

تەوەری سێیەم: چوارچێوەی تیۆری

دژە کۆلۆنیالیزم

تیۆرییەکانی دژە کۆلۆنیالیزم سەبارەت بە مەسەلەی خەباتی نەتەوە ژێردەستەکان دژ بە وڵاتانی کۆلۆنیکارن. شێواز و هۆکارەکانی دەستەمۆکردنی نەتەوەی بەکۆلۆنیکراو خراوەتە ڕوو، بەشی زۆریان ڕەهەندی دەروونی و سیاسی و کۆمەڵایەتی و کولتووری بە توندی لەبەرچاو دەگرن. ڕابەرانی پێک دێن لە ئالبێر میمی کتێبی (ڕوخساری داگیرکار ڕوخساری داگیرکراو) پێی وایە نەتەوەی بەکۆلۆنیکراو سووکایەتی بە کولتوور و مێژووی دەکرێت. فرانز فانوونکتێبی (پێستی ڕەش دەمامکە سپییەکان، دۆزەخییەکانی سەر زەوی) بەکۆلۆنیکراو لەڕووی دەروونییەوە خۆی پێ کەمە و خۆی بە کولتووری نەتەوەی کۆلۆنیکار هەڵدەواسێ(ئاشکرۆفت، گریفیس، تیفین، ٢٠١٩: ٣٦٣-٣٦٥).

ئیسماعیل بێشکچی نووسەر و کۆمەڵناسێکی تورکە، ساڵی ١٩٣٩ لەو وڵاتە لەدایک بووە. ماوەی ١٧ ساڵ بەهۆی پشتگیریکردنی دۆزی کورد لە تورکیا لە زینداندا بووە و چەندین کتێبیشی هەر سەبارەت بە دۆزی کورد لە تورکیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەراست و کۆلۆنیالیزم نووسیوە. بێشکچی ئەندامی فەخری دامەزراوەی (PEN)ـە. کاندیدی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی بووە.

لە کتێبەکەیدا (کوردستان کۆڵۆنییەکی نێودەوڵەتی) ١٩٩١ پێی وایە کۆلۆنیالیزمی تورک جۆرێکە لە کۆلۆنیالیزمی نێوەخۆیی، وەک ئەوە نییە وڵاتێک لە جوگرافیای دوورەوە بچێ وڵاتێکی تر داگیر بکات. دەوڵەتی تورک لەڕێگەی سیاسەتی پەرتکە-زاڵبە توانیویەتی دەسەڵاتی بەسەر گەلی کورددا بسەپێنێت. سیاسەتێک وا دەکات نەتەوەی ژێردەست بێ ناسنامە و زمان و کولتوور بێت. ناکۆکی دروست دەکەن لەنێو نەتەوەی ژێردەسەت. ئەم سیاسەتە هزری نەتەوەیی لەناو دەبات، دوژمنایەتییەکی قووڵ لەنێوان کوردەکان لە هەر چوار پارچە دروست دەکات(بێشکچی، ٢٠٠٢: ٢٠٨-٢١٢).

وڵاتانی دی نکوڵی لە کورد ناکەن بەڵکوو لەسەر مەسەلە سیاسییەکان ناکۆکیان هەیە، تورکیا نکوڵی لە کورد دەکات. بەپێی فەرهەنگی زمانی تورکی ساڵی ١٩٣٦، کورد ناوی کۆمەڵەیەکە لەو تورکانەی زۆربەیان زمانی خۆیان گۆڕیوە و بە فارسییەکی شکاو قسە دەکەن کە لە تورکیا و عێڕاق و ئێراندان. چاپی شەشەمی هەمان فەرهەنگ ١٩٧٤ بەم شێوە باس لە کورد دەکات: کۆمەڵە کەسێک کە بە ڕەگەز تورکن، زمانیان گۆڕیوە. (بێشکچی، ٢٠٠٠: ٢٠٧-٢٠٩). ئەمە یەکێکە لە ئەنجامەکانی بە کۆلۆنیکردنی کوردستان. ڕاستییەکی زانستی تێدا نییە کورد وەک تورکە شاخاوییەکان دەناسێندرێ.

لە ڕوانگەی بێشکچی لەناوبردنی کولتووری کوردی یەکێکە لە سیاسەتە ئایدۆلۆژییە سەرەکییەکانی تورک. دەوڵەت لەڕێگەی کۆمەڵێ پسپۆڕی میوزیک و ئەدەبەوە گۆرانییەکان وەردەگێڕێتە سەر زمانی تورکی و دواتر لە ڕێگەی چەند گۆرانیبێژێکی کوردەوە هەمان گۆرانی بە تورکی دەگوترێنەوە. ئەمەش کۆلۆنیالزمی ئەدەبی و کولتوورییە(بێشکچی، ٢٠٠٢: ٢٣٥-٢٣٧). ئەم بابەتە بۆ سینەماش ڕاستە. تورکیا لەڕێی فیلم و دراماکانەوە، لەڕێ دەرهێنەر و ئەکتەری خودی کوردەوە، دەیەوێ وێنایەکی ناشیرین لە کورد نیشان بدات.

نیشانەناسی

پێکهاتەباوەڕی قوتابخانەیەکی فیکرییە. لە فەڕەنسای شەستەکان لەلایەن فێردیناند دوسۆسۆرەوە دامەزرا. هەوڵ و ڕانان و میتۆدێکی نوێ بوو لە زانستی مرۆڤایەتی. سۆسۆر لە (کۆرسێک لە زمانەوانی گشتی) ١٩١٦ زمانی وەک سیستەمێک لە ئاماژەکان ناساندووە. لەو مانایەدا کە بچووکترین یەکەی زمان، واتە وشەلە پێکهاتەیەکی دیارکراودایە کە مانا دەبەخشێت. ئەم وشەیە لە ڕەوتی مێژوویدا گرنگ نییە، بەڵکوو لە ڕەوتی ئێستایدا گرنگی هەیە. وشە دالێکە کە هەڵگری مانایەکە پێی دەوترێ مەدلوول، پەیوەندییەکەیشیان خۆڕسکە. بەگشتی پێکهاتەباوەڕی گرنگی بەو ئاماژانە دەدات کە لە شتەکانەوە دەکەونەوە، یاخود شتەکان لە پاشخانی خۆیاندا لە پێکهاتەدا هەڵگری مانان نەک ئەوەی کە خۆیان مانادار بن(ئیگڵتن، ٢٠١٦: ٢٢١-٢٢٣).

ڕۆڵان بارت تیۆریی داڕێژەری ئەدەبی، کۆمەڵناس و نیشانەناسی فەڕەنسی. ساڵی ١٩١٥ لەو وڵاتە لەدایک بووە. هزر و بۆچوونەکانی لەنێو کۆمەڵێ قوتابخانەی وەک پێکهاتەباوەڕی، نیشانەناسی، تیۆریی کۆمەڵایەتی، مرۆڤناسی و پاش پێکهاتەباوەڕی جێیان دەبێتەوە. ئەو لە شیکردنەوەی سیستەمە نیشانەیییەکان لە نیشانەناسیی کۆمەڵایەتی و کولتوور ڕۆڵی گرنگی هەبووە.

نیشانەناسی لە سینەمادا ڕۆڵێکی زۆر گرنگ دەگێڕێت. بەهۆی پانتایییەکی تیۆریی فراوانی زمانناسی، نیشانەناسی، کۆمەڵناسی و فەلسەفە، سەیرکردنی سینەما دەرچووە لە ڕەهەندە جوانیناسییەکەی بۆ بینەر. ئەمڕۆ هەموو بەرهەمە سینەمایییەکان شیکردنەوە و خوێندنەوەی قووڵیان بۆ دەکرێت. نیشانەناسی سینەما بوارێکە لەلایەن چەندین نووسەری وەک کریستییەن میتز، پاولۆ پازۆلینی، ئۆمبێرتۆ ئیکۆ و ڕۆڵان بارت کاری لەسەر کراوە و زۆربەیشیان لەژێر ڕۆشناییی کارەکانی سۆسۆرن. بەم شێوەیە نیشانەناسی لایەنی کولوتووری، کۆمەڵایەتی، دەروونی و هزری بەرهەم دەردەخات.

لە کتێبی (ئوستوورەناسییەکان) ١٩٥٧ درێژەی بە ڕاڤەکەی سۆسۆر دا. وشە کە ناونراوە دال هەڵگری یەک مەدلوول نییە، مەدلوولیش بۆ خۆی دەبێت بە دالێک و مەدلوولی تر یا چەندین مەدلوولی تایبەت بەخۆی هەیە. بە باوەڕی ئەو نیشانەکان لە هەموو شوێنێک هەن، بەتایبەت لە جیهانی میدیادا. هەمیشە وێنەکان و ڤیدیۆکان هەڵگری چەند مەدلوولن کە لەلایەن دەسەڵاتەوە زەمینەسازی بۆ کراوە بۆ بەخشینی مانایەک. بۆیەش لە ڕوانگەی بارتەوە دەکرێ زمانناسی بە بەشێک لە نیشانەناسی دابنێین، چونکە نیشانەناسی بۆ خۆی بوارێکی سەربەخۆیە(بێرتێنز، ٢٠١٥: ١١٢-١١٦).

تیۆریی داڕێژەرانی نیشانەناسی شه‌ش سیسته‌می نیشانەناسی له‌ سینه‌مادا دیاری دەکەن: یه‌ك: سیسته‌می وێنه‌یی‌. ئه‌م ده‌سته‌یه‌ زۆرتر ئاماژه‌ به‌ كاركردی نیشانەکانی ڕوخسار دەدەن. دوو: سیسته‌می جووڵاو‌. زۆرتر ئاماژه‌ به‌ جووڵه‌كانی كامێرا، بڕگه‌ بڕگه‌كردنی فیلم و مۆنتاژ له‌ سینه‌مادا ده‌كات. سێ: سیسته‌می زمانناسانه‌ی ئەدەبی‌. بریتییه‌ له‌ پێگه‌ی وته‌، زمانی وێژه‌یی، وتووێژ و شرۆڤه‌ ده‌ره‌كییه‌كان. چوار: سیسته‌می زمانناسانەی نووسین‌. بریتییه‌ له‌ به‌شێكی به‌ربڵاو له‌ كاركردی نووسین له‌ سینه‌مادا، سه‌ردێری فیلم، نیشانەکانی نووسینی نێو پێكهاته‌ی فیلم. پێنج: سیسته‌می زمانناسانه‌‌. به‌ جۆره‌ جیاوازه‌كانی ده‌نگ و‌ پێگه‌ی ده‌نگه‌ ئاسایییه‌كان له‌ سینه‌مادا ئاماژه‌ ده‌كات. شه‌ش: سیسته‌می میوزیکی‌. بریتییه‌ له‌ میوزیکی فیلم و سیناریۆ. کەواتە نیشانەناسی شتێک بە شتێکی دیکە دەناسێنێت. چەمک لە بری چەمک، هێماکان هەڵگری واقیعگەلی کۆمەڵایەتین لە سینەمادا، یاخود زۆر ڕەهەندی واتادار لە پشتەوەی ئەو شتانەدا هەن کە دەردەخرێن(بەهرامی، ٢٠١٣: ماڵپەڕی ئاسۆی ڕۆژهەڵات).

زۆر جار کاتێک کەمینەکان لەژێر فشار و کاریگەریی دەسەڵاتدا دەخرێنە ژێر سانسۆرەوە، سوود لە سیمبولەکان وەردەگرن. بۆ گەیاندنی پەیامێک ڕەنگە سیناریست نەتوانێ دیالۆگ و مۆنۆلۆگی مەبەستدار بنووسێ، بەڵام دەکرێ لەڕێی وێنە، ئاماژە و جووڵەوە ئەو مەبەستە بگەیەنێ. لەنێو سینەمای کورددا کارکردن لەسەر سیمبول دەکرێ جێ بکرێتەوە. واتە بۆ نیشاندانی نەهامەتییەکی وەک جینۆساید لەبری نیشاندانی ڕووداوەکە وەک خۆی، لەڕێی ئامرازی ترەوە بچینەوە بەدوای پرسەکەدا. وەک پرسی جوولەکە بە چەندین شێوە کاری لەسەر کراوە، فیلمی (Jojo Rabbit) نموونەیەکە. بێ نیشاندانی کوشتن، پرسی قڕکردنی جوولەکەکان دەورووژێنێت لە سەردەمی نازییەکان.

هونەر وەک بەرهەمهێنان

واڵتەر بنیامین فەیلەسووف و ڕەخنەگری کولتووری. ساڵی ١٨٩٢ لە ئەڵمانیا لەدایک بووە. لەژێر کاریگەریی ئایدیالیزمی ئەڵمانی، ڕۆمانتیسیزم و مارکسیزمی خۆرئاوایی بووە، نزیک بووە لە بیرمەندانی قوتابخانەی فرانکفۆرت. بەرهەمەکانی لە چوارچێوەی ڕەخنەی جوانییناسی، ڕەخنەی ئەدەبی و ماتریالیزمی مێژوویین. هونەر و کولتووری جەماوەری یەکێک بوو لە بابەتە سەرەکییەکانی قوتابخانەی فرانکفۆرت. مارکۆزە و ئادۆرنۆ بە شێوەیەکی ڕەشبینانە لە هەمبەر کولتووری بەکاربەری کۆمەڵگە هەڵوێست وەردەگرن، بەڵام بنیامین زیاتر بەلای گەشبینیدا چووە.

لە چوارچێوەی تیۆرییە مارکسیتییەکان، بنیامینیش هاوشانی بیرمەندانی تر سەبارەت بە دەرکەوتنی سینەما دەدوێت. لەوانە برێخت، ئایزنشتاین، ڤێرگتۆڤ، پۆنتیۆرڤۆ، ترۆتسکی، کراکاوەر، گارڤراس و ڕۆزێلینی لەو مارکسیستانە بوون لە پەیوەندی نێوان هونەر و مارکسیزم یا بە دیاریکراوی بەشێکیان سەبارەت بە مارکسیزم و فیلم لە ڕەوتی دژە فاشیزم نووسیویانە(محەمەد، ٢٠٢٠: ٢٠١-٢٠٣).

بنیامین لە (کاری هونەری لە سەردەمی بەرهەمهێناوەی تەکنیکیدا) ١٩٣٥ پێی وایە گۆڕان لە شێوەی بەرهەمهێنانەوەی میکانیکی کولتووردا دەبێتە هۆی گۆڕانی کارکردی کولتوور لە کۆمەڵگەدا. ئەمە بنەڕتییەکە توشی بەرهەمهێناوە دەبێت، بەهای باو لەدەست دەدات، هەر بۆیە لە ڕەوتی بەکارهێناندا ماناکەی بەدەستەوە دەدا، نەک لە ڕەوتی بەرهەمهێنان. لای بنیامین بەکاربەری کولتوورێکی گەشبینانەیە، نەک هێندە ڕەشبینانە بێ. وەک لای مارکۆزە و ئادۆرنۆ دەردەکەوت. مانا لە بەرهەمدا ناشاردرێتەوە چیدی، ئەمەش دیموکراتیزەبوونی بەرهەمی هونەرییە(بەشیرییە، ٢٠٠٦: ٢٧-٢٨).

فیلم بابەتە ناگرنگ و ڕۆژانەیییەکان دەخاتە بەر هاوێنەی کامێرا. جیهان وەک زیندانێک دەترازێنێ و ئەو بابەتانەی ڕۆژانە لە واقیعی ئێمەدا هەن و بە چاوی ئاساییی خۆمان نایبینین، فیلم نیشانی دەدات. فۆرم و تەکنیکی فیلم وامان لێ دەکات بەردەوام بەر ئەو نهێنییانە بکەوین کە درکمان پێ نەکردبوون. هەر بەرهەمێکی هونەری لە ئەگەر و ئیمکانی واقیعەوە سەرچاوە دەگرێت و وشیاری پێویستە، بارودۆخێکی کۆمەڵایەتیی مەعریفیش دەخاتە ڕوو(محەمەد، ٢٠٢٠: ٢٢٠-٢٢٢). دەکرێ بابەتێکی زۆر سادە بکرێ بە پنتێکی سەرەکی لە بەخشینی مانایەکی فراواندا. لەنێو سینەمای کورد کەمتر بەر ئەم هەوڵە دەکەوین، زیاتر وێنای شتەکان لە قاڵبی خۆیدا نیشان دەدرێت. فیلمەکانی سەبارەت بە هەڵەبجە و ئەنفال هەموویان تژین لە کوشتن. دەتوانرێ لە بابەتی ڕۆژانەیییەوە بپرژێینە سەر پرسە گرنگەکان.

بنیامین پێی وابوو ئەو ژانرە هونەرییانەی ‌كە شیاوی ئەوەن لە سەرووی هەموواندا بن، ژانرەکانی وەك سینەما و وێنەگرین. نابێت موڵكی تایبەتیی كەسانێكی دیاریكراو بن، بەم شێوەیە مانایەکی شۆڕشگێڕی هونەر شێوە دەگرێت. ئەركی هونەرمەندی شۆڕشگێڕ ئەوەیە گۆڕان بەسەر شێوازە كۆنەكانی بەرهەمهێنانی هونەریدا بهێنیت. بنیامین فیلم وەک پڕۆژەیەکی سیاسی دەبینێت، هەر بۆیەش لای ئەو فیلم هونەرێکی جەماوەرییە و لە خزمەتکردن بە شۆڕشدا گرنگی خۆی هەیە. ئەمەش لە چوارچێوەی ڕوانگەکانی بنیامین لەمەڕ کولتووری جەماوەری خراوەتە ڕوو(ئیگلتۆن، ٢٠٠٨: ١٠٠).

“پیشەسازیی کولتووری دەتوانێ بە شێوەیەکی سەیر ژمارەیەکی زۆری بابەتە شۆڕشگێڕییەکان وەک پڕوپاگەندە بەکار بهێنێ و بیانخاتە خزمەت ئەو دەسەڵاتەوە“

سەبارەت بە سینەمای ئەوکاتی نازیزم باس لە چەمکی (بەجوانیناسیکردنی سیاسەت) دەکات و دەڵێت کە چۆن کۆمۆنیزمیش لەڕێگەی (بە سیاسیکردنی هونەر)ەوە وەڵامی فاشیزم دەداتەوە. پێی وایە ئەو دوو بەرەوپێشچوونە کە تەکنەلۆژیا هۆکارییەتی، یەکەمیان تەواو کۆنەخوازانەیە و ئەوەی دووەمیان تەواو پێشکەوتنخوازانەیە(محەمەد، ٢٠٢٠: ٢٥١-٢٥٢). دەکرێ ئەم پەیوەندییە لە پەیوەندی نێوان سینەمای کورد لە باکوور و سینەمای تورک بەراورد بکرێ. سینەمای تورکیا هەوڵ دەدات وێنایەکی ناشیرین لە کورد نیشان بدات و تا ڕادەیەکی زۆر فاشیستییە، بەڵام سینەمای کورد دەکرێ زۆر لە بە سیاسیکردنی ناڕاستەوخۆی ڕووداوەکان سوود ببینێ.

سینەما گرنگی لەوەدایە دەکرێ لە دەستی هەر کەسێکدا بێت، ئەمەش دووری دەخاتەوە لە فاشیزم، بەرەو ڕەوتێکی شۆڕشگێڕییانەی دەبات. بە هاتنە سەر دەسەڵاتی نازیسم، بنیامین وتی:“پیشەسازیی کولتووری دەتوانێ بەشێوەیەکی سەیر ژمارەیەکی زۆری بابەتە شۆڕشگێڕییەکان وەک پڕوپاگەندە بەکار بهێنێ و بیانخاتە خزمەت ئەو دەسەڵاتەوە”. ئەرکی هونەرمەندان ئەوەیە هونەرێک بهێننە بەرهەم کە فاشیستەکان نەتوانن بە سوودی خۆیاندا بیشکێننەوە(جویل، ماتیسیین، ڤیدیل، ٢٠١٦: ١١٠-١١٢).

کورتەیەک دەربارەی فیلمی “زەر”

زەر لە دەرهێنانی (کازم ئۆز)ـە و ساڵی ٢٠١٧ بەرهەم هێنراوە. ماوەکەی کاتژمێرێک و پەنجا و سێ خوولەکە و ڕووداوەکان لە ساڵی ٢٠١٤ ڕوو دەدەن. زمانی فیلم تورکییە لەگەڵ کەمێک کوردی. کوڕێک بە ناوی (ژان) کە لە ئەمریکا دەژیت و بواری میوزیک دەخوێنێت. ڕۆژێکیان داپیرەی ژان (زەر یاخود زەریفە) لە تورکیاوە دەهێنرێتە ئەمریکا بۆ چارەسەری نەخۆشی و وا بڕیارە ژان ئاگاداری بێت. ژان لەو چەند شەوەی لای دەبێت، حەز بە گۆرانییەک دەکات کە داپیرەی بۆی دەچڕێت. دوای کۆچی دواییی داپیرەی و گەڕانەوەی ژان بۆ تورکیا، هەوڵ دەدات ئەم گۆرانییە کۆنە بدۆزێتەوە. ئەمەش دووچاری کۆمەڵێک پرسی دەکات کە پەیوەستە بە مەسەلەی نەژاد، ڕەگەز، نەتەوە و کولتوور کە لە مێژوویەکی کۆندا هەن. بەمەش پەی بە کوردبوونی داپیرەی دەبات، دەزانێ یەکێک بووە لە ڕزگاربووانی جینۆسایدی دەرسیم لە ساڵی ١٩٣٨.

بەشی دووەم: گفتووگۆی توێژینەوە

بابەتی یەکەم: لاوازکردنی شوناسی نەتەوەییی کوردان لە باکووری کوردستان

هەموو کەس خاوەنی شوناسە چ وەک تاک، چ لەنێو گروپدا. ئەم شوناسە بە شێوەی کولتووری و سیاسی ساز دەکرێ، دەبێتە شوناسێکی نەتەوەیی کە لەسەر بنەمای هۆگریی هاوبەش لە کۆمەڵگەدا دروست دەبێت(ئەحمەدزادە، ٢٠١٢: ٢٤٦-٢٤٧). زەریفەی داپیرەی ژان ھەمیشە خەون دەبینێ بە جینۆسایدی دەرسیم، لەو کاتەدا منداڵ بووە و بردوویانە بۆ شاری ئاڤیۆن. لە خەوەکەیدا ناوی شارەکانی ئەلازیگ، مالاتیا، سیڤاس و قەیسەری دەهێنێت، وەک دیارە وێستگەکانی گواستەنەوە بوون. دەریدەخات شوناسی نەتەوەیی چەندە پەرش بووە، بەهۆی جینۆسایدەوە.

پەرتکە-زاڵبە یەکێکە لەو سیاسەتانەی کە وا دەکات نەتەوەیەک تووشی داڕمانی کولتووری و کۆیادەوەری هاوبەش بێت. وڵاتانی کۆلۆنیکار سوودی لێ دەبینن بۆ ئەوەی درێژە بەو ژێردەستەیییەی بە کۆلۆنیکراو بدەن

لەڕوانگەی (گوڵمحەمەدی، ٢٠٠٧: ٢٢٨) کولتوور بە گرنگترین سەرچاوەی شوناس دادەنرێت و تاکەکان بەهۆیەوە تایبەتمەندبوون بەدەست دەهێنن. زمانیش وەک بەشێکی کولتوور گرنگە لەو پەیوەندییەدا. زمانی کوردی لە باکووری کوردستان لەلایەن دەوڵەتەوە بە ناشارستانی و بێ نرخ دانراوە و قەدەغە کراوە(بێشکچی، ٢٠٠٠: ٢٠٢). یەکەم جار لە ڕێی گۆرانییەکەی داپیرەی ژانەوە زمانی کوردی دەردەکەوێت. لەو کاتەدا ژان بە سەرسوڕمانەوە لە داپیرەی دەپرسێت تۆ چۆن کوردی دەزانیت؟(پاشکۆی ٢) تورکیا نکوڵی لە ناسنامەی کورد دەکات. لەوێ کولتووری کوردی بە گشتی کار لەسەر توانەوە و ئاوێتەبوونی کراوە. یەکێک لەو لایەنانەش بریتییە لە زمان، گۆرانی و فۆلکلۆر.

پەرتکە-زاڵبە یەکێکە لەو سیاسەتانەی کە وا دەکات نەتەوەیەک تووشی داڕمانی کولتووری و کۆیادەوەری هاوبەش بێت. وڵاتانی کۆلۆنیکار سوودی لێ دەبینن بۆ ئەوەی درێژە بەو ژێردەستەیییەی بە کۆلۆنیکراو بدەن(بێشکچی، ٢٠٠٢: ٥٤). کاتێ ژان دەگەڕێتەوە ناوچە کوردییەکان، بە زمانی کوردی لێی دەپرسن تۆ کێی؟ ئەویش دەڵێت: “من لە زمانی تۆ تێناگەم”. ئەمە دەریدەخات کە چۆن کوردەکان پارچەپارچە و بەش بەش بوونە لەم وڵاتەدا و شوناسیان پەرتەوازە بووە.

یەکێک لە میکانیزمەکانی پەرتکە-زاڵبە دانانی سیخوڕە لە گوند و ناوچە کوردییەکان، بۆ ئەوەی دووبەرەکی لە نێویان دروست بکەن(بێشکچی، ٢٠٠٢: ٢٧٣). لە دیمەنێکی فیلمەکەدا یەکێک لە کەسەکانی نێو چایخانەکە، بە شێوەی تەنز بە هاوڕێکانی دەڵێت: “ڕەنگە ژان سیخوڕ بێت”. کەواتە لەوێ ژینی کوردەکان بە بارودۆخێکی سەختدا دەڕوا. فشارەکانی دەوڵەت لە ناوچانە لەوپەڕی خۆی دایە و وایان لێ دەکات بە دژی یەک هەڵوێست بگرن.

لە ئەنجامی بابەتی یەکەمدا، دەگەینە ئەوەی بڵێین دەوڵەتی تورکیا بە هەموو شێوەیەک کار لەسەر لەیەکتر ترازان و دوورخستنەوەی کوردەکان دەکات لە یەکدی. لەڕێی دەرکردنی یاسای تایبەت و ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان، تا دەگات بە لایەنی کولتوور و هونەر، دەیەوێ ناسنامەی کورد بسڕێتەوە. سیاسەتی پەرتکە-زاڵبە بە شێوەیەکی زۆر بە زەبر گورزی لە کوردەکان وەشاندووە.

بابەتی دووەم: نیشانەناسی سینەمایی

نیشانەناسی بوارێکی توێژینەوەیە، لە مانای ئەو شتانە دەکۆڵێتەوە کە لە شتێکدا شاردراونەتەوە. زمان، وێنە و دیمەنەکان دەکرێ مانای پەنهانیان هەبێ، واتە نیشانەناسی ناوەڕۆکی ئایدۆلۆژیی چالاکییە جیاوازەکان کەشف دەکات(کولەر، ٢٠١٧: ١٦١-١٦٢). ژان کە دەگاتە ناوچە کوردییەکان، تانک و زرێپۆشەکان دەردەکەون. ڕەنگە تێپەڕینی کاروانێکی سەربازی دیمەنێکی ئاسایی بێت لە دیمەنی یەکەمدا، بەڵام مەدلوولی دووەم ئەوەیە ئۆپەراسیۆن و چالاکییە سەربازییەکانی دەوڵەت لە ناوچە کوردییەکان بوونی هەیە، سەرباری ئاساییی دۆخی ناوچەکە.

زەریفە ئەو دوو گوێزە و بوخچەیەی لا ماوە کە خوشکەکەی لە کاتی ڕاگواستەنەکەدا پێی دەدات. دواتریش ئەو دوو گوێزە دەکەونە دەستی ژان و بە درێژاییی فیلمەکە جاروبار گوێمان لە دەنگی بەیەکدادانیان دەبێت وەک ئاماژەیەک بۆ وەبیرهێنانەوەی کارەساتێکی مێژوویی. نیشاندانی هەرجارەی گوێزەکان دەردەچێ لەو تێگەیشتنە باوەی بینینی گوێز هەمانە. لە دیمەنی پرسەدا دەنگی بەیەکدادانیان دەگاتە دوا ئاستی بەرزی، مەبەستیش لێی بیرخستنەوەی کارەساتێکی میژوویییە.

نیشانەناسان شەش سیستەمی نیشانەیی لە شرۆڤەی فیلمدا ڕەچاو دەکەن: وێنە، ڤیدیۆ، زمانناسی، ناونیشانی فیلم، فۆنیتیک، میوزیک(بەهرامی، ٢٠١٣: ماڵپەڕی ئاسۆی ڕۆژهەڵات). ناوی فیلمەکە (زەر) ناوی داپیرەی ژانیشە، داستانێکی فۆلکلۆری کوردییە، باس لە کوڕ و کچێک دەکات یەکتریان خۆشویستووە و بە یەکدی نەگەیشتوون، دواتر بووە بە گۆرانی. کولتووری کوردی لە شارەکان دووچاری توانەوە بووەتەوە، زێدەتر لە ناوچە گوندنشینەکان وەک خۆی ماوەتەوە. زەر و ژان ناوی سیمبولیکن. ژان پێی وایە ناوەکەی فەڕەنسییە، بێئاگایە داپیرەی ئەو ناوەی لێ ناوە و مانای (ئازار)ـە.

بارت پێی وایە دال هەڵگری یەک مانای باو نییە، خۆی دەبێتەوە بە دال و مەدلوولی دووەمی هەیە. سینەماش پڕە لە هێما و وێنە کە هەڵگری مانایەکن بەدەر لە مانای یەکەمیان، ئەم مانایەش لە پێکهاتەدایە(بێرتێنز، ٢٠١٥: ١١٧-١١٨). لە دوو دیمەنی وانەی میوزیک، وانەیەک میوزیکی بلوزە، تایبەت بووە بە ڕەشپێستە ئەفریقییەکانی ئەمریکا. دووەم وانە باس لەو ھۆکارە کۆمەڵایەتییانە دەکات وا دەکەن جۆرێک میوزیک شێوە بگرێ. لێرەدا تەنها وەک دوو وانە سەبارەت بە مێژووی میوزیک دەرناکەون، کارکردی سیاسییان هەیە. پێمان دەڵێ چۆن میوزیک ڕۆڵ دەگێڕێ لە خەباتی نەتەوەیی.

ژان بە شەمەندەفەر دەچێت بۆ هۆزات. شەمەندەفەر هێڵێکی گواستنەوەیە، دەکرێ ئەمە بە دوو مەبەست بێ. یەک: تابلۆی سەر شەمەندەفەرەکە ناوی ئەو ناوچانەیە ڕێڕەوی ڕاگواستنی کوردانی دەرسیم بوون. دوو: نیشانی دەدات ناوچە کوردنشینەکان لەلایەن دەوڵەتەوە پەراوێز خراون لەڕووی خزمەتگوزاری. لەوێ بەرەبەرە هۆکارەکانی گواستنەوە زەحمەت تر دەبن. ژان کە دەگاتە گوندەکە، دەڵێت پێویستە لە هوتێل بمێنێتەوە، پێی دەڵێن لێرە هوتێل نییە. دوای بە خاک سپاردنی داپیرەی، شەمەندەفەرێک لە دواوەی گۆڕەکە دەردەکەوێت. لە تەواوی ئەو دیمەنانەدا، شەمەندەفەر وەک دالێک ماناکەی تەنها هێڵێکی گواستنەوە نییە. بەڵکوو مەدلوولی دووەمی بریتییە لە گوزارشتکردن لەوەی چۆن ئامرازێکی گواستنەوە و بە تورککردنی کوردەکان بووە لە جینۆسایدی دەرسیم. لە ئەنجامی ئەم بابەتەدا دەبینین کۆمەڵێ هێما و وێنە و دیمەن هەن کە بە شێوەی ناڕاستەوخۆ دەیانەوێ مانایەک بدەن بەدەستەوە، بە شێوەیەکی ڕوون دەرناکەون. بەڵکوو بە شێوەی سیمبولیک کار بۆ نیشاندانیان کراوە. هەر لە چەوسانەوە، جینۆساید، ڕەوشی خراپی ناوچە کوردییەکان و چەندین بابەتی دی. بە شێوازێکی لێهاتووانە ئازار و زوڵممان بیر دەخاتەوە بە ناڕاستەوخۆ.

بابەتی سێیەم: سینەمای نەتەوەیی وەک ئامرازێکی شۆڕشگێڕی

دژایەتی فاشیزم بابەتێکی سینەمای دۆکیۆمێنتییە، تایبەت دوای گەشەی سینەمای سۆڤیەت لە دژی نازیسم. لەم چل ساڵەی دواییشدا بە تەواوی پەرەی سەندووە(مەحمود، ٢٠١٥: ٢٦). لە دەستپێکی فیلمەکەدا دێرێکی شاعیری کورد جەمال سورەیا نووسراوە: (لەپێش مێژوودا سەگەکان دەوەڕین). ئەو یەکێک بووە لەوانەی ماڵباتەکەی لە جینۆسایدی دەرسیم ئاوارە بووە لە زێدی خۆی. ژان بە خەیاڵ لە وێستەگەیەک چەند سەربازێک دەبینێ کوردەکان دەگوازنەوە دوای جینۆسایدەکە. لەو کاتەدا کە ناوەکان دەخوێندرێنەوە، ناوی زەریفەی داپیری ژان و ناوی جەمال سورەیا دەبیستین.

بنیامین پێی وایە پرسە ڕۆژانەیییەکان دەبنە پرسی جددیی لە فیلمدا. هەر بەرهەمێکی هونەریش مۆرکی سەردەمێکە، کە ڕەنگدانەی دۆخی کۆمەڵایەتی تێدا دەردەکەوێت(کەمالی، ئەکبەری، ٢٠١٧: ١٦٥-١٦٦). ژان لە پرسەی داپیرەی داوا دەکات گۆرانیی زەری بۆ بڵێن کە گۆرانییەکی کوردییە. باوکی پێی دەڵێت شتێک نییە بە ناوی زمانی کوردی و ئەوان بیزانن. ژان زیاتر پێداگری دەکات و باوکی زللەیەکی لێ دەدات. لە دواوەیان وێنەی (ئەتاتورک) بە دیوارەکەدا هەڵواسراوە، ئەمە پێمان دەڵێت کە باوکی چەندە دەیەوێ ڕا بکات لە شوناسی و کوردبوونی خۆی.

گۆڕان لە شێوازە کۆنەکانی بەرهەمێنان، خەسڵەتێکی سەرەکیی ڕەوتی شۆڕشگێڕی هونەرییە لای بنیامین. هەر بۆیەش فیلم دەتوانێ ببێتە پڕۆژەیەکی سیاسی(ئیگڵتۆن، ٢٠٠٨: ٩٩). کۆمەڵێ دیمەن هەن ڕاستەوخۆ بەرەو لای پرسی جینۆسایدەکەمان دەبەن. لەوانە: پەیکەری سەید ڕەزای دەرسیم. بەهۆی جووڵانەوەکەی سەید ڕەزا، دەوڵەت چەندین هەزار کوردی لەم ناوچەیە کۆمەڵکوژ کرد. ژان چاوی بەو چەند تابلۆیە دەکەوێت کە سەبارەت بەو کوشتارە هەن. هەروەها وێنەی ئەحمەد کایا دەبیندرێ، وەک گۆرانیبێژێکی ناسراو کە بەهۆی کوردبوونی لە تورکیادا دەربەدەر کرا. هەموو ئەمانە برەودانە بە نیشاندانی کارەسات لە فۆڕمێکی بەرزی هونەریدا. فیلم هونەرێکی جەماوەرییە لای بنیامین. بەشێکە لەو ئامرازەی خزمەت بە ڕەوتی شۆڕشگێڕی دەکات دژ بە فاشیزم، هەر بۆیە داهێنەرانەیە(محەمەد، ٢٠٢٠: ٢٥٥-٢٥٦). کە کچ و کوڕە گەریلاکان دەردەکەون، گەریلا وەک خۆیان دەبینین کە بەتەواوی مرۆڤدۆست دەردەکەون. ئەمەش دژ بەو وێنانەیەکە کە ئێمە لە سینەمای تورکی دەیبینین و دیدگای خراپ سەبارەت بەوان نیشاندەدرێ. لێرەدا هەمان ئەو پەیوەندییەی لەنێوان سینەمای نازیزم و سینەمای کۆمۆنیزم هەبوو بۆ سینەمای کورد و تورک دەبیندرێ.

سینەمای نەتەوەیی هەرچەندە ژانرێکی سەربەخۆ نییە، بەڵام کار لەسەر جۆرێک دەرکەوتنی ناسنامە و شوناسی گەل دەکات. کە تووشی زوڵم و ستەم بۆتەوە، بۆیە هەڵگری پەیام و گوتاری سیاسییە(یوسفی، ٢٠١٧: ماڵپەری ڕووداو). لە دیمەنێکدا ئەو پیاوەی قەرارە گۆرانیی زەر بۆ ژان بڵێت، وادەزانێ ژان کوڕەکەیەتی لە دەرەوەی وڵات هاتووەتەوە. کاتێ ژان دەپرسێ بۆ کوڕەکەی لە کوێیە؟ پێی دەگوترێ کە لە ترسی دەوڵەت ناتوانێ بگەڕێتەوە.

جینۆساید وەک خەون نیشان دەدرێ، ئەمەش هەمیشە بینەر دەهێڵێتەوە تا دوا ساتی فیلمەکە نەزانێت ڕووداوەکان بەرەو کوێ دەیبەن. لە کۆتایی هەموومان دەپرسین بۆچی گوندی ئیسکۆر بوونی نەماوە؟ کۆتایییەکی تەواو سیمبولیکە. ژان کە خۆی دەخاتە چەمەکەوە، دەبینێت ژیان لە خوارەوە هەر بەردەوامە و زۆربەی شتەکان وەک خۆیان ماون. ئەمەش مانای خۆبەدەستەوەنەدان و هەبوون و جەختکردنەوەیە لە شوناسی بەرگری گەلێک سەرباری ئەو هەموو زوڵمەی دەرهەقی کراوە.

بەم شێوەیە لە ئەنجامی ئەم بابەتەدا دەڵێین سینەمای نەتەوەییی کورد تا ڕادەیەکی زۆر توانیویەتی لەم فیلمەدا وەک ژانرێک دەربکەوێت و ڕۆڵ ببینێت لە نیشاندانی کارەساتێکی مێژوویی. فیلمەکە لە بەرەنگاری دژ بە فاشیزم سەرکەوتنێکی باشی بەدەست هێناوە و وەک سینەمای کەمینەکان خزمەت بە شۆڕشێکی شارستانیانە دەکات.

دەرئەنجامی توێژینەوە:

لە کۆتاییی ئەم توێژینەوەیەکە نموونەکان بریتی بوون لە دیمەنەکانی فیلمێک. پرسیارەکان بریتی بوون لە دوو پرسیار، و بە شێوەی شیکردنەوەی ناوەڕۆک کار لەسەر شیکردنەوەی دیمەنەکان کرابوو. گەیشتین بەم دەرئەنجامە؛ پەیوەندییەکی پتەو لەنێوان نیشاندانی ناسنامەی نەتەوەیی و خەباتی نەتەوەیی هەیە لە فیلمی زەردا. ئەو دیمەنانەی خراونەتە ڕوو بە شێوەی ناڕاستەوخۆ سەرکوتکردن و کۆلۆنیکردنی کوردەکان نیشان دەدات لە باکووری کوردستان، کە لە ڕێی چەندین سیاسەتی کولتووری و یاساییەوە لەلایەن دەوڵەتەوە بە ئەنجام دەگەیەندرێت. لەم فیلمەدا دید و تێڕوانینێکی دژەکۆلۆنیالیستی هەیە لە دەرخستنی کولتوور، سیاسەت، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و تەواوی ئەو لایەنانەی بەرهەمهێنانەوەی چەوساندنەوە زیاد دەکەن.

فیلمەکە لەژێر کاریگەریی سینەمایەکی دیاریکراو نییە و بە فۆڕم و ستایلی دیاریکراو بەند نییە. کۆمەڵێ کەرەستەی گرنگ هەن: ئەدەب و فۆلکلۆری کوردی، کولتووری کوردی بە گشتی، خەباتی نەتەوەیی و ئەنفال و جینۆساید، تێکەڵکردنی ژانرەکانی وەک سینەمای دۆکیۆمێنتی و نەتەوەیی و کەمینەکان سوودیان لێ بینراوە. سیاسەتی دەوڵەتی تورکیا لەپێناو پەرتکردن و زاڵبوون بەسەر کورددا ئەنجام دراوە کە خەسڵەتێکی سەرەکیی کۆلۆنیالزیمە. ئەم ستەمە نکوڵی لێ دەکرێت، بۆیە بە شێوەی نیشانە و ئاماژەی ناڕاستەوخۆ لە فیلمەکەدا دەردەکەون. ئەمەش وا دەکات کە سینەمای کورد جیا لە سینەمای نەتەوەیی، هاوکات سینەمایەکی دژە فاشیزم بێت.

لیستی سەرچاوەکان

ئەحمەدزادە، هاشم (٢٠١٢). زمان ئەدەب و ناسنامە. چاپی یەکەم، هەولێر، دەزگای ئاراس.

ئیگڵتن، تێری (٢٠١٦). تیۆریی ئەدەبی. و: عەتا قەرەداغی. چاپی یەکەم، سلێمانی، ناوەندی ئەندێشە.

ئیگڵتۆن، تێری (٢٠٠٨). مارکسیزم و ڕەخنەی ئەدەبی. و: عەبدولخالق یەعقوبی. چاپی یەکەم، هەولێر، دەزگای ئاراس.

بەشیرییە، حسەین (٢٠٠٦). تیۆری کولتووری. و: مەنسوور تەیفووری. چاپی یەکەم، سلێمانی، پڕۆژەی ی.ن.ک.

بۆکانی، سابیر (٢٠٢٠). میتۆدی توێژینەوەی زانستی. چاپی دووەم، سلێمانی، خانەی چوارچرا.

بێرتێنز، هانز (٢٠١٥). بنەماکانی تیۆریی ئەدەبی. و: عەبدولخالق یەعقووبی. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

بێشکچی، ئیسماعیل (٢٠٠٠). تێزی تورک بۆ مێژوو. و: ئاسۆس هەردی. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

بێشکچی، ئیسماعیل (٢٠٠٢). کوردستان کۆڵۆنییەکی نێودەوڵەتی. و: حەمە ڕەشید. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

جویل و ئەوانی تر (٢٠١٦). قوتابخانەی فرانکفۆرت. و: عوسمان حەمە رەشید. چاپی دووەم، سلێمانی، ناوەندی جەمیل رۆژبەیانی.

حسێن، شۆڕش محەمەد (٢٠١٤). رەوتی فیلمسازیی کوردی. چاپی یەکەم، سلێمانی، بڵاوکراوەکانی جەمال عیرفان.

سابیر، رەفیق (٢٠٠٨). کولتوور و ناسیۆنالیزم. چاپی سێیەم، سلێمانی، چاپخانەی تیشک.

عارف، حەمە کەریم (٢٠٠٧). یەڵماز گۆنای. چاپی یەکەم، سلێمانی، چاپکراوەکانی پڕۆژەی کتێبی یانەی قەڵەم.

عوسمان، عەدنان (٢٠١٠). چیرۆکی سینەما. چاپی یەکەم، هەولێر، چاپخانەی منارە.

کولەر، جۆناسان (٢٠١٧). رۆلان بارت. و: هاوار محەمەد. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای ئایدیا.

کەمالی، ئەکبەری (٢٠١٧). واڵتەر بنیامین. و: پەیمان عەلیپوور. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای ئایدیا.

گرکانی، گیتا (٢٠٠٢). مێژووی سینەما. و: ستار کەریم. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

گوڵمحەمەدی، ئەحمەد (٢٠٠٧). بەجیهانیبوون کولتوور شوناس. و: عەوڵا بەهرامی. چاپی یەکەم، هەولێر، موکریانی.

محەمەد، پێشڕەو (٢٠٢٠). دیالەکتیکی هونەری سێیەم. چاپی یەکەم، سلێمانی، ناوەندی ڕەهەند.

مەحمود، ئیبراهیم (٢٠١٥). یەڵماز گۆنای و ڕۆڵی سینەمای دۆکیۆمینتی لە خەباتی نیشتمانیدا. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

نەزەری، مێهناز (٢٠١٧). سینەما حەوتەمین هونەر. و: ئاریا ئەحمەدی. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای سەردەم.

وانج، سۆفیا ئیزابێلا (٢٠١٤). پەرەسەندنی شوناسی نەتەوایەتی کورد و ئەگەرەکانی دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان. و: یاسین سەردەشتی. چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگای جەمال عیرفان.

گۆڤار

ئاشکرۆفت، گریفیس، تیفین (٢٠١٩). دژە کۆلۆنیالیزم. (ئۆنڵاین). و: بەڕۆژ ئەسعەدی. گۆڤاری تیشک. ژمارە ٥٢، لا ٣٦٣-٣٦٦. دواجاری بینین ٢٠ی نیسان ٢٠٢١ لە:

سەرچاوە ئەلیکترۆنییەکان

بەهرامی، جەمشید (٢٠١٣). هێماناسی لە سینەمادا. (ئۆنڵاین). دواجاری بینین ٢٥ی شوبات ٢٠٢١ لە:

http://asoyroj.net/kurdish/detail.aspx?=hewal&jmara=3408&Jor=10

زەر، 2020. (ئۆنڵاین). ماڵپەڕی کورد سینەما، ٢٠١٧، تورکیا، دواجاری بینین ١ی ئادار ٢٠٢١ لە:

سەیدی، سەعید (٢٠١٩). شوناس و شوناسی نەتەوەیی. (ئۆنلاین). دواجاری بینین ٢٠ی شوبات ٢٠٢١ لە:

سینا، خوسرەو (٢٠٢٠). کورتەیەک لەسەر مێژووی سینەمای کورد. (ئۆنڵاین). دواجاری بینین ٥ی ئادار ٢٠٢١ لە:

محەمەد، هەوراز (٢٠٢٠). قۆناغەکانی دەرکەوتنی کورد لە سینەمادا. (ئۆنڵاین). دواجاری بینین ٥ی ئادار ٢٠٢١ لە:

یوسفی، هاوڕێ (٢٠١٧). شوناس و سینەمای نەتەوەیی. (ئۆنلاین). دوایین جاری بینین ٢٠ی شوبات ٢٠٢١ لە:

سەرچاوە ئینگلیزییەکان

Marvasti, Amir (2003). Qualitative Research in Sociology. First Published, New York, SAGE Publications.

The post شوناس و خەباتی نەتەوەییی کورد لە باکووری کوردستان: appeared first on ژنەفتن.