هەرچەند بە دەربڕینی سۆسۆر، دەق بەڕواڵەت گۆڕەپانێکی داخراو و سنوورداری لەگەڵ نیشانە ناودەقییەکان هەیە؛ بەڵام نابێ خاڵێکی گرینگ لەبیر بکەین، ئەو لە ڕێگەی پێناسەی چەمکی سیستم دوو جۆر پەیوەندی لەنێوان ڕەگەزەکان لێک جیا دەکاتەوە: پەیوەندیی هاونشینی (Syntagmatic)  و پەیوەندیی جێنشینی (Associative). پەیوەندیی هاونشینی، ئەنجامی پەیوەندییە پەیتاپەیتا و هێڵیی ڕەگەزەکان لە ڕستەیەکدایە. ئەم تەوەرە، شوناسی هەر ڕەگەز لە زنجیرەیەکدا، ئەنجامی دژایەتیی ئەو لەگەڵ ڕەگەزەکانی تر دەزانێت؛ بەڵام لە ڕەهەندی جێنشینیدا، پەیوەندییەک لەسەر خاڵە هاوبەشەکانی ڕەگەزە وێکچووەکان بەدی دێت، واتا هەر ڕەگەزێک کۆمایەک لە ڕەگەزەکانی تر کە دەتوانن لە جێی یەک بێن، لە مێشکدا دەورووژێنێت. کەواتە ئەم پەیوەندییە، ئەنجامی پەیوەندیی نێوان ڕەگەزە نادیارەکان لە زنجیرەیەکی هێزەکیی زەینیدایە. هەر ئەو جێنشینییەی ڕەگەزەکانە کە پێکهاتە لە پەیوەندییە دەروونییەکان و هاونشینی لەگەڵ ڕەگەزەکان بەرتەسک ناکاتەوە و ڕەگەزەکانی پێکهاتە بە پێکهاتەیەکی تر گرێ دەدات. ئەم پێواژۆیە، دەق لە کەشێکی داخراو کە سنوورێکی دیاریکراوی هەیە، دەباتە سەرتر و لە پەیوەندییەکیی جێنشینیدا، ڕەگەزە شاراوە و نوێیەکان دەبن بە پاژێک لە دەق.

هەرکام لە ڕەگەزەکانی پێکهێنەری پێکهاتەی چیرۆک، لە ناوی بەرهەمەوە بگرە هەتا کەسایەتییەکان و گشت ڕەگەزە کاتی و شوێنییەکان، ئەو دالانەن کە لە پەیوەندیی هاونشینی لەگەڵ یەکتر، پێکهاتەی سەرەکی و چوارچێوەی چیرۆک پێک دێنن و بە دەلالەتە ڕاستەوخۆ و پاڵەکییەکان لە کۆتاییدا مەدلوولی خوازراوی چیرۆک وەدی دێنن.

بە بڕوای “ئۆمبێرتۆ ئێکۆ” بەرهەم سیستمێک لە نیشانەکانە؛ ئەو سیستمەی کە بە وتەی ئێکۆ “پەیوەندییەکانی دەروونی نێوان نیشانەکانی، ئەگەری ڕاڤە بێئەژمارەکان دەڕەخسێنێت”. ئاراستەیەکی لەم شێوەیە بە بابەتێکی گرینگ وەک ڕاڤە، دەبێتە هۆی ئەمە کە ئێکۆ لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ شێوازناسیی بیندیتۆ کرۆچە (Benedetto Croce) و کەسانێکی وەک ئەو، ڕووەو جۆرێک پێکهاتەخوازیی هێرمنۆتیک هەنگاو هەڵێنێت. چونکە لەم ئاراستەیەدا لەلایەکەوە لەگەڵ توانایییەکانی دەق و لوانە نیشانەناسانەکان ڕووبەڕووین کە بەهۆی ئەو، دەق- تەنانەت لە نەبوونی سووژەی ئاگاشدا- ڕۆنراو لە کۆمەڵێک لە پەیوەندییەکان و پەیوەندیی پێکهاتەیی نێوان سازدەرەکانە کە دەبێتە هۆی پێکهاتنی واتا. لەلایەکی ترەوە دۆزینەوە، دووبارەڕۆنانەوە و ئافراندنی واتا ڕێتێچووەکان جگە لە بوونی ئەم جۆرە پەیوەندییانە، پێویستی بە بوونی سووژەیەک هەیە کە هەڵبژاردنێکی کارا و وشیارانەی لە ڕەگەزەکاندا دەبێت و بەردەوام ڕاڤەگەلێکی نوێ دەئافرێنێت.

لە نیشانەناسیی وێژەییدا، واتا بەهۆی پێکهاتەی نیشانەکانی پەیوەندیدار بەیەکەوە، سیستمی کۆد و گرێبەستەکان بەدی دێت. دۆزینەوە و داڕشتنی ڕێسا و نۆڕمێک کە بتوانێت پەیوەندیی نێوان ڕەگەزەکان تەتەڵە کات، واتای سیستمی کۆدی (رمزگان) دەستەبەر دەکات. سیستمی کۆد بابەتێکی بنەمایییە لە نیشانەناسیدا؛ واتای نیشانە بەو کۆدەوە بەستراوەتەوە کە تێیدایە. سیستمی کۆد چوارچێوەیەک پێک دێنێت کە تێیدا نیشانەکان واتادار دەبن. کەواتە ناتوانین بەوەی وا لە مەڵبەندی سیستمی کۆدا نییە، نیشانە بڵێین.

 بە دەربڕینی بارت گەیشتن بەم سیستمی کۆدییە هەوڵیکە بۆ تێگەیشتن لەم خاڵە کە واتا چۆن لە دەقدا دەئافرێندرێت و بڵاو دەبێتەوە. ئەو هەر لەسەر ئەم تێگەیشتنە، سیستمی کۆدیی بەشداربوو لە میکانیزمی واتاییی دەقدا بەم شێوەیە پۆلێن دەکات: سیستمی کۆدی هێرمنۆتیکی، سیستی کۆدی کردەیی، سیستمی کۆدی دالی (ماناناسانە)، سیستمی کۆدی هێمایی، سیستمی کۆدی کولتووری.

شوێنپێی سیستمی کۆدی بارت لە کۆمەڵەچیرۆکی “زایەڵەی شارێکی سوور”دا

١. سیستمی کۆدی هێرمنۆتیکی:

هێرمنۆتیک بەگشتی بە واتای هونەری لێکدانەوە و ڕاڤەی دەقە، بەڵام سیستمی کۆدی هێرمنۆتیک، بەو یەکە واتایییانە دەگوترێت کە لە سەرانسەری دەقدا بڵاو بووەتەوە و دەبێتە هۆی پرسیار و مەتەڵ لە مێشکی بەردەنگدا و وەڵامدانەوەی وردەوردەیان. ئەرکی ئەم یەکانە بریتییە لە: پەروەدەکردنی تێم، جێگیرکردنی دۆخ، داهێنانی مەتەڵ، بەڵێنی وەڵامدانەوەی مەتەڵ، خەڵەتاندنی بەردەنگ لە دۆزینەوە وەڵامی مەتەڵدا، تەمومژاویکردن، لەمپەرسازکردن، داهێڵان، وەڵامی نیوەچڵ و ئاشکراکردنی ڕاستی. ئەمە هەر سیستمی کۆدی چیرۆکبێژییە کە لە ڕێگەیەوە لە گێڕانەوەدا پرسیارگەلێک دێنە ئاراوە و داهێڵان بەدی دێت و لە ئەنجامدا وەڵامی دەدرێتەوە.

لە چیرۆکی “تاقانە”دا یەکەم مەتەڵ کە ڕووبەڕووی بەردەنگ دەبێتەوە، گرینگیی کاتژمێر و بانگکردنی سەرحەدە: “زەنگی کاتژمێرە قورمیشکراوەکەی ژوورەکە وەک ئەوەی کەسێک بانگی بکات وایە: “سەرحەد! سەرحەد!” (ل ٤٧).

ئەگەر ئەم بەشە وەک پەروەدەکردنی تێمی مەتەڵەکە دانێین، نووڕونزاکردنی پیرەپیاو لە ژمارە چوار و نەگۆڕبوونی دۆخەکە دەتوانین وەک جێگیریی دۆخی مەتەڵەکە دانێین؛ هەر وەک لە لاپەڕەی ٤٧دا دەڵێت: “لەبەر خۆیەوە دەکەوێتە بۆڵەبۆڵ: “چوار، چواری نەهامەتیم. چواری ژەهری مار، چواری داماویم.””

لە درێژەی چیرۆکەکەدا و دوای لە زەنگلێدان‌کەوتنی کاتژمێرەکە، گێڕەڕەوە خێرا ئاماژە بە چۆنیەتیی دۆخە گوماناوییەکەی پیرەپیاو دەکات کە بەپێی ئۆلگووی بارت دەبێتە قۆناخی “بەڵینی وەڵامدانەوە بە مەتەڵ” : “دەیهەوێ هەستێتەوە، تەزوویەکی سارد بە جەستە کزەکەیدا مێروولە دەکات، خێرا خۆی دەخزێنێتە ژێر لێفەکەی و لەوێوە سەیری لای سۆپا نەوتییەکە دەکات” و لە دوا دێڕی ئەم بەشەدا بە گەڕان بەدوای حەبەکاندا قۆناخی “خەڵەتاندنی بەردەنگ لە دۆزینەوەی وەڵامی مەتەڵ”ەکەمان بۆ وێنا دەکات: “کوا … کوا حەپەکانم، لە کوێم داناون؟” (ل ٤٧)

هاتنی دەستبەجێی ئەم دێڕە کەشەکە تەمومژاوی دەکات: “دوو بریسکەی سەوز لەلای سۆپاکەوە لێی دەڕوانن.” (ل ٤٨)

بابەتێک کە لە دێڕەکانی دواییدا بەهێزتر دەبێت: “پیاوەکە شڵەژا و لەناکاو هەڵدەستێتەوە. چاوە سەوزەکان لە پشت سۆپاکەوە ون دەبن. پیاوەکە کشومات دەبێت، لێفەکە لە خۆی دەکاتەوە: کوا؟ چیی لێ هات؟” (ل ٤٨)

بە هێنانی ئەم دێڕە هەر لە لاپەڕەی ٤٨دا “بەڵام بریسکەی چاوە سەوزەکان ماتی دەکەن. سووکێ بای دەداتەوە دەگەڕێتەوە لای نوێنەکەی: “گوو بەم ڕۆژ و نێوچاوە”” دەتوانین قۆناخی “لەمپەر چێکردنی” تێدا بدۆزینەوە.

کاتێک گێڕەڕەوە و خوێنەر تووشی سەرلێشێواوی و پرسیارگەلێکی بێوەڵام و ناڕوون دەبن و بەدوای چارەسەرێک بۆ ئەم دۆخەن داهێڵان ڕووی دەدات؛ لە چیرۆکی “تاقانە”دا بەم شێوەیە داهێڵان لە لاپەڕەی ٤٩دا بەوپەڕی خۆی دەگەیێنێت: “ژنەکە پرچی لادەدا و بۆ ساتێ چاوی بە ڕوخسارە ماتەکەی و چاوە سەوزەکانی دەکەوێ. بیر دەکاتەوە: “ئەم چاوانەم لە کوێ بینیوە؟”

لە درێژەی چیرۆکدا و لە لاپەڕەی ٥٠دا بەم وێنایە خوێنەر بە وەڵامێکی نیوەچڵ دەگات: “زەنگی کاتژمێرە قورمیشکراوەکە و جیڕەی پەنجەرە کراوەکەی ژوورەکەی یەک‌بەخۆی دای دەچڵەکێنن: ها … کێ…یە.”

بە دوایین ڕستەی چیرۆک لە لاپەڕەی ٥١دا ڕاستییەکە بۆ خوێنەر دەردەکەوێت: “پیرەپیاوەکە دەستی دەترازێنێتە ژێر سەرینەکەی و بەتاسەوە سەیری لای کوورەکە دەکاتەوە: “ئای دایە گیان، خۆشم دەوێی!!””

خاڵێکی گرینگ لەمەڕ سیستمی کۆدی هێرمنۆتیکی لە چیرۆکی “تاقانە”دا ئەوەیە کە دەق خەریکە بە هێنانی هێندێک کۆد و هێما وەک: “کاتژمێر، چوار، چاو، بریسکە، ژن، دایک و …” جەخت لەسەر مشتومڕە دەروونییەکان: نێوان نەست و بەئاگا، خۆت و بووکەڵەی دەروونت و ئەو حەز و ویستانە دەکات کە لە مناڵییەوە لەگەڵتن و هەر جارێ بە شێوەیەک خۆی دەنوێنێت و لە کۆتاییدا دەبینین چەنێ سەخت و نەگۆڕ بوو.

کەواتە پەیوەندیی نێوان ئەم سیستمی کۆدییە و دەستەواژە سەرەکییەکەی، واتا ڕاڤە و لێکدانەوەی دەق دەربڕی ئەم بابەتەیە کە ئامانجی ئەم سیستمی کۆدییە ڕاکێشانی سەرنجی خوێنەرە بە هێنانەئارای پرسیارەکان و وەڵامدانەوەیان لە ئاراستەی لێکدانەوەی دەقەدا، کارێک کە دەبێتە هۆی بەشداریی زۆرتری خوێنەر لە تێگەیشتنی دەلالەتەکانی دەقدا.

٢. سیستمی کۆدی کردەیی:

پێرۆئایرۆتیک یان سیستمی کۆدی کردەیی، یەکە گێڕانەوەیییە وردەکان لەخۆ دەگرن کە بەلەپاڵ‌یەک‌هاتنیان گشتێتیی دەق دەستەبەر دەکەن و دەبنە هۆی بەرەوپێشچوونی گێڕانەوە، بارت ئەم دەستەواژەیە بۆ دەربڕینی پاژە جیاوازەکانی زنجیرەیەک لە ڕووداوەکانی چیرۆکێک بەکار دێنێت. لەم جۆرە سیستمی کۆدییە دەکرێ بۆ هەر یەکەیەکی کردەیی یان سێکانسی ناو یان سەردێڕێکی گشتی ڕەچاو بکرێت. وەک ژوان، ئاشقبوون و …

لە چیرۆکی “تاقانە”دا ١٣ کردەی جیاواز دەستنیشان دەکرێن کە بەم شێوەیەی خوارەوە زنجیرەی گێڕانەوە پێک هێناوە:

١) زەنگ‌لێدانی کاتژمێر و لە خەوهەستاندنی پیرەپیاو؛ ٢) هەستانەوەی پیرەپیاو و لەخۆکردنەوەی لێفەکەی؛ ٣) خۆگەیاندنە لای بێشکەکە؛ ٣) گەڕانەوە پیرەپیاو بەرەو نوێنوبانەکەی؛ ٤) کردنەوەی دەرگا و هاتنەژووری ژنێکی کەڵەگەتی پرچدرێژ؛ ٤) شیردانی ژنەکە بە منداڵە ساواکە؛ ٥) ڕۆیشتنی پیرەپیاوەکە بە زگەخشێ بەرەو لای کوورەکە و خۆماتدانی؛ ٦) شیرخواردن و پێکەنینی ساواکە؛ ٧) ئاوڕدانەوەی ژنەکە؛ ٨) سەرشۆرکردنەوەی ژنەکە و مەمک دەرهێنانی لە زاری مناڵەکە و دادانەوەی تۆڕی سەر بێشکەکە و چوونەدەری لە ژوورەکە؛ ٩) گەڕانەوەی پیرەپیاو بۆ سەر نوێنەکەی؛ ١٠) زەنگ‌لێدانی کاتژمێرەکە و داچڵەکینی پیرەپیاو؛ ١١) دەرپەڕینی برسیکە سەوزەکان و هەڵهاتن و میاواندنی؛ ١٢) کوتانی دەستی پیرەپیاو لەژێر دۆشەکەی و گەڕان بەدوای گۆچانەکەیدا؛ ١٣) دەست‌ترازاندنی پیرەپیاو بۆ ژێر سەرینەکەی و بەتاسەوە چاو لەلای کوورەکردن.

لە ڕاستیدا خاڵی سەرەکیی جیاوازیی دوو سیستمی کۆدی هێرمنۆتیک و کردەیی لەوانەی تر لەمەدایە کە “سیستمی کۆدی هێرمنۆتیکی و کردەیی هەردوو هۆکاری جووڵەی دەق بۆ پێش و دانانی کاتی دەقن و دەق لە خاڵێک بۆ خاڵیکی تر و بەرەو ئەنجامێکی لەچارنەهاتوو دەبەنە پێش.

٣. سیستمی کۆدی هێمایی:

سیستمی کۆدی هێمایی، ئەنجامی ئەو دوانە دژبەیەکانەیە کە داهێنەری دەق بە شێوەیەک خوازراو یان نەخوازراو لە پێواژۆی گواستنەوەی واتادا کەڵکی لێ وەرگرتوون “بۆ داڕشتنی دوانە دژبەیەکەکان، هەر دەستەواژەیەکی سەرەکی لە بەرانبەر لێکدژەکەی دادەنرێت؛ دەستەواژەی یەکەم سەرەکی و دەستەواژەی دووەم لاوەکییە” (بی نظیر، ١٦٠:١٣٩٣). کەواتە لە خوێندنەوەدا بەپێی ئەم سیستمی کۆدییە دەبێ دوانە دژبەیەکەکەن لە دەقدا بناسینەوە و دەریان بێنین. وردبوونەوە لەم دوانە دژبەیەکان، خوێنەر دەگەیێنێتە بنەما سەرەکییەکانی ئەندێشە و هزری داهێنەری دەق. پێویستە ئاگادار بین کە ئەم سیستمی کۆدییە تەنیا لە قاڵبی مەجازدا ئەگەری نواندنەوە (بازنمایی)ی لە دەقدا هەیە.

لە چیرۆکی “حەوا بەدەم سنوورەکانەوە” هەر لە ناوی چیرۆکەوە بگرە هەتا ناوی کەسایەتییەکانی نێو چیرۆک و کردە و ڕووداوەکانی نێویەوە، خوێنەر لەگەڵ ناتەبایییەکی سەیر لەنێوان وشەکان و واتا شاراوەکانی و نیشانەکان ڕووبەڕوو دەبێتەوە. بۆ نموونە ناوی قارەمانی چیرۆک کە “حەوا”یە ئەو حەوایەی کە لە پاکی و بێگەردییە سنووربەزێنەکەیەوە سزایەکی سنووربەزێن وەردەگرێت؛ ڕەشیدێک کە لە هەرچی جوامێرییە بەدوورە و چاوە سوورەکانی پڕی ناپاکییە، قادرێک کە لە هەرچی تواناییی بیستن و دیتنی ڕاستییە بێبەهرەیە و میرانێک کە لە میرایەتی تەنیا زۆری و چەوسانەوەی خوشکەکەی پێ بڕاوە و ئەو مەدانەی لە پیاوەتی شتێکی وای لەباراندا نەبوو. لەنێو دەقدا ئەم ناتەبایییە بە وشە ناتەناکان  و کردەکان بەوپەڕی خۆیان دەگەن؛ بۆ نموونە لە لاپەڕەی ٣٤دا دەڵێت: “مەردان وەک ئاگری نەوتیان پێدا کردبێ، هەڵدەچوو و ئەوانیش قاقا پێی پێ دەکەنین.” یان کاتێ لە لاپەڕەی ٣٥دا دەڵێت: “ڕەشید بە قۆشمەییەوە چاوێکی لە حەوا داگرت، گوتی: “حەوا نییە، گورگە گورگ.”” دەبیین لەنێو وشەی حەوا و گورگ هیچ تەبایییەکە لە ناخ و ناوەرۆکیاندا نییە و ئەزقەزا بەپێچەوانەوە حەوا دەبێت بە مەڕەکە. یان هێنانی وشەگەلێک وەک “شایی و شیوەن”، “کۆگای سارد و تاریک، هاوینی گەرم” یان گۆڕانی دڵە دلۆڤانەکەی باوکی بە دڵێک کە جگە لە قین و تووڕەیی چی تری تێدا بەدی نەدەکرا. تەنانەت شێوەی جلپۆشینی حەواش تووشی ناتەبایی بوو، هەر وەک لە لاپەڕەی ٢٨دا دەڵێت: “جلوبەرگە پیاوانەکەی ڕۆژانی پێشووی لەبەردا نەبوو، قەسرییەکی سووری پوولەکەداری لەبەر کردبوو، پرچە کاڵە درێژەکەی لەژێر کڵاوە قامیشەکەیەوە پەرێشان کردبوو، لەچکێکی سەوزیشی کردبووە ملی.” هەروەها لە لاپەڕەی ٤١ و ٤٣دا ئاوا ئەم ناتەباییە زەق دەکاتەوە: “کێڵگە نەدووراوەکان بە بایەکە دەشنانەوە و خشپەخشپەکەیان کەشێکی تایبەت و دڵڕفێنی بە ئێوارەکە دابوو.” “خشپەخشپی با ئیتر خۆش و دڵڕفێن نەبوو. لاسکە ڕەق و تیژەکانی گوڵەگەنمەکان بە سمت و قاچیدا دەچەقین.” و لە لاپەڕەی ٣٢دا دەڵێت: “حەوا دوگمەی کراسە پیاوانەکەی داخست.” نووسەر بۆ ئەوەی کە ئەم ناتەبایییە بەوپەڕی خۆی بگەیێنت لە بەرانبەر ئەم ڕستەیەدا لە لاپەڕەی ٤٣دا دەڵێت: “ڕەشید یەخەی کراسە پوولەکە سوورەکەی دادڕیبووە خوارێ و خەریک بوو وەک چۆن قەپاڵی لە سێو و هەرمێ کاڵەکان دەگرت، ئاواش گازی لە ئەو دەگرت و دەیناڵاند.” یان کاتێک لە لاپەڕەی ٣٢دا دەڵێت: “حەوا کڵاوە قامیشەکەی کردە سەری.” و لە لاپەڕەی ٤١دا دەڵێت: “ڕەشید بەئەنقەست کڵاوە قامیشەکەی لەسەر حەوا کردەوە، فڕێی دایە نێو گەنمەکان و مەستانە پێ کەنی.” کڵاو دوو کارکردی دژبەیەکی پێ دراوە؛ ئەو کڵاوەی بەلەسەرنانی نیشان لە گەوەریی و سەربەرزی و سەروەرییە، ڕەشید بە فڕێدان لە سەری حەوا لە حەواڕا فڕێی دەداتە خوار و نزم و سووکی دەکات و تێکی دەشکێنێت. هەر وەک لە چیرۆکەکەدا دەبینین وشەگەلێک وەک سێو و دزین و خواردن و سنوور، نیشانەگەلێکن بۆ ئەوەی وەک هەمیشە بکەرەکەی کەسێکی ترە و تاوانبار حەوا! نووسەر چیرۆکەکە لە لاپەڕەی ٤٦دا بەم وشە ناتەبایانە کۆتایی پێ دێنت: “هەر دەکەوت و هەڵدەستاوە و ڕۆیشت … پێم  وایە بەردەنگ پێویستە بە خوێندنەوە لە هەناوی ئەم شتە بەڕواڵەت نەگۆڕ و ڕاوەستاوانەدا گۆڕانکاری و ناتەبایی و پەڕینەوە لە قۆناغێک بۆ قۆناغێکی تر لە ڕوانینیدا بەدی بێنێت.

٤. سیستمی کۆدی واتایی:

سیستمی کۆدی واتایی بەدوای دەستنیشانکردنی ئەو دەلالەتە پاڵەکی(ضمنی)یانەن کە لە دەقدا هەن و تایبەتمەندی و کردەکانی کەسایەتییەکان، شوێنەکان و شتەکان دەردەخەن؛ بە وتەیەکی تر ئەو ئاماژە پاڵەکییانە کە لە جێی دەلالەتە ئاشکراکان دادەنیشن و نیشانەکان لە جێی وتەکان و وەسفەکان دادەنێن. تێگەیشتن لەم سیستمی کۆدییە لەبەر تێپەڕین لە توێژی سەرەوە و ڕۆچوون لە قووڵایییەکان، پێویستی بە وردبوونە و قووڵبوونەوەی خوێنەرە.

ئێستەش با لەژێر تیشکی سیستمی کۆدی واتایی خوێندنەوەیەکمان لەسەر چیرۆکی “زایەڵەی شارێکی سوور” هەبێت. یەکەم شت کە سەرنجی خوێنەر ڕادەکێشت ناوی چیرۆکەکەیە؛ دەکرێ بڵێن لەپشت وشەی شار، شارستانییەتێک خۆی حەشار داوە کە بە ڕەنگە سوورە خوێناوییەکەی گشت کون و کاژێر و کووچە و کۆڵان و ئەو شەقامانەی خۆی نیشانەی شارستانییەتە، تەنیوە. چیرۆک لەم کاتەوە “لە دوانیوەڕۆیەکی گەرمی هاوین” واتا لە هەڕەتی لاوەتی و پێگەیشتووییی کچەکە؛ لەلایەن باوکێکەوە کە خۆی نیشان لە دەستەڵات و هێزێکی لەبننەهاتووە ڕوو دەدات، کچەکەی لەبەر دەرگای زانکۆ کە زانکۆ خۆی ڕێک واتای بێشکەی زانست و شارستانییەت دەکوژرێ. لە درێژەدا دەڵێت “بەڵام باوکەکە وەک شێرێکی زامدار نەڕاندی و گوتی: “کچی خۆمە! کچی خۆم!” (ل ١٠٩) دەزانین شێر خۆی واتای هێز و دەسەڵاتی لە خۆدا حەشار داوە و زامداربوونی واتای ئەوپەڕی دەڕەندەبوون دەدات.

لە درێژەدا دەڵێت: “کچەکە بەبێ ئەوەی وستەی لێوە بێت،” ئەم کپ‌وماتی واتای ترس و تۆقاوییەکی سامداری لە خۆدا حەشار داوە. دواتر دەڵێت: “خوێنێکی گەرم و گەش لە مەقنەعە ڕەشەکەیەوە چۆڕایە دەرێ” خوێنێکی گەرم و گەش، واتا ئەو خوێنەی وا ژیانبەخش و پاک و بێگەردە؛ بەڵام لە مەقنەعەیەک کە ڕەشە و واتای تاریکی و توندوتیژی و مردن دەدات.

یەکێکی تر لەم ڕستانەی کە خوێنەر تووشی وەستان دەکات ئەو کاتەیە کە لە لاپەڕەی ١١٠دا دەڵێت: “بەر دەرگای فڵانە زانکۆ هەر خوێنە.” وشەی فڵانە واتای نەناسیاوبوون و زۆربوونی ئەم شوێنانە دەگەیێنێت کە ئەم شێوە کارەساتانەیان لێ دەکەوێتەوە و کاتێ دەڵێت هەر خوێنە مرۆڤ وەبیر ئەم باوڕە کۆنە دێنێتەوە کە خوێنی شەهید هەمیشە زیندووە و قەت ویشک نابێتەوە.

بە نووسینی ئەم ڕستەیە لە لاپەڕەی ١١٠دا”جەنابی شارەوان هێشتا لە نوێنەکەیدا بوو،” ڕێک واتای خەمساردی و نابەرپرسبوونی بەرپرسان لە مێشکدا دەچەسپێنێت.

کاتێکیش هەر لەم لاپەڕەیەدا دەڵێت: “شەڕی خوێنەکە لەگەڵ ئەو پیاوە نارنجییانە وا هەر ئەوان دەهاتن دەیانشۆردەوە، ئەویش بۆ سبەی بەیانییەکەی گەرم و گەش بە ڕێڕەوەکەوە پەنگی دەخوارەدەوە.” بەم واتایەیە کە ئەم خوێنە کە هەر کچانی کوژراوی کۆمەڵگان، خەریکن خۆیان دەنگی خۆیان هەڵدەبرن و بەدوای مافی خۆیانەوەن.

لە لاپەرەی ١١١دا دەڵێت: “خەڵکە سەرسووڕماوەکە کەوتنە سێڵفیگرتن لەگەڵ خوێنەکە و لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا بڵاویان کردوە” ئەمە ڕێک واتای کەمتەرخەمی و نەبوونی مرۆڤایەتی لە کۆمەڵگادا دەستەبەر دەکات و ئەوەی کە هەرکەس تەنیا بەدوای خۆشییە کاتییەکانی خۆیەوەیە و وەک مەڕ سەریان داخستووە و هیچ شتێک نایانپرینگێنێتەوە. پیاوانی کۆمەڵگە بەمەش ئاسوودە نەبوون و “بە ئاسندڕک دەوری خوێنەکەیان گرت و کۆشکێکی بلیفرۆشیشیان لە تەنیشتیەوە دانا، بەتایبەت بۆ ئەو کەسانەی وا دەیانویست لە نزیکەوە لەگەڵ خوینەکەدا وێنە بگرن.” (ل ١١١) هێنانی ئاسندڕک بە واتای سنوودارکردنی هاتوچۆی کچان و لە چوارچێوەی دەسەڵاتی پیاودا ڕاگرتنیان و پەلنەبزاوتنیانە؛ بەڵام ئەگەر پیاوان بیانهەوێت دەیانفرۆشن و ئەوەندەی خۆیان بیانهەوێت دەتوانن ببینرێن.

نووسەر لە زمانی پیرەپیاوەوە و لە ڕاستیدا دابونەریتی کۆنی کۆمەڵگەوە  لە لاپەڕەی ١١٤دا بەم شێوەیە واتای سەربەستی و خۆڕزگارکردن و بوێری کچانی کۆمەڵگە لەپشت “هەڕاجکردن”دا حەشار دەدات و دەڵێت: “ئەو قەحبەیە خۆی هەڕاج کردووە، هەتا من لەمسەرەوە بەری دەگرم، ئەو لەوسەری ترەوە دەڕوات.” چەند دێڕ خوارتر بەم شێوەیە وێنای دەکات: “ئەو قەحبەیە دەرپێکەەی داوە بە شانیا، خەریکی خۆنواندنە.”

کۆتاییی چیرۆکەکەش ئاوا واتای شکستهێنانی دابونەریتی کۆن و سەرهەڵدانی ژنانی ئازادیخواز و سەرکەوتنیان بەسەر ئەم کۆمەڵگە و شارستانییەتە بۆگەنەدا لەنێو وشەکانی “قوڵینگێکی ژەنگاویی ژێرخانەی ماڵەکەوە و زایەڵەیەکی سووری فیشقەکردوودا وێنا دەکات: “لەنێو کەلوپەلی ژێرخانی ماڵەکەیدا قوڵینگێکی ژەنگاویی دۆزییەوە و هەتا لای خوێنەکە گیر نەبوو، نەڕاندی و ئاسندڕکەکەی دەوری جێی خوێنەکەی لابرد و بە هەموو هێزەوە بە نووکی قوڵینگەکە تێی بەربوو: “قەحبە قەحبە” و لە کۆتاییدا ئاوا کچان بەسەر ئەم شارستانییەتە بۆگەن و دابونەریتە پاوانخوازەدا سەر دەکەون: “لەپڕ لەگەڵ نووکی قوڵینگەکە زایەڵەیەکی سوور فیشقەی کردە دەرێ و پیرەپیاوەکە و تەواوی شارەکەی لەگەڵ خۆیدا برد.”

٥. سیستمی کۆدی کولتووری:

دەلالەتی ئەم سیستمی کۆدییە ڕووەو واتایەکە کە لە دەرەوەی دەقدایە و بە زانستی گشتی (هونەر، پزیشکی، وێژە و…) پەیوەندی هەیە. سیستمی کۆدی کولتووری مەڵبەندی ئوستوورەناسی و ئیدئۆلۆژییە. تێکچێنراویی ئەم سیستمی کۆدییە، هەستی ڕاستەقینەبوون لە دەقدا وەدی دێنێت، چونکە خودی ئەم بیر و هزرانە بڕوا “سروشتی” و پاساوهەڵگرەکانی کولتوورین. مەبەست لە سیستمی کۆدی کولتووری، ئەو سیستمی کۆدییەن کە “بنەمای گوتارێک لە ناوەندێتییەکانی زانستی یان ئەخلاقی قایم و پتەو دەکەن، بەڵام بۆ فامی واتای سیستمی کۆدییەکانی تر، پێویستە ئەوان لە قاڵبی ئەم سیستمی کۆدە گشتییانە کە بریتین لە تەنراوی تایبەتی کولتووری- کۆمەڵایەتی ڕێک بخرێن و ماناپشکنی بکرێن. کارکردی ئەم سیستمی کۆدییە لەسەر بنەمای ئەسڵی نێواندەقێتی(Intertextuality) پێک هاتووە، بەدیهێنانی لێهاتووییی فامی دەق لە چوارچێوەی ئەو چەمکانەیە کە پێشدا لە جیهانی دەرەوەی دەقدا هەبوونە.

لە کۆمەڵەچیرۆکی “زایەڵەی شارێکی سوور”دا چیرۆکی “سندووقەکە” نموونەیەکی بەرچاوە بۆ ئەوەیکە بە پێوەری سیستمی کۆدی کولتووری بخوێندرێتەوە و تیشکی بخرێتە سەر. هەر لە ناوی چیرۆکەکەوە هەتا ئەو کەشەی بۆ ئەم چیرۆکە پەروەدە کراوە خوێنەر هەست بە کەشەکی ناسیاو و بەرهەست دەکات؛ لە ماڵی داپیرەوە بگرە کە چیرۆکەکە لەوێدا دەخوڵقێت هەتا حەوز و دارودرەختی نێو حەوشەکە و ئەو کۆگایەی لەپشت دارهەنارەکە هەڵکەوتبوو. بەڵام چەند ڕەگەزی زۆر گرینگ لەم چیرۆکەدا هەن کە سەرنجی خوینەری کورد ڕادەکێشێت و بەروە ئوستوورە و کولتوور و ئەفسانەکانی کۆنی کوردەواریت دەگەڕێنێتەوە و ناچارت دەکات لەسەریان وەستان و تێڕامانێکت هەبێت؛ یەکێک لەم ڕەگەزانە هەر ئەو دارەهەنارەیە کە کۆگاکە لەپشت ئەوەوە هەڵکەوتبوو، لە ڕاستیدا هێنانی ئەم دارهەنار بەهەڵکەوت نەبوو، هەر خوێنەرێکی کورد دەزانێت کە دارهەنار لە ڕەگەزە هەرە چالاکەکانە لە وێژەی کوردیدا، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ئەفسانەیەی کە لە کوردەواریدا هەیە و وەک ڕەگەزێکی پیرۆز بەتایبەت لە هەوراماندا چاوی لێ دەکرێت کە خۆی بۆ ئەو کولتوورە دەگەڕێیەوە کە لە باوانمانەوە بۆمان بە میرات ماوەتەوە و پێیان وا بووە بە هۆی دەنکە زۆرەکانیەوە زۆرتر لە هەر شتێک تر هێمای زاوزێ و زۆربوونی بەرە و ژیان و ژیانەوە و بەپیتییە؛ لە هەورامان و کوردستان ئوستوورەی باویادگار پیوەندی بە هەنارەوە هەیە کە دایکێک بە ناوی دادە سارا و بە خواردنی دەنکێک هەنار لەدایک دەبێت. هەروەها لە فۆلکلۆری کوردیشدا هەر ئەم هەنارەیە دەبێتە هۆی مردنی بەڕواڵەتی مەم و گەیشتن بە ژین و ژیانێکی هەتاهەتایی.

نووسەر لەم چیرۆکەدا بە هێنانی هێندێک لە کەرەستە کۆنەکانی کوردەواری سەرنجی خوێنەر بەروەر چاخێکی تایبەتی لە ژیان و کولتووری کوردەواری ڕادەکێشێت و هەروەها دەبێتە هۆی ناساندن و مانەوەی ناوی ئەم کەرەستە کۆن و لە ڕاستیدا ئەو کولتوورەی باوانمان تێیدا دەژیان؛ هەر وەک لە لاپەڕەی ٨٧ و ٨٨دا ئاوامان بۆ وێنا دەکات: “کۆگاکە پڕ بوو لەو شتە کۆنە قەدیمییانەی وا ئیتر کەس لەم سەردەمەی ئێستادا بەکاری نەدەهێنان و وێنەشیان لە ڕاستیدا هەر نەمابوو. لە مەشکەی پێست و سێپای دار و قاپوقاچاخی فافۆن و گڵ و مەنجەڵ و ئەفتاوەی مسەوە بیگرە هەتا زیلۆ و بەڕە و لباد، بەڵام لە ماڵی داپیرەمدا هێشتا بوون.”

یەکێکی تر لەم کۆدانە کە سەرنجی خوێنەر بەرەو ئەمە ڕادەکێشت کە بە پێوەری کۆدی سیستمی کولتووری بخوێنرێتەوە کارکردی پشیلە و هێنانی لەم چیرۆکەدایە، هەر وەک دەزانین لە کولتووری کوردەواریدا پشیلە بە بوونەوەرێکی سپڵە و پێنەزان دادەنرێت کە نووسەر بە هێنانی ئەم ڕەگەزە و ئاماژە پێی، ئەم شێوە ڕوانینە زەق دەکاتەوە و وەک ئەوەی کە بیهەوێت بەئەنقەست کەڵکی لێ وەرگرێت و وەک کولتوورێک بیپارێزێت یانیش بەرەنگاری بێتەوە؛ بەم شێوەیە لە لاپەڕەی ٨٨دا بەرجەستە کراوە: “ئەوەندەم نەزانی گوربەیەکی زل لەسەر بەڕەکانەوە بازی دایە خوارێ و …گوتم: “سپڵەی پێنەزان، داپیرەم کەم دەخاتە بەرتان وا هاتوونەتە سەر شتەکانی؟ …” هەروەها یەک شتی تر کە لە کۆنەوە لەلایەن داپیرەکانمانەوە بۆمان دەگێڕدرێتەوە ئەوەیە کە جنۆکەکان لە ڕواڵەتی پشیلەدا وەدەر دەکەون کە لە لاپەڕەی ٩١دا ئاماژەی پێ کراوە: “داپیرە باسی جنۆکە و ئەو شتانەی زۆر بۆ کردبووم کە گوایە پشیلەکان جنۆکەیان لەگەڵدایە و هەر کەسێ لە ناوەختدا بیانکوتێ، ئەوانیش لە تۆڵەدا جنۆکەکانی خۆیانی تێ بەردەدەن.”

یەکێکی تر لە ڕەگەزە کولتووری و ئوستوورەییەکانی ئەم چیرۆکە جەختکردن لەسەر ژمارەی چلە. کە خۆی دەتوانێت کۆد و نیشانەیەک بێت بۆ بەرەیەک یان کاتێکی مامناوەندی بۆ گەشە و باڵاکردنی تەواوی مرۆڤ و هەروەها ماوەیەکی باو و ئاسایی بۆ ژماردنی مێژووییی دوو بەرەیە. نووسەر لە لاپەڕەی ٨٩دا ئاوا ئەم ڕەگەزە زەق دەکاتەوە: “ئەمجار قۆڵم هەڵکرد و دانەدانە شووشەڕبەکانم هێنانە خوارێ، چل شووشە ڕبی پڕ بوون.” هەروەها لە لاپەڕەی ٩١ ئاوای وێنا دەکات: “گوتی: “چل شەوی ڕەبەقە لەنێو ئەم سندووقە شکاوەدام. باش بوو تۆ هاتی، دەنا نەمدەزانی چی بکەم. چل ڕۆژ بەبێ نان و ئاو لەم نێوەدا کەوتبووم، نە تریفەی مانگم دەبینی، نە ڕووناکاییی ڕۆژم لێوە دیار بوو.””

لە کۆتاییشدا بە هێنانی ڕەگەزەکانی مار و شای ماران و سەوزەوار وەک کوڕی شای ماران، کە وەک ئوستوورەیەکی کۆن و کولتوورێکی ڕەسەنی کوردی دێتە ئەژمار و هێمای خواوەندی زانایی و ئاگاداربوون لە تەواوی نهێنییەکانی جیهان و هەروەها هێمای تیمارکەری و خێروبێر و ژیانەوەیە، کەڵکوەرگرتن لەم سیستمی کۆدییە بەوپەڕی خۆی دەگات. نووسەر لەم چیرۆکەدا بەم شێوەیە بەرە بەرە ئەم ئوستوورە جارێکی تر بە زمانێکی تر دەگێڕێتەوە و خوێنەر ناچار دەکات جارێکی تر بۆ سەرچاوەکانی ئەم ئوستوورە کۆنە و هێماکانی بگەڕێتەوە؛ لە لاپەڕەی ٩٠دا دەڵێت: “مار بوو، مارێکی ڕەشی قەترانی!! ڕەشمارێ وا لە سندووقەکەی داپیرە بازی دابووە دەرێ و ئێستەش ملی بەرەو لای من هەڵدەهێنا.” هەروەها لە لاپەڕەی ٩٢دا لە زمانی کاکە سەوزەوارەوە بەم شێوەیە ئەم ئوستوورەیە تۆختر دەکاتەوە: “گوتی: من کاکە سەوزەوار، کوڕی شای مارانم!” هەروەها لە لاپەڕەی ٩٣دا گرینگایەتیی ئەم ئوستوورە و کولتوورە لەنێو باوانماندا بەم شێوەیە زەق دەکاتەوە: “نێو سندووقەکە پڕ بوو لە پارچەی سپیی قەدکراو کە بە بەنی ڕەنگاڵە نەخشی ماریان لەسەر کێشرابووەوە. مارەکان سەریان ئافرەت و لە کەمەر بۆ خوارەوە پیاو بوون. هێندێکیشیان بەتەنیا ڕەشمار بوون. ڕەشمارەکان لەسەر پارچەکان بە بەنی ڕەش گوڵدۆزی کرابوون…”

خاڵێکی تر کە لەم چیرۆکەدا جێی سەرنج و ئاماژەیە، ئەمەیە کە ئەم کولتوورە ڕەسەنە ڕێک لە ماڵی دایکی دایکە و لەلایەن داپیرەکانەوە پاراستراوە و پشت بە پشت هاتووە، ئەمە خۆی ئاماژەیەکە بۆ ئەم ڕەگەزە بەرچاوەی کە لە ژندا هەیە و وەک خواوەندی ژین بەردەوام خەریکی ژیانبەخشینە تەنانەت ئەگەر نرخەکەی بەخشینی ژیانی خۆی بێت.

لە کۆتاییدا دەتوانین بەم ئەنجامە بگەین کە لەنێوان ئەم پێنج سیستمی کۆدییەوە، سیستمی کۆدی هێرمنۆتیک و سیستمی کۆدی کردەیی، پەیوەندییان بە شیوەگەلێک هەیە کە خۆدی گێڕانەوە لەو ڕێگەوە دەئافرێندرێن و، سێ دانەکەی تریش لە کۆمەڵە ڕووداو و لۆژیکی گێڕانەوە تێ دەپەڕن و ئاماژە بە زنجیرە واتایییەکان دەکەن. هەروەها بەپێی ئەم لێکدانەوەیەی لەسەر هێندێک لە چیرۆکەکانی کۆمەڵەچیرۆکی “زایەڵەی شارێکی سوور”مان کرد دەتوانین بڵێین بەپێی بۆچوونی ئێکۆ ڕاڤە ئەنجام و ئاکامی ئاڵۆزی نێوان دەق و خوێنەرە و هەر چەشنە ڕاڤەیەک کە خوێنەر لە نەبوونی شوێندانەری دەقدا دەیکات، جۆرێک “ڕاڤەی ناباو”ە و خوێنەری ڕاستەقینە یان خوێنەری نموونە تەنیا لەژێر تیشکی دەق بەم لێهاتوویییە دەگات کە لە ڕێگەی “هێرمنۆتیکی لێکدانەوەدا کە خۆی ستراتژییەکی نیشانەناسانەیە” ڕاڤە بکات کە شیاوی تێڕامان و تاوتوێکردن بێت. بەم چەشنە، دیالێکتیکی خوێنەر و دەق دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی جۆرێک ڕاڤەی نیشانەناسانە کە بەپێی ئەو خوێنەری نموونە – کە لە حوکمی سرشتی نووسەری نموونەدایە – بە کەڵکوەرگرتن لە توانستی زمانی و هەبوونی زانستی پێویست لە خوێندنەوەی دەقدا و بەبێ دەست تێوەردانی نووسەر، ڕووەو گەیشتن بە مەبەستی دەق دەڕوات، جووڵەیەک کە بە کراوەییی بەرهەم لە سنوورەکانی ڕاڤەی نیشانەناسانە دەگات. ئێکۆ لەم بارەیدا جەخت دەکات کە لە دیالێتیکی دەق و خوێنەردا “مەبەستی دەق هەروەها لەژێر سێبەری مەبەستی خوێنەر” دەبێت؛  واتا چاوەڕوانییەکانی خوێنەر خۆی بەسەر دەقدا دەسەپێنێت. بەڵام ڕوون  و ئاشکرایە کە ڕەسەنایەتیی ئەم چەشنە چاوەڕوانییانە لە خوێندنەوەی بەرهەمێکدا کاتێک وەدی دێت کە “هەر ڕاڤەیەکی گریمانەکراو، لەلایەن بەشێک یان بەشەکانی تری دەق بسەلمێندرێن یان دەستکاری بکرێت یان حاشای لێ بکرێت.”

سەرچاوەکان

١. کتێبی ئافاقی شێعری نالی، د، ڕەهبەر مەحموودزادە

٢. کتێبی (دانشنامەی نظریەهای ادبی معاصر، ایرنا ریما مکاریک، ترجمەی مهران مهاجر، محمد نبوی)

٣. کتێبی زایەڵەی شارێکی سوور (کۆمەڵەچیرۆک)، شاناز جەوانشیر، دەزگای سەردەم ٢٠٢١

٤. کتێبی (بیان (با تجدید نظر و اضافات)، دکتر سیروس شمیا)

٥. وتاری (انار نماد تولد و جاودانگی، د. اسماعیل شمس)

٦. وتاری (بررسی تکثر معنایی در حکایت “شاه و کنیزک” مولوی بر اساس نظام روایی رولان بارت)

٧. وتاری (تحلیل داستان “الغریب” نجیب کیلانی بر مبنای رمزگان پنجگانە بارت، علی قهرمانی، آرزو شیدایی، صدیقە حسینی)

٨. وتاری (بازیابی رمزگان در منطق الطیر عطار نیشابوری “خوانش داستان مرغان سالک و برادران یوسف”، محمدهادی فلاحی، معصومە گلستانە)

٩. وتاری (تحلیل داستان سارای از دیدگاه نشانەشناسی بارت، علی کریمی فیروزجایی/ الهام اکبری)

١٠. وتاری (بررسی نشانەمعناشناختی داستان لیلی و مجنون جامی بر پایەی تحلیل گفتمان، سید احمد پارسا و منصور رحیمی)

١١. وتاری (کارکرد روایی نشانەها در حکایت رابعە از الهی‌نامە عطار، محسن بتلاب اکبرآبادی- احمد رضی)

١٢. وتاری (رمزگان‌شناسی “حیوان” در داستانهای کوتاه شهریار مندنی‌پور، نسرین فقیە ملک مرزبان، طاهرە کریم))

١٣. وتاری (نشانەشناسی اجتماعی رمان بیوتن، سهیلا فرهنگی/ معصومە باستانی خشک بیجاری)

١٤. وتاری (نشانەشناسی اولین رمان اجتماعی ایران، عفت نقابی/ کلثوم قربانی جویباری)

١٥. وتاری (اومبرتو اکو و بنیان‌شناختی تأویل، دکتر مسعود آلگونە جونقانی)

١٦. وتاری (تحلیل نشانەشناختی ساخت روایی رمان “دم لفطیر صهیون” اثر نجیب کیلانی، د. کبری روشنفکر/ فاطمە اکبری زادە)

١٧. وتاری (بررسی سمبولیسم در داستان گیلەمرد، مصطفی گرجی/ سولماز مظفری)

١٨. وتاری (بررسی و تحلیل اسطورە در منطقە مکریان مهاباد، شیلان مەسرور، ایلناز رهبر)

The post لێکدانەوەی کۆمەڵەچیرۆکی “زایەڵەی شارێکی سوور” appeared first on ژنەفتن.

کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا”، کارێکی نوێی سیناریست و دەرهێنەر “کامەران جەمال”ـە، کە بەم دواییانە لە فیستیڤاڵی ساڵانەی فیلمدا لە سلێمانی و لەسەر شاشەی سیتی سینەما نمایش کرا. ئەوەی لەم نووسینە کورتەدا دەمەوێت هەڵوەستەی لەسەر بکەم و لەبارەیەوە بدوێم، زیاتر وەستانە لەسەر مانا و تێماکانی کورتە فیلمەکە، لە ڕێگای ئاناتۆمی و کردنەوەی کۆدەکان و نیشاندانی ئەو مەدلولانەوە، کە لە کورتە فیلمەکەدا کاریان لەسەر کراوە، نەک خوێندنەوەیەکی ڕەخنەگرانە بۆ فۆڕمی کارەکە و هەڵسەنگاندنی لەڕووی تیۆری سینەما و دیوە هونەرییەکانی وەک دەنگ و تەسویر و ڕووناکی و میوزیک و …هتدەوە. هەڵبەت هەر کەسێک ئاشنایەتییەکی سەرەتایی بە ئەدەبیات هەبێت، لەگەڵ دەستپێکی فیلمەکەدا پەی بەوە دەبات کە فەزای فیلمەکە فەزایەکی ئێدگار ئالان پۆییانەی هەیە، ئەدەبیاتی پۆ، کە سەر بە ژانری ڕۆمانسیزمی ڕەشە، گرێدراوی مەرگئەندێشی و خۆکوژی و تاریکییەکی سامناکی پڕ لە زایەڵەی دەنگ و هاواری قوربانییەکانە. پۆ وەک سەرمەشقی خوڵقێنەری دوو-جیهانی کارەکتەرەکان، بەدەر لە دۆخی ئاگاییانە و ئاسایی، دۆخی یەغما و وەنەوز و خەوەنووچکە، دەکاتە زەمینەی بیرکردنەوەی کارەکتەرەکانی، ئەمەش وا دەکات وەرگر و خوێنەری چیرۆکەکانی پۆ، تا کۆتایی لەناو ترس و دڵەڕاوکێدا بژین و وەڵامێکی بنجبڕیان دەست نەکەوێت بۆ دۆزینەوەی ئارامش و گەیشتن بە سکونێکی دابڕاو لە مەترسی و خۆفناکی لە ژیاندا.

ئەگەر کەمێک بەوردی سەرنج بدەین، دەبینین هەمان فەزا و هەلومەرج لە کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا” باڵادەستە. دەنگی وتاربێژێکی ئاینی لە بڵندگۆی مزگەوتێکەوە، کە باس لە چیرۆکی قوربانیکردنی ئیسماعیل دەکات لەلایەن ئیبراهیمەوە (بە گێڕانەوەی قورئان، چونکە بەپێی گێڕانەوەی تەوڕات ئیسحاق قوربانییە)، هەژموونێکی سەرتاسەری بەسەر فەزای فیلمەکەدا هەیە و وەک باکگراوندێکی میتافیزیکی دەکەوێتە پشت ڕووداوەکانی فیلمەکەوە، هاوکات دەلالەتێکی قووڵیشە بۆ فەرمانی قوربانیکردن لەپێناو ئەوی دی گەورەدا. ئەوەی ترس و بیمی فەزای فیلمەکە قووڵتر دەکاتەوە و لە فەزای چیرۆکەکانی پۆ تەواو نزیکی دەکاتەوە، دۆخی شیزۆفرینیایی کارەکتەری سەرەکییە؛ کە خاتوونێک بەرجەستەی دەکات. ڕۆیشتنی ژنەکە بە ناو چەند ڕاڕەوێکی تەنگەبەردا تا سەر جێگای خەوتنی مێردەکەی، بە دیوە ڕەمزییەکەیدا هەنگاونانە بە ناو پێچەڵپێچی نەریت و دەسەڵاتی نێرینەدا، بۆ خۆ ڕزگارکردن لە پاتریارکییەت و هەیمەنەی باوکسالاری. ئەو دیمەنە پڕ لە وەحشتەی کوشتن، کاتێک لەگەڵ وەشاندنی تەورەکان و فیچقەی خوێنپژاندا ئاوێتەی هاوار و قاقای پێکەنینە سادیستییەکەی ژنەی بکوژ دەبێت، دەنگدانەوەکەی سیستەم لە گەمەکردن دەوەستێنێت؛ کە دووانەی حەسحەس و  پاسەوانەکانی شار نوێنەرایەتی دەکەن. گەر لە نیگای دۆلوزەوە لەم دیمەنە بڕوانین، دۆخی شیزۆیی ژنەی بکوژ، دۆخێکی تەواو پەراوێزی و ڕادیکاڵە، لای ژیل دۆلوز دوو جۆر کارەکتەر هەیە، یەکەمیان کارەکتەری پاڕانۆیدییە، کە جووڵەکانی تەریبە بە جووڵەی سیستەم و تەبایە لەگەڵ گوتاری باڵادەستدا، دووەمیان کارەکتەری شیزۆییە و تەواو بەپێچەوانەی خواستی سیستەمەوە دەجووڵێت و هەر نەزم و ڕێسایەکی جێگیر و چەقبەستوو تێکدەشکێنێت؛ کە گەمارۆی فەردانییەت و خواستە ئیندیڤیجواڵیەکانی دەدەن. دۆخی شیزۆیی ژنەی بکوژ، جگە لەوەی نوێنەرەوەی دۆخی پەراوێزی ژنە، هاوکات هێمایە بۆ لەدایکبوونی جۆرە سوبێکتێکی ڕادیکاڵی ژنانە، کە بە شێوەیەکی ڤێرچواڵ و گریمانەیی هەیە و هەر هێندەی دەرفەتی بۆ ڕەخسا، دەشێت لە ناکاوێکدا ببێتە ئاکچواڵ و لە زەمینەی واقیعدا دەربکەوێت. 

٢ــ لە فەرمانی کوشتنەوە بۆ ئاکتی کوشتن

دەنگێک لە ناوەوەمدا پێی دەوتم؛ بیکوژە..بیکوژە…ئیتر کوشتم!  ئەمە مۆتیڤی پشت ئاکتی کوشتنەکەیە، لە کاتێکدا هەموو فەزا و سپەیسی دەرەوە، سیخناخە بە هاواری وتاربێژێک کە باسی چیرۆکی ئیبراهیم و کردەی قوربانیکردن دەکات، لە ناویشەوە خەریکە ڕووداوی کوشتن ڕوو دەدات! هەرچی پەیوەندی بە چیرۆکەکەی ئیبراهیمەوە هەیە، بە بڕوای کیرکەگارد، هیچ پێوەرێک نییە ڕەوایەتی بەم ئاکتی قوربانیکردنە بدات، بەڵکوو بگرە بە هەموو مانایەک دژ بە پێوەری ئەخلاقی و ئینسانی و کۆمەڵایەتییە، بەڵام ئەوەی ئیبراهیم دەکاتە شۆڕەسواری ئیمان و لە دایلەما و تەڵزگە ڕزگاری دەکات، “بازی ئیمانە”، بازی ئیمان لای کیرکەگارد لەودیو سنوورەکانی عەقڵەوە دەست پێ دەکات. ئیبراهم فەرمانی خوداکەی بەجێ دەهێنێت و ئیمانەکەی وا دەکات کە ئیسماعیلیش لەدەست نەدات و دواجار بۆی بگەڕێتەوە. ئەو دەنگەی فەرمان بە ئیبراهیم دەکات دەنگێکی میتافیزیکی و موقەدەسە و لەدەرەوە دەسپێنرێت و بانگێکی ئیلاهییە و ملکەچی و خۆ بەدەستەوەدان لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت، بەڵام هاواری ژنەی بکوژ هاوار و فریادێکی سوبێکتیڤ و ناوەکییە و فریادێکی هالۆوەییانەیە، فریادی هالۆوەی فریادێکی ڕادیکاڵە و سەرەتای هەر ئاکتێکی شۆڕشگێرانەیە، بۆ ئەوەی سوبێکت لە ملکەچی دەربچێت، سەرەتا دەبێت هاوار بکات و بە گوتار و سیستەمی باڵادەست بڵێت “نا”. ئەوەی کارەکتەری ژنەی بکوژیش لە کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا” دەیکات و ئەو ئاکتی کوشتنەی ئەنجامی دەدات، فریاد و گوتنی “نا”یەکی گەورەیە بۆ ڕەتکردنەوەی دەسەڵاتی پاتریارکییەت و مێردسالاری، کە پیاوێکی کەتەی ڕموزن، وەک هاوسەری ژنەی بکوژ بەرجەستەی دەکات و دەینوێنێت. بەم پێیە؛ کردەی کوشتن، ڕەتکردنەوەی هەموو ئەو خواستە ئەخلاقی و کۆمەڵایەتییانەیە کە حەسحەس و پۆلیسەکانی ئەخلاق گەمارۆی ژنبوونی پێ دەدەن و دەیکەنە سوبێکتێکی ملکەچ. لێرەوە کینایەی کوشتن، گوزارشتە لە دروستبوونی کارەکتەری ژن و بونیادنانی سوبێکتیڤیتەی ژنانە. بە بڕوای ڕۆڵان بارت و دواتر ژیل دۆلوزیش یەکێک لە جیاوازییە قووڵەکانی نێوان ئەدەبیات و سینەما لەوەدایە، کە ئەدەب لە ڕێگای ئیستیعارە و خوازەوە دەدوێت و سینەما بە زمانی کینایە و وێنە و جووڵە، خۆی دەردەبڕێت. بۆیە کاتێک لە ئاکتی کوشتنەکە بەم مانایە ڕادەمێنین بۆمان دەردەکەوێت، کردەی کوشتن لە فیلمەکەدا، کوشتنێکی ڕەمزییە و لێدانە لە دەسەڵاتی نێرسالاری و گوتنی “نا”یە بە ڕووی خواستی کۆمەڵایەتی و کولتووریدا و ڕەتکردنەوەی هەر کۆت و بەندێکە کە دەیەوێت ژنبوون لەناو پێوەرەکانی خۆیدا دیل بکات، ئەمەش تا دوا دیمەن و هەڵدانەوەی گۆڕەکە لە کۆتاییی فیلمەکەدا بەتەواوی دەرناکەوێت. تەنیا لە گرتەی کۆتاییدایە پەی بەوە دەبەین مەدلولی دالی کوشتن هەڵگری ئەم دەلالەتە ڕەمزییەیە، کاتێک پشکنەرەکان بۆ قەبری قوربانییەکە دەگەڕێن و دوای دۆزینەوەی دەست دەکەن بە هەڵدانەوەی، لەو ساتەدا دەبینین گۆڕەکە خاڵییە و هیچ لاشەیەکی تێدا نییە! لێرەوە بەڕوونی بۆمان دەردەکەوێت، کینایەی گۆڕی خاڵی، تەعبیرە لە کوشتنی ڕەمزی دەسەڵات و هەیمەنەی پاتریارکیەت و مێردسالاری و ڕەتکردنەوەی گوتاری ئەخلاقی و سیستەمی باڵادەست.

٣ــ کاتی کایرۆسی دژ بە کاتی کرۆنۆلۆژی

تەسویر و وێنەگرتنی کلاسیک لەسەر بنەمای دوو میحوەر پێناسە دەکرا: لە لایەکەوە تەسویر بەپێی ڕێساکانی پێکەوەبەستن و یەکپارچەیی و هاوشێوەیی و دژیەکی و بەرانبەرێتی پێکەوە پێناسە دەکرا و لە لایەکی دیکەشەوە، لەسەر بنەمای گەیشتن بە یەک مەفهوم و یەکپارچەیی لە ڕێگای کارکردن بە تەکنیکی سەرەتا و ناوەڕاست و کۆتایییەوە دەناسێنرا. بەڵام تەسویری مۆدێرن بەو نیگا تازەیەوە کە بۆ هونەری هەیە؛ دەست دەبات بۆ چەند کەتێکی نامەعقول و چاوەڕواننەکراو و “کەت” وەک بەشێک لە تەسویر پێناسە دەکات. بەم پێیەش مانا حزوورێکی نوێ بەخۆیەوە دەگرێت لەناو سینەمادا. ئەم گۆڕانکارییە لە سینەمای مۆدێرندا و هەڵوەشاندنەوەی ڕێسا و پێوەری سەرەتا و ناوەڕاست و کۆتایی، مانایەکی ناوەکی بە فیلم دەبەخشێت و نیگای بینەر لە سەتح و دەرەوە بەرەو قووڵایی و ناوەوە ئاڕاستە دەکات. کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا” بە هەمان شێوازی مۆدێرن و بگرە پۆستمۆدێرنانە کاری تێداکراوە. دەرهێنەر زۆر ورد و بە دیقەتەوە قاڵبی کلاسیکی سێیینەی (سەرەتا و ناوەڕاست و کۆتایی)، تێک دەشکێنێت و ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی سەرباری ئەو پانتایییە کورت و کەمەی کارکردن لەڕووی زەمەنەوە، چڕی دیمەنەکان و نەبوونی یەک هێڵی درامی گێڕانەوە وا بکات بەر تێماگەلێکی بە پێز و قووڵ بکەوین و بینەر دەخاتە ناو بیرکردنەوە و تێڕامانەوە بۆ دۆزینەوە و کەشفکردنی مانای نوێ. کارکردی سینەما و هەر فیلمێکی جوان و جیدیش هەر ئەوەیە کە ئاسۆی دیکەمان بداتێ بۆ بینینی کێشە و گرفتەکانمان و ڕەخنەکردن و دەستکاریکردنی واقیع.

یەکێکی دیکە لە دیمەنە سەرنجڕاکێشەکانی “مردن لە باخی سێودا”، ئەو چرکەساتەیە کە ژنەی بکوژ تەقە لە کاتژمێرەکەی بەرانبەری دەکات! دوای ئەوەی دووانەی حەسحەس و پاسەوانانی پاراستنی دۆخی باڵادەست، بەرەو سەرچاوەی هاوارەکەی ژنەی بکوژ دەکەونە ڕێ، بە پاساوی ئەرک و بەرپرسیارێتی پاراستنی ژیانی خەڵک، لە دەرگا دەدەن و دەڕۆنە ناو حەرەمی ماڵەکەیەوە. پاش پرسیارکردن و لێکۆڵینەوەیەکی بەرایی، هەواڵی مێردەکەی لێ دەپرسن، ژنەکەش سادە و ساکار وەڵامیان دەداتەوە و پێیان دەڵێت لە ماڵ نییە. هەڵبەت سەرەتا ئێمە دوو مرۆڤ دەبینین کە خۆیان لەناو ماڵی ژنەکەدا ڕووت دەکەنەوە و وەک خاوەن ماڵ هەڵسوکەوت دەکەن و پشوو دەدەن، ژنەش وەک ئادابی میوانداری ڕێزیان لێ دەنێ و خوانیان بۆ ئامادە دەکات، بەڵام زۆری پێناچێت ئەم ئاشنایی و ئارامییە دەشێوێت، کاتێک دوو میوانەکە دەچنە ناو جلوبەرگی حەسحەس و پۆلیسییەوە، ئەم پۆشاکە یاساییە شوناس بە دوو میوانەکە دەبەخشێت و دەیانکات بە دوو پشکنەری ڕەزاگران و دزێو. دەرهێنەر لە ڕێگای ئەم دیمەنەوە دروستبوونی نەزم و دیسپلینمان بەوردی نیشان دەدات، کە چۆن جلوبەرگی دامودەزگایی مرۆڤەکان شوناسمەند دەکات و دایاندەبڕێت لە هاوچەشنەکانیان و دەیانکاتە کۆیلە و ئامرازی جێبەجێکردنی خواست و داواکارییەکانی سیستەم. کاتێک دوو پشکنەرەکە بە لێپرسینەوە و پرسیارەکانیان تەواو زۆر بۆ ژنەی بکوژ دەهێنن و بێزاری دەکەن، جارێکی دیکە ژنەکە ملکەچبوون ڕەت دەکاتەوە و ڕووبەڕووی پاسەوانەکانی شەرەف و دۆخی باڵادەست هاوار دەکات و تاو دەداتە چەکەکەی پەنای و پێیان دەڵێت مێردەکەم کوشت و لەگەڵ درکاندن و ئاشکراکردنی ڕاز و نهێنی کردەی کوشتنەکەدا، گوللەیەک دەنێت بە کاتژمێرەکەی بەرانبەرییەوە! هەموو شتێک بۆ چەند چرکەیەک دەوەستێت و بێدەنگییەکی سامناک باڵ بەسەر دۆخەکەدا دەکێشێت. دوو حەسحەسەکە زارەترەک دەبن و بە حەپەسانەوە لە یەکتری و لە ژنەکە دەڕوانن و دەکەونە گەڕان بە شوێن لاشەی کوژراوەکەدا. ئەوەی جێگای سەرنجە، ئەو مانا ڕادیکاڵەیە کە دەرهێنەر لە ڕێگای تەقەکردن لە زەمەن “کاتژمێر”ەکەوە، بەرهەمی دەهێنێت. ژنەی بکوژ لە ڕێگای کینایەی تەقەکردنەوە لە کاتژمێرەکە، زەمەنی سیستەم کە زەمەنێکی هێڵی و کرۆنۆلۆژیی یەکپارچەیە، دەشێوێنێت و کاتی کایرۆسی و دابڕاو لەناو کاتی تەقویمیدا دروست دەکات. ئەم پچڕان و هەڵوەشاندنەوەیەی کات هەڵگری ئاماژە و دەلالەتێکی قووڵە بۆ لێسەندنەوە و دەرهێنانی زەمەن لەژێر هەژموونی سیستەمدا و هاوکات خوڵقاندنی کاتێکی کایرۆسی نوێ و ڕادیکاڵیشە. ژنەکە دوای ئەوەی سوبێکتیڤیتەی خۆی بەرهەم دەهێنێت، کاتیش وێران دەکات و زەمەنێکی دیکەی شایستە بە ئازادییەکەی دروست دەکاتەوە.

لەدوا دیمەندا حەسحەسەکان گۆڕی قوربانییەکە دەدۆزنەوە و یەکێکیان دەست دەکات بە هەڵدانەوەی گۆڕەکە بۆ بینینی لاشەی قوربانییەکە، بەڵام ئەوەی شۆکهێنەر و مانادارە ئەوەیە کە  گۆڕەکە خاڵییە و هیچ لاشەیەکی تێدا نییە! لە ڕێگای خوڵقاندنی ئەم دیمەنە تەواو سوریالی و شیعرییەوە؛ دەرهێنەر پێمان دەڵێت، هەموو ئەوەی ڕووی داوە بۆ دەرخستن و نیشاندانی دۆخی پەراوێزیی ژنە، کە چۆن دەکرێت لە لەحزەیەکدا وشیار ببێتەوە و ڕادیکاڵانە بە گژ دۆخی باڵادەستدا بچێتەوە و بەرەنگاری بکات بۆ سەندن و بەدەستهێنانەوەی مافە زەوتکراوەکانی. هەر بۆیە تێما و ناوەرۆکی ئاکتی کوشتن گۆڕانی بەسەردا دێت و دەبێتە هەڵگری دەلالەتێکی ڕەمزیی ڕادیکاڵ بۆ دروستبوونی سوبێکتی ژنانە. بە مانایەکی دیکە؛ ئەگەر تێپەڕاندنی گرێی ئۆدیب و کوشتنی باوک (سیستەم و دیسپلین) لە دەروونشیکاریدا هێما بێت بۆ کامڵبوونی کەسایەتی، ئەوا لە ئەدەبیات و دەتوانین بڵێین لە سینەماشدا؛ ئەم کردەیە ئاماژەیە بۆ لەدایکبوونی پاڵەوان و دروستبوونی سوبێکت.

ئەم کۆتایییە کراوەیە هێمایە بۆ بەردەوامی بەرەنگاریی و نیشاندەری وەفاداری سوبێکتە بۆ ڕاکێشان و درێژکردنەوەی چرکەساتی ڕووداو

سەرئەنجام، کاتێک کە حەسحەسەکە گۆڕە بەتاڵەکە دەبینێت، وەک ئەوەی بینینی ئەو بەتاڵی و چاڵە هاوکات بینینی ئەو درز و کەلێن و بۆشاییە بێت کە کارەکتەری ژنەکە لەناو سیستەم و دیسپلین و گوتاری باڵادەستدا دروستی کردووە، بۆیە خۆی پێ ناگیرێت و وەک پەلەقاژە و بۆ پارسەنگی ئەو زەبرەی بەر سیستەمی چاودێری و کۆنترۆڵکردنیان کەوتووە، شاڵاو بۆ ژنەکە دەبات و زللەیەکی لێ دەدات. بەم شێوەیە و لەناو کۆتایی و نیهایەتێکی کراوەدا کورتە فیلمەکە دەگاتە کۆتایی. هەڵبەت خودی ئەم کۆتایییە کراوەیەش هێمایە بۆ بەردەوامی بەرەنگاریی و نیشاندەری وەفاداری سوبێکتە بە مانا بادیۆیەکەی بۆ ڕاکێشان و درێژکردنەوەی چرکەساتی ڕووداو، تا دەگات بە تێپەڕاندنی دۆخی باو و باڵادەست و بونیادنانی ژیانێکی نوێ.

٤ــ لە پەراوێزی فیستیڤاڵی فیلمدا

لە کۆتاییدا ماوەتەوە بڵێم؛ مایەی نیگەرانییەکی زۆرە کورتە فیلمێکی جوان و پڕ وردەکاریی وەک “مردن لە باخی سێودا”، لەناو فیستیڤاڵی فیلمدا ون دەکرێت و پشتگوێ دەخرێت. جێگای ڕەخنەکردن و هەڵوێست وەرگرتنی جیدییە، کە کۆی فیستیڤاڵ و سازدانی بۆنەکانی کێبڕکێ لە دونیای ئێمەدا، پێشوەختە و لەسەر بنەمای دۆستایەتی و ناسیاوی و وەلائی حزبی و داوەتکردنەوە بەهایان پێ دەدرێت و پلەبەندی دەکرێن، نەک بە پێودانگی نرخاندن و هەڵسەنگاندنێکی ڕەخنەییانەی کار و بەرهەمەکانی بەشداربووان. ئەمەش تا ڕادەیەکی زۆر مەترسیدارە و ئەرک و مانای فیستیڤاڵ و بۆنە هونەرییەکان لە پرۆسەیەکی ڕەخنەگرانەی جیاکردنەوەی کاری جیدی لە ناجیدی و زەمینەی دەرکەوتنی دەنگی جیاواز و دەستگیرۆیی و هاندان و پاداشتکردنی داهێنەرانەوە، دەگۆڕێت بۆ دیوەخانێکی بێزراو، کە شاسەنعەتی دەبێتە بەفیڕۆدانی کات و بەهەدەردانی سەروەت و سامانی گشتی و پێشێلکردنی مافی کەسانی شایستە و داهێنەرانی ڕاستەقینە. بگرە زۆر جار ئەم بۆنە و کەرنەڤاڵانە دەبنە مایەی نیگەرانی و دڵشکانی داهێنەران و لەجیاتی پێشخستن و ڕێگاخۆشکردن بۆ کەسانی کارامە و لێهاتوو، خۆیان دەبنە بەربەست و هۆکاری دواکەوتن و پەکخستنی پرۆسەی داهێنان. فەرامۆشکردن و ونکردنی کارێکی گرنگ و پێویستی وەک “مردن لە باخی سێودا”، لەلایەن بەڕێوەبەران و لیژنەی ڕەخنەگرانی فیستیڤاڵی فیلمەوە لە سلێمانی، نمونەیەکی بەرچاو و خراپی کارکردن و ئەنجامدانی ئەم جۆرە فیستیڤاڵانەیە. لە کاتێکدا کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا”، لێوانلێوە لە ئایدیای فەلسەفی قووڵ و ڕادیکاڵ، ئەمە جگە لەوەی بە شێوازێکی دیکە و بە زمانی سینەما تەعبیر لە دۆخی پەراوێزیی و پڕ مەرگەساتی ژنان دەکات و لە هەمان کاتدا، ئیمکان و ڕۆڵی سینەمامان نیشان دەدات، کە چۆن دەکرێت ببێتە کەرەستەیەکی ڕادیکاڵ بۆ لێدان لە بەها کۆنینەکان و دۆگما دینی و کولتوورییەکان و پاشان لە ڕێگای وێنە و جووڵەوە، توانای سینەمامان بۆ دەردەخات لە بەرهەمهێنانی گوتارێکی جیاوازدا کە تەریب نەبێت بە گوتاری سیستەم و بەرهەمهێنانەوەی دۆخی باڵادەست، بەڵکوو بە زمانی دۆلوز؛ بۆ خۆی وەک ژانرێکی هونەری ببێتە سەرمەشق و داهێنەری جووڵەی نوێ بۆ دۆزینەوەی هێڵەکانی هەڵهاتن. لە کۆتاییدا، هیوادارم کە چیتر بەبێ هەڵسەنگاندن و لێکدانەوەیەکی ڕەخنەگرانە بۆ بەرهەمە ئەدەبی و هونەرییەکان، بە شێوازێکی پێشوەختە و لامسەلایی ئاست و شایستەیی بەرهەمەکان بڕیاریان لەسەر نەدرێت. ڕەوا نییە کورتە فیلمی “مردن لە باخی سێودا”، بەو هەموو مانا و دەلالەتە قووڵانەوە کە هەڵگرێتی، لە فیستیڤاڵی فیلمدا بازی بەسەردا بدرێت و بە بێدەنگی فەرامۆش بکرێت.

The post کوشتن وەک کینایە؛ بۆ لەدایکبوونی سوبێکتی ژنانە appeared first on ژنەفتن.

ئیکۆ وتارەکەی بە یەکەم وانەی ڕۆڵان بارت وەکوو مامۆستای نیشانەناسیی ئەدەبیات لە کۆلێژی ”دو فرانس’ ‘دەست پێ دەکات کە لەو کۆلێژە مامۆستا هەر وتار، یان وانە پێشکێش دەکات؛ واتا لەوێ مامۆستا خوێندکارەکانی تاقی ناکاتەوە و، دەسەڵاتی ڕەدکردنەوە، یان دەرچوواندنیانی نییە. خوێندکارانیش هەر لە سۆنگەی هۆگرییەوە لە پۆلی وانەکاندا ئامادە دەبن. بارت وانەکەی خۆی بە پەسنی پلە نوێیەکەی دەست پێ دەکات و دەڵێت: ”هاتوومەتە شوێنێک کە لە دەسەڵات بەدوورە.” ئیکۆ ئەم وتەیە بە ڕیابازی دەزانێت، چونکە لە فەرەنسا هیچ شتێک بەقەدەر وانەگوتنەوە لە کۆلێژی دو فرانس و بەرهەمهێنانی زانین، دەسەڵاتی فەرهەنگی نابەخشێت. بەڵام دەڵێت: ”لەوانەیە زێدەڕۆییم کردبێت، چونکە لەو وانەیەدا (کە دواتر لێمان ڕوون دەبێتەوە دەربارەی زمانە) بارت بە شێوەیەکی ساویلکانە گەمە دەکات: ئەو پێناسەیەکی دەسەڵات دەخاتە ڕوو، کەچی پێناسەیەکی دیکەی بۆ دەکاتە پێشگریمانە.”

ئیکۆ پێی وایە بارت لەوە زیرەکترە کە فوکۆ بخاتە پشتگوێ، کە واتا دەبێ ئەوە زۆر باش بزانێت کە دەسەڵات ”یەکە” نییە، بگرە لەو جێیانەدا کە بە یەکەم نیگا نایبینین دزە دەکات، دەسەڵات ”فرە”یە، سپایەکە وەکو ئەهریمەنەکان. دەسەڵات لە ناسکترین میکانیزمەکانی ئاڵوگۆڕی کۆمەڵایەتیدا ئامادەیە؛ نەک هەر لەلای دەوڵەت و چینەکان و گرووپەکان، بگرە لە مۆدەکان و باوەڕەکان و نمایشەکان و گەمەکان و وەرزشەکان و زانیارییەکان و پێوەندیی خێزانی و تایبەتی و تەنانەت بەلای ئەو لایەنە ئازادیخوازانەوە کە هەوڵ دەدەن دژی بوەستنەوە، ئامادەیە. ”وتەیەک بە وتەی دەسەڵات دەناسرێت کە هەڵە دەخاتەوە و لە ئەنجامدا بیسەر تۆمەتبار دەکات.” ئەگەر بۆ لەنێوبردنی دەسەڵات شۆڕش بکەن، دەبینن جارێکی دیکە لە ناخی دۆخە نوێیەکەوە سەر هەڵدەداتەوە. ”… دەسەڵات مشەخۆری جەستەی بانکۆمەڵایەتییە، پێوەندیی بە تەواوی سەربردەی مرۆڤەوە هەیە، نەک هەر سەربردە سیاسی و مێژووییەکەی. زمانیش ئەو شتەیە کە لە ژیانی تاهەتاییی مرۆڤایەتیدا، دەسەڵات تێیدا جێگر دەبێت.”

ئیکۆ لە درێژەی وتارەکەیدا باس لەوە دەکات کە بەدیهێنەری دەسەڵات، هێزی گوتن نییە، بگرە شێوەیەکی هێزی گوتنە کە لە سیستمێک، یان دەزگایەکی ڕیساکان، واتا لە زماندا چەقی بەستووە. دەگەڕێتەوە سەر وتەی بارت کە لە وانەکەیدا دەڵێت ”زمان ناچارم دەکات هەرکاتێک باسی کردەیەک بکەم، خۆم لە جێی بکەری ئەو کردەیە دانێم. ئیدی لێرەوە هەرچییەکی بیکەم دەبێتە دەرەنجامی ئەوەی کە هەم؛ زمان ناچارم دەکات نێر و مێ لێک هەڵاوێرم و بواری ئەوەم پێ نادات جۆری نەنێر-نەمێ وێنا بکەم؛ ناچارم دەکات بە گوتنی ”ئێوە”، یان ”تۆ” لەهەمبەر ئەوی دیدا دەروەست بم، چونکە مافی ئەوەم نییە پێوەندیی سۆزداری، یان کۆمەڵایەتیی خۆم دیاری نەکەم. … زمان بەهۆی پێکهاتە تایبەتەکەیەوە جۆرە پەیوەندییەکی لەخۆنامۆبوونی ناچارەکی دەخوازێت. … قسەکردن، واتا ملکەچبوون: زمان [دەسەڵاتێکی]بادەرەوەیە کە لایەنی هەمەکیی لەخۆ گرتووە. با لەوەش زیاتر پێ ڕاکێشم: زمان نە بادەرەوەیە و نە پێشڕەوە، بگرە لە یەک وشەدا فاشیستە. چونکە فاشیزم گوتن قەدەغە ناکات، بگرە گوتن دەکاتە ناچاری.”

ئەم وتەیەی بارت لە ژانویەی ١٩٧٧ەوە زۆرترین دەمەقاڵەی لێ کەوتووەتەوە. ئیدی هەموو باسەکانی دوایی، لەم وتەیەوە دێنە گۆڕی. پاش بیستنی ئەم وتەیە ئیدی پێمان سەیر نابێت ئەگەر بڵێن: زمان دەسەڵاتە، چونکە ناچارم دەکات کۆمەڵێک کڵێشەی لە پێشدا بیچمگرتوو (لەوانە وشەکان) بەکار بێنم، هەروەها پێکهاتەیەکی وەها پێویست و بەدەر لە گومانی هەیە کە مۆڵەت بە ئێمەی کۆیلەکانی زمان نادات لێی دەرباز و ڕزگار بین، چونکە هیچ شتێک لە دەرەوەی زمان نییە.

چۆن دەتوانین لەم شتەی کە بارت (بە ئاوڕدانەوە لە شانۆنامەکەی سارتر) پێی دەڵێت ”دەرگای داخراو”، خۆمان دەرباز بکەین؟ بە وەرچەرخاندن. دەکرێ لە زماندا وەچەرخان بکەین. بارت بە ئەم گەمە نادروست، ڕزگاریدەر و ئازادیبەخشە دەڵێت ”ئەدەبیات”.

لێرەوە دەگەینە سەر چنینی تیۆرییەکی ئەدەبی کە گەمەکردنی وشەکان و گەمەکردن بە وشەکانە. ئەم باسە هەر ئەو وتانە دەگرێتەوە کە بە کردەی ئەدەبی ناو دەبرێن، کەچی دەبینین ئەو تیۆرییە هاوکات لە وتەی زانستی، یان میژوونووسییشدا بەکار دێت. بەڵام ئەوەی کە دواجار بەلای بارتەوە نموونەی سەرەکیی ئەو چالاکییە ئازادیبەخشەیە ئەو چالاکییانەن کە پێیان دەگوترێت، داهێنەر، یان داهێنەرانە. ئەدەبیات سەروکاری لەگەڵ گوزارەی مشتوماڵدراودا نییە، بەڵکە سەروکاری لەگەڵ گەمەی بێژەر و نووسەردا هەیە کە هێزی ڕاکێشانی وشەکان دەدۆزێتەوە. ئەدەبیات ئەوە باش دەزانێت کە هێزی زمان دەتوانێت جارێکی دیکەدا بەسەریدا زاڵ بێتەوە، بەڵام هەرڕێک بەو هۆیەشە کە ئامادەیە لە قسەی خۆی پاشگەز بێتەوە؛ وتەکەی خۆی جارێک پەسند بکات و جارێکی دی ڕەدی بکاتەوە، جاری وایە لاساری دەکات و جاری واشە بە زمانبازی هەڵوێستی خۆی دەگۆڕێت؛ نیشانەکان ناسڕێتەوە، بەڵکە وەگەمەیان دەخات و گەمەیان پێ دەکات. وەڵامی ئەو پرسیارەی کە ئاخۆ ئەدەبیات جۆرێک ئازادکردنی دەسەڵاتی زمانە، یان نا، پەیوەندیی بە سرووشتی ئەو دەسەڵاتەوە هەیە. وێ دەچێت کە بارت لێرەدا خەریکی تەفرەدان بێت، هەروەها ڕاستەوخۆ، نەک هەروەکو دۆستێک، تەنانەت لەو بەشەدا کە باسی ”فرەیی”ی دەسەڵات دەکات، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ ڕستەکانی فوکۆ شەرح دەکات. ئەو واتایەی کە فوکۆ دەربارەی دەسەڵات خستوویەتە ڕوو، لەوانەیە قایلکەرترین و بێگومان پاڵنەرترین واتایەکە تا ئێستا باوە.

لە توێی ئەو گۆڕانەی لە بەرهەمەکانی فوکۆدا لەنێوان دەسەڵات و زانین، ”کردەی وتەیی و کردەی ناوتەیی”دا دەبینرێت، دەکرێ چنینێکی ڕوونی واتای دەسەڵات بەدست بخەین کە لانیکەم دوو تایبەتمدنیی ئەو چنینە لێرەدا بەکارمان دێت: یەکەم ئەوەی کە دەسەڵات تەنیا هاندان بۆ دەبڕین و بەرهەمهێنانی زانین نییە؛ دووەم، هەروەکو بارتیش ئیشارەی پێ دەکات، دەسەڵات ”یەکە” نییە، لەت‌لەت نییە، دەسەڵات پڕۆسەیەکی یەکلایەنەی نێوان فەرمانڕەوا و ژێردەستەکانیەتی.”

زمان زۆردارە بەڵام تایبەتمەندیی زۆردارییەکەی نە پەیوەندیی بە بڕیاری کەسییەوە هەیە و نە بە هیچ ناوەندێکی دیکەوە کە ڕێساکانی لێوە پەیدا دەبن

فوکۆ دەڵێت: ”بە گشتی دەبێ ئەوە قبووڵ بکەین کە ئەو دەسەڵاتە بەکارترە لەوەی لە دەستی کەسێکدا بێت، دەسەڵات خاڵی پێبڕاو، یان پارێزراوی چینی فەرمانڕەوا نییە، بگرە بەڵگەی کۆمەڵێک دۆخی ستراتیژیکی ئەو چینەیە (بەڵگەیەکی وایە کە دۆخی کەسانی ژێر دەسەڵات دەیخەنە ڕوو، جاری واشە دیسان وەسەرڕێی دەخەنەوە). لە لایەکی ترەوە ئەو دەسەڵاتە بە شێوەی جۆرێک زۆرداری، یان بەربەست بۆ ئەو کەسانەی ”دەسەڵاتیان نییە” کار ناکات؛ بەڵکە دەسەڵاتی ئەوان گەمارۆ دەدات و لەوان و بە نێوان ئەواندا تێپەڕ دەبێت؛ پشتیان پێ دەبەستێت، ڕێک وەکو خۆیان کە لە بەرەنگاربوونەوەی ئەو دەسەڵاتەدا پشت بەو کەرەستانە دەبەستن کە دەسەڵات بەسەریانیدا سەپاندووە.”

ئیکۆ لە درێژەی باسەکەیدا دەڵێت، بێگومان زمان زۆردارە (چونکە بە پاساوی ئەوەی کە ڕستەی ”من دانەیەک چۆنم دەوێ” واتای نییە، ئیجازەم پێ نادا بیڵێم)، بەڵام تایبەتمەندیی زۆردارییەکەی نە پەیوەندیی بە بڕیاری کەسییەوە هەیە و نە بە هیچ ناوەندێکی دیکەوە کە ڕێساکانی لێوە پەیدا دەبن: زمان بەرهەمێکی کۆمەڵایەتییە و، ڕێک بەهۆی پێکەوەسازانی هەموو خەڵکەوەیە کە بە شێوەی دەزگایەکی ئەرکسەپێن پەیدا دەبێت. هەموو کەسێک لە بەرانبەر جێبەجێکردنی ڕێزماندا تاکو ڕادەیەک مل با دەدات، سەرباری ئەوەش دەیپەژرێنێت، بەڵام وای پێ باشترە کە پێی وابێت خەڵکی دیکەش جێبەجێی دەکەن.

(سەرباری ئەوەی کە زمان بەهۆی تایبەتمەندییە ڕێکخراوەکەیەوە بەشێک لە پێکهێنەری زانینە) نازانم دەکرێ بڵێین زمان کەرەستەی دەسەڵاتە، یان نا. بەڵام بەبێ شک جۆرێک سەرباشقەی دەسەڵاتە. دەتوانین بڵێین زمان کە بەرزترین دەزگای نیشانەناسییە، یان (بە وتەی نیشانەناسەکانی ڕووسیە) سیستمی نموونەسازی سەرەتاییە، سەرباشقەیەکە بۆ ئەو سیستەمە نیشانەسازانەی کە لە فەرهەنگی جۆراجۆردا وەکو کەرەستەی دەسەڵات و زانین (سیستەمی نموونەسازی دووەم) جێ دەگرێت.

کەواتە لەم ڕووەوە، بارت هەقیەتی زمان بە شتێک لە قەڵەم بدات کە پەیوەندیی بە دەسەڵاتەوە هەیە، بەڵام هەڵەکەی لەو دوو ئەنجامەدایە کە پێیان دەگات: ئەوەی کە زمان فاشیستە و ئەوەی کە زمان ”شتێکە دەسەڵات [واتە درەوشانەوەی دابینکەری زمان] تێیدا جێگر دەبێت.”

ئەگەر چارەنووسی مرۆڤایەتی لەژێر دەسەڵاتی فاشیزمدا بێت کەواتە هەمووان فاشیستن و ئەوەش واتا هیچ کەسێک فاشیست نییە.

با لە پێشدا خۆمان لەگەڵ هەڵەی یەکەم یەکلایی بکەینەوە: ئەگەر دەسەڵات ئەو شتە بێت کە فوکۆ پێناسەی کردووە و ئەگەر دەکرێ تایبەتمەندییەکانی دەسەڵات لە زماندا بدۆزینەوە، گوتنی ئەوەی کە زمان بەو هۆیەوە فاشیستە زیاتر لە گاڵتە دەچێت: ئەم وتەیە بە جۆرێک بانگهێشتکردن بەلای لێڵیدایە. چونکە ئەگەر فاشیزم لە هەموو جێیەک هەیە و، ئەگەر لە هەموو دۆخێکی دەسەڵات و لە کۆنترین زمانەکاندا هەمیشە ئامادە بووە، کەواتە ئەوە لە بنەڕەتدا لە هیچکوێ نییە، ئەگەر چارەنووسی مرۆڤایەتی لەژێر دەسەڵاتی فاشیزمدا بێت کەواتە هەمووان فاشیستن و ئەوەش واتا هیچ کەسێک فاشیست نییە. ئەم بابەتە مەترسیی ئەو هۆکارهێنانەوە فریودەرانە نیشان دەدات کە بەردەوام لە ڕۆژنامەوانیی ڕۆژانەدا دەیبینین، جیاوازییەکەیشیان هەر ئەوەیە کە ئەوان وردەکارییەکەی بارت نازانن. ئەو لانیکەم ئەوە دەزانێت کە گوتنی وتەی پێک ناکۆک وەک تەکنیکی ڕەوانبێژی بەکار دێنێت.

بەڵام هەڵەی دووەم بەلای بۆچوونی منەوە ناسکتریشە: زمان ئەو شتە نییە کە دەسەڵات تێیدا جێگر بێت. بەڕاستی من هەرگیز لەو کەلکەلەیەی فەرەنسایی و فەرەنساییشێوەکان تێ ناگەم کە دەیانەوێت هەموو شتێک جێگر بکەن، یان هەموو شتێک بە جێگرکراو ببینن، بەکورتییەکەی من واتای ڕوونی ”جێگربوون” نازانم. وا دەزانم ئەم کردارە گۆڕانێکە بۆ ئەوەی ئەو کێشانەی کە چاریان نییە بە بەکار‌هێنانی زۆر و هێز چار بکات. بەڵام ئەگەر ئەم بۆچوونەش بپەژرێنم، وای بە باش دەزانم زمان کەرەستەیەک بێت کە دەسەڵات لە ڕێی ئەوەوە لە هەرجێیەک سەری هەڵدا جێگر ببێت.

The post زمان.. دەسەڵات.. ‌هێز appeared first on ژنەفتن.

بەشی یەکەم: ئەم بەشە تیۆرییە، سەرەتا زاراوە و چەمکی گوتار و گوتاری ئەدەبی باسکردووە. دواتر پەیوەندیی و جیاوازیی دەق و گوتاری کردووە، کە گوتار لە دەق فراوانترە. هاوکات باسی ئیستاتیکای گوتاری ئەدەبی و ئەرکەکەی کردووە. زاراوەی گوتار نوێ نییە، بەڵام بەپێی سەردەمەکان لە نوێبوونەوەدایە. ڕیشەی گوتار لە زمانی لاتینی لە ناودا بۆ(Dircursus) کاریش بۆ (Discursere) دەگەڕێتەوە، کە واتای پاڵنان و ناردنی قسە و دیالۆگی ئازاد دەگرێتەوە. دواتر زاراوەکە لە لایەن دیکارت لە کتێبی (گوتار لە میتۆد)دا بۆ مەبەستی ڕۆشنگەری بە کار هات. هاوکات گوتار لە ڕێگەی شیکردنەوەی زمانییەوە، چەندین ئاراستەی جیاوازی هەیە، کە بە شێوەیەکی سەرەکی ڕستەکان سازێنەری گوتارن و بەهۆی شیکردنەوە و پەیوەندی ڕستەکان گوتار دەردەکەوێت، ئەمەش زیاتر بۆچوونی هاریسە، سۆسێریش پێیوایە گوتار زمانە لە کاتی بەکارهێناندا؛ زمانی زارەکییە، کە دواتر بەشێک لە ڕەخنەگرانیش هەمان بۆچوون دووپات دەکەنەوە. گوتار لای فۆکۆ ئەزموون و بیرکردنەوەیە، گوتراوەکان بەشێکن لە گوتار کە گشتە، لەبەر ئەوە گوتار ئاستێکی بەرینتر لەخۆدەگرێت. پێکهاتەی گوتاریش سیستمێکی گوتراوی گشتییە، کە لە کۆمەڵێک یاسا پێکهاتووە. هاوکات لای تۆدۆرۆف گوتار و چیرۆک وەک دوانەیەک بەرامبەر بە یەکدی دادەنێت و پێیوایە، گوتار ئەو ڕێیەیە بەهۆیەوە گێڕەرەوە ڕووداوەکانمان بۆ دەگێڕێتەوە. هەرچی جیرار جینێتە، گوتار بە جۆرێکی گێڕانەوە دادەنێت، چونکە چیرۆک ناتوانێ بەبێ گێڕانەوە هەبێت، ئاستەکانی گوتاریش: ڕێزمانی، سەرفی و دەلالییە.

سەبارەت بە دەق و گوتار زۆر نووسەر وەک یەک دەیبینن، بۆ یاکۆبسن دەق گوتارێکە لە پێناو خودی خۆیدا. لای بارت، دەق گوتارە لەبارەی گوتار، زمانی دووەمە لە ڕێی ڕاڤە و وەسفەوە لەبارەی زمانی یەکەم. گوتار کردەی بەرهەمهێنان و ئەنجامی دەقیشە. فۆرمالیستەکان لەسەر بنەمای ئەدەبیەتی ئەدەب، جەختیان لەسەر گوتاری ئەدەبی دەکردەوە، کە لە گوتارەکانی دیکە جیاوازە و ئەرکێکی ئیستاتیکی هەیە و خوێنەریش ڕۆڵی گرنگی لەو نامە ئەدەبییە هەیە کە دەق دەینێرێت. سەعید یەقتین گوتار بە ڕێزمان و دەقیش بە دەلالەتەوە دەبەستێتەوە، ریڤاتێریش لە ڕێگەی چەمکی وزەی دەلالی دەقی ئەدەبی لە نائەدەبی جیادەکاتەوە. هەندێک ڕەخنەگریش گوتار بە دەوروبەر دەبەستنەوە و پەیامی بێ دەوروبەر دەبێتە دەق نەک گوتار. توێژەر پێیوایە گوتار لە دەق فراوانترە و جیهانبینییە، کە دونیا و واقیعی پێ دەبینین.

گوتاری ئەدەبی ڕۆڵی لە پێشخستنی لایەنی ڕۆشنبیریی و هونەریی و فیکریی نەتەوەکان هەیە. هاوکات بەرامبەرە بە چەمکی ئەدەبییەت و شیعرییەت، کە کۆمەڵێ بنەمای جوانیناسی هەیە و ڕوو لەخۆیە و لە نا-ئەدەبییەت خۆی جیادەکاتەوە. هەوڵەکانی فۆرمالیستەکان بۆ جیاکردنەوەی گوتاری ئەدەبی و نائەدەبی خۆی لە جیاکردنەوەی: زمانی ئەدەبی و نائەدەبی، دەرچوون لە واتای باوی فۆرم و گەیشتن بە چەمکی سیستم و نەسەق، هاوکات لە واتا باوەکانی کێش و ئیقاعی شیعری دەرچوون. فۆرم کە بیر و وێنە و بابەت لەخۆ دەگرێ، لای فۆرمالیستەکان بە گوتارەوە گرێدرا، لەبەر ئەوە چۆنێتی نەک چی دەربڕین بەهای ئیستاتیکی هەیە. ئیستاتیکای گوتاری ئەدەبیش لە”لادان”دا بەرجەستە دەبێت، لادانیش ڕووداوێکی زمانی شیعرییە، لای کۆهینیش ئەرکی گوتاری دەق بەرهەمهێنانی جوانی و چێژە، کە خوێنەر ڕۆڵێکی گرنگ  دەگێڕێت.

“شیعر یەکێکە لە گرنگترین بەڵگەنامەکان لەبارەی ژیانی نەتەوەکان، بەردەوام لە قۆناغێکی شارستانییەوە بۆ قۆناغێکی تری شارستانی دەگوازرێتەوە”

بەشی دووەم، ئەرکی گوتاری شیعر لەسەر کۆمەڵگەی کوردی، ئەمە ناونیشانی بەشەکەیە، سەرەتا باسی ڕۆڵ و گرنگی شیعر دەکات، کە شیعر ڕۆڵی لە پەروەردە و ڕەفتاری مرۆڤ هەیە. شیعر بەرهەمێکی دەرەکی و بێ کاریگەر نەبووە، لەگەڵ واقیع و ژیان و ڕووداوەکاندا ڕۆشتووە و کاریگەری داناوە و کاریگەر بووە. حسێن جومعە دەڵێ “شیعر یەکێکە لە گرنگترین بەڵگەنامەکان لەبارەی ژیانی نەتەوەکان، بەردەوام لە قۆناغێکی شارستانییەوە بۆ قۆناغێکی تری شارستانی دەگوازرێتەوە”. توێژەر باسی گرنگی شیعر لە چوار لایەنەوە لە بواری پەروەردە دەکات، شیعر بەپێی ڕەگەز و تەمەن و چینەکانیش دەگۆڕێت، بۆیە کاریگەری لەسەر بەها و ڕەفتاری تاکەکان هەیە. داهێنانی شیعری زیاتر ناوەکی و دەروونییە، کاریگەریشی لەسەر سۆز و دەروونە، ویژدانی مرۆڤ دەجوڵێنێت و ئاراستەی دەکات، ئەمەش دەکرێ لە ڕێگەی مۆسیقا و وێنە و زمانی شیعرەوە بێت. سێیەم، شیعر دژە سیستمە و جیهانێکی ئازادە، کاریگەری لەسەر ئازادی مرۆڤ-خوێنەریش دادەنێت. چوارەم، شیعر بەهۆی وشەی جوان و مۆسیقای بەرزەوە پەروەردەیەکی گونجاو دەڕەخسێنێت. توێژەر سەبارەت بە ئەرکە پەروەردەییەکانی گوتاری شیعر لە کۆمەڵگەی کوردیدا، ئاماژە بە چەند خاڵێک دەکات:

١ـ بەهاکان، لێرەدا ئاماژە بە کۆماری ئەفلاتون دەکات، کە شیعری لاساییکەرەوە بۆ پەروەردە ناشێت، بەڵکو ئەو شیعرانەی ڕاستی دەردەخەن گونجاون. لای ئەرستۆش شیعر بۆ پەروەردە و فێربوونە، شیعری تراجیدیش دەروون خاوێن دەکاتەوە. لە شیعری کوردیدا پەروەردەکردنی هەستی نەتەوەیی و نیشتمانی بە چڕی ئامادەیی هەیە، توێژەر نموونەی شیعرێکی لەتیف هەڵمەت کە بۆ مناڵانی نووسیوە، دەهێنێتەوە، لە شیعرەکەدا لە ڕێگەی ماڵی ئاژەڵانەوە باسی نیشتمانی[ماڵ] کورد دەکات. هاوکات بەشێک لە ئایینەکان بە شیعر هۆنراونەتەوە. هەر لەم بەشەدا نموونەی شیعری کوردی بۆ خۆشویستنی ژینگە و خوێندن دەهێنێتەوە. ئاماژەش بەوە دەکات کە شیعری کوردی تا ڕاپەڕین زیاتر هاندانی خوێندنی کچ و کوڕ بووە، بەڵام دوای ڕاپەڕین زیاتر فێرکاری بووە.

٢ـ گەشەپێدانی هەستی ڕەخنەیی: شیعر کاریگەری لەسەر گەشەی مەعریفە و خەیاڵ و جوانیناسی خوێنەر هەبووە، چونکە تا سەرهەڵدانی ڕۆژنامە تەنیا شیعرمان هەبووە. کەواتە شیعر سەرچاوەی ڕەخنەگرتن بووە، پەشێو دەڵێ:

قەڵەمەکەم چەکوچە و

هەر پەیڤێکم-بزمار

ستەم لە هەرجێیەک بێ

دەیسمم وەک تەختەدار!

هاوکات نموونەی شیعری لەتیف هەڵمەت دەهێنێتەوە، بۆ ڕەخنەگرتن لە دەستەڵاتداری ئێستاکە بە گورگی برسی دەیانچوێنێت، بەڵام گورگی ئێستا کەڵبە و چڕنوکی نییە، بەڵکو شاڵی حاجی و بۆینباخی ئەفەندیان پۆشیوە:

گورگ ئێستاکە بێ چڕنووک و بێ ددانە

تۆبەی تەواوی کردووە

ئەندامی پەرلەمانە

هەقی لە هیچ شتێک نییە

تەنیا وەستای دروستکردنی گیرفانە.

شاعیران بەپێی قۆناغەکان ڕەخنەیان لە دەستەڵاتە جیاوازەکان گرتووە، ڕەخنە لە داگیرکاری بێگانە، لە کورد خۆی و بیری دواکەوتوانەی و شەڕی ناوخۆ و کەلتووری دواکەوتوو. کەواتە شیعر بووەتە سەرچاوەی هەڵوێست و بیری ڕەخنەگرانە.

٣ـ گەشەپێدانی زمان و شێواز: بەر لە نووسین ئەدەبی زارەکی-فۆلکلۆرمان هەبووە، کە کاریگەری لەسەر شیعری نووسراو هەبووە. زمان و شێوازی شیعریمان بەپێی قۆناغەکان گۆڕانی بەسەردا هاتووە، ئەحمەدی خانی، نالی، دواتریش شیعری نوێی کوردی گۆڕانیان بەسەر زمان و شێوازدا هێنا، هەروەک گۆران و شێرکۆ بێکەس و ئێستاش دەتوانین ئاماژە بە شاعیرانی شێوازگۆڕ بدەین. بۆ نموونە ئەڵماس خانی کەندووڵەیی ١٧٠٢-١٧٧٦ بە پێچەوانەی زۆر شاعیری هاوچەرخییەوە فۆرمی نوێی شیعری وەک ڕۆمانە شیعر و چیرۆکە شیعر دەهێنێتە ناو شیعری کوردییەوە. شێرکۆ بێکەس لە دیوانی “ئافات”دا مێژوو بە شیعر دەنووسێتەوە، ئەنوەر مەسیفی لە ١٩٩٣ بەیاننامەی “فۆرمی گران” بڵاو دەکاتەوە، یاخود گروپ و مانیفێستی وێران لە ساڵی ١٩٩٤، ئەمانە هەموو کاریگەریان لەسەر گۆڕانی فۆرم و زمانی شیعری کوردی هەبووە، زمان و فۆرمیش هەڵواسراو نییە، بەڵکو ناوەڕۆکگۆڕیش بوو.

٤ـ ئەرکی گوتاری ڕاگەیاندنیی شیعر لەسەر کۆمەڵگەی کوردی ١٩٩٢-٢٠٠٣ لەم بەشەدا باسی چەند ئەرکێکی گوتاری ڕاگەیاندنی شیعر لەسەر کۆمەڵگەی کوردی دەکات، لەوانە:

١ـ شیعری پیاهەڵدان و قارەمانێتی.

٢ـ شیعر و پەیامی ئاشتی.

٣ـ شیعری فێرکاری(زانیاری)

٤ـ شیعری نەتەوەیی و نیشتمانی

٥ـ فێمینیزم و خەباتی ژنان، لەم بەشەدا ئاوڕ لە شیعری ژنان خۆیان دەداتەوە، نەک ئەو شاعیرە پیاوانەی بەرگرییان لە مافی ژن دەکرد، واتە قۆناخی بە دەنگهاتنی ژنان خۆیان، کە نموونەکان زیاتر لە دوای هەشتاکانەوەیە.

بەشی سێیەم، بە ناونیشانی “گوتاری ژانرەکانی پەخشانی کوردی”. سەرەتا باسی گوتاری پەخشانی هونەری دوای ڕاپەڕین دەکات و پێیوایە پاش ڕاپەڕین گوتاری پەخشان زیاتر لە گوتاری شیعر زاڵ و کاریگەرترە. باسی ئەوەش دەکات، کە تێکستە گەورەکانی ئەمڕۆ نوێنەرایەتی جەمسەرێکی فیکری و ئایدۆلۆجی دەکەن، بەر لە ڕاپەڕین کپکردنی ئایدۆلۆجیا و بیرە ئازادەکان دەبینین. سەرەتا باسی نامەی ئەدەبی لەنێوان نووسەران دەکات، کە گفتوگۆی ئەدەبی و ڕەخنەیی لێوە ئاڵوگۆڕ دەکرێت. توێژەر لە ڕووی سایکۆلۆجی و سۆسیۆلۆجییەوە باسی نامەکانی ساڵانی ١٩٩٢ بۆ ٢٠٠٣ دەکات، کە نووسەران زۆرتر ڕوویان لە تاراوگە کردووە. نمونەی نامەیەکی ڕەئوف بێگەر بۆ هادی مەهدی دەهێنێتەوە، کە باسی دوای ڕاپەڕین دەکات و دۆخی خەڵک نیشان دەدات “ئەم چەند مانگە…چاوەڕێی مەرگ بووین زیاتر لەوەی لەسەردەمی بەعسدا چاوەڕێی بووین، سیاسەتی کوردی ئەو خزمەتەی پێکردووین و ترسێکی دوولایەنەی پێ بەخشیوین.” بێگەرد ئاماژە بە گۆڕانی مانای مەرگ لە پێناو نیشتمان، مەرگ لەپێناو بێ هیچ‌دا- لە سەردەمی دەستەڵاتی کوردی دەکات. دواتر چەندین نامە بە نموونە دەهێنێتەوە کە هەڵسەنگاندن و قسەکردنە لەسەر بەرهەمی نووسەرەکان کە بۆ یەکدیان ناردووە.

دواتر باسی وتاری ئەدەبی دەکات، سەرەتاش پێناسە و مێژووی وتار دەخاتەڕوو. هاوکات باسی وتارە کوردییەکان لە ڕۆژنامە کوردییەکان و بە تایبەت پاشکۆ ئەدەبی هونەرییەکان دەکات، ئەو وتارانەی بڵاو کراونەتەوە تێکەڵییەکیان لەباری وتار و توێژینەوە و ئاریتکڵ هەیە؛ لەڕووی ناوەڕۆک و ژمارەی وشەکانەوە. هاوکات لە ڕووی بابەتییەوە تێکەڵی هەیە، نووسینە سیاسی و ڕۆشنبیری و ئەدەبی و فەلسەفییەکان هەمووی بە وتار دانراون، کەواتە پێناسەیەکی ورد و گشتگیر بۆ وتار لە ئارادا نەبووە، هەربۆیە تێکەڵی لەنێوان وتار و گوتاریشدا کراوە.

پاشان باسی گوتاری چیرۆکی کوردی دەکات. لە سەرەتاکانی سەدەی بیست چیرۆکی هونەری کوردی دێتەئاراوە، بەڵام ئاراستەی نوێی چیرۆکی کوردی لە پاش ڕاپەڕینەوە سەرهەڵدەدات کە زۆرتر کاریگەرە بە ریالیزمی جادوویی، گوتاری چیرۆکەکانیش زیاتر بایەخی بە خود دەدا، لایەنی سەیروسەمەرە و فەنتازیا فراوان دەبێت، واتە جۆرێک لە ئاڵۆزی و دەرچوون لە واقیع هەیە. هاوکات دەلالەتەکان چڕ دەبنەوە و جوانیناسی دەقەکان بایەخیان پێدەدرێت. لە لایەکی دیکەوە لە ڕووی بونیاد و تەکنیکەوە گۆڕانکاری زۆر کراوە، بۆ نموونە کات و شوێن، ڕووداو، کەسێتی، فەزا، زمان، پێشخستن و دیالۆگ.. هونەریتر و جوانتر لە چیرۆکەکانی سەرەتا نووسراون.

گوتاری گێڕانەوە لەسەر بنەمای ئەم سێ جۆری پەیوەندییە: گوتار و گێڕانەوە، گوتار و حەکایەت، حەکایەت و گێڕانەوە، دێتە ئاراوە،

دواتر توێژەر باسی وەرگێڕان و گوتاری ڕۆشنبیریی دەکات، کە وەرگێڕان تێکەڵی و گواستنەوە و گفتوگۆی شارستانیەتەکان لە خۆدەگرێت، لە پاش ڕاپەڕینیشەوە وەرگێڕان زۆر فراوان بووە و پانتایی ڕۆشنبیریی کوردی بەسەر دنیای دەرەوەدا کراوەتەوە، وێڕای ئەوەش هەوڵی وەرگێڕانی ئەدەبی کوردی بۆ زمانەکانی دیکە دەبینرێت. لەپاڵ فراوانی وەرگێڕان، کۆمەڵێک گرفت و کێشەی وەرگێڕانیش لەبێ پلانی و خراپ وەرگێڕان و بێ سانسۆری هەن. دواتر باسی گوتاری نووسینی ژیاننامەی خودی[ئۆتۆبیۆگرافیا] دەکات، کە خودنووسینەوەیە و زیاتر پشت بە گێڕانەوە و بیرەوەری خودی و دانپێدانان دەبەستێت. لە ئەدەبی کوردیدا ئەحمەد خواجە، بە دەقی “چیم دی” و رەفیق حیلمی بە ناوی “یاداشت”، “گەشتی ژیانم”ی مەسعود محەمەد و “چێشتی مجێور”ی هەژار موکریانی لەو ئۆتۆبیۆگرافیایانەن کە بەر لە ڕاپەڕین نووسراون، بەڵام دوای دوای ڕاپەڕین تا ٢٠٠٣ چەندین ئۆتۆبیۆگرافیا لە لایەن نووسەران-بە تایبەت نووسەرانی کە لە شاخ بوون، نووسراوە، کە گفتوگۆی زۆری لەسەر کراوە و زووش لە لایەن کەسانی دیکەوە وەڵام دراونەتەوە، کە نیشانەی ناڕاستگۆیی و یاخود بێ بەڵگەیی یاداشتنووسییەکانە. تایبەتمەندی سەرەکی ئەم نووسراوانە زیاتر سیاسین، یاخود تێکەڵی یادەوەری و خودنووسینەوەن. لە کۆتایی ئەم بەشەدا باسی گوتاری ڕۆمانی کوردی دەکات، لە ڕووی ناونیشان و ڕۆمان بە گشتییەوە. ناونیشانی ڕۆمانە کوردییەکان لە کۆندا کەم دەلالەت و تاک مانابوون، بۆ نموونە “پێشمەرگە، ژانی گەل، ڕێگا، بەردەژن، درز، ئاگری بنکا، دیوەخان، زمناکۆ، عەلەبەستێ و گەماڵ..” ئەم ناونیشانانە لایەنی هونەری و سەرنجکێشی خوێنەریان فەرامۆش کردووە. هەرچی نەوەی دوای ڕاپەڕینە ناونیشانی ڕۆمانەکانیان هونەریی و فرەمانایە “دواهەمین هەناری دنیا، تەونی جاڵجاڵۆکە، سۆناتای رۆح، دنیا لە کتێبێکدا..”، وەک چۆن ڕۆمانەکان شیعرییەت و فەنتازیایەکی پێویست بە ڕووداوەکان دەخولقێنن. سەبارەت بە گوتاری گێڕانەوە بە سوودوەرگرتن لە جیرار جینێت، کە پێیوایە گوتاری گێڕانەوە لەسەر بنەمای ئەم سێ جۆری پەیوەندییە: گوتار و گێڕانەوە، گوتار و حەکایەت، حەکایەت و گێڕانەوە، دێتە ئاراوە، بۆ ئەمەش سوود لە سێ چەمکی کات، شێواز و دەنگی گێڕەرەوە وەردەگرێت.

بەشی چوارەم، بەناونیشانی “گوتاری ڕەخنەی ئەدەبی کوردی”. توێژەر باسی ئەوە دەکات کە زۆرێک لە ڕەخنەی پێش ڕاپەڕین بڕیاردان بووە لەسەر دەق، کە باشە، خراپە، جوانە، ناشیرینە. بەڵام ڕەخنە کاریگەری لەسەر کۆمەڵگە هەیە، بۆیە ڕەخنە جۆرێکە لە ڕاڤەی ڕاڤە. هاوکات لە پاش ڕاپەڕین وێڕای دەرگا کردنەوە لەسەر ڕەخنە و بڵاوکردنەوەی چەندین بڵاوکراوە، ڕەخنەگرانی تاراوگەنشین ئەزموونی ڕەخنەی ڕۆژئاواییان بۆ ڕەخنەی کوردی دەگواستەوە. هاوکات تێکستی کوردیش لەوە کەوت تەنیا ئایدۆلۆجی و سیاسییانە بنووسرێت، بەڵکو لایەنی هونەری و جوانیش بایەخی پەیداکرد. لێرەوە تیۆرە ڕەخنەییە نوێیەکانی وەک بونیادگەری و وەرگرتن و ڕەخنەی فیکری هێواش ‌هێواش دەرکەوتن. توێژەر پێیوایە ڕەخنەی ئەدەبی زیاتر لە گۆڤارەکاندا دەرکەوتووە تا کتێب، بۆیە گوتاری ڕەخنە ئەدەبی لەنێو گۆڤارەکاندا دەکاتە پانتایی کارکردنی، لە گۆڤاری ئەدەبی کرێکاری دەست پێ دەکات، کە زۆرتر ئاوڕی لە ڕەخنەی کۆمەڵایەتی داوەتەوە، واتە پەیوەندی ئەدەب و کۆمەڵگە. لە ژمارەی یەکەمی گۆڤاری ئەدەبی کرێکاری کە لە سلێمانی دەردەچوو، بانگەواز بۆ ئەدیبە کرێکارەکان دەکات کە هاوکاری بڵاوکراوەکە بکەن، واتە زۆرتر بایەخ بە ئەدەبی چینێکی دیاریکراو دراوە، کە مارکسیزم و لینینزمە. دواتر باسی گوتاری گۆڤاری پرۆژە دەکات، کە دەیانەوێت ڕەوتی ڕەخنەی کوردی بگۆڕن و نوێ بکەنەوە، هەر لە گۆڤارەکەدا هاتووە کە ڕەخنەی پێش ڕاپەڕین زیاتر ئەرکێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی هەبووە و دووربووە لە ئەدەبەوە، بۆیە ئەمان دەیانەوێت بە تیۆرە نوێیەکان ئاوڕ لە دەق و خوێنەر بدەنەوە، دەقی ئەدەبی خۆی بکەنە سەنتەری کارکردن، نەک لە دەرەوەی دەق لە دەق بڕوانن، بەڵام دەقیش وەک سندوقێکی داخراو نابینن، بەڵکو لە ڕێگەی زمانی دەقەوە و پەیوەندییەکانی بە دەرەوە دەق هەڵدەسەنگێنن. ئەوان پێیان وایە ڕەخنەی بەر لە ڕاپەڕین بۆ هەموو دەقەکان یەکجۆر گوتاری هەبووە، نەک گوتاری ژانرەکان لە یەکدی جیابکاتەوە. کەواتە گۆڤاری پرۆژە زۆرتر جەخت لەسەر بونیادگەری کراوە[یان پێکهاتەیی] دەکاتەوە. هاوکات باسی پەیوەندی فیکر و ڕەخنە  لە گۆڤاری ئازادیدا دەکات. گۆڤار ئازادی لە ساڵی ١٩٩٢ دەست پێ دەکات و هەوڵیداوە بیری فەلسەفی دوور لە چەپگەرایی و ناسیۆنالیستی بۆ خوێندنەوەی ئەدەبیات سەر ڕێ بخات. لە بەشێک لە وتارەکانی ئەم گۆڤارەدا ئاوڕ لەو فەیلەسوفانە دراوەتەوە کە زۆرتر لە شیعرەوە نزیکبوون، لەوانە نیچە و هایدیگەر. دواتر توێژەر باسی پرۆژەی گۆڤاری ڕەهەند و ڕەهەندییەکان دەکات، کە بەشێک لە بەرهەمەکانیان تایبەت بووە بە ڕەخنە و لە ڕێگەی دیدی فەلسەفییەوە ڕەخنە و ڕەخنەی ئەدەبیان پەرەپێداوە. دواتر باسی ڕێباز ئەدەبی و گوتاری ڕەخنە دەکات، کە لە کۆندا ڕێبازە ئەدەبیە کوردییەکان هەڵگری تێڕامانێکی خۆڕسکانە لە ئەدەبی کۆمەڵگەی کوردی نەبوون، بەڵکو جۆرێک لە کاریگەریی و لاساییکردنەوەی ئەدەبی دراوسێ بووە، بەڵام لە پاش ڕاپەڕین کەسێکی وەک فەرهاد پیرباڵ ڕاستەوخۆ بە کاریگەری ئەدەبی ئەوروپی[فەرەنسا بە تایبەتی] ڕێبازی سوریالیزم دەهێنێتە ناو ئەدەبی کوردییەوە. لێرەشەوە گۆڤاری وێران دادەمەزرێنن کە پانتایی ڕەخنە فراوان دەکەن. لە کۆتاییدا باسی گوتاری سیاسی لە ڕەخنەی ئەدەبیدا دەکات، بە تایبەتیش باسی شەڕی ناوخۆ دەکات کە نووسەرانی بۆ دوو دەستە دابەش کردبوو، ئەوانەی بە تەواوی دژی شەڕەکە بوون، دەستەی دووەم ئاگرخۆشکەربوون. لە کۆتاییدا توێژەر بە دوانزە خاڵ ئەنجامی نامەکەی دەخاتەڕوو، کە گوتار لە دەق گەورەترە، شاعیران ئەرکی پەروەردەییان بە شیعر بەخشیوە. هاوکات ئەدەبیاتی قۆناخی ١٩٩٢ بۆ ٢٠٠٣ پاش ئازادی، زۆرتر لە خەمی تاکدا بووە، واتە شیعری پێشوو خەمی ئازادیی نەتەوەیی بووە، بەڵام ئەم قۆناخە زیاتر لە خەمی تاکدایە، هەر بۆیە چیرۆکی کوردیش زیاتر ئیشکردنە لەسەر خود. هاوکات گوتارێکە دژ شەڕ و تێکەڵی هزر و فەلسەفەش دەبێت.لەگەڵ ئەوەشدا بەهۆی زاڵی سیاسەتەوە، ئەدەب کەمتر لە سیاسەت ڕۆڵی لەسەر کۆمەڵگە هەبووە.

The post کاریگەری گوتاری ئەدەبی لەسەر ڕای گشتی لە کۆمەڵگەی کوردیدا appeared first on ژنەفتن.

ماوەیەكى كورت بەر لەوەى كەشتیى ئاسمانى پێرسەفێرەنسى ئەمریكى لەسەر هەسارەى مەریخ بنیشێتەوە، گالیسكەى “الأمل”ـى وڵاتى ئیمارات بەرەوى هەمان هەسارە هەڵدرا. ئامانجى گەشتی گالیسكە عەرەبییەكە، وەك گەشتەكانى تر، گوایە كۆمەڵێك ئامانجى زانستین. گۆرانیى فەرمیى پرۆژەكە هونەرمەندى ناسراوى عێراقى كازم ساهیر چڕى و شیعرەكەیشى محەمەد بنڕاشد ئال-مەكتومى سەرۆكى ئیمارات نووسیویەتى. هۆنراوەكە سادەیە و تاڕادەیەك لە نەوەیەكى عەرەبیى شیعرى “تەیارە”ى فایەق بێكەس دەچێت. بێكەس لە شیعرەكەیدا زانستى وەك بەرهەمى ئەوانى بێگانە و ڕۆژئاوایى وەسف كردووە كە هەر خۆیشیان ناویان لێناوە؛ لە شیعرەكەى ئال-مەكتومدا بەرهەمەكە تا ئەندازەیەك ئاشنایە، شتێك لەو دیوە سەیروسەمەرەى ون كردووە كە دەشێت میللەتێكى نامۆ بە زانست تووشى سەرسوڕمان بكات، لە برى ئەمە ستایشەكە دراوەتە پاڵ خودى نەتەوەى عەرەبى كە بە ئاستێك گەیشتووە بتوانێت بەرەو مەریخ بڕوات؛ وەك بڵێى دەستیان بە مەحاڵێك گەیشتووە كە سەنگ  و پێگەى عەرەب لە جیهاندا دەگۆڕێت.

لە شیعرى كوردیى كۆتایى سەدەى نۆزدە و سەرەتاى سەدەى بیستدا، پێگەى زانست ستایش كراوە و میللەت زۆر هان دراوە چراى زانست دژ بە دواكەوتوویى هەڵبگرن، بەڵام ئەم ستایشە تەنانەت نەبۆتە ژێستیش، پتر ڕیابازییەكى زمانەوانى بووە كە هەرگیز نەگەیشتە شوێنێك ڕوخسارى تاریكایى تیغ بكات. هۆكارى ئەمە، لە لایەك ئەوەیە كە لە سەدەى ڕابردوودا منەوەرانى كورد خۆیان تەنیا دەستیان بە ڕووناكیى شیعر گەیشتووە كە بۆ ڕۆشنكردنەوەى هەموو شتێك، لەوانەیش زانست، بەرزى بكەنەوە. پرۆژەى ڕۆشنگەریى كوردى تاكڕەهەند و كاڵوكرچ لەنێو شیعردا دەركەوتووە و نەبۆتە پرۆژەیەكى هەمەلایەن، بۆیە هیچ ناوەڕۆكێكى زانستى بۆ زانستى مۆدێرن خۆى لە ئارادا نەبووە؛ شیعر تاكە زمانى گەشەكردووى ئێمە بوو كە بشێت لە غیابى زانستدا ببێتە جێگرەوەى و قسە لەسەر ئەو شۆكەیش بكات كە لەو سەردەمەدا كۆمەڵگە پێش-مۆدێرنەكانى وەك ئێمە لە بەركەوتنیاندا بە جیهانى نوێ هەستیان پێ دەكرد. لە لایەكی تر، گەر لەسەر ئەوە كۆك بین كە شیعر كەوشەن و یاساى دیاریكراوى نییە و پتر لە زمانەوە پانتایى ئازادیى فراوان دەكات، واتە بە شكاندنى یاساكانى دووبارەبوونەوە پەشۆكان لە خودى نەزمى زماندا دروست دەكات و دەرفەتى دەرە-ئاسۆ و پێشبینینەكراوەكان دەڕەخسێنێت، ئەوا دەبینین لە ڕۆژئاوا ئەم مانایەى شیعر دەكەوێتە بەرامبەر گوتارى زانستیى پۆزەتیڤیزمەوە كە دەیویست ژیانى كۆمەڵایەتى میكانیكییانە دابڕێژێتەوە. ئەمە بەو مانایەیە كە شیعر خۆى لەوە دوور گرتووە ببێت بە “شیعرى زانستى”؛ نەیویستووە بە ڕێسا باس لە ناوەڕۆكێكى زانستى بكات، دەنا خۆیشى وەك شیعر هەڵدەوەشێنێتەوە. بە پێچەوانەیشەوە، لە ئیپستیمەى كۆتاییەكى سەدەى بیست و بەراییەكانى سەدەى بیست و یەكدا كە دەكرێت بە ئیپستیمەى ڤێرتوێل ناوى ببەین، دنیاى مەجازى بە كاریگەریى هەندێ لایەنى تیۆرى ڕێژەیى و سەرهەڵدانى تیۆرى دیكەى وەك فیزیاى كوانتەم و فرەگەردوونى و تیۆرى كایۆس لە زانستدا بە تەواوى گەشەى كرد، بەم جۆرە زانست دەربارەى جیهانە گەورەكەمان كۆك و گونجاو لەگەڵ مەجازیبوونەوەى جیهانە بچووكەكەماندا كەمێك خۆى مەجازى/شیعرى كردەوە. ئەم بەشیعربوونەى زانست قسەى زانستە لەسەر خۆى بە زمانى شیعرى وەختێك هاوكێشەى بیركارى دەرەقەتى خستنەڕووى ئەوە نایەت كە كەشف كراوە؛ ئەوەى زانست بینیوویەتى جیهانێكە زیاتر لە شیعرەوە نزیكە تاوەكو لە فاكتى ڕووت، زیاتر ڤێرتوێلییە تاوەكو واقیعى. ئەمەیش جیاوازە لەو دۆخە پێش-زانستییەى وا لاى ئێمە هەبووە كە قسەى شیعر بووە بە زمانى شیعرى لەسەر زانست. ئەى كەواتە ئەم ستایشە بێ بەرهەمەى زانست لە شیعرى ئێمەدا لە كوێوە هاتووە؟ وەڵامەكەى سادەیە: ئەوەى شاعیرانى ئێمە وەك زانست لێكیانداوەتەوە، لە ڕاستیدا تەكنۆلۆژیایە؛ تەكنۆلۆژیا وەك بەكەرەستەبوونەوەى زانست لە دوایین دەرەنجامە عەمەلییەكانى خۆیدا، وەك شتێك كە دەكرێت ببینرێت و بە كار بهێنرێت. لێرەوە هەر تێگەیشتنێك لە زانست لە ستایشى تەكنۆلۆژیادا ماوەتەوە و هەرگیز نەگۆڕاوە بۆ فزووڵیەكى مەعریفى و نەبووە بە پاڵنەرى كەشفكردنى زانست. بۆ ڕۆژئاوا، هابەرماس دروست بۆی چووە كە لاى وایە زانستى نوێ تەنیا بۆ ئەوە هەیە تەكنۆلۆژیزە ببێت، بەڵام بۆ كۆمەڵگەیەكى وەك ئێمە لەو سەردەمەدا كەشفكردنى پشتى تەكنۆلۆژیا بەهادارتر دەبوو، چونكە نەك تەنیا لە ڕووى بازاڕ و تەكنیكەوە بەڵكو لە ئاستى كولتووریدا پێویستیمان بە زانست بوو، واتە لەوێدا كە زانست دەیتوانى بەشدار بێت لە ململانێیەكى ڕیشەییدا دژ بە عەقڵى ئایینى و خورافى كە دەمێكە  زانست لە ڕۆژئاوا بە سەركەوتوویى لێى هاتۆتە دەرەوە. بە كورتى شیعر وەك كەرەستەى ئێمە بۆ ئەزموونكردنى جیهان لە زماندا، پتر سەرسوڕمان بووە بەرامبەر بە تەكنۆلۆژیا نەك خودى زانست؛ خاڵى دەستپێكى ئەم تەكنۆلۆژیایە لە شیعرەكەى بێكەسدا “شتى ڕووت”ـە، واتە مادەى خام، ڕەق و تەق و بێ شێوە: “شتێكى بێڕۆح و گیان”: دواتر فۆڕمى پێدەدرێت: “دوو باڵى پێوەیە، جوان”؛ سیحر و سەرسوڕمانەكە ئەوەیە كە ئەم شتە بێگیان و ڕووتە دەتوانێت بفڕێت؛ بەو مانایەى فڕین كە لە ڕووى زانستییەوە كۆمەڵێك ڕەگەز ڕۆڵى تێدا دەگێڕن، لەوانە هەوا و یاساى ڕاكێشان هاوسەنگى، بە تەواوەتى فەرامۆش كراون و تەنیا ئامێرەكە لە كاتى كاركردندا لەبەرچاو گیراوە. بە گشتى شیعرەكە تەنیا لە وەسفێكى دەرەكیى فۆڕمى بەرهەمە زانستییەكەدا گیرساوەتەوە.

٢

لە مێژووى زەینى عەرەبیدا لایەنیكەم سێ جۆرى فڕین هەن كە هەرچەندە داهێنراوى تەكنیكى نەبوون، بەڵام دەكرا بەشداریى لە بەرەوپێشبردنى كولتووریدا بكەن ئەگەر بێتوو فیكر و هونەر وەك پێویست لەو زەینەدا ڕێزیان لێ بنرایە: یەكێكیان ئایینییە (بۆراق)، ئەوی تریان ئەدەبییە (فەرشەكەى سندیباد) و سێیەمیان هەوڵێكى ناسەركەوتووى زانستییە (عەباسى كوڕى فیرناس). بۆراق ئەو باڵدارە خوداییەیە كە محەمەدى پێغبەمبەر گەشتە ئاسمانییەكەى خۆى پێ دەكات. وێناكردنى گیانەوەرێكى دووڕەگ لە شێوەى ئەسپدا بە دوو باڵەوە كە بە خێراییەكى بروسكەئاسا دەڕوات، هەر لە پێشترەوە لە میزۆپۆتامیا لە شێوەى گاى باڵداردا وێنا كرابوو و لە كولتوورە ئاینییەكانى دیكەیشدا هەبووە، لەوانە لە میسر و ئەفسانەكانى یۆناندا كە پڕن لە وێناى بوونەوەرى لێكدراوى وەك مرۆڤ و ئەسپ، ئەسپ و هەڵۆ و بزن و مرۆڤ. بەڵام بۆراق لە شارستانێتى ئیسلامیدا، هەرگیز نابێتە ئوبێكتێكى هونەرى كە لە نیگاركێشان و پەیكەرتاشیدا دەربكەوێتەوە، وەك ئەوەى لە شارستانێتییەكانى تردا دەیبینین. لە ئەدەبیاتدا گۆڕانێك ڕوودەدات: لە چیرۆكەكانى هەزار و یەك شەوەدا ئەوەى دەفڕێت چیتر بوونەوەرێكى نادیاریى خەیاڵى نییە، بەڵكو فەرشێكى مەلموسى جادووییە. فەرشە فڕیووەكەى سەردەمى عەباسییەكان، لە لایەك پێدەچێت ئیلهامبەخشى داهێنانى گسكى فڕیووى جادووگەران بێت لە خەیاڵى ئەوروپیدا كە مەسیحییەت و زانست پێكەوە سەركوتیان دەكەن، لە لایەكى تر ئیزافەكردنى سیفەتى فڕین، وێناكردنى ئامێرێك نییە كە تواناى فڕینى هەبێت؛ بەڵكو پتر لە پەیوەندیدایە لەگەڵ قووڵایى مرۆڤدا، لەگەڵ كۆدەكانى عاتیفە و هەستى مرۆڤدا كە پێیان دەكەوێتە جووڵە، بۆ نموونە ڕەنگە بەهرەیەكى تەواو عاشقانەى نهێنى لە دروستكردنیدا بەكارهێنرابێت، بە تایبەتیش كە ئێمە دەزانین هونەرى فەرش چنین لە كولتوورى ئێرانیدا هەمیشە گرنگییەكى تایبەتى هەبووە. لێرەدا فەرشە فڕیووەكەى سندیباد لە خەیاڵى ڕۆژهەڵاتیدا دەكەوێتە بەرامبەر خەیاڵى زانستیى دەفرى فڕیووەوە كە دوو وێناى جیاوازن بۆ ئەو شتەى كە دەفرێت لە دوو باكگراوندى دەروونى و مێژوویى ناچوونیەكەوە. فەرشەكەى سندیباد پەیوەستە بە هێڵى هەڵهاتنى كۆچەرییەوە، لە كاتێكدا دەفرى فڕیووى خەیاڵى زانستیى ڕۆژئاوایى پتر بەرهەمى زینۆفۆبیا و خواستە ئیمپریالیستییەكانە. لە قۆناغێكى دیكەدا پیاوێك ئارەزووى فڕین لەنێو تاقمێكى داهێنراودا ئەزموون دەكات كە نە جووتێك باڵى خەیاڵییە و نە جادووە و نە ئامێرێكى “بێڕۆح و گیان”ـیشە؛ ئەو خۆى دەكات بە باڵندە، واتە خۆى وەك مرۆڤێك لە پێكەوەبەستنێكدا لەگەڵ هەندێ بەشى تردا كۆدەكاتەوە و تاقمى فڕینى عەباسى كوڕى فیرناس پێكدەهێنێت. ئەم تاقمە كە مرۆڤ خۆى لەنێو سەنتەرەكەیدایە، نەك سوارى ببێت، پتر كۆكە لەگەڵ عیرفانى ڕۆژهەڵاتیدا، بەڵام لەوێدا لە عیرفانیش جودا دەبێتەوە كە عەباس دەیەوێت بە واقیعى بفڕێت و بۆ ئەمەیش ناچارە مامەڵە لەگەڵ یاساكانى فیزیادا بكات. لێرەدا ئەزموونە تاقانەكەى عەباس لە عەقڵى ئامێریى ڕۆژئاوایى جیاوازە كە فڕۆكەى داهێناوە. عەباس دەیویست خۆى تواناى فڕین بەدەست بهێنێت، نەك لەنێو شتێكدا دانیشێت و شتەكە بفڕێت. تەكنۆلۆژیا بریتییە لەمە: دروستكردنى كەرەستەگەلێككە لە برى ئێمە كارەكان بكەن و ئێمە سوودیان لێ وەربگرین، بە مانایەكی تر، تواناگەلێك بەوان ببەخشین كە ناتوانن بە خۆمانى ببەخشین. ئەمە لە هۆشى دەستكرددا دەگات بە خاڵێكى لابەلابوونەوە، كە چیتر ئەوە “شتێكى ڕووت” نییە، بەڵكو تەكنۆلۆژیایەكى هۆشمەندە كە هۆمۆساپیەنس بە جۆرێك دایهێناوە و خستوویەتییە سەر ڕەوتێكى پێشكەوتن كە ڕەنگە لە داهاتوودا مەخلوق شوێن بە خالقەكەى خۆى لێژ بكات.

٣

لە دواى كەوتنى ژیارى ئیسلامى بەدەستى مەغۆلەكان و پاشان پاشەكشەكەى لە بەرامبەر شارستانێتى ئەوروپیدا، جیهانى ئیسلامى پتر دەچێتەوە خۆى و تا ڕادەیەكى ترسناك نەریتى دەبێتەوە؛ ئیدى نەك تەنیا دژ بە هەموو پرۆژە ڕۆشنگەرەكان دەوەستێتەوە، بەڵكو ئەو هەوڵە كەمانەى پێشتریش لەنێو دەبات كە لە ئەدەبیات و زانست و تەكنیكدا دەكرا ببن بە بناغەى هەنگاوەكانى دواترى داهێنانى ژیارى، لە كاتێكدا لە لاكەى ترى دنیا، گەشەى زانستى بۆ ماوەى پێنج سەد ساڵ بەردەوام دەبێت و بە بردنەوەى لە شەڕى كۆنزەرڤەتیڤەكاندا، لە لایەك گۆڕان لە جیهانبینیى مرۆڤى ئەوروپاییدا وەدیى دێنێت و لە لایەكی تر لە تەكنۆلۆژیاى سەرسوڕهێنەردا ماتریاڵیزە دەبێت، كە ڕەنگە جێى شاگەشكەبوون و ترسیش بووبێت (تەنانەت كارەسات و جەنگیشى لێ كەوتۆتەوە) بەڵام، بەهۆى ئەوەى هیچ شارستانێتێك نەبوو وا بكات شارستانێتى ڕۆژئاوایى لە بەرامبەریدا شەرم لە خۆى بكات، نەبووە تراومایەكى قورس كە وەها بەسەر خۆیدا بیشكێنێتەوە لە ناوەوە تووشى پیشخواردنەوەى بكات و سەرجەمى كولتوورەكە بگۆڕێت بۆ نەخۆشێكى نیرۆسی. لە ڕۆژئاوا پرۆسەكە بەرەبەرە گەشەى كردووە و هەنگاوەكان هەندێك ڕۆشن و پێشبینیكراو بوون؛ لە كۆمەڵگەكانى ئێمەدا زانست (كە بە قەولى ڤێبەر بەشێكە لە “لەئەفسوونداماڵینى جیهان”)، خۆى وەك ئەفسوون كەوتۆتەوە، لێرەدا ئەفسوون بە ماناى جوانى و مەتەڵێك نییە لە شتەكاندا كە ببێتە بابەتى سەرنجڕاكێشان و شەیداییەكى داهێنەرانە، بەڵكو بە واتاى وێناكردنى شتەكانە وەك سیحر و پەرجوو لە دۆخێكدا كە پرۆسە مێژووییەكان لەبەرچاوماندا ڕوون نەبوون، هۆشمان لەگەڵیان ڕانەهاتووە و مەشقى لەسەر پێشبینیكردنى هاتنەدى وەها خەیاڵێك نەكردووە. بەم پێیە تراوماكە لە زمانى شیعریدا وەك پەرجوو كەوتۆتەوە. پەرجوو تەنیا فۆڕمێكە كە ڕوودات و هیچ تەفسیرێكى عەقڵیمان بۆى نییە، واتە نەك تەنیا هیچ هۆكارێكى ڕوون لە پشتییەوە نابینین، بەڵكو خودى زنجیرەى هۆبەندیى دەترازێنێت. هەروەها پەرجوو فۆڕمێكە ئاوەڵا دەبێت بەڵام نازانین ناوەڕۆكەكەى كامەیە؛ بەم پێیەى دالێكە كە هێندە پتەو و بەهێز نییە مەدلولوكەى بگوازێتەوە و ببێتە نیشانە، لەبەر ئەوەى فۆڕم خودى دالى پەكخستووە. بە بڕواى بارت نیشانە دال و مەدلولە، بەڵام دال خۆى فۆڕم و مانایە، دال كە دەبێتە فۆرم بە تەنها، ماناكەى هەژار دەكەوێت، دوور دەكەوێتەوە، دەچێتە دۆخى سەرە مەرگ. كەشتیى پڕسەفێرەنسى ناسا ئەفسانەیەكە كە بۆتە نیشانە؛ لە كاتێكدا دەتوانین كەشتییەكەى ئیمارات وەك فۆڕمى دالێك ببینین كە ماناكەى بە تەواوى هەژارە و لە دۆخى هەڵپەساردندایە، بەڵام ئەم هەژارییە نامرێت، لە برى ئەوە دەبێتە وزە بۆ بە ئەفسانەبوونێكى لێڵ و ناڕوون كە بەردەوامبوونە لەسەر كڕینى پەرجووى نوێ.

٤

وەسفكردنى داهێنانە تەكنۆلۆژییەكان وەك پەرجوو لاى ڕۆشنبیرانى كورد، بە پێچەوانەى گوتارى كینەدۆزیى فەندەمێنتاڵانە بەرامبەر ڕۆژئاوا، واتاى ئەوەیە كە گەرچى هیچ تێگەیشتن و ڕاڤەیەكى زانستی بۆ تەكنۆلۆژیاكان لە گۆڕێدا نەبووە، بەڵام نكوڵیشیان لێنەكراوە، بگرە بوون بە بابەتى شەیدایى. دواى ئەوەى لە سەد ساڵى ڕابروودا سەلەفیزم بەرەبەرە پرۆژە ڕۆشنگەرەكانى لە ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاستدا تێكشكاند، پەرجووەكە لەوە لاوازتر كەوت ببێت بە تاسەیەكى مەعریفى بۆ كەشفى زانست. لەم ساڵانەى دواییشدا، تەنانەت كە تەكنۆلۆژیاكانى نوێى بینین دەرفەتى ڕوونبوونەوەى مەتەڵەكەیان ڕەخساند، سەلەفیزم لەوە بەهێزتر بوو ڕێگە بدات سەرسوڕمان بەرامبەر دەستكەوتەكانى زانست بگۆڕێت بۆ پرۆژەى زانستى. فەندەمێنتاڵیزم زەمینەى گونجاوى خۆى لەنێو زەینى عەوامى ئێمەدا بینییەوە، زەینێك كە دەرچوونى ستوونى لە زەوى وەك بەرەنگاربوونەوەى خودى ئاسمان دەبینێت، گوایە ئاسمانیش شوێنیى نهێنیى خودایە و ئەم دەرچوونەیش دەبێتە دەستدرێژى بۆ سەر قەڵەمڕەوییەكەى؛ بە تێرمینۆلۆژیى دەروونشیكاریى: ئاسمان هەمان پێگەى ڕەمزیى باوكە كە دەستدرێژیكردنە سەرى تابۆیە.

لە زەینى مرۆڤى ئەوروپیدا مەریخ دەبێتە كۆپییەكى زەوى، هەمان ئەو جیهانە مرۆییەى كە هەمانە و تێیدا دەژین دەیهاوێژینە سەر مەریخ

هەر لە درێژەى ئەم شرۆڤە دەروونشیكارییەدا دەتوانین بە تیۆرى “سەرهاویشتن” مەریخ لێك بدەینەوە: بە بڕواى ڕۆلان بارت لە زەینى مرۆڤى ئەوروپیدا مەریخ دەبێتە كۆپییەكى زەوى، هەمان ئەو جیهانە مرۆییەى كە هەمانە و تێیدا دەژین دەیهاوێژینە سەر مەریخ؛ مرۆڤى كۆن چۆن خوداى لەسەر شێوەى خۆى داتاشیوە، ئاوەهایش ئێمە مەریخمان لە شێوەى زەویدا داتاشیووە. مەریخ هەر لە پێشترەوە لە خەونە ئایدیاڵیزەكراوەكانى مرۆڤى ڕۆژئاواییدا هەیە؛ چونكە مەریخ ناوێكى دیكەیە بۆ “سۆڤییەت”، واتە بۆ جیهانێك كە لە دۆخى جەنگى سارددا، لە ڕوانگەى لیبراڵیزمى ڕۆژئاواییەوە، لە هەر ئامانج و مەبەستێك خاڵییە و پەڵەیەكى ناڕوون و تاریكى سەر بە جیهانێكى دیكەیە لە زەمیندا: بەم مانایە سۆڤییەت دەبێتە ڕووبەرێكى هەڵواسراو لەنێوان زەمین و ئاسماندا. جا بۆ ئەوەى ئەم “ئەوی تر”ەى مەریخ لە ئەوی ترێتیى بخرێت، لەسەر شێوەى زەوى دروست دەكرێتەوە، تەنانەت لە ڕووى ئایینییشەوە دەخرێتە نێو ئامێرى كۆپیكردنەوە. بارت باس لە بابەتێكى ڕۆژنامەىLe Progress de Lyon دەكات كە وا بڵاویكردۆتەوە دانیشتوانى مەریخ كریستیانن و مەسیحى خۆیان و پاپاى خۆیشیان هەیە، خۆ ئەگەر وا نەبووایە نەیاندەتوانى ژیارێك پێكبهێنن كە تواناى بەرهەمهێنانى دەفرى فڕیووى هەسارەبڕى هەبێت؛ بە گوێرەى ڕۆژنامەكە ئایین و پێشكەوتنى تەكنیكى هەمان چاكەى ژیاریى پێكدەهێنن و ئەگەر ئەو بوونەوەرانە بتپەرست بن ئەوا ناتوانن بگەنە لاى ئێمە.

بە لاى بارتەوە فیكرى ڕۆژئاوایى فیكرێكى “هاوشێوەساز”ە؛ لەنێوان ڕەگەز و جۆرە جیاوازەكاندا هاوشێوەیى پێوانەیى پێكدەهێنێت، بەڵام لەژێر نیگاى سێیەم و بە هاوكاریى باڵاكردنەوەیەكى نێوانگیر كە لە ململانێى ویلایەتە یەكگرتووەكان و سۆڤییەتدا ئەم نێوانگیرە ئاسمانە. دەفرە فڕیووەكان خەیاڵكردێكى زەمینییە و ڕەنگە بەدەر نەبێت لە داڕشتنى ئەنقەست بە مەبەستى ترس و تۆقاندنیش، بەڵام لە ڕێڕەوێكى كەوانەییدا وێنا دەكرێت كە لە پنتە بەرزەكانەوە بەرەو خوارەوە لێژ دەبێتەوە؛ یەكەمجار دەنێردرێتە ئاسمان و دواتر لەوێوە دێتەوە بۆ سەر زەمین. ئەوە ئێمەین دەمانەوێت بە كەشتییەكانمان بچینە فەزا و سەر ئەستێرەكانى دیكە و ئەوە فەزاییەكانن لە خەیاڵى زانستیماندا لەسەر زەوى دادەبەزن. لە ڕۆژئاوا هەموو ڕەگەزە زانستى و مێژوویى و زەینى و دەروونی و سیاسییەكان ئامادەن تاوەكو خەڵكى بە ئاسانى نەك بڕوا بەوە بهێنن كە دەتوانین بچنە دوورترین گەلە ئەستێرە، بەڵكو دەتوانن بڕوا بە پێچەوانەكەیشى بهێنن، واتا بوونى بوونەوەرانێكى ئێجگار پێشكەوتووتر كە هەژموونیان لەسەر كەشكەشانەكانى دیكە كردووە و دەتوانن لە هەر ساتێكدا بێت لەسەر زەوى داببەزن؛ ئەمە خەیاڵى خودى مرۆڤى خۆرئاواییە دەرهەق بە خۆى؛ واتە داگیركردنى فەزا و كەشكەشانەكان ئامانجى ناوەكیى خودى ژیارى ڕۆژئاواییە كە ئاسمانیی كراوەتەوە و دراوەتە پاڵ بوونەوەرانێكى خەیاڵیى وەك مەریخییەكان. ئەم تەكتیكە لە ئاستى یەكەمدا هەمان فێڵى نا-ئاگایانەى سەرهاویشتنى فرۆیدییە كە لایوایە ئێمە نیازە نائاگایانەكانمان، خواستە شەرەنگێزەكانمان دەدەینە پاڵ مردووەكان، یان ڕۆحە خەیاڵییەكان.

٥

شۆكى بەركەوتنى سەرەتاكانى جیهانى ئیسلامى بە مۆدێرنەى ڕۆژئاوا، كە پتر تراومایى كەوتەوە، لە دواتردا بە دوو ئاراستەدا كاریگەریى دانا: لە لایەك لێوەى گوتارى دژە-ڕۆژئاوایى پەرەی سەند؛ لە لایەكی تر كاركردن بۆ ئاساییكردنەوەى شۆك و تراوماكە لە ئاستە فەرمییەكاندا، بە هەوڵدان بۆ تێگەیشتنى كرچ و كاڵ لە زانست و هاوردەكردنى فۆڕمەكان و پەرەدان بە مۆدێرنیزمێكى ڕووكەش، بەمەیش پڕكردنەوەى مەحاڵى كەلێنى پێشكەوتن لەنێوان شارستانێتى ئیسلامى و ڕۆژئاوادا. لە سەدەى بیستدا گوتارى یەكەم پتر لەو دەوڵەتانەدا هەژموونى هەبوو كە جاڕى دژایەتیى ئیپمریالیزمى ئەوروپییان دا، بە تایبەت كە سۆڤییەتیش وەك دكتۆر نا، بەڵكو وەك پەرستار و برینپێچ بەو ناوەدا دەسووڕایەوە. لە دواى ڕووخانى سۆڤییەتەوە هەندێك لە وڵاتانى ئیسلامى لە ئاستى فەرمیدا، بە تایبەت كەنداو، خۆیان بە گوتارى دووەمەوە لكاند: دۆستایەتیى ئابوورییانە لەگەڵ ڕۆژئاوادا و ڕووكەشگەرایى ساختە لە كایەى بیناسازى و گەشتیاریدا بە لاساییكردنەوە یان هاوردەكردنى هەندێ لە دەستكەوتە ماتریاڵییەكانى ڕۆژئاوا؛ بۆ نموونە كڕینى كۆپییەكى مۆزەخانەى لۆڤەر لە ئەبوزەبى. گالیسكەى “الأمل” بەشێكە لە هەمان زۆر بوونى زڕە-وێنە لە جیهانى نوێدا. گەشت بابەتێكە بۆ زڕەوێنە؛ ئەوەى لە جیهانى نوێدا دەكڕدرێت وێنەیە. بەم واتایە پرۆژەكەى ئیمارات فۆڕمێكە، وێنەیەكى لەبەرگرتنەوەیە كە ناوەڕۆكەكەى زانست نییە و بگرە هیچ ناوەڕۆكێكیشى نییە، فۆڕمێكە تەنیا وەك فۆڕم كڕدراوە و ناتوانێت “ئومێد/امل”ى شتێكى میتۆدى بێت؛ لە لایەكی تر جگە لە خواستێكى سیاسیى بنەماڵەى سەرمایەدارى ئال-مەكتوم، سەرجەم ئەو ڕەگەزانەى دیكە لە جیهانى ئیسلامیدا ئامادەنین كە دەبنە سیاقێكى گشتى بۆ گەشتێك بەرەو مەریخ، واتە هیچ ناوكۆییەكیشى نییە. ئەو لێكۆڵینەوە زانستییانەى ئەم كەشتییە دەیانكات و ئەو داتایانەى كۆیان دەكاتەوە، پێناچێت شتێكى هەستیارى وەك لێكۆڵینەوەیەكى تەواونەكراو، مەراقێكى مرۆیى، ئەڵقەیەكى ونبووى زنجیرەیەك ئیكتیشافى زانستیى عەرەبییان لەسەر بەند بێت، هەر لەبەر ئەمە خۆیشى لەسەر هیچ شتێك بەند نییە، كەواتە دەشێت لەسەر هەر شتێكیش خۆى دابكوتێت؛ بەم واتایە، گەرچى ئۆرگازمێكى زانستى لە ئارادا نییە، بەڵام ئەمە بەو واتایە نییە هیچ كاریگەرییەكیشى نییە. دەكرێت هەر ڕەوتێك دەست بۆ گەشتەكەى ئیمارات ببات و هیچ دوور نییە لە داهاتوودا بیرى تووندڕەوى ئیسلامى وەك چۆن هەوڵى دەستخستنى ئەتۆم و چەكى بایۆلۆژى دەدات، ئاوایش دەست بەسەر گەشتى ئاسمانیدا بگرێت؛ یانیش بە پێچەوانەوە، ئەم هەنگاوەى ئیمارات ببێتە مایەى سەرپێكەوتنى پرۆژەیەكى ڕۆشنگەریى زانستى، گەرچى لە هەلومەرجى نزیك مەودادا ئەمە مەحاڵە. بێگومان دامەزراوەى ئاسمانى ئەمریكى بەشێكە لە تۆڕێكى گەورە، بۆیە ڕیشى ناسا هەزار جادووى پێوە ئاوێزانە و وەختێك دەچێتە سەر مەریخ كۆمەڵێك پرسى دیكەى پێ یەكلایى دەكاتەوە كە نەك تەنیا چارەنووسى ئەمریكا، بەڵكو داهاتووى جیهانیشیان پێوە بەندە؛ بەڵام گەشتە عەرەبییەكان لایەنیكەم لەم هەوڵە بەراییانەدا بێ هیچ بنكێكى تایبەت دەمێننەوە و ناچارن خۆیان بە تۆڕە جیهانییەكەوە بلكێنن. وێراى نەبوونى ئەم ناوكۆییەیش، هێشتایش ملیۆنان دۆلار لە وەها پرۆژەیەكى مەزن و سەركێشانەدا خەریج دەكرێت، چونكە بۆ كەنداو بابەتەكە پەیوەستە بە خودى “پارە”وە كە لە خووڕیى نەوت و گەشتیارییەوە هەڵدەقوڵێت، لە كاتێكدا وەها بابەتێك بۆ ڕۆژئاوا جووڵەى ئارەزوویەكى سیاسیى ئیمپریالیزمى گەردوونییە كە دەكرێت لە ئاسمانیش لە شێوەى ئیمپراتۆرییەتدا خۆى جێگیر بكات. ئەم ئارەزووە ئیمپریالیستییە، لە مێژوودا هەرگیز هێندەى ئەمڕۆ لە نەقس دوور نەبووە. ئێستا خووڕییەكى ئارەزووە كە بە تێكەڵبوونى لەگەڵ خوڕیى تەكنۆلۆژیادا دەچێتە سەر هێڵێك بەرەو دەرەوەى زەمین؛ بەمەیش تواناكانى دەسەڵات تا ئەوێ ڕادەكێشێت و جێگیر دەكات. مەریخ چیتر نە سەبلایمە و نە سەرهاویشتنى فرۆیدۆ-بارتى؛ بەڵكو ڕووبەرێكە بۆ بەقەڵەمڕەوییكردن، بۆ بیناكردن و دامەزراندن لەنیو ئیمپرتۆریەتەكانى وەكو ئەمریكا و چین و ڕوسیا. كەنداو فیچقەكردنى پارەى هەیە، ئەم سەڕێژكردنەى پارە، بە زمانى دۆلوز “خووڕیى نەختینە”یەكە كە بەرەو ئارەزووى نوێ و نوسان بە ماشێنى دیكەى ئارەزووەوە شەپۆل دەدات، بۆیە بە خووڕیى تەكنۆلۆژیاى ڕۆژئاواوە دەلكێت و هەردووكیان لە گەشتێكدا بەرەو ئاسمان تێكەڵ بەیەكتر دەبن.

٦

بیرمەندى عەرەبى فەتحى مسكینى، لە وتارێكى كورتدا بە ناونیشانى “نەرسیس و نابوود”، ئەم پرسیارەى وروژاندووە: “بۆچى ڕقمان لە خۆمانە؟” وەڵامەكەى مسكینى پتر ڕەخنەى فەلسەفى شوناسەكە دواجار لە كەوشەنى خودى شوناس تێناپەڕێت. ئەو لە سەرەتاى وتارەكەیدا جیاوازییەك لەنێوان بینین لە ئاو و بینین لە ئاوێنەدا دەكات. هەندێك لە گیانەوەرانى وەكوو ئەسپ و فیل و وشتر لەوە دەترسن لە ئاوێك بخۆنەوە كە بۆتە ئاوێنە، نایانەوێت وێنەى خۆیان لە ئاوى ڕوون و مەنگدا ببینن، بۆیە، بە پێچەوانەى وەسێتەكەى سوهراب سوپهەرییەوە كە داوامان لێ دەكات ئاوەكە لیخن نەكەین نەكا لەو خوارەوە گیاندارێك ئاوى لێ بخواتەوە، گیانداران خۆیان بەر لەوەى لێى بخۆنەوە، لیخنى دەكەن و لەوەى دەخەن ئاوێنە بێت؛ بەم جۆرە ئەوان وا ئاسوودەترن لە كاتى بینگرتن لە ئاوەكە وێنەى خۆیان لەبەرچاو نەبێت. لە دۆخى لیخنیدا، ئەو وێنەیەى بەسەر ڕووى جووڵاوى ئاوەكەوە یاریى دەكات و لەنێو لێڵییەكەدا بە ئاستەم دەردەكەوێت، وێنەیەكى تەواو هاوشێوەى ئەو بوونەوەرە نییە كە بەسەرییەوەیە. ئاوێنە، لە فۆڕمە ماتریاڵیییە ڕەقهەڵاتووەكەیدا، لەبەر ئەوەى ڕووكارێكى پتەو و وەستاوى هەیە لێڵ ناكرێت، كەوایە بوونەوەرەكەى بەردەمى دووبارە دەكاتەوە؛ وەستان لەبەردەم ئاوێنەدا خۆ-پاتەكردنەوەیە كە لە فەلسەفەدا بە بنەماى شوناس پێناسە كراوە؛ یاخود ئایكۆنەیە كە ئەسڵ لە وێنەیەكى تەواو هاوشێوەدا پێكدەهێنێتەوە. ئاوێنەى نەرسیست، تەڵەیەكە كە عاشقى خۆتت دەكات؛ بەڵام لەوەیش سەیرتر ئەم عەشقە تێكەڵ بە هەستێكى قووڵى ترسیشە بەرامبەر بە خۆت؛ چونكە وردەكارییەكانى خۆت و هەموو گۆڕانەكانى ڕوخسار و لەشولارت پیشان دەداتەوە؛ بەو مانایەى تەنیا جوانى نا، بەڵكو ناشیرینییەكانیشت بە ڕاشكاوى دەخاتە بەرچاو. لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئاوێنەییدا بەشێكمان دەردەكەوێت كە ڕقمان لێیەتى و نامانەوێت بیبینین، بەم پێیە ئاوێنە توانایەكى پارادۆكسیكاڵى وەڕزكەرى تێدایە كە هەم دەتوانێت وەك نەرسیست عاشقى جوانییەكەى خۆتت بكات و هەمیش وات لێ بكات وەك نابودێك ناشیرینییەكانى خۆت ببینیت لە كاتێكدا ناتەوێت بیانبینیت (بۆ نموونە فۆكۆ باس لە ئەزموونى وەڕزكەرى خۆبینینى دواى لەخەو هەستانمان لە بەیانیاندا دەكات)، بەڵام دواى بینینیان بۆمان دوور ناخرێنەوە، لێرەوە بینینەكە دەبێتە كینە بەرامبەر بە خۆمان. بە لاى مسكینییەوە، ئەم دەركەوتنەى ناشیرینى لە ئاوێنەدا، ئەزموونێكى نێگەتیڤ نییە، بەڵكو پۆزەتیڤە، بۆیە ناتوانین (یان نابێت) وەلاى بنێین. ناشیرینى واتە “ئەوی تر” لە ئێمەدا؛ ئەم ئەوی ترە بەشێكى دانەبڕاوە لە شوناسمان، بۆیە بینینى ناشیرینییەكانمان لە ئاوێنەدا ئەزموونێكى سەختى شێوازى ڕووبەڕوونەوەى ڕیشەییە لەگەڵ خۆماندا. بەم پێیە ئێمە دزێوییەكانمان بۆ نێو دوورگەكانى نەست نەفى ناكەین، بەڵكو دەیكەین بە بنەماى ئەنتۆلۆژیى بوون و تێگەیشتن لە خۆمان. هیچ شوناسێك نییە لە كینە بەرامبەر بە خۆ خاڵى بێت، چونكە ئەمە بە شێوەى ڕیشەییتر پەیوەستە بە خودى ئۆنتۆلۆژیایەكەوە كە ئەوی ترێكى نەخوازراو لە خۆیدا دەبینێت و ناچارە مامەڵەى لەگەڵدا بكات.

ئەو ئەوی ترەى لە ئاوێنەدا دەردەكەوێت، هەر ئەوی ترى خۆمـە، ناشیرینیى منـە كە ڕەنگە ببێتە مایەى ئەوەى ڕقم لە خۆم بێت، بەڵام بۆ ئەوەى دەست بە شوناسى خۆمەوە بگرم، ناچارم بیكەم بە بەشێكى سەرەكیى بوونسازییەكەم.

مسكینى گەرچى بیرمەندێكى قووڵە و شارەزاییەكى فروانى لە فەلسەفەدا هەیە، پێم وایە شرۆڤەكەى بۆ پرسى شوناس و ئەوی تر دواجار هەر لە بەرژەوەندى سوبێكت دژ بە ئەوی تر تەواو دەبێت، بە تایبەت كە ویستویەتى مانایەكى تەواو پۆزەتیڤ بە ئەزموونى ئاوێنە بدات. لە شرۆڤەكەى ئەودا، ئەو ئەوی ترەى لە ئاوێنەدا دەردەكەوێت، هەر ئەوی ترى خۆمـە، ناشیرینیى منـە كە ڕەنگە ببێتە مایەى ئەوەى ڕقم لە خۆم بێت، بەڵام بۆ ئەوەى دەست بە شوناسى خۆمەوە بگرم، ناچارم بیكەم بە بەشێكى سەرەكیى بوونسازییەكەم. لێرەوە، لە ڕوانگەكەى ئەودا (لایەنیكەم لەو وتارەیدا) ڕێگا نادرێت هیچ ئەوی ترێكى ڕادیكاڵ دەربكەوێت كە لە دەرەوەى كەوڵى سوبێكت بێت تاوەكو سوبێكتیش لە كەوڵى خۆى بهێنێتە دەرێ. لێرەدا ئەوی تر هیچ بەشدارییەكى لە ئەزموونى ئاوێنەدا نییە، مەگەر وەك ئەوی ترێك بۆ من. بە مانایەكی تر، من وەڵامى ئەوی ترى دەرەوە ناداتەوە، بەمەیش دەستى دەبێت لە مەرگیدا. بە كردنە دەرەوەى ئەوی ترى دەرەوە، شوناس بەسەر خۆیدا دادەخرێت و وەك ئاوێنە ڕەق هەڵدەگەڕێت. گەر وا بێ لێڵكردنى ئاوەكەى نەرسیس پێویستە، تا بتوانێت سەر هەڵبڕێت و ئیگۆ ببینێت. لێرەدا ئاوى لێڵ لە پێناو ئەوی تردا، یان ئاوێك كە ئەوی تر لێڵى كردووە، خۆى ماناكەى لە ئاوێنە پۆزەتیڤترە.

لۆركا لە شیعرێكیدا دەربارەى ئاوێنە دەڵێت: 

لەودیو هەر ئاوێنەیەكەوە

ئەستێرەیەكى مردوو هەیە

[…]

ئاوێنە كانییەكى مۆمیا كراوە

وەكوو سەدەفى ڕووناكیى ئەوان

بە ڕووى خۆیدا داخراوە..

٧

دواى تێپەڕبوونى ڕۆژئاوا بە ئەزموونەكانى فاشیزم و ڕاسیزمدا، سەنتراڵیزمى ئەوروپى زەبرى قورسى ڕەخنەیى بەركەوت و لەسەر بنەماى وەڵامدانەوەى پرسیارى “بۆچى ڕقمان لە ئەوانی ترە؟” فەلسەفە ئیگۆیستییەكان لەبەرامبەر فەلسەفە و ڕەوتە ئەوی ترخوازەكاندا پاشەكشەى گەورەیان كرد؛ لە ڕووى واقیعیشەوە وڵاتانى ڕۆژئاوا ناچاربوون هەنگاوى پراكتیكیى گرنگ بنێن بۆ پێشوازیی كردن لە ئەوی تر، گەرچى ئەم هەنگاوانە بەو ئەندازەیە نەچوونە پێشەوە كە جارێكى تر ئەمڕۆ دەستكەوتەكانى ئەو خەباتانە لەژێر هەڕەشەدا نەبن. جیهانى ئیسلامى هەرگیز ئەزموونێكى نا-نەرسیستى نەكرد و ڕۆشنبیرانى وەكوو عەبدولوەهاب موسیرى و فەتحى تریكى لە دەیەكانى ڕابردوودا بەرجەستەترین نوێنەرى نەرسیزمى ئیسلامى و كینەدۆزیى بەرامبەر ڕۆژئاوا بوون. حاڵى حازر پرسیارى گرنگ و سەرەكى بۆ جیهانى ئیسلامى ئەوەیە كە بۆچى ڕقى لە ئەوی ترى خۆرئاواییە؟ دنیاى ئیسلام جگە لەوەى وەك نەرسیس بۆتە ئەسیرى وێنەى خۆى بێ ئەوەى چیتر بزانێت جوانە یان ناشیرین؛ هاوكات بەدەم پەرەدان بە كینەوە لە ئەوی تر خەریكى پاسەوانیكردنە لە شوناسە ئاوێنەییەكەى. ساڵانێكى زۆرە لە ئاوێنەكەیدا ئەوی ترەكانى خۆى (واتە دزێوییە زۆر و زەبەندەكانى) زەقوزۆپ بە بەرچاوییەوە دەركەوتوون، بەڵام هەرگیز نەیكردوون بە بنەما بۆ دەستكاریكردنى ئۆنتۆلۆژیاكەى؛ ئەو عاشقى ناشیرینییەكانى خۆى بووە و نایشیەوێت لە ئاوەكە وەك ئاو، واتە وەك ڕووبەرێك بۆ لێڵكردن، تێبگات؛ بۆیە لە ئێستادا ئاوێنەكەى لە دۆخى ورد و خاشبوون و هەلاكەتێكى تەواودایە. ئەوی ترەكانى دەرەوەیشى گۆڕیووە بۆ دوژمنانى پیلانگێڕ و ئاژاوەچى و فیتنەباز، گوایە ئەوان بەرپرسن لە داغانبوونى دنیاى ئیسلام، لە داڕزانى كۆمەڵگەى موسوڵمانان. ئەم دوژمنسازییە چالاكانەیە كە خۆى بەرهەمى پاسیڤیزمێكى ڕەبەقە، هەمان “هاوشێوەسازی”ى نێو فیكرى ڕۆژئاوایى نییە. ڕەنگە بەرهەمهێنانەوەى وێنەى مەریخ لەسەر شێوەى زەوى، بەو جۆرەى بارت باسى دەكات، لە دەروونشیكارییەوە نزیك بێت (مەریخ سەبڵایمى زەوییە.)، بەڵام تەنانەت لە ئاستى ئۆنتۆلۆژییشدا، هاوتاكردنەوەى ئەوی تر لەگەڵ خوددا، واتە پرۆسەى هاوشێوەسازى، پێشمەرج بووە. وەك لێڤیناس شرۆڤەى كردووە، لە فیكرى ڕۆژئاواییدا ئۆنتۆلۆژیا هاوتاكراوە بە عەقڵ، عەقڵیش لە مەعریفەدا كورت كراوەتەوە كە هەمیشە ئیگۆیەك هەڵگرییەتى. ئیگۆى ڕۆژئاوایى بۆ ئەوەى مامەڵە لەگەڵ هەر ئەوی ترێكدا بكات، دەبێت سەرەتا ئەوی ترێتییەكەى لێ دابماڵێت و ئەو فۆڕم و كۆدانەى پێ ببەخشێت كە خۆى دەتوانێت بیانناسێتەوە. ئیگۆ لە ئاوى لێڵى ئەویتر دەڕوانێت، بەڵام تەنیا بۆ ئەوەى ئاوەكە سازگار ببێتەوە و لە ڕوونیدا خۆى تێدا ببینێتەوە. لە ڕۆشنایى ئەفڵاتوونییەوە تاوەكو لۆگۆس وەك “نەپۆشان” لاى هایدیگەر، بە تێپەڕین بە ڕوونیى میتۆدیى دیكارتى و پوختێتى كانتیدا، سازگارى و ڕوونى بنەڕەتى مەعریفەن كە زێدى ئەسڵیى سوبێكتە. فیكرى ڕۆژئاوایى لە پێگەى زاڵێتییەوە، تەنیا ئەوی ترى بۆ پشتى ئاوێنەكان نەفیى نەكردووە، بەڵكو كردوونى بە ئاوێنەى خۆیشى، وێنەى ئەوی ترى لەگەڵ وێنەى خۆیدا هاوتا كردۆتەوە؛ لەم پرۆسە هاوتاكارییەدا ئیمتیازات و موڵكەكانى خۆى نابەخشێت بە ئەوی تر، بە پێچەوانەوە، وێنەى ئەوی تر لەژێر وێنەى خۆیدا ون دەكات. بە زمانى لێڤیناس ئەمە شانشینى ئیگۆیە، هەمان ئەو شتەى ئەو ناوى دەنێت “تۆتاڵێتى”. وەختێك ئەم شانشینە لە زەوى دەچێتە دەرەوە، بەو جۆرەى هەندێ لە فیلمەكانى هۆلیوود وێنایان كردووە، ئەوا دەبێتە ئیمپریالیزمى گەردوونى. مەریخ تا چەند دەیەیەك لەمەوپێش ناوێك بوو بۆ “ناكۆتا”، ڕۆژئاوا دەیویست ڕایبكێشێتە نێو تۆتاڵێتییەوە، لەبەر ئەوە دەبوو بیكات بە سەبلایمى زەوى، دەبوو بوونەوەرى هۆشمەندى لێ بێت، مەسیحیان هەبێت، كەنیسەیان هەبێت، دەفرى فڕیوویان هەبێت. ئێستا چیتر مەریخ كۆپییەكى دەروونیى زەویى نییە، بەڵكو پانتاییەكى واقیعییە كە زەمینى بۆ ڕادەكێشرێت، واتە لە ڕێگەى كەرەستەكانى گواستنەوەوە وەك شوێن دەدرێت بەدەم زەوییەوە كە ئەگەر شتێكى لێ جێگیر بكرێت، ئەوا ئەو شتانەیە كە ئیپمپرتۆرییەتەكان دەیانەوێت لەوێ دایبمەزرێنن.

ئەوەى كێرڤى كینەى دژ بە ڕۆژئاوا زۆر بردە سەرێ، شكستى پرۆژەى ڕۆشنگەرى عەرەبى و دامەزراندنى دەوڵەتى ئیسرائیل بۆ جووەكان بوون كە دەرفەتیان ڕەخساند بۆ بەهێزبوونى گوتارى تەوژمە ئیسلامییەكانى وەكو ئیخوانیزم و خومەینییزم بوو تاوەكو گەیشت بە قاعیدە و تاڵیبان و داعش.

٨

ئاكارى كینەدۆزیى جیهانى ئیسلام بەرامبەر بە ڕۆژئاوا، لە سەدەى ڕابردوودا لە سێ گوتارى جیاوازەوە پەرەی سەند. یەكەمیان گوتارى بزووتنەوەى ڕزگاریخوازیى نەتەوەیى، دووەم گوتارى ئینتەرناسیۆنالى سۆسیالیستى، سێیەم گوتارى ئیسلامى سیاسى. لە سەردەمى ئیمپریالیزمدا گوتارى ناسیۆنالیزم بە ماوەیەكى كەمتازۆر چالاكانەى خەباتدا بۆ سەربەخۆیى نەتەوەیى لە دەستى دەوڵەتانى ئیپمریالیستى تێپەڕى. لە ڕووى پرەنسیپەوە، خەباتكردن دژ بە دەوڵەتانى داگیركەر، كە لە سەدەكانى ڕابردوودا دەوڵەتە ئەوروپاییەكان بوون، نەك تەنیا ڕەوایە، بەڵكو دادپەروەرانەیشە. لەگەڵ ئەمەیشدا، گوتارى ناسیۆنالیزم وەك هەر خەباتێك، جۆرێك لە ڕقى تایبەتیشى بەرهەمهێنا كە گەر تەنیا لە ئاستى واقیعە مێژووییەكەى خۆیدا بمایەتەوە، ڕەنگە شایەنى كاڵبوونەوە بووایە. بەڵام لەپاڵ ئەمەوە گوتارێكى سەروو-نەتەوەییش لە ئارادا بوو كە پتر سەر بە سۆسیالیزمى سۆڤییەتى بوو دژ بە دەوڵەتانى سەرمایەدار، هەمان دەوڵەتانى ئیپمریالیست. ئەوەى كێرڤى كینەى دژ بە ڕۆژئاوا زۆر بردە سەرێ، شكستى پرۆژەى ڕۆشنگەرى عەرەبى و دامەزراندنى دەوڵەتى ئیسرائیل بۆ جووەكان بوون كە دەرفەتیان ڕەخساند بۆ بەهێزبوونى گوتارى تەوژمە ئیسلامییەكانى وەكو ئیخوانیزم و خومەینییزم بوو تاوەكو گەیشت بە قاعیدە و تاڵیبان و داعش. ئیسلامییەكان لەنێوان گوتارى نەتەوەیى لۆكاڵى و گوتارى سۆسیالیستیى جیهانیدا، دەستیان بە ژیارى ئاینییەوە گرت و بە شێوەیەكى شارەزایانە دوو گوتارەكەى دیكەیشیان لە خزمەتى ئامانجى خۆیاندا بەكار هێنا. ئەوان ئیمپریالیزمیان وەك درێژەى شاڵاوى خاچپەرستەكان لێكدایەوە و هاوكات نەزمێكى گەردوونیشیان داڕشت كە (وەك پێشتریش كرابوو) بانگەشەى ئەوەیان دەكرد بۆ هەموو كات و سەردەمێك دەبێت، بۆ نموونە ئەوان “عەدالەتى عومەر”یان خستە بەرامبەر عەدالەتى كۆمۆنیزمەوە، چەمكى شوراى ئیسلامییان بەرامبەر شورا سۆسیالیستییەكان ڕاگرت. وێڕاى ئەوە، ئەم سێ گوتارە، بە پێچەوانەى ڕوانگەى باوەوە، تەنیا یەكترییان لە بەرامبەر داگیركەرى- سەرمایەدارى-بێ دییندا لاواز نەكرد، بەڵكو وزە و كەرەستە و زاراوەیشیان بە یەكتر بەخشى؛ لەبەر ئەمەیە بۆ نموونە چەمكى ئیمپریالیزم لاى هەر سێ گوتارەكە هەیە؛ ڕەخنەیش لە سەرمایەدارى لاى هەرسێكیان؛ بەڵام بێگومان جیهانبینییان بۆ حوكمڕانى لە یەكترى جیاواز بوون. لە دواى سەربەخۆیى هەندێ وڵاتان و شكستى دەوڵەت نەتەوەكان لە دابینكردنى ژیانێكى شایستە بۆ هاووڵاتیان، لە لایەكی تر لەدواى خاوبوونەوە و پاشان كەوتنى بلۆكى كۆمۆنیزم، هەلێكى گەورە بۆ ڕەوتە ئیسلامییەكان هاتە پێشەوە كە خۆیان لەنێو كۆمەڵگا ئیسلامییەكاندا بەهێزتر بكەن و گوتارى دژە-ڕۆژئاوایى بۆ ئاستێكى ترسناكى كینەدۆزانە پەرە پێ بدەن، كە چیتر تەنیا نكوڵیكردن لە ڕۆژئاوا نەبوو لە بەرامبەر پرسى ئیماندا، بەڵكو نكوڵیكردن بوو لە زۆربەى ڕواڵەتەكانى شارستانێتى ڕۆژئاوایى، هەر لە دەستكەوتە زانستییەكانەوە تاوەكو شێوازى جلپۆشین و خواردن؛ ئەم گوتارەیشیان لە ڕێگەى خودى تەكنۆلۆژیاى ڕۆژئاواییەوە پەرەپێدا كە وەك پێشتر باسمان كرد، هیچ كات بە شێوەیەكى ڕاستەقینە دژایەتیى نەكراوە. كارى هەرە ترسناكى ئیسلامییەكان ئەوەبوو چوونە نێو كایەى كۆمەڵایەتى و ژیانى ڕۆژانەى خەڵكەوە، واتە دابەزینە نێو زەمینێكەوە كە هەموو گوتارەكان جێیان هێشتبوو؛ لەوێوە كاریگەرییان لەسەر زەین و زمانى خەڵكى دانا و بگرە لە برى دەستگرتن بەسەر دەسەڵاتدا یان لە برى بەرهەمهێنانى گروپێكى فەناتیك، سەرجەمى كۆمەڵگەیان بەرەو فەناتیزم برد، بەمەیش تاڕادەیەكى زۆر مامەڵە فەرمییەكانى دەوڵەتانى ئیسلامی (بۆ نموونە ئیمارات)ـیان لەگەڵ ڕۆژئاوادا بێبایەخ كرد. نكوڵیكردن لە چوونە سەر مانگ و مەریخ، یان تیۆرەى زەوى تەخت، بۆ ئیسلامییەكان چیتر پرسێكى زانستى و داتایى نییە، بگرە مەسەلەیەكى ڕووتى ئیمانیش نییە، بەڵكو بەرهەمهێنانى گەمژەیەتییەكى دەمارگیرانەیە لە ئاستە هەرە كۆمەڵایەتى و ڕۆژانەییەكەى خەڵكدا كە تێیدا ئیسلامیزم تابێ زیاتر ئاسۆییانە داگیرى دەكات و شاقووڵیانەیش بەنێویدا ڕۆدەچێت، لەم دوو ئاراستەیشەوە خولەك بە خولەك دەتوانێت دژ بە هەر ڕواڵەتێكى پێشكەوتن و كرانەوە فۆرمولەى بكاتەوە.

The post كانییە مۆمیاكراوەكانى نەرسیس appeared first on ژنەفتن.

بەرایی

ئەو فەیلەسوف بوو، شانۆنووس، ڕۆماننووس، ئەکتڤیست و فێمینیست، ئەتیست و بێباوەڕ، دژ بە کۆمەڵگە و دەزگا سیاسییەکانی بوو، بە تایبەتی کەنیسە و خێزان. گەر زیادەڕەوی نەبێت، مارکیز دو ساد (١٧٤٠-١٨١٤) بەر لە داروین، بە دامەزرێنەری بیرۆکەی (مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی سرووشتی نەوەک یەزدانی)، دادەنرێت، هەندێک مێژوونووس ڕایان وایە کە بوێرترین ئەدیبی بواری ئیرۆتیکا و توندوتیژیی سێکسییە کە توانیبێتی هێند ورد و بە دیقەت دزە بکاتە ناو هەموو کەلێن و کون و کەلەبەرەکانی جەستە و دۆخە سێکسییەکانییەوە کە زۆرجار مایەی قێزلێکردنەوە و دڵتێکهەڵاتنن، چونکە زۆر غەریزی و ئاژەڵیانەن، جگە لەوەی کە (بە باوەڕی بیریارێکی وەک میشێل فوکۆ)، ئەو ئارشیفکارێکی دانسقەی دۆخی سایکۆلۆژی و دیسپلینکراوی مرۆڤ و ژیانیەتی لەناو شێتخانە و زیندانەکاندا، بە تایبەتی ئەو بەشە یەکلاییکەرەوە لە مێژووی شۆڕشی فەرەنسی کە بە شکاندنی زیندانی باستیل دەست پێ دەکات. 

بەڵام ئایا لەسەر ئاستی میللی، خەڵکی بە گشتی ئەم هەموو سادە پۆزەتیڤە دەناسن؟ ئەم کۆمەڵە (ساد)ە ئەدەبی، شۆڕشگێڕی و کولتوورییانەی سەرنجیان ڕادەکێشێت و لەسەری ڕادەوستن؟  ئایا وێنە گشتی و باوەکەی ساد چۆن پەخش دەکرێتەوە و باش بوونی بە میراتێکی باو، لە چ فۆرم و قەوارەیەکدا سادی بەرجەستەی کردووە و دەیکات؟

پێکدادانی سادەکان

 
ساد کێیە و چییە؟ ئایا ساد لادەر و تاوانبارێکی شایستە بە سزای یاساییە، نەخۆشێکی دەروونی سایکۆپاتی هەڵەشە و دێوانەیە وەک میشێل ئۆنفرای لە کتێبەکەیدا (ساد: لێکشیتاڵکردنی ئەفسانەیەک) باسی دەکات یان یەکێکە لە کۆڵەکە سەرەکییەکانی بیری ئازادیخواز وەک سوریالیستەکان (بە تایبەتی بروتۆن و ئەپۆڵۆنێر و باتای) خوێندنەوەیان بۆ دەکرد؟ 

گرنگییەکەی ساد هۆشمەندی و زرنگی و سەریەتی، ئایدیاکانیەتی، هەموو بیرکردنەوە ڕادیکاڵ و ڕەخنەییەکانیەتی بەرامبەر بە چەمکەکانی وەک سێکس، چێژ، سرووشت، یەزدان، زیندان، ئایین، دەزگای سیاسی و کۆمەڵایەتی.

بە گشتی، ساد خۆی ئیکۆن و ئیدیاڵێکی پڕ تەلیسم و تۆقێنەرە، یادخەرەوەیەکی ترسناکی گوناهەکانمانە و ئاشناکەرەوەیەکی ڕاستگۆیی مرۆڤەکانە بە تاوانەکانی خۆیان، بە ڕادەیەک کە هەر ناوی هێنرا و باسکرا، خەڵکی ڕاستەوخۆ تەزوویەکی سارد بە لەشیاندا و کسپەیەک بە جەرگیاندا دێت، دڵیان بۆ چەند ساتێک خورپەیەک دەکات، کەمێک دەوەستن و بێ ویستی خۆیان، وێنەی هۆڤێکی دڕندە و ئەدگاری شارەزایەکی بواری تاوانکاریی، بەر چاویان تاریک دەکات. تەنها بە بیستن یا گۆکردنی ناوەکەی، ترسێکی گەورە لە لێدان، لە زەبر و سێکس بە زۆرەملێ، تۆقین لە ڕووتکردنەوە و فەلاقەکردن، ڕایان دەچڵەکێنێت. خەڵکی وا فێرکراون جیهانی ئەو بۆ چەند گرتەیەکی ترسناک لە ئەشکەنجەی سێکسی، لە پێست ڕنین، گازگرتن و داوەشاندنی جەستە بە قامچی، یا قفڵکردن لە پاسارێکدا و خۆبەدەستەوەدان بۆ هەژموونی ئیرۆس و غەریزەی کەسێکی بێبەزەیی، کورت بکەنەوە. لێ لە ڕاستیدا ئەمە وێنە باو، میدیایی و میللییەکەی سادە، ئەو بەشەیە لە ساد کە نەیارانی بۆ شێواندنی و بە کەمگرتنی داهێنان و بەشدارییەکانی لە کەلەپووری خۆرئاوادا، بە مەبەست بەرجەستەی دەکەن و تیشکی دەخەنە سەر، چەشنێک لە هۆشیاری لە پشتیەوەیەتی کە تەنها بە ڕەنگدانەوە و ڕۆڵەکانی جەستەی سادەوە نووساوە، بەبێ ئەوەی هیچ نرخێک بۆ سەری (بیر و ئایدیاکانی) وەک بەشێک لە لەشی، دابنێت، جۆرێک لە ڕقی کوێرانە و مەبەست لە شێواندنی ساد کە بیریارێکی وەک رۆلان بارت ناچار دەکات بڵێت: ((دادپەروەری بەرامبەر بە ساد ئەوەیە کە بتوانین سەری لە لەشی جیابکەینەوە)). مەبەستی بارت لە بڕینی سەری ساد نییە بە گیولاتین و پەڕاندنی وەک ئەوەی لە شۆڕشی فەرەنسیدا باو بوو، نا! بە لای بارتەوە گرنگییەکەی ساد هۆشمەندی و زرنگی و سەریەتی، ئایدیاکانیەتی، هەموو بیرکردنەوە ڕادیکاڵ و ڕەخنەییەکانیەتی بەرامبەر بە چەمکەکانی وەک سێکس، چێژ، سرووشت، یەزدان، زیندان، ئایین، دەزگای سیاسی و کۆمەڵایەتی. جیاکردنەوەی سەری ساد لە لەشی، واتە خوێندنەوەی ئایدیا و باوەڕەکانی، واتە وەستان لەسەر دێڕەکانی، تێکست و نامە و شانۆنامە و ڕۆمانەکانی، نەوەک بەتەنها ئەو جەستە هایپەرە سێکسوێلەی کە لە بەشە کۆمەڵایەتی و ڕۆژانەییەکەی ساد خۆیدا چالاک بووە و مێژوو بەس ئەوەی لە بیرە. 

ژینی ئاسایی ساد پڕیەتی لە ڕەفتاری ناچیز و دژ بە ئەتەکێتی ئەریستۆکراتی و ئایینی و کۆمەڵایەتی باو: میزکردنی لە پەنجەرەی ماڵەوە، دەستپەڕکردنی لە بەردەم خەڵکیدا بەبێ شەرم و ترس لەوەی ببینرێت، کچ هەڵگرتن و فڕاندنیان، پەلاماردان و دەستدرێژی سێکسی و بەستنەوەی سۆزانی و ئازاردانیان، تەنانەت کوشتنی ئافرەتیش بە ژەهر وەک بەشێک لە ئارەزوو بۆ خودبوون و گەیشتن بە ئۆرگازمێکی پەڕگیری هەژموون بەسەر ئەوی تردا. بەڵام ئەم سادە واقیعییە، ئەم سادە نەفرەتییە، ئەم سادە کۆمەڵایەتییە تاوانبارە توندڕۆیە، بۆ بارت یان رەخنەگرانی وەک باتای، دۆلوز، فوکۆ یا دو بوڤوار و لاکان و تەنانەت ئەپۆلۆنێر و سوریالییەکانیش… هتد، گرنگ نین، گرنگ سەری (ساد)ە، ئەوەی کە شایستە بە تێڕامانە، بیرکردنەوە و جەسارەتی (ساد)ە لە سەدەی هەژدەیەمدا بۆ ئارشیفکردنی دڕندەیی یاسا، تاوانکارییەکانی کەنیسە، بەدمۆراڵی ئەریستۆکرات و بەگزادەکان، سترەکتوری خێزان و گرنگی هاوسەرگیریی وەک دۆخێکی پیرۆز، شەرم و کۆتوپێوەندە کۆمەڵایەتییەکان. ساد لە هەموو ئەو وێنە کۆمەڵایەتی و یاساییانە زیاترە کە وەک لادەرێک و بێڕەوشت و قەحبەباز و کەسێکی پۆڕنۆگرافەر و سێکسخواز وێنەی دەکێشن. بە ڕای هەندێک سادناس، ئەو فەیلەسوف و بیریارێکە کە هیچی لە داروین کەمتر نییە، بە تایبەتی لەو خاڵەدا کە نە باوەڕی بە خودا هەیە، نە بەها بە ئایین دەدات، ئەمە جگە لەوەی کە بەردەوام جەختیش لەسەر دۆخی سرووشتیانە سارد و دڵڕەقانەی مرۆڤ لە سرووشتدا دەکاتەوە. کە ئەمەش بۆ خۆی وای کردووە کەسانێکی زۆر قبوڵی نەکەن و بۆیان هەرس نەکرێت، بە تایبەتی لە هەردوو سەدەی هەژدەیەم و نۆزدەیەمدا کە هێشتا هەر کەڵکەڵەی ئایینی سترەکتور و ناوپۆشێکی سایکۆلۆژیانەی هزری مرۆڤە لە خۆرئاوادا.

جەستە وەک سێنتەر:

ساد وەک ئەرشیفکاریی فانتازییە سێکسییەکان

جەستە، چێژ، ترۆپکی ئۆرگازم و قێزەونی و دۆزینەوەی کۆدی نوێ بۆ سێکس، بۆ کون و کەلەبەری جەستە و پراکسیسکردنی جەستە وەک دراوێکی سرووشتیی ئاژەڵی، هەموو ئەمانە تێمای سەرەکی سادن. گرنگترین پایەی بیرکردنەوەی ساد بریتییە لە نووسینەوەی جەستە، لە ئارشیفکردنی سێکس و دۆخە ناچیز و ئاژەڵییەکانی چێژ، ئەو چرکەساتانە لە سێکس کە ئیدی کۆڵ بە توانا و بەرگەگرتنی مرۆڤ دەدات و سنوورێکی تیواڵ لە تاوانی جیادەکاتەوە. جەستە چەقی کارکردنی جیهانی سادە، جەستە وەک یەکەم و دوا دراوی سرووشتیانەی مرۆڤ، هەر بۆیە لە زۆربەی کارەکانیدا، بە تایبەتی (ژۆستین، فەلسەفە لە ژوری نووستندا، ژولێت یان ١٢٠ رۆژ لە سۆدوم) جۆرێک لە توندڕەوی لە ڕەفتاری نمایشخوازی (Exhibitionism) و بەرجەستەکردنی جەستە لە وردەکارییەکانیدا دەبینین. بەڵام جەستە لە جیهانی (ساد)دا وەک تێمایەکی سێکسی و هاوکاتیش تاکە دەربڕ لە جەوهەری ئاژەڵی و سرووشتیانەی مرۆڤ، زیاد لە پنت و شوێنێکی هەیە، تەنها لە شوێنە باوەکاندا بایەخی نییە. لۆکەیشن و جێگەی جەستە لای ساد بە تەنها ژووری نووستن و سەر چرپایەک نییە، تەنها ئەو شوێنە باوانە نییە بۆ سێکس کە مرۆڤ وا ڕاهاتووە تیایاندا یەکتری ڕووت بکەنەوە، بەڵکو وروژاندنی پنتە لە چاو دوورەکانی ناو دەزگاکانیشە، ناو زیندان، خەستەخانەکان، ئاهەنگەکانی مەیخواردنەوە، سوچ و پەنا و پاسارەکانی شوێنە پیرۆزەکانیشە، سەر پلیکانەکانی کەنیسە، لە ژێرزەمینەکانی بەرەو خوار، لەو شوێنە رۆحانی و موقەدەسانەدا کە خواپەرستی دەکرێت و مرۆڤ خۆشەویستی و پەیمانی خۆی بۆ یەزدان دووپات دەکاتەوە. کەنیسە بۆ ساد فابریکێکی گەورەی زۆرەملێ و خورافەت بووە، هەر بۆیە تا سەر ئێسقان دژایەتی دەکات و پێی وایە بەس درۆ و وەهم بڵاودەکاتەوە. کەنیسە ناوێرێت لەسەر مرۆڤی ڕاستەقینە قسە بکات، تەنها بێدەنگ، ڕام و تەمێی دەکات، دۆخێک کە تەواو پێچەوانەی فەلسەفەی سادە بۆ ئازادی ڕەهای جەستە و ئارەزووەکانی.

ساد بۆیە گەوهەرێکی ئەدەبی و تەنانەت فیکری و سیاسییشە، چونکە بەرهەمهێنەری مۆدێلی مرۆڤێکی قڵپکەرەوەی واقیع و بەها باوەکانە

مرۆڤی (ساد)ی وەک قڵپکەرەوەی دۆخ

مرۆڤی سادی (واتە کارەکتەرەکانی ساد) بوونەوەرێکی پەڕگیرە، دژە باوە و نائاسایی. بە باوەڕی بیریارێکی وەک ژۆرژ باتای، ساد بۆیە گەوهەرێکی ئەدەبی و تەنانەت فیکری و سیاسییشە، چونکە بەرهەمهێنەری مۆدێلی مرۆڤێکی قڵپکەرەوەی واقیع و بەها باوەکانە، دژە باوە، حەزی بە هەموو ئەو شتانەیە کە مرۆڤی ئاسایی و نۆرماڵ ڕقی لێیانە، وەک چۆن هەموو ئەو شتانەیش دەبێزێت و دڵی پێیان تێکەڵ هەڵدەێت کە مرۆڤی ئاسایی و سادەی ژیانی ڕۆژانە حەزی پێیانە. واقیع بۆ ساد هەموو ئەو شتانەیە کە هی ئەو خۆی نین و دروستکراون، ئەوانی تر چوارچێوەیان کێشاوە تا ئەو سنووردار بکەن و لە ئازادی بخەن. واقیع و کۆمەڵگە دوو دوژمنە سەرەکییەکەی بیرکردنەوەی سادن: ڕستێک نەریت و ترادسیۆن و ئەتەکێتی بۆرژوازی و ئاکاریی کە تەنها و تەنها کاریان داڕنکردنی مرۆڤە لە ئازادییەکانی و چێژ و غەریزەکانی. ساد باوەڕی بەوە نییە دڵی کەس ڕابگرێت، خەمی کەس لە کۆڵ بنێت و ڕێز لە هەوا و هەوەسی کەس بگرێت، چونکە پێی وایە هەموو ئەو کردەوانە، ئەو ڕیتواڵ و ڕەفتارە کۆمەڵایەتیانە ئازادی ئەم دەخنکێنن.
هەر بۆیە بەلای هەندێک توێژەری دەروونشیکارییەوە زۆر ئاساییە و ڕێی تێ دەچێت لە بنەڕەتدا ئەم “ساد”ە دڵڕەقە ساردوسڕە بێهەستە، ئەم دڕندەیەی کە هیچ هاوسۆزییەکی بۆ ئەوانی تر نییە، کاردانەوەی ئەو سادە مازۆخییە بێت کە کۆمەڵگە دەخوازێت لەو قەفەزەدا دیلی بکات و لەسەر ملکەچی و چێژبینین لە خۆئازاردان و فیداکردن بۆ گروپ، دەستەمۆی بکات و ڕای بهێنێت. 

ڕەنگە کورتکردنەوەی بیۆگرافی ساد ئاسان بێت: ئەو لە تاریکیدا لە دایکبوو، لە زینداندا نیوەی ژیانی بردە سەر، لە شێتخانەدا مرد. بەڵام ئایا بە ڕاست ساد مردووە یان لە ناوەوەی هەمووماندا کارەکتەرێکی ئەبەدییە کە بەردەوام پەنگ دەخواتەوە، بۆڵەبۆڵ دەکات و ڕقئەستورانە بە ڕووی ستەمەکانی کۆمەڵگە و دەزگا سیاسی و ئایینییەکاندا دەقیژێنێت؟ 
ئایا ساد دەمرێت، دەمرێندرێت، یا پێویست دەکات (وەک دو بوڤوار نووسیویەتی) بسووتێنرێت؟

The post مارکیز دو ساد<br>بیریار یا پۆرنۆگرافەر appeared first on ژنەفتن.

لە پێناو گەیشتن بە پیرۆزی

واڵتەر بنیامین (١٨٩٢-١٩٤٠)

بنیامین لە کتێبێکیدا بە ناوی (مێژویەک لە وێنەی فۆتۆگرافی) کە لە ساڵی ١٩٣١ نووسیوێتی، دەڵێت: هەموو شتێک لە وێنە کۆنەکاندا ئامادەکراوە بۆ ئەوەی بمێنێتەوە، تەنانەت لۆچ و شوێنەواری قەدکردنی جلەکانیش دەتوانن بۆ ماوەیەکی زۆر بمێننەوە، با بڕوانینە پاڵتۆکەی شیلین (La redingote de Schelling)، ئەم پاڵتۆیە بۆی هەیە بگاتە ئاستی نەمریی. وێنەی سەردەمە کۆنەکان بە شێوەیەکی نایاب دروست دەکران، دیمەنێکی تایبەتی هەبوو، هەروەها دەخرایە چوارچێوەیەکی هێلکەییەوە، وەکوو ئەوەی ئێمە چاپی ڕەسەن مەزن بکەین.

ئەگەر ئێمە ئارەزووی وێنە کۆنەکان بکەین (وەکو ئە وێنانەی کە لەساڵی ١٨٨٠ گیراون، کاتێک وێنەی فۆتۆگرافی لە بارودۆخی دروستکردندا بوو)، ئەوە مانای ئەوە نییە کە ئێمە هەست دەکەین پێشکەوتنی تەکنەلۆجیا بووەتە هۆی داڕمانی وێنە، لە ڕێگەی تاکگەرا و جێگیرکردن و کۆپیکرن و سڕینەوە.

لە پێناو دەرخستنی ئازادییەکەمان

ژان پۆل سارتەر (١٩٠٥-١٩٨٠)

سارتەر لە کتێبێکیدا بە ناوی (ئەندێشەیی)، کە لە ساڵی ١٩٤٠دا نووسیوێتی دەڵێت، کاتێک ئێمە لە وێنە کۆنەکان دەڕوانین، ئەوە لە ئەزموونێکی هاودژ و ئازاددا دەژێین. تێدا ئامادەبوو و ئامادەنەبوو تێکەڵ دەکەین. وێنەی (بێیر)ی هاوڕێیم کە ساڵی ڕابردوو لە پاریس گرتوویەتی وای لێدەکات لێرە ئامادەبێت، بەڵام جیای دەکاتەوە، چونکە جێگیر بووە، لەبەر ئەوەی جیهانی وێنە جیهانێکە هیچ شتێکی تێدا ڕوونادات، کەچی مادەکە وێنەکەیە، وەکوو نیمچە گیانەوەرێکە (چونکە بەرجەستەی واقیعێک دەکات کە بوونی نییە)، ڕێگە بە ئازادییەکەم دەدات خۆی خۆی بدۆزێتەوە، وەکوو هەر وێنەیەک کە لە هزرمدایە، وێنەی ئێستای جیهانم بە شێوەیەکی غیاب بۆ ئاشکرا دەکات، هەر کاتێک لێی بڕوانم دەورووبەرم دیار نامێنێت، وەکوو ئەوەی لە زیندانی ئێستا ئازادم بکات.

ئایە ئارەزوومان بۆ وێنە کۆنەکان جۆرێک نییە لە دانپێدانان بەوەی قەرزاری مردنین؟ ئایە هەوڵێک نییە بۆ ئەوەی تەمەنی خۆمان لە دوای خۆمان درێژتر بکەینەوە؟

بۆ ئەوەی دوای مەرگیش بژێین

ژاك دێريدا (١٩٣٠-٢٠٠٤)

دێڕیدا لە کتێبێکیدا بە ناونیشنی (ماڵ)، لە ساڵی ١٩٩٦ لە ئەسینا نووسیوێتی دەڵێت: وێنەی فۆتۆگرافی کاری ئەوە نییە ڕابردوو هەمار(عەمبار) بکات، بەڵکو داهاتووش هەمار دەکات، بەو پێیەی دواتر سەیرکردنێک هەیە توانای ئەوەی هەیە وێنەی فۆتۆگرافی شی بکاتەوە، چونکە وێنە ڕکابەری زەمەن دەکات.

ئەم وێنەیەم کە لە تەمەنی هەشت ساڵیم، لە کاتی پشوومدا لە شاری نیس گرتوومە، وەکو شایەدحاڵێکە لەسەر ئەو دۆخەی کە تێیدا بووم، هەروەها شایەدحاڵێک بۆ ئەوانەی کە لە دوای من دەژێن. بەم شێوەیە وێنە لەناوچوونی سەرچاوە دوادەخات، بە مەرجێک لە ئایندەدا ئەگەر لەلایەن کەسێکەوە سەیر بکرێت و ئێمە نەتوانین کۆنتڕۆڵی ئەو کەسە بکەین.

ئایە ئارەزومان بۆ وێنە کۆنەکان جۆرێک نییە لە دانپێدانان بەوەی قەرزاری مردنین؟ ئایە هەوڵێک نییە بۆ ئەوەی تەمەنی خۆمان لە دوای خۆمان درێژتر بکەینەوە؟

بۆ ئەوەی هەست بەو شتانە بکەین کە کەسانی تر نایبینن

ڕۆلان بارت (١٩١٥-١٩٨٠)

بارت، بە هۆی مردنی دایکییەوە زۆر خەمبار بوو، هەوڵی دەدا لە ڕێگەی سەیرکردنی وێنەکانییەوە بیهێنێتەوە بۆ ژیان، لەوەدا بوو هەوڵەکانی شکست بێنێت، تا ئەو کاتەی کە بە ڕێککەوت وێنەیەکی دۆزیەوە بە ناوی (باخچەی زستان)، ئەو وێنەیە هەستێکی بەهێزی پێی بەخشی.

لە چوارچێوەی ئەزمونەکەیدا بارت لەساڵی ١٩٨٠ کتێبێکی نووسی بە ناونیشانی (ژوورە ڕووناکەکە)، تیێدا دەڵێت: هەندێک وێنە توانایەکی تەمومژاوییان هەیە، جگە لەوەی لەمسەیەکی نایابی لازەمەنی دەخاتە سەر چیرۆکی کەسایەتی نێو بابەتی وێنەکە، ئەوە ئەو وێنەی ئەو کەسایەتییە تاک دەکاتەوە. پێدەچێت ئەوەی وامان لێدەکات کە ئارەزوی وێنە کۆنەکان بکەین ئەوە شتانە بێت، کە لەلای وێنەگرەکە دەرنەکەوتوە.

بارت ئەو حاڵەتی ناوناوە بۆنكتۆم (Le punctum) (بەلاتینی “کون”، “پەڵەیەکی بچووک”)، ئەو وردەکاریانە هەستی قوڵ دەوروژێنێت. بۆنکتۆمی وێنە ئەو ڕێککەوتەیە کە وەکوو دڕک دەچەقێت، ئازاری هەیە.


سەرچاوە:

The post بۆچی ئارەزووی وێنە کۆنەکان دەکەین appeared first on ژنەفتن.

جەماوەر ئەو زۆرایەتییە دەگرێتەوە، کە بە ڕێککەوت و لە بۆنەکاندا دەبنە بینەری چالاکییەک.

ڕۆمان لە دوای بڵاوبوونەوەی بە دوو ئاڕاستەدا دەڕوات: یەکەم، ئاڕاستەی جەماوەر و دووەم، ئاڕاستەی خوێنەر. پێویستە بزانین جیاوازیی نێوان جەماوەر (Audience) و خوێنەر (Reader) چییە. جەماوەر ئەو زۆرایەتییە دەگرێتەوە، کە بە ڕێککەوت و لە بۆنەکاندا دەبنە بینەری چالاکییەک. مەبەستی دیاریکراویان هەیە و ئەوانە هەڵدەبژێرن، لێیانەوە نزیکن و دەتوانن ئارەزوویان تێر بکەن. شەڕەکەڵەشێر، یاریی فوتبۆڵ، کۆنسێرت و شتی لەم بابەتە سەرنجیان ڕادەکێشن و هەستی خۆیان، کە زۆربەی کات ئەو هەستە کاتییە، لە ڕێی چەپڵە، فیکە، قیژە، قاقای پێکەنین، گریان، هەلهەلە و هیی دیکەی لەم شێوەیەوە دەردەبڕن. دڵنیایییەکی زۆر لە قەرەباڵغیدا وەردەگرن، بۆیە هەمیشە خۆیان لەو شوێنانەدا دەبیننەوە، کە تێیاندا زۆرایەتی پشتگیریی هەست و بۆچوونیان دەکەن. هەر بەو هەستەوە دێنە ناو دنیای خوێندنەوەوە، بگرە هەندێکیان دەبنە نووسەر، نووسەری ناسراویش، بەوەی هەمان ئاستی جەماوەریان هەیە. ئەو بەرهەمانە سەرنجیان ڕادەکێشن، کە ئاسانن. ئەمەیش مانای وایە لەوێیشدا ئەو زۆرایەتییە دەدۆزنەوە، بەوەی زۆرایەتی لە دەوری شتە زەقەکاندا کۆ دەبنەوە. جەماوەر لە خوێندنەوەدا بە دوای ئەو نووسراوانەدا دەگەڕێن، کە یاساکانی وەک هیی شەڕەکەڵەشێر ڕوونن. ئەوەیان لا گرنگە تێگەیشتنەکەیان هەمان تێگەیشتنی ئەوانەی تر بێت، تا دڵنیا ببن لەوەی پێوەندییان پێکەوە ماوە. نووسەرە سادەنووسەکان دەچنە دڵی جەماوەرەوە، بەوەی هەمان تێگەیشتنی ئەوانیان هەیە و گوتەکانیان گوتەی خۆیانن. مێدیای حیزبی و ناحیزبییش لێرەدا ڕۆڵی خۆیان دەبینن، چونکە خودی ئەو مێدیایانە جەماوەرین.

خوێنەر بوونەوەرێکی تاکانەیە. تێگەیشتنێکی جیاوازی هەیە و لە ڕێی ئەو تێگەیشتنەوە دنیایەکی دیکەی سەربەخۆی دروست کردووە.

بەڵام خوێنەر چییە؟ خوێنەر بوونەوەرێکی تاکانەیە. تێگەیشتنێکی جیاوازی هەیە و لە ڕێی ئەو تێگەیشتنەوە دنیایەکی دیکەی سەربەخۆی دروست کردووە. لەناو ئەو دنیایەدا خاوەنی سیستەمێکی دیکەی زمانەوانییە، بۆیە نەک هەر مانا ئاشکراکانی تێپەڕاندووە، بەڵکوو بە یەک ڕێگەی لێکدانەوەی ماناکانی دنیای خۆیشی ڕازی نییە. دەستی لە بڕیاردانی پێشوەختە هەڵگرتووە و متمانەی تەواوی لەسەر تواناکانی خۆیەتی. خوێنەر ئەو چەمکەیە، کە لانی کەم لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردووەوە تا ئەمڕۆ فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزانی بە خۆیەوە خەریک کردووە، بەڵام ناکرێت ئەوە لە بیر خۆمان ببەینەوە، کە بە گشتی ڕێبازە فەلسەفییەکان لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەمەوە ڕێگەیان بۆ لەدایکبوونی چەمکی خوێنەر خۆش کرد. بۆ نموونە لە بیرۆکەی (مەرگی خواوەند)ی (نیتشە)وە بیرۆکەی (مەرگی نووسەر) لای (بارت) و (فۆکۆ) دێتە کایەوە، کە (بارت) لە کتێبی (مەرگی نووسەر)دا دەڵێت پێویستە لەدایکبوونی خوێنەر لەسەر حیسابی مەرگی نووسەر بێت. لە کتێبی (چێژی تێکست)دا پێی لەسەر دادەگرێت، کە خوێنەر ئەو بوونەوەرەیە لە جیاتیی ئەوەی ببێتە بەکاربەری تێکست، دەبێتە بەشدارێکی چالاک لە بەرهەمهێنانیدا. پێوەندییەکەی بە تێکستەوە وەک پێوەندیی دڵدارە بە دڵبەرەکەیەوە. (بارت) بەم شێوەیە خۆی وەک خوێنەر پێناسە دەکات: (من عاشقی زمانم، کەواتە عیشقی خۆم بۆ نووسراو ڕادەگەیەنم). خوێنەر لە ڕێگەی چێژەوە یاخی دەبێت و لە یاسا دەردەچێت، بەوەی خاوەنی خوێندنەوەیەکی جیاوازە. بۆیە چێژ دەبینێت، چونکە تاکە و خاوەنی جەستەی خۆیەتی. سەرەڕای ئەو بایەخە گەورەیەی (بارت) بە خوێنەری دەدات، کەچی هێشتا لای تیۆریستانی تیۆریی وەرگر (Reception theory) ئەو بایەخە کەمە، بەوەی زیاتر بۆ تێکست ئاڕاستە کراوە. لێرەوە کۆمەڵێک ڕەخنەدۆزی وەک (یاوس)، (ئایزەر)، (ئیکۆ)، (ڕیفاتێر) و هیی دیکە پێوەی خەریک دەبن و لەم ڕووەوە چەند چەمکی وەک (خوێنەری ناوەکی)، (خوێنەری نموونەیی)، (خوێنەری باڵا)، (خوێنەری ڕاستی) و زۆری تر دێنە کایەوە. هەر لەم نێوەدا ناکرێت چەمکی هەڵوەشاندنەوەی (دێریدا) فەرامۆش بکەین، کە ئەو فیلۆسۆفە بە شێوازی خۆی بایەخ بۆ خوێنەر دەگەڕێنێتەوە.مەبەستم نییە بە درێژی لەبارەی ئەو تیۆرییانەوە بنووسم، کە پێشتر نووسیمە، بەڵکوو تەنیا دەمەوێت وێنەیەکی چەمکی (خوێنەر) بە دەستەوە بدەم، تا جیاوازییەکەی لە ئاست چەمکی (جەماوەر)دا دەربکەوێت.

ئایا بۆچوونی جەماوەر لە هەڵسەنگاندنی چەمکێکی وەک ڕۆماندا بایەخی هەیە؟ بەر لەوەی خۆم بە وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارەوە خەریک بکەم، پێویستە بپرسم ئایا (جەماوەر) چەمکێکی چەسپاوە و چوارچێوەی کۆنکرێتبەندیی هەیە؟ دەکرێت بڵێم بەشێکی ئەوانەی ئەمڕۆ خوێنەرن، دوێنێ جەماوەر بوون. هەر کاتێ تاکێک دەست لە بڕیاری پێشوەخت هەڵدەگرێت و لە ڕێی پرسیاری خۆیەوە ڕووبەڕووی تێکست دەبێتەوە، بەو مەبەستەی مانای شاراوە بدۆزێتەوە و لێکی بداتەوە، ئەوە لە ئاستی جەماوەرەوە دەچێتە ئاستی خوێنەر.

ئەگەر بۆ دەربڕینەکەی (کۆندێرا) بگەڕێینەوە و لە گۆشەیەکی دیکەوە بیخوێنینەوە، ئەوەیشمان بۆ دەردەکەوێت، کە ڕۆمان وەک فەلسەفە لە گەشەکردنی بەردەوامدایە. با (نیتشە)، (فرۆید) و (بێرگسۆن) بە نموونە بهێنینەوە، کە هەرسێکیان لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەیەمدا دەردەکەون و گۆڕانی گەورە لە بیرکردنەوەدا دەکەن. کاریگەریی ئەوانە هەر خێرا لە ئەدەب بە گشتی و لە ڕۆمان بە تایبەتیدا دەردەکەوێت. خاڵی هاوبەشی هەرسێکیان، ئەوەیە، دەروونی مرۆڤ هەڵدەکۆڵن و مانای دیکەی تێدا دەدۆزنەوە. مەبەستم نییە بە وردی باسیان لێوە بکەم، لە کاتێکدا پێشتر کردوومە و ئەگەر پێویستیش بکات، بۆیان دەگەڕێمەوە، بەڵکوو تەنیا ئەو کاریگەرییەیان دەردەخەم، کە لەسەر ڕۆماندا جێیان هێشتووە. چەمکی (کات) و (زمان) وەردەگرین، کە لای ئەوان گۆڕانی گەورەیان بەسەردا دێت. ئەو دوو چەمکە ڕۆمانی نوێیان لەسەر دامەزراوە. بە هۆی ئەو دووانەوە گێڕانەوە دەگاتە ئاستێکی تر، کە بەرهەمەکانی (جۆیس)، (پرۆست)، (ڤێرجینا ۆلف)، (فۆکنەر) و زۆری دیکە دابڕانی گەورە لەگەڵ هیی پێش خۆیان دروست دەکەن. لەمەوە وێنەی ئەدەبی لە ئاستی دیار (Visible)ـەوە دەچێتە ئاستی نادیار (Invisible). بە مانایەکی دیکە، ماناکان ئەوە نین بە زەقی هەن و لە خوێنەر دیارن، بەڵکوو لە ناوەوەن و تێکچڕژاون. وێنەی بێچوارچێوەن و سنووریان دیار نییە، بەڵکوو ئەوە خوێنەرە لە ڕێی خوێندنەوە و لێکدانەوەوە پێکیان دەبەستێتەوە، لە کاتێکدا ئەو پرۆسێسە تایبەتە بەو خوێنەرە، بە ڕادەیەک هەم لە هیی نووسەر جیاوازە و هەم لە هیی خوێنەرێکی دیکەیش.

لێرەدا پرسیار ئەوەیە، ئایا ئەو ڕۆمانەی جەماوەری ئێمە، نەوەک خوێنەرمان هەڵیدەسەنگێنن و پێی شاگەشکە دەبن، لەبەر ئەوە نییە هەمان ئاستی خۆیانی هەیە؟ ئایا من دژی ئازادیی ئەو جەماوەرەم؟ نەخێر، بەڵام قسەم هەیە، کاتێ ئەو حوکمەی جەماوەر دەگاتە لای ڕەخنەگری میلـلی و هەندێک لە مامۆستایانی زانکۆ، کە بایەخی فڵان ڕۆمان لەوەدا دەبیننەوە جەماوەر پەسەندی کردووە. زۆری لێ فرۆشراوە و زۆری لەبارەوە گوتراوە.

* ئەگەر مەبەستتە زیاتر لەبارەی ئەم چەمکانەوە بخوێنیتەوە، دەکرێت بۆ ئەم بەرهەمانەم بگەڕێیتەوە:

_ گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام.

_ منداڵێک بە دزییەوە کتێب دەخوێنێتەوە.

_ لە (ڕەخنەگر کێیە)وە بۆ (ڕەخنە چییە). بۆ تەوەرەی (ڕەخنە)ی (ژنەفتن) نووسراوە.

_ کات وەک پرسیارێکی شەڕانگێز لە ئەزموونی مندا. (گێڕانەوەی ئەزموونی خۆمە لەبارەی چەمکی کاتەوە، کە لەم نزیکانە گۆڤاری گێڕانەوەناسی بڵاوی دەکاتەوە).

The post ڕۆمان لەنێوان جەماوەر و خوێنەردا appeared first on ژنەفتن.

ئەوەی ئەو نیشانمانی دەدات بوونی کەسێکی ڕەنجدەر و زەحمەتکێشە کە هێشتا کوێر و هەڵخەڵەتاوە، چ ڕاستەوخۆ لە سروشتی خۆیدا و چ وەک کەسێکی نامۆبوو بەدەست سەرکار و سەروەرەکانییەوە (پۆلیسیش). بەلای چاپلنەوە، کەسی زەحمەتکێش هەر بە سکی برسی دەمێنێتەوە. لای ئەو، خودی نیشاندان و وێنەگرتنی برسێتییش سەردەکێشێت بۆ چەشنێک لە داستان: قەبەبوونێکی زیاد لەپێویست و نائاساییانەی ساندویچ، ڕووبارێک لە شیر، ئەو میووانەی کە خەڵکانێک بێئەوەی قەپێکیان لێبگرن، بێباکانە توڕیاندەدەن. لای ئەو، لەپڕێکدا و بە شێوەیەکی گاڵتەجاڕانە ئامێرێک بۆ نانخواردن دەبینین، ئامێرێک کە پەیوەندی بە سەرکار و خاوەن ئیشەوە هەیە: ئامێرێکی پووچ و بێمانا کە تەنها خواردنمان لەشێوەی پارووی بچووک بچووک و تیکەتیکەدا دەداتێ.

مرۆڤی چاپلنی (وەک ئەوەی کە خۆی وێنەی دەکێشێت) بوونەوەرێکە کۆیلە و زیندانی برسێتییەکەی خۆی، هەمیشە دەکەوێتە ژێر کاریگەری ڕووداوی سیاسییەوە: مانگرتن بۆ ئەو کارەساتە، چونکە هەر بە ڕاستی هەڕەشەیە بۆ سەر چارەنووسی مرۆڤێک کە برسێتی و سکهەڵگووشین کوێریان کردووە. ئەو مرۆڤە تەنها لەو کاتەدا بە چینی کرێکاران دەگات کە زەحمەتکێش و هەژار لە ژێر چاوی (لێدان و زەبرەکانی) پۆلیسدا بە یەکتری دەگەن. لەسەر ئاستی مێژوویی، چاپلن تاڕادەیەک باس لە کرێکار لە قۆناغی ڕیفۆرمی شۆڕسی فەرەنسیدا دەکات، واتە ئەو دەمەی کە ئیدی کرێکارانی ئیشی دەست (دەستکارەکان) لە ئامێر یاخی دەبن، لە مانگرتنەکان نائومێد دەبن و مەسەلەی نان (بە مانا حەرفیەکەی وشەکە) بەتەواوەتی بە لای خۆیدا ڕایاندەکێشێت، لێ هێشتا هەر ناتوانن بە زانین و ناسینی هۆکارە سیاسییەکان و پێویستیی بوونی ستراتیژێکی کۆمەڵایەتی، بگەن.

بەڵام هۆکاری ئەمە ئەوەیە کە چاپلن وێنەی جۆرە پرۆلیتاریایەکی سەرەتاییمان بۆ دەکێشێت کە هێشتا لە دەرەوەی شۆڕشە و هێزە نمایشییەکەیشی زۆر گەورە و بەرفراوانە. تا ئێستا هیچ کارێکی سۆسیالیستی نییە بتوانێت بەو شێوەیە توندوتیژ و هاوکات نەرمەیشەوە کە چاپلن پێیان گەیشتووە، گوزارشت لەو مەرجانە بکات کە کرێکار دەچەوسێننەوە و کەم نرخی دەکەن. ڕەنگە تەنها برێخت توانیبێتی باس لە پێویستیی ڕەچاوکردنی دۆخی مرۆڤ لە سەروبەندی شۆڕشدا بکات، ئەویش لە بەرژەوەندی هونەری سۆسیالیستی، واتە ئەو مرۆڤە هێشتا کوێرە و بە هۆی کەڵەکەبوونی سروشتیانەی بەدبەختیەکەیەوە، دەتوانێت سەرپەرشتی کرانەوە بەسەر ڕۆشنایی شۆڕشگێڕانەدا بکات. دواتر، کارەکانی تریش بە هۆی هەر هۆکارێک یا حیزبەوە فاکتەری خەباتی هۆشیارانەیان دەرخست، ئەمە جگە لەوەی کە لەو سەردەمەدا پێویستی و گرنگیی واقیعی سیاسی لەبەرچاو گیرا، بەڵام واقیعێک کە خاڵییە لە هێزی جوانی و ئیستاتیکی.

هاوشێوەی بیرۆکەکەی برێخت، ئەمێستا چاپلنیش بە نیشاندانی خۆی وەک کوێرێک کە ئەوەی لە بەردەمیدایە نایبینێت، کوێریی جەماوەر خۆی نیشانی جەماوەرە کوێرەکە دەداتەوە تاوەکو بتوانن لە کوێری ئەمدا، دیمەنی کوێریی خۆیان ببینن. ئەڵبەتە نیشاندانی کەسێکی نابینایش، کەسێک کە هیچ نابینێت، باشترین ڕێگەیە بۆ ئەوەی زۆر بە ڕوونی ئەو شتانە نیشان بدەیت کە نابینرێن. لە دیمەنی لێبووکەکەیشدا، ئەوە بە تەنها مناڵەکانن کە دژ بە لێبووکەکە دەوەستنەوە، چونکە وا خۆی نیشاندەدات کە هیچ نابینێت. بۆ نموونە چاپلن لە سوچێکی ماڵەکەی خۆیدایە، چواردەوری بە پاسەوانەکانی گیراون، ژیانی ئایدیاڵی خۆی وەک هەر وردە بۆرژوایەکی ئەمریکی بەسەر دەبات: دەیبینیت قاچ لەسەر قاچ دانیشتووە و لە ژێر وێنەی پۆرترەیتێکی لینکۆلندا ڕۆژنامە دەخوێنێتەوە، بەڵام هەر خودی ئەو شێوازە جوان و قەشەنگەی دانیشتنەکەی، دەبنە مایەی ئابڕووبردنی، بە بێ تێبینیکردنی کۆی ئەو نامۆبوونەی لە پشتی ئەو شێوازە دانیشتنەوە کەڵەکەبووە، ناتوانین بڵێین دۆخێکە کە دەتوانێت لە پشتییەوە خۆی بشارێتەوە.     

ئا بەو شێوەیە دەبینین کە ساناترین چەشنی گرەوکردن لەسەر گۆڕانکاری، بێ سوودە، وەکچۆن دواجار هەژاریش بە بەردەوامی هەر بە هەژاری و (دابڕێندراو و قرتێندراو) لە ئارەزووەکانی دەمێنێتەوە. دەرەنجامیش هەر ئەوە هۆکاری سەرکەوتنی چاپلنە بەسەر هەموو شتێکدا: چونکە ئەو لە هەموو شتێک دەربازی دەبێت، هەر جۆرە فەرمایشت و ئامۆژگاریەکیش ڕەتدەکاتەوە، تەنیا شتێکیش کە ئەو گرەوی سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوە و لێهەڵهێنجاندنەوەی لەسەر بکات، تەنیا و تەنیا خودی مرۆڤە. لەسەر ئاستی سیاسی، دەکرێت گفتوگۆ دەربارەی ئاژاوەگێڕیی و ئانارکیبوونەکەی بکەین، بەڵام لە ڕووی هونەرییەوە، شێوازەکەی چاپلن کاراترین جۆری شۆڕشە.   

سەرچاوە:

MYTHOLOGIES: Roland Barthes

، THE NOONDAY PRESS – NEW YORK، Selected and translated from the French by ANNETTE LAVERS

 ،Twenty-fifth printning, 1991

. لاپەڕەکانی ٣٨-٣٩

The post هەژار و پرۆلیتاریا appeared first on ژنەفتن.